scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

XVII a. anoniminio rankraštinio žodyno „Lexicon Lithuanicum“ sudurtiniai vokiečių kalbos daiktavardžiai

Dalius Jarmalavičius

Full text

DALIUS JARMALAVIČIUS Universidade de Vilnius Áreas de pesquisa: formação de palavras sincrônica e diacrônica, morfologia histórica das línguas germânicas, estudos sobre a formação de palavras em dicionários manuscritos bilíngues bálticos. SUBSTANTIVOS COMPOSTOS ALEMÃES NO DICIONÁRIO MANUSCRITO ANÔNIMO DO SÉCULO XVII LEXICON LITHUANICUM Compostos nominais alemães no dicionário manuscrito anônimo alemão-lituano Lexicon Lithuanicum do século XVIIth RESUMO Este artigo examina os compostos nominais alemães do dicionário manuscrito anônimo alemão-lituano do século XVII Lexicon Lithuanicum. Os dados da pesquisa são apresentados na seguinte ordem: primeiro, descrevem-se os modelos de composição segundo a classe gramatical do primeiro elemento e discute-se a natureza da ligação entre os elementos; em seguida, analisam-se os substantivos compostos segundo a relação semântico-sintática entre seus elementos, distinguindo-se compostos determinativos, possessivos, copulativos e regidos. Por fim, apresenta-se uma visão geral da estrutura derivacional dos elementos dos substantivos compostos. PALAVRAS-CHAVE: formação de palavras, dicionário manuscrito, palavras compostas, compostos determinativos, possessivos e regidos. ANOTAÇÃO Este artigo analisa a composição de substantivos alemães no dicionário manuscrito anônimo alemão-lituano Lexicon Lithuanicum, do século XVIIth. Os resultados são apresentados da seguinte forma: primeiro, discutem-se os tipos de substantivos alemães com base em seus primeiros elementos que contêm um elemento de ligação; em seguida, apresenta-se outra classificação dos 54 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV XVII a. anoniminio rankraštinio žodyno Lexicon Lithuanicum sudurtiniai vokiečių kalbos daiktavardžiai compostos segundo a interpretação semântica e sintática de seus constituintes, incluindo compostos determinativos, possessivos, copulativos e deverbais. Por fim, descreve-se em detalhe a estrutura das palavras compostas do ponto de vista da formação dos seus componentes. PALAVRAS-CHAVE: formação de palavras, dicionário manuscrito, composição nominal, compostos determinativos, possessivos e deverbais. 0. INTRODUÇÃO Este artigo aborda os compostos nominais alemães do dicionário manuscrito anônimo alemão-lituano Lexicon Lithuanicum, considerado o primeiro dicionário dessas línguas na Lituânia Menor. Antes de apresentar os dados da análise dos substantivos compostos alemães, convém fazer uma breve revisão das hipóteses sobre a origem do dicionário. Cabe observar que, até hoje, os estudiosos não conseguiram determinar nem o autor do manuscrito nem a data exata de sua redação. É verdade que, durante muito tempo, se acreditou que o autor do referido dicionário teria sido Danielius Kleinas; os defensores dessa hipótese argumentavam que Kleinas, além de uma gramática da língua lituana, também havia preparado um dicionário bilíngue que não chegou a ser impresso e, por isso, o Lexicon Lithuanicum poderia ser uma cópia deste (cf. Citavičiūtė 2008: 266, 2009: 32–33; Drotvinas 1987: 10). Vincentas Drotvinas não tende a concordar com essa interpretação da autoria, chamando a atenção para o fato de que a grafia das mesmas palavras difere tanto no dicionário quanto nas obras de Kleinas. Se fosse um manuscrito de Kleinas, a grafia das palavras em ambas as obras coincidiria muito mais. Embora, a julgar pelas marcas d’água do papel do manuscrito do Lexicon Lithuanicum, o dicionário possa ter sido escrito entre 1632 e 1658, isto é, preparado aproximadamente na mesma época que as gramáticas de Kleinas, a análise da caligrafia do manuscrito permite afirmar que se trata, antes, de uma obra preparada por várias pessoas (Drotvinas 1987: 12–15, 18). Por sua vez, Vincas Urbutis não é tão categórico quanto à questão da autoria do dicionário manuscrito, pois