Simas Karaliūnas. „Baltų etnonimai“

Straipsniai / Articles 297 DALIA PAKALNIŠKIENĖ Klaipėdos universitetas Kierunki badań naukowych: bałtystyka, geolingwistyka, historia czasownika. SIMAS KARALIŪNAS ETNONIMY BAŁTYCKIE Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2015, 620 s. ISBN 978-609-411-150-1 Klasyczne etymologie nazw plemion i ludów bałtyckich, najczęściej łączone z hydronimią1, w drugiej połowie XX wieku zaczęto aktywnie weryfikować. Jednym z najwybitniejszych „rewizorów” bałtyckiego onomastykonu jest słynny bałtysta Simas Karaliūnas2, który od kilku dziesięcioleci „zakłóca” problematykę etnonimów. W monografii etnonimy bałtyckie omawiane są w bardzo szerokim historycznym kontekście porównawczym. Tematyka przez wiele lat niezwykle starannie badana, znana litewskiej i światowej wspólnocie naukowej z referatów wygłaszanych na konferencjach, artykułów3, opus magnum „Przeszłość Bałtów w źródłach historycznych”4, tutaj zaś przede wszystkim dzięki Kazimierasowi Būdze, Janisowi Endzelynasowi, Antanasowi Salysowi, Jerzemu Nalepie, Kazimierasowi Kuzavinisowi, Jonasowi Kabelce, Bronysowi Savukynasowi, Viliusowi Pėteraitisowi, Zigmasowi Zinkevičiusowi i innym. 2 O monografii pisano jeszcze za życia szanownego autora. Żyje on w pamięci światowej wspólnoty lingwistów także dzisiaj. 3 Karaliūnas S. O znaczeniu i pochodzeniu etnonimu Prusów. – Baltistica, 13(2), 1977, 372–373; Karaliūnas S. Aisci i ich nazwa (Krytyczny przegląd badań lingwistycznych). – Mokslas ir Lietuva, 1991, nr 2(3), 4–12; Karaliūnas S. Pochodzenie nazwy Litwy. – Lietuvių kalbotyros klausimai 35, 1995, 55–99; Каралюнас С. Из пpoблемamики фopмиpoвaния бaлтийских и славянских этнонимов. – Slavistika Vilnensis [= Kalbotyra 47(2)], 1998, 7–28; Karaliūnas S. Etnonimy w tzw. słowniczku polsko-jaćwieskim. – Пoλυτροπον. К 70-летию Владимира Николаевича Топорова, Mocквa, 1998, 154–156; Karaliūnas S. Pochodzenie etnonimu gudai. Z kontaktów bałtycko-germańskich i bałtycko-słowiańskich w przeszłości. – Darbai ir dienos 10(19), 1999, 7–54; Karaliūnas S. Etnonimy na terytorium Łotwy. – Międzynarodowy Kongres Bałtystów „Języki bałtyckie w zmieniających się epokach”. Tezy referatów. Rīga, 2000, 125–129; Karaliūnas S. O pochodzeniu i budowie nazwy Aismarės. – Problemy leksykografii i leksykologii. Z okazji 100. rocznicy urodzin Antanasa Salysa. Tezy referatów konferencyjnych, Wilno, 2002, 7–8; Karaliūnas S. Dainava. Znaczenie, historia i pochodzenie nazwy. – Baltistica 41(1), 2006, 103–117. 4 Karaliūnas S. Przeszłość Bałtów w źródłach historycznych 1, 2. Wilno: wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 2004, 2005. DALIA PAKALNIŠKIENĖ 298 Acta Linguistica Lithuanica LXXV szeroko rozwinięta i uzupełniona nowymi badaniami. W 14 rozdziałach konsekwentnie przedstawiono historiografię etnonimów, arealną dystrybucję wariantów, krytyczny przegląd wszystkich etymologii oraz przedstawiono nowe, oryginalne hipotezy pochodzenia etnonimów. W pierwszym rozdziale analizowane są dane dotyczące pierwszych etnonimów paminėjimus keliuose svarbiausiuose istoriniuose šaltiniuose: Klaudijaus Ptobałtyckich w „Geografii” Ptolemeusza (II w., Γαλίνδαι καὶ Σουδινοί, Βοροσκοι), w „Dziejach arcybiskupów kościoła hamburskiego” Adama z Bremy (XI w., Churland, Chori, Semland, Sembi vel Pruzzi), w źródłach skandynawskich (XI–XIV w., SæimgaliR, Kúrland, Vitland, Sámland, Ermland, Lifland), w źródłach duńskich (XII w., Pruscia, Prycia, Prussia, Samland, Semlandia, Sembi, Kurland, Semigalia), w „Kronice świata” Alberyka (XIII w., Prutia, Curlandia, Lethovia, Withlandia et Sambia), na początku „Opisów świata” nieznanego autora (XIII w., Pruscia, Prutheni, Jetwisia, Ituesi, Zambia, Curlandia, Samoitia, Lectauia, Lectaui ir Nalsani), w „Kronice ziemi pruskiej” Piotra z Dusburga (XIV w., Sudowia, Galindia). W drugim rozdziale przedstawiono problematykę Galindów. Na podstawie dokumentów Zakonu Niemieckiego oraz innych źródeł geograficznych i historycznych, a niekiedy także danych archeologicznych, lokalizuje się zamieszkiwane przez nich terytorium i fakty historyczne, analizuje się zapisy wariantów nazwy i ich wiarygodność, związki z antroponimami, toponimami i apelatywami, a także relacje Galindów zachodnich i wschodnich. Odrzucając istniejące etymologie jako niedostatecznie uzasadnione, S. Karaliūnas proponuje nową hipotezę. Zakłada się, że dawne znaczenie form etnonimu Galindów *Galindā / *Gelindā, *Galendā / *Gelendā lub *Galandā / *Gelandā, *Gilandā brzmiało: ‘mieszkańcy odległej okolicy, odludnego kraju jako niepodzielnej całości’, z czego powstało znaczenie krainy ‘odległa okolica, odludny kraj’. Motywację tego toponimu uzasadnia się porównawczo-historycznymi nazwami wnętrzności (żołądka, jelit) w językach bałtyckich, greckim i słowiańskich, należącymi do tego samego rdzenia i eksplikującymi semantyczną filiację sememów ‘brzuch, żołądek; łono’, ‘wnętrzności; jelita’ oraz ‘głębokie miejsce, niecka’, ‘głębia, głębokość’, ‘dno (naczynia, morza itp.)’, ‘ziemia, gleba, grunt; fundament, podstawa…’ Sūduviams skirtas trečiasis monografijos skyrius. Kruopščiai ištyrinėjęs šaltinių užrašymus, sūduvių vardo refleksus Prūsijos ir Lietuvos oikonimuose, aptaręs galimas sūduvių etimologijas, autorius vėl teikia naują šio etnonimo kilmės hipotezę, rekonstruodamas baltų adj. *sdas ‘tarpus, vešlus, derlus; storas, apvalus (apie vyrą, vaiką, mergaitę); kietas, sukrus, tankus (apie drobę, siūlus, ataudus)’ (greta liet. sdras / sūdrùs) kaip veiksmažodžio sdyti ‘berti druskos, daryti sūrų, konservuoti druska…’ vedinį ir iš jo kildina etnonimą bei kraštavardį Sūdava ir Sūduva. Semantinę tipologinę tokios motyvacijos paralelę autorius remia kitų tautų etnonimų kilme – Sibiro tautõs encų, nencų giminaičių pasakymu моди поггой нгэва ‘mano giminė stora (tai yra gausi, skaitlinga)’, s. turkų subst. türk ‘genčių sąjunga’ greta adj. türk ‘stiprus, tvirtas, galingas; obfity’. Simas Karaliūnas. Baltų etnonimai Recenzje / Reviews 299 Dodane są również interpretacje pochodzenia nazw ziem Sudowów Pokima, Kymenov i Kirsnovia, wymienionych przez Piotra z Dusburga. W czwartym rozdziale analizowany jest etnonim Jaćwingów. Z niestrudzonym atmas ich braki. Związek kaklumu autorius inventorizuoja visas jotvingių vardo etimologijas, parodydaetnonimu Jaćwingów z nazwami rzek Jatfa, Jõtupis, Jotijà, Jotùlė zostaje odrzucony, ponieważ etnonim i hydronimy miały niezależnie powstać od tego samego rdzenia czasownikowego *ā- ‘iść, jechać, jeździć konno’. Opierając się na hipotezie Kazimierasa Būgi o pokrewieństwie nazwy Jaćwingów z apelatywami ros. ятвá, твo ‘duże stado ryb’, bułg. тo ‘sznur, rząd, tłum’, serb.-chorw. jȁto ‘grupa, stado (ryb, ptaków); banda, stado (owiec, bydła, koni)’, slovn. játo, jȃta ‘duża grupa, stado żywych istot tego samego gatunku (ryb, ptaków…) pływających lub latających’, S. Karaliūnas rekonstruuje jotw. *jātvā ‘wojownicy, oddział wojowników’, wywodząc wszystkie rzeczowniki apelatywne z tego samego rdzenia czasownikowego co hydronimy. Zdaniem uczonego w językach bałtyckich od *ā- ‘iść, jechać, jeździć konno’ powstały rzeczowniki o tematach na i i u: *jāti i *jātu o znaczeniach ‘grupa, stado (poruszających się żywych istot)’ oraz ‘wojownicy konni, jazda’. W języku jaćwieskim forma tematu na u *jātu zyskała formant zbiorowy *-ā (< ide. *-aH), a od formy o temacie na u utworzono *jtv-ingas ‘należący do Jaćwingów’. Pochodzenie nazw Dainava i Dainawów przedstawiono w rozdziale piątym. Autor proponuje nie wiązać wzmianek źródłowych z oikonimami litewskimi Dainava, Dainiai i odpowiednimi hydronimami, występującymi na obszarze bałtyckim. Opierając się na użyciu i semantyce litewskich przymiotników dien ‘mająca urodzić, źrebna, oczekująca (o klaczy)’ i dien ‘nabrzmiała, mająca wkrótce urodzić (o klaczy)’ oraz na korespondencjach w językach indoirańskich, językoznawca postuluje bałtycki rdzeń *dḗi-n i rekonstruuje rzeczowniki lit. *diena, *dienė ‘krowa’, opierające się na pierwotnym, etymologicznym znaczeniu ‘dainaviai’ jis sieja su baltų *dinē, *dḗinā, *dḗinē subst. fem. ‘karvė, kuri veršiuojasi; jauna, melžiama karvė’, *dḗinī adj. fem. ‘turėsianti, vesianti, laukianti ‘ta, która karmi, która jest karmiąca’. Zatem nazwę mieszkańców *dainia (o klaczy)’. Formy sufiksalne Dainavà, Dainuvà mogły wyrażać znaczenie zbiorowości jako całości plemienia. Semantyczną motywację etnonimu *dainiai od subst. *dinē ‘krowa’ wyjaśnia się znaczeniem ‘należący do krów, związany z krowami, tj. pasterze, krowiarze’. W rozdziale szóstym i siódmym kontynuowana jest tematyka jaćwieska – omawiane są relikty językowe, poświadczone w gwarach i nazewnictwie południowej Litwy oraz Białorusi, szczególnie w hydronimii. Na podstawie dokumentacji historycznej i archeologii podejmuje się próbę lokalizacji terytorium zamieszkiwanego przez Jaćwingów oraz przedstawia się nowe hipotezy dotyczące pochodzenia Polesia i słowiańskich etnonimów велыняне, древляне, dregoviči, Pollexiani; analizowane są nazwy lewobrzeżnych dopływów Prypeci, wskazujące na bałtyckość obszaru od Niemna na północy po Prypeć i jej lewobrzeżne dopływy na południu od najdawniejszych czasów. Zaktualizowano DALIA PAKALNIŠKIENĖ 300 Acta Linguistica Lithuanica LXXV problematyka stosunków bałtycko-słowiańskich5: kwestie chronologii etnosu słowiańskiego, praojczyzny i migracji, zresztą znacznie dysonujące z nowszymi badaniami archeologów6. Ósmy rozdział monografii poświęcony jest problematyce etnonimu Prusów oraz nazw ziem pruskich. Tematyka pruska celowo rozpoczyna się od poświadczeń leksemu prūsas w dawnych słownikach litewskich i łotewskich, innych pismach i gwarach oraz w folklorze. Szczegółowo eksplikowany jest rozwój znaczenia etnonimu (od dawnego plemienia bałtyckiego po Niemca z Prus Wschodnich lub przedstawiciela przynależności wyznaniowej) oraz jego struktura formalna. Po szczegółowej analizie źródeł historycznych wyciąga się wniosek, że Prusowie musieli być grupą o prestiżu społecznym, rodzajem witingów, wojownikami konnymi związanymi z końmi oraz ich hodowlą i tresurą, lecz nie z żadnym obszarem ani ziemią. Hipotezę wspierają rejestrowane w językach germańskich i słowiańskich leksemy z rdzeniem prus, mające znaczenie ‘Prus; koń, rumak, ogier’ Krytycznie oceniwszy wszystkie interpretacje pochodzenia etnonimu Prusów (nawet swoją wcześniejszą7), S. Karaliūnas uwydatnia semantykę rekonstruowanego czasownika podstawowego *prus- ‘chlustać, ciskać, pryskać; rżeć (o koniach)’, wiązanego z etnonimem za pośrednictwem nazw osobowych, zwłaszcza związek z wylewaniem wody, odzwierciedlony w st. ind. pruṣṇóti ‘on chlapie, pryska, kapie, zwilża’, serb.-chorw. prskām, prskati ‘tryskać’, lit. praũsti (-ia, -ė) ‘czyścić wodą, myć, prać (twarz); myć (ręce, nogi, głowę, całe ciało