até as palavras do próprio Kleinas são escritas de maneiras diferentes; portanto, a discrepância em casos isolados de duplicação de consoantes não significa necessariamente uma autoria distinta. Por outro lado, Urbutis observa que o Lexicon Lithuanicum é apenas uma cópia, preparada por mais de uma pessoa (Urbutis 1990: 184). Como a autoria deste manuscrito não foi estabelecida, é apropriado, segundo Drotvinas (1987: 23), considerar este dicionário um monumento anônimo e autônomo da escrita lituana prussiana de meados do século XVII, valioso pela abundância de palavras da língua viva da época, bem como pela diversidade de sinonímia lexical e derivacional do dicionário. Straipsniai / Articles 55 DALIUS JARMALAVIČIUS O Lexicon Lithuanicum, cujo texto compreende 225 páginas (113 fólios) e cujo repertório inclui 9.200 palavras alemãs e 7.200 equivalentes lituanos, não foi amplamente estudado sob o aspecto da formação de palavras, nem no mundo nem na Lituânia; além disso, os compostos nominais alemães nele registrados, que não são poucos (1.170 palavras), não foram estudados de modo algum. Por isso, este manuscrito foi escolhido como fonte para a análise da formação de compostos nominais. O dicionário manuscrito também é utilizado na pesquisa porque textos desse tipo contêm abundante léxico coloquial, não afetado por revisões, que oferece muitas informações sobre as sutilezas da língua usada em determinado período e sua autenticidade. Outro fato que demonstra a relevância deste artigo é a falta de estudos sistemáticos sobre a formação de compostos na história da língua alemã, sobretudo a escassez de pesquisas sobre os tipos predominantes de palavras compostas no século XVII. Eva-Maria Heinle (2000: 1911–1912), por exemplo, caracteriza os compostos desse século de maneira muito geral: primeiro, afirma que desempenhavam um papel importante na formação de palavras; segundo, que já se manifestava então a tendência de formar compostos nominais com mais de dois componentes. Como se pode notar, essas afirmações não são informativas e não permitem formar uma visão geral dos modelos que predominavam na formação de compostos no século XVII nem das características estruturais dos seus constituintes. Assim, com base nos dados da análise realizada, pretende-se não apenas descrever os modelos derivacionais predominantes dos compostos nominais alemães registrados no dicionário, a estrutura sintático-semântica dos seus constituintes e o tipo de ligação entre eles ou sua estrutura derivacional, mas também avaliar o potencial derivacional das palavras que representam uma estrutura de constituintes multicomplexa. No artigo, os dados da pesquisa são apresentados na seguinte ordem: primeiro, os compostos são examinados segundo a classe gramatical do primeiro constituinte, a fim de determinar os modelos predominantes de composição e o tipo de ligação entre os componentes; em seguida, são descritos segundo a relação semântico-sintática entre os constituintes. Por fim, examina-se a estrutura derivacional dos constituintes dos substantivos compostos alemães. Para esclarecer determinados fatos relativos à formação de substantivos compostos alemães, foram utilizados os seguintes dicionários: o de Hermann Frischbier (1971), o de Richard Pietsches (1991), a versão eletrônica do dicionário de Jacob e Wilhelm Grimm (URL: http://woerterbuchnetz.de/DWB/), e o dicionário etimológico DUDEN (2001). 1. ESTRUTURA DOS CONSTITUINTES DOS COMPOSTOS SEGUNDO A CLASSE GRAMATICAL DO PRIMEIRO CONSTITUINTE No dicionário predomina o modelo de compostos cujos dois constituintes são substantivos. Estas palavras representam 75,7% de todos os compostos (ver Diagrama 1), por exemplo: 56 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV XVII a. anoniminio rankraštinio žodyno Lexicon Lithuanicum sudurtiniai vokiečių kalbos daiktavardžiai Abendstern Wakaro βwaibde1 ‘estrela da tarde’ Lex 2a (Abend ‘noite’ + Stern ‘estrela’), Bauchwehe Pilwo Skaudejims, Rûpes Lex 13 (Bauch ‘barriga’ + Wehe ‘dor’), Dachziegel Czerpiczia, Plita ‘telha’ Lex 22 (Dach ‘telhado’ + Ziegel ‘tijolo’), Finger Hutt Nopertskas ‘dedal’ Lex 36 (Finger ‘dedo’ + Hutt ‘chapéu’), Milch Eymer Milßtuw̄e ‘balde de ordenha’ Lex 61a (Milch ‘leite’ + Eymer ‘balde’), Schafffleisch Awinczena ‘carneiro’ (Schaff ‘ovelha’ + Fleisch ‘carne’), Tischtuch Skoterte ‘toalha de mesa’ Lex 88 (Tisch ‘mesa’ + Tuch ‘lenço’). 1 DIAGRAMA. Compostos segundo a classe gramatical do primeiro constituinte2 No dicionário encontram-se muito menos compostos com um constituinte verbal na primeira posição; estes representam 13,6% de todos os substantivos compostos, por exemplo: Auffwaschtuch Mas-gote ‘pano de lavar, trapo’ Lex 10 (auffwaschen ‘lavar’ + Tuch ‘lenço, trapo’), Backof Peczus ‘forno’ Lex 12a (backen ‘assar’ + Ofen ‘forno’), Dancklied Dekawones Giesme Lex 22a (dancken ‘agradecer’ + Lied ‘canção, hino’), Findgeld Radybos Lex 36 (finden ‘encontrar’ + Geld ‘dinheiro’), Schneidscheer 1 No artigo, apresenta-se a tradução original, para lituano, dos compostos feita pelo autor da fonte analisada. Entre aspas simples aparecem palavras cujo significado na língua contemporânea é diferente ou pode não ser compreendido pelo leitor. 2 Plg. Jarmalavičius, Stundžia 2015: 233. Straipsniai / Articles 57 DALIUS JARMALAVIČIUS Zirkles ‘tesoura’ Lex 76a (schneiden ‘cortar’ + Scheer(e) ‘tesoura’), Wetz Stein Tekelas, Galanstuwas ‘amolador’ Lex 105 (wetzen ‘afiar’ + Stein ‘pedra’). Em comparação com os compostos cujo primeiro constituinte é um verbo, registaram-se quase duas vezes menos palavras do modelo adjetivo + substantivo (~6,9%), por exemplo: Baar Geld Penigai ‘dinheiro’ Lex 12 (bar ‘puro’ + Geld ‘dinheiro’), Flachfeld Lyguma Lex 36a (flach ‘plano’ + Feld ‘campo’), Graupferd Szirkiamas ‘cavalo cinzento’ Lex 44 (grau ‘cinzento’ + Pferd ‘cavalo’), Neumond jaunus ‘lua nova’ Lex 64a (neu ‘novo’ + Mond ‘lua’), Sauerteig Raugas ‘massa azeda’ Lex 73 (sauer ‘azedo’ + Teig ‘massa’), Weiß Brodt Piragas ‘bolo, pão branco’ Lex 104a (weiß ‘branco’ + Brodt ‘pão’). No dicionário foram encontrados muito poucos compostos cujo primeiro constituinte pode ser uma preposição ou um numeral; representam apenas 3,8% de todos os substantivos analisados, por exemplo: Auffgeld Ußzylkas ‘adicional’ Lex 8a (auff ‘junto de, sobre’ + Geld ‘dinheiro’), Nachhochzeit Paswodbis ‘festa após o casamento’ Lex 63a (nach ‘depois de’ + Hochzeit ‘casamento’), Vorhauß Buttas ‘vestíbulo’ Lex 102 (vor ‘diante de’ + Hauß ‘casa’), Einhorn Wienraggis ‘unicórnio’ Lex 28 (ein(s) ‘um’ + Horn ‘chifre’), Nenunaüge Dewinakakis ‘devinaca’ Lex 64a (neun ‘nove’ + Auge ‘olho’). 2. MODO DE JUNÇÃO DOS CONSTITUINTES DOS COMPOSTOS Os compostos do dicionário com um primeiro constituinte nominal ou verbal podem apresentar elementos de ligação ou não. Nos 196 compostos do manuscrito analisado ocorre interf fixação, correspondendo a cerca de 16,8% de todos os compostos. Os elementos de ligação podem ser flexionais ou não flexionais (ver Tabela 1). 1 TABELA. Lexicon Lithuanicum junção dos constituintes dos compostos Compostos com um primeiro constituinte nominal ou verbal 1045 (100%) Sem elemento de ligação Com elemento de ligação 849 (81,2%) 196 (18,8%) Elementos de ligação flexionais Elementos de ligação não flexionais 174 (16,7%) 22 (2,1%) A maioria dos compostos com ambos os constituintes nominais apresenta elementos de ligação que indicam a forma de caso do primeiro constituinte (ver Tabela 2). Os constituintes das palavras compostas são ligados pelos seguintes interf fixos flexionais: 58 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV XVII a. anoniminio rankraštinio žodyno Lexicon Lithuanicum sudurtiniai vokiečių kalbos daiktavardžiai TABELA 2. Elementos de ligação dos compostos Modelo Elementos de ligação (196) (e)s (e)n e er ensSubstantivo + substantivo 58 103 10 10 2Verbo + substantivo – – 13 – –Proc. 29,6 52,6 11,7 5,1 1 a) –(e)n–, com o qual se registram mais palavras, por exemplo: Augenlieder Akkiu Wokekai Lex 10 (gen. pl. Augen ‘dos olhos’ + nom. pl. Lieder ‘pálpebras’), Birkenoel Degutas Lex 18 (gen. pl. Birken ‘das bétulas’ + nom. sg. Oel ‘óleo’), Fliegen Schwarm Mussumarai ‘enxame de moscas’ (gen. pl. Fliegen ‘de moscas’ + nom. sg. Schwarm ‘enxame’), Gerstenstroh Miezenojei ‘palha de cevada’ (gen. pl. Gersten ‘de cevada’ + nom. sg. Stroh ‘palha’); b) –(e)s–, com o qual se registram menos compostos do que com o elemento de ligação –(e)n–, por exemplo: Bockshorn Ozo ragas ‘chifre de bode’ Lex 19 (gen. sg. Bocks ‘do bode’ + nom. sg. Horn ‘chifre’), Bräutigams Mutter Anczyta ‘sogra’ Lex 19a (gen. sg. Bräutigams ‘do noivo’ + nom. sg. Mutter ‘mãe’), Gottes Hauß Baßnyczia ‘igreja’ Lex 43a (gen. sg. Gottes ‘de Deus’ + nom. sg. Hauß ‘casa’), Kindes Kind Waiku waikai, Annuks ‘neto’ (gen. sg. Kindes ‘da criança’ + nom. sg. Kind ‘criança’); c) –e–, que é muito menos frequente do que –(e)n– e –(e)s–, por exemplo: Erndtezeit Pjutes Czesas ‘época da colheita’ Lex 32 (nom. sg. Erndte ‘colheita’ + nom. sg. Zeit ‘tempo’), Gansestall Zasinyczia ‘galinheiro de gansos’ Lex 39 (gen. pl. Ganse [Gänse] ‘de gansos’ + nom. sg. Stall ‘estábulo’), Kuhe Kalb Telicze ‘novilha’ Lex 56 (gen. pl. Kuhe [Kühe] ‘de vacas’ + nom. sg. Kalb ‘bezerro’); d) –er–, presente em 10 compostos, por exemplo: Eyer Klar Baltinys ‘clara de ovo’ Lex 33a (gen. pl. Eyer ‘dos ovos’ + Klar ‘clara’), Hünerstall Laksta ‘galinheiro’ Lex 51a (gen. pl. Hüner [Hühner] ‘de galinhas’ + nom. sg. Stall ‘estábulo’), Kleiderbürst Drapano Szepetys ‘escova para roupas’ Lex 54a (gen. pl. Kleider ‘de roupas’ + nom. sg. Bürst[e] ‘escova’); e) –ens–, com o qual se formam apenas dois ou três vocábulos, por exemplo: Glaubensgenoß Wেনos Wieros ‘correligionário’ Lex 43 (gen. sg. Glaubens ‘da fé’ + nom. sg. Genoß [Genosse] ‘companheiro, membro’), Herzensfreund ßirdies prietelus ‘amigo íntimo’ Lex 48a (gen. sg. Herzens ‘do coração’ + nom. sg. Freund ‘amigo’). Substantivo + substantivo os constituintes dos compostos desse modelo são raramente ligados por elementos não flexionais, por exemplo: Bruderntochter Brolyzce ‘sobrinha’ Lex 20 (Bruder ‘irmão’ + n + Tochter ‘filha’), Geburtsstunde Adina Uzgimmimo ‘hora do nascimento’ Lex 39a (Geburt ‘nascimento’ + s + Stunde ‘hora’), Herzeleyed Nekandas, Negandas ‘desventura’ Lex 48a (Herz ‘coração’ + e + Leyд ‘sofrimento’), Liebestrunck Meiles gerimas ‘bebida do amor’ Lex 59 (Liebe ‘amor’ + s + Trunck ‘bebida’), Straipsniai / Articles 59 DALIUS JARMALAVIČIUS Paulbekehrungstag Pussiauzėmis, Pauline ‘Paulina’ Lex 67 (Paulbekehrung ‘conversão de Paulo’ + s + Tag ‘dia’), Storchen Nest Gandru lizdas ‘ninho de cegonha’ Lex 84a (pl. Storche [Störche] ‘cegonhas’ + n + Nest ‘ninho’). A maioria dos compostos nominais com primeiro elemento verbal é geralmente usada sem elemento de ligação (ver Tabela 2). No dicionário, foram encontrados 13 vocábulos com o interf fixo não flexionado de ligação -e-, que correspondem a 8,1% dos compostos deste tipo, por exemplo: Blasebalg Dumples ‘fole de órgão’ Lex 18 (blasen ‘soprar’ + Balg ‘fole’), Hebebaum Wiezdas ‘alavanca’ Lex 46a (heben ‘levantar’ + Baum ‘árvore, alavanca’), Löse Geld Waddawimas ‘resgate’ Lex 59a (lösen ‘libertar, interromper’ + Geld ‘dinheiro’), Näherahmen Spielczus ‘bastidor de tecido’ Lex 64 (nähen ‘costurar’ + Rahmen ‘armação’), Pflege Sohn Ißsunis ‘enteado’ Lex 67a (pflegen ‘cuidar’ + Sohn ‘filho’), Sendebrief Gromata ‘carta’ Lex 79a (senden ‘enviar’ + Brief ‘carta’). Comparando os dados deste estudo com outros trabalhos de formação histórica de palavras, podemos identificar certas tendências de junção dos elementos dos compostos nas fontes alemãs do século XVII. Por exemplo, Daniel Solling constatou que, nos textos de sermões do século XVII, os elementos dos substantivos compostos se unem sobretudo por meio de -(e)n- (54,1%) e -(e)s- (38,4%), ao passo que os demais elementos de ligação são muito menos frequentes (cf. Solling 2012: 147–148). Essas tendências de interfixação também caracterizam os compostos do dicionário manuscrito de Langius, e os elementos de ligação -(e)n- e -(e)s- representam, respetivamente, 45,4% e 41,3% de todos os interf fixos (cf. Jarmalavičius 2014: 125). 3. COMPOSTOS SEGUNDO A RELAÇÃO SEMÂNTICO-SINTÁTICA ENTRE OS ELEMENTOS Para agrupar os compostos segundo a relação semântico-sintática entre os seus elementos, adotou-se a classificação apresentada por Helena Larsson (2010: 13 ss.), que distingue compostos determinativos, possessivos, regidos e copulativos. Em Lexicon Lithuanicum foram registados 1116 compostos determinativos, 20 possessivos, 34 regidos e nenhum copulativo (ver Diagrama 2). 3.1. Compostos determinativos A análise da formação de palavras em Lexicon Lithuanicum mostra que os compostos determinativos alemães são os mais produtivos (ver Diagrama 2). Foram registadas 1116 palavras compostas deste tipo (cerca de 95,4% de todos os compostos). A maioria são compostos determinativos cujos dois elementos são palavras simples (simplicia), que correspondem a 60 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV XVII a. anoniminio rankraštinio žodyno Lexicon Lithuanicum sudurtiniai vokiečių kalbos daiktavardžiai DIAGRAMA 2. Compostos segundo a natureza semântico-sintática dos elementos3 84,9% dos compostos determinativos (ver Tabela 3), por exemplo: Birckwaßer Sulla ‘seiva de bétula’ Lex 18 (Bircke ‘bétula’ + Waßer ‘água’), Fleischwurst Kilbasas (‘chouriço de sangue’ Lex 36a (Fleisch ‘carne’ + Wurst ‘salsicha’), Glockenthurm Warpnicia ‘campanário’ Lex 43 (Glocke ‘sino’ + Thurm ‘torre’), Kirchhoff Kapai, Kapines, Szwentors ‘cemitérios, adro’ Lex 54 (Kirch(e) ‘igreja’ + Hoff ‘pátio’), Nordwind ßau-re, Ziemys ‘inverno’ Lex 65 (Nord ‘norte’ + Wind ‘vento’), Ochsen Hirt Kerdzus ‘boieiro’ Lex 66 (Ochse ‘boi’ + Hirt ‘pastor’), Zahn Fleisch Dantu Smagines ‘gengivas’ Lex 108a (Zahn ‘dente’ + Fleisch ‘carne’). TABELA 3. Estrutura morfológica dos elementos dos compostos determinativos Substantivo simples + substantivo simples Substantivo simples + derivado Derivado + substantivo simples Composto + composto Em números 948 115 49 4 Em percentagem 84,9 10,3 4,4 0,4 O primeiro ou o segundo constituinte dos compostos determinativos nominais pode ser um derivado. No dicionário, essa estrutura é representada por 168 palavras (15,1% dos compostos). Um grupo expressivo dessas palavras é constituído por substantivos cujo segundo constituinte é um derivado ou um conversivo, e, em casos raros, um composto, isto é, cujo radical é segmentável do ponto de vista da formação de palavras 3 Plg. Jarmalavičius, Stundžia 2015: 240. Straipsniai / Articles 61 DALIUS JARMALAVIČIUS e possui estrutura morfológica. Há 115 palavras desse tipo (ver Tabela 3), por exemplo: Abenddemmerung apitamse ‘crepúsculo’ Lex 2 (Abend ‘noite’ + Demmer-ung ‘crepúsculo’ ← demmern [dämmer] ‘anoitecer’), Gö tzen Diener Balwo ‘servo’ ‘idólatra’ Lex 44 (Götze ‘ídolo’ + Dien-er ‘servidor’ ← dienen ‘servir’), Eheverb-bindnüß Derrybos ‘confirmação do casamento’ Lex 26a (Ehe ‘casamento’ + Ver-bind-nüß ‘determinação, obrigação’ ← verbinden ‘juntar, vincular’), Hahnengeschrey Gaidyste ‘canto do galo’ Lex 45 (Hahn ‘galo’ + Ge-schrey ← Schrey ‘grito, chamado’), Pferd Decke Arklu dekis ‘manta para cavalo’ Lex 67a (Pferd ‘cavalo’ + Deck-e ‘cobertura, manta’ ← decken ‘cobrir’), Apffeltranck Krußinnis ‘vinho de maçã’ Lex 7a (Apffel ‘maçã’ + Tranck ‘bebida’ ← trinken ‘beber’), Halßband Retezes ‘lenço de pescoço’ Lex 45a (Halß ‘pescoço’ + Bandt ‘faixa, atadura’ ← binden ‘atar’), Fußfall Paklanas ‘prostração aos pés’ Lex 38a (Fuß ‘pé’ + Fall ‘queda’ ← fallen ‘cair’), Hammerschlag Gellezūnis ‘escórias de ferro forjado’ Lex 45a (Hammer ‘martelo’ + Schlag ‘golpe’ ← schlagen ‘bater, golpear’), Mondschein Menesena ‘luar’ Lex 62 (Mond ‘lua’ + Schein ‘brilho, fulgor’ ← scheinen ‘brilhar, resplandecer’), Erdweyrauch Kodylas ‘bot. meliloto’ (Erd(e) ‘terra’ + Weyrauch [Weihrauch] ‘incenso’ ← weihen ‘consagrar’ + Rauch ‘fumo’). XVII a. anoniminio rankraštinio žodyno Lexicon Lithuanicum sudurtiniai vokiečių kalbos daiktavardžiai também não são numerosos nos outros dicionários deste autor que foram estudados. No manuscrito do século XVII, o dicionário de Langius contém pouco mais de dez compostos com estrutura semelhante de constituintes (cf. Jarmalavičius 2014, 127–129). Um grupo muito pequeno de determinativos é constituído por compostos cujos dois constituintes não são palavras simples, mas derivados ou conversivos, isto é, formações. Foram registadas apenas 4 palavras deste tipo (ver Tabela 3): Gericht Schreiber Sudo Skribele ‘secretário / escrivão do tribunal’ Lex 41 (Ge-richt ‘tribunal’ ← richten ‘julgar’ + Schreib-er ‘escrivão’ ← schreiben ‘escrever’), Hitzkrankheit Karßbligge ‘febre’ Lex 50 (Hietz-e ‘calor’ ← heiß ‘quente’ + Kranch-heit ‘doença’ ← krank ‘doente, enfermo’), Lie-bestrunck Meiles gerimas ‘bebida de amor’ Lex 59 (Lieb-e ‘amor’ ← lieb ‘querido’ + Trunck ‘bebida’ ← trinken ‘beber’), Würffel Spiel Werpeliu Zaislas ‘jogo de dados’ Lex 108 (Würff-el ‘dado’ ← Wurff ‘lançamento’ + Spiel ‘jogo’ ← spielen ‘jogar’). 3.2. Compostos possessivos Outro tipo de palavra composta são os compostos possessivos. Em Lexicon Lithuanicum foram encontradas 20 palavras que designam pessoas ou animais, ou seja, cerca de 1,7% de todos os compostos. Na maioria dessas palavras, o primeiro constituinte é um adjetivo; predomina, portanto, o modelo adjetivo + substantivo: Groß Kopff Didgalwis ‘cabeçudo’ Lex 44a (groß ‘grande’ + Kopff ‘cabeça’), Kahlkopff Plikkis Lex 52a (kahl ‘careca’ + Kopff ‘cabeça’), Krumfuß Raißis, Klißis ‘perneta’ Lex 56 (krum ‘torto’ + Fuß ‘perna’), Rothbart Rutbarýdis ‘ruivo’ Lex 71a (roth ‘vermelho’ + Bart ‘barba’), Rothkelch Rudpilwe ‘zool. pintarroxo’ Lex 71a (roth ‘vermelho’ + Kehlch [Kehlchen] ‘gargantinha’). O dicionário regista um número ligeiramente menor de compostos possessivos cujos dois constituintes são substantivos: Geitz Halb Godas ‘avarento’ Lex 40a (Geiz ‘avareza’ + Halß ‘pescoço’), Gefffermaul Seilus ‘baboso’ Lex 40a (Geffer ‘baba, espuma’ + Maul ‘focinho, boca’), Milchmaul Pienburnis Lex 61a (Milch ‘leite’ + Maul ‘focinho, boca’). Cinco exemplos de compostos possessivos correspondem aos modelos numeral + substantivo e verbo + substantivo: Dreyfuß Tri Kojis ‘tripé’ Lex 24a (drey ‘três’ + Fuß ‘perna’), Einhorn Wienraggis ‘unicórnio’ Lex 28 (ein(s) ‘um’ + Horn ‘chifre’), Neunauge dewindakķis ‘lampreia’ Lex 64a (neun ‘nove’ + Auge ‘olho’), Schlaffbauch Maiguns ‘dorminhoco’ Lex 75 (Schlaff ‘sono’ + Bauch ‘barriga’), Schrey Hals Reksnys ‘gritador’ Lex 77 (Schrey ‘grito’ + Hals ‘pescoço’). Straipsniai / Articles 63 DALIUS JARMALAVIČIUS 3.3. Compostos regidos No Lexicon Lithuanicum foram registrados 34 (2,9%) substantivos compostos com segundo constituinte verbal regido (ver Diagrama 2). Os primeiros constituintes desses substantivos compostos são palavras simples, com exceção de um exemplo, cuja estrutura é diferente, isto é, seu primeiro componente é um derivado: Seeligmacher Ißganitojis ‘salvador’ Lex 79 (seel-ig ‘da alma’ ← Seele ‘alma’ + Macher ‘aquele que faz’). Todos os segundos constituintes dos compostos regidos são derivados verbais sufixais, por exemplo: Beutelschneid Mazkeninkas ‘costureiro de bolsas’ Lex 16a (Beutel ‘bolsa’ + Schneid-er ‘costureiro’ ← schneiden ‘cortar’), Brieffträger Gromatnebis ‘carteiro’ Lex 20 (Brieff ‘carta’ + Träg-er ‘portador’ ← tragen ‘carregar’), Faßbinder Kubillus ‘fabricante de cubas’ Lex 34a (Faß ‘cuba’ + Bind-er ‘atador’ ← binden ‘atar, unir’), Harpffen Schläger Arpininkas ‘arpista’ Lex 46 (Harffe ‘harpa’ + Schläg-er ‘batedor’ ← schlagen ‘bater’), Leinweber Audejus ‘tecelão’ Lex 58a (Lein ‘linho’ + Web-er ‘tecelão’ ← weben ‘tecer’), Teich Gräber Kopczus ‘escavador de tanques’ Lex 86a (Teich ‘tanque’ + Gräb-er ‘escavador’ ← graben ‘cavar’), Trummelschläger Bubninks ‘baterista’ (Trummel [Tromel] ‘tambor’ + Schläg-er ‘batedor’ ← schlagen ‘bater’), Ziegelbrenner Plitininkas ‘oleiro’ (Ziegel ‘tijolo, telha’ + Brenn-er ‘queimador’ ← brennen ‘arder, queimar’). Os compostos com o segundo constituinte verbal -macher também foram incluídos na base de dados dos substantivos compostos deste dicionário, embora os estudiosos da formação de palavras, sobretudo da sincrônica, não tenham chegado a um consenso sobre a questão da autonomia do derivado em questão quando este constitui o segundo componente dos compostos. Por exemplo, Julia Stepan (2009: 107) e Brigita Lawrenz (2006: 113) tratam os derivados com -macher como derivados de grupos verbais, ao passo que Solling considera compostas todas as palavras cujos componentes são registrados nos dicionários como palavras independentes (Solling 2012: 227). Do ponto de vista diacrônico da formação de palavras, contudo, os derivados em -macher ainda devem ser entendidos como componentes independentes de compostos, tanto mais porque Macher aparece como palavra autônoma nos dicionários de alemão. Embora não haja muitos exemplos com o referido componente no Lexicon Lithuanicum, convém mencionar alguns: Huttmacher Keppurnins ‘chapeleiro’ Lex 51a, Radmacher Raczus ‘fabricante de rodas’ Lex 69a, Siebmacher Rieczus ‘fabricante de peneiras’ Lex 80, Tuchmacher Millninkas ‘fabricante de feltro e tecidos de lã’ Lex 89a, Uhrmacher Siegorninks ‘relojoeiro’ Lex 97a. 4. CONCLUSÕES A análise dos compostos alemães do dicionário Lexicon Lithuanicum permitiu constatar que: 64 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV XVII a. anoniminio rankraštinio žodyno Lexicon Lithuanicum sudurtiniai vokiečių kalbos daiktavardžiai 1) a maior parte deles consiste em compostos com dois constituintes nominais (75,7%). Foram encontrados menos compostos com primeiro constituinte verbal e adjetival (13,6% e 6,9%). Os substantivos compostos cujos primeiros constituintes pertencem a outras classes gramaticais são muito poucos, apenas 3,8%; 2) a maioria dos compostos registrados não apresenta elemento de ligação (81,2%), enquanto a interfixação ocorre em 18,8% das palavras; destas, 16,7% dos constituintes dos compostos são ligados por elementos flexionais e apenas 2,1% por elementos não flexionais; 3) os compostos determinativos representam 95,4% de todos os compostos; os regidos e os possessivos são muito menos frequentes, tendo sido registrados, respectivamente, em 2,9% e 1,7% das palavras; 4) a diversidade das estruturas derivacionais dos constituintes é característica dos compostos determinativos, nos quais um dos dois radicais apresenta estrutura derivacional segmentável, ao passo que os primeiros constituintes dos compostos regidos são quase sempre palavras simples e os segundos, derivados verbais sufixais; 5) o dicionário registra apenas alguns compostos formados por mais de dois constituintes; portanto, não se pode afirmar que no século XVII se tenha delineado uma tendência à formação de substantivos alemães polirradicados; pelo contrário, presume-se que as palavras com estrutura multicomplexa constituíam então apenas certas exceções. ŠALTINIAI D r o t v i n a s V i n c e n t a s (red.) 1987: Lexicon Lithuanicum. Rankraštinis XVII a. vokiečių–lietuvių kalbų žodynas. Vilnius: Mokslas. DUDEN 7 – Herkunftswörterbuch. Etymologie der deutschen Sprache. Mannheim, Leipzig, Wien, Zürich: Bibliographisches Institut, 2001. DWB – Deutsches Wörterbuch von Jacob Grimm und Wilhelm Grimm in 32 Teilbänden (1854–1961). Leipzig, 1972. URL: http://woerterbuchnetz.de/DWB/ (2014 05 25). F r i s c h b i e r H e r m a n n 1971: Preussisches Wörterbuch. Ost- und westpreussische Provinzialismen in alphabetischer Folge. 1–2 Hildesheim, New York: Georg Olms Verlag. P i e t s c h R i c h a r d 1991: Deutsch-kurisches Wörterbuch. Mit einer Einleitung von Friedrich Scholz (= Schriftreihe Nordost-Archiv 33). Lüneburg: Verlag Nordostdeutsches Kulturwerk. Straipsniai / Articles 65 DALIUS JARMALAVIČIUS LITERATŪRA Citavičiūtė Liucija 2008: Lituanistikos paminklų paieškos užsienio archyvuose ir mokslinėse bibliotekose. – Senoji Lietuvos literatūra 25, 251–267. Citavičiūtė Liucija 2009: Įsruties apskrities bažnyčių ir mokyklų vizitacijos potvarkio Recessus generalis (1639) reikšmė lietuvių raštijai ir jo vykdytojas Danielius Kleinas. – Archivum Lithuanicum 11, 9–62. Drotvinas Vincentas 1987: „Lexicon Lithuanicum“ – rankraštinis XVII a. vokiečių-lietuvių kalbų žodynas: 1. „Lexicon Lithuanicum“ autorystė, 2. Grafologinis žvilgsnis į žodyną. – Lexicon Lithuanicum. Rankraštinis XVII a. vokiečių–lietuvių kalbų žodynas, red. Vincentas Drotvinas. Vilnius: Mokslas, 7–23. Heinle Eva-Maria 2000: Wortbildung des Neuhochdeutschen bis zur Mitte des 20. Jahrhunderts. – Werner Besch, Anne Betten, Oskar Reichmann, Stefan Sonderegger (Hrsg.), Sprachgeschichte. Ein Handbuch zur Geschichte der deutschen Sprache und ihrer Erforschung 2 Bd. (= Handbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft 2.2). Berlin, New York: Walter de Gruyter, 1911–1917. Jarmalavičius Dalius 2014: Janio Langijaus rankraštinio žodyno vokiškosios dalies sudurtiniai daiktavardžiai. – Baltistica 49(1), 121–137. Jarmalavičius Dalius, Stundžia Bonifacas 2015: Morphologische und semantisch-syntaktische Strukturen deutscher, altpreußischer und litauischer Komposita des 15.–18. Jh.s. – Stephan Kessler, Artūras Judžentis (eds.), Contributions to Morphology and Syntax. Proceedings of the Fourth Greifswald University Conference on Baltic Languages. Berlin: Logos Verlag, 231–248. Larsson Helena Jenny 2010: Nominal Compounds in Old Prussian. Stockholm: Memento. Lawrenz Brigit 2006: Moderne deutsche Wortbildung. Phrasale Wortbildung im Deutschen: Linguistische Untersuchung und sprachdidaktische Behandlung. Hamburg: Kovač. Solling Daniel 2012: Zur Getrennt-, Zusammen- und Bindestichschreibung von Substantivkomposita im Deutschen (1550–1710) (= Acta Universitatis Upsaliensis. Studia Germanistica Upsaliensia 57). Uppsala: Uppsala universitet. Stepan Julia 2009: Wortbildungsmodelle für Frauen Bezeichnungen im Mittelhochdeutschen und Frühneuhochdeutschen (= Schriftenreihe Schriften zur Mediävistik 16). Hamburg: Dr. Kovač Verlag. Urbutis Vincas 1990: (rec.), Lexicon Lithuanicum. Rankraštinis XVII a. vokiečių-lietuvių kalbų žodynas/ Lietuvos TSR MA Centrinė biblioteka. Įvadą, žodyno 66 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV XVII a. anoniminio rankraštinio žodyno Lexicon Lithuanicum sudurtiniai vokiečių kalbos daiktavardžiai teksto transliteraciją ir žodžių rodyklę parengė V. Drotvinas/ Vilnius: Mokslas, 1987. – 568 p. – Baltistica 26(2), 183–189. German Nominal Compounds in Manuscript Anonymous German-Lithuanian Dictionary Lexicon Lithuanicum from the 17th Century S U M M A R Y The article describes the German nominal compounds in the manuscript anonymous German-Lithuanian dictionary of the 17th century. The analysis is based on two classifications of compounds. The first classification of German nouns is based on their left-hand members and includes linking elements between them. The second group of the nominal compounds is comprised of words according to the semantic and syntactic interpretation of their constituents. At this point, it is important to determine the detailed word-formation structure of the compositional elements. The word analysis shows that the majority of words make compounds with two nominal components. The nominal compounds with a verbal or an adjectival constituent as the first component seem to be less frequent. Words whose first constituents are presented by other word types belong to the smallest group of compounds. Only 18.8% of all investigated German nominal compounds have a linking element. Regarding the semantic-syntactic characteristics of the constituents, determinatives are most frequent and constitute 95.4%. De-verbal compounds make up 2.9% and possessives occur even more rarely – in 1.7% of the cases. The multi-structural compounds presented by more than two stems make only a minor part of the words under analysis. Įteikta 2016 m. kovo 30 d. D A L I U S J A R M A L A V I Č I U S Vilniaus universitetas Užsienio kalbų institutas Vokiečių kalbos katedra Universiteto g. 5 LT- 01513, Vilnius, Lietuva [email protected] Straipsniai / Articles 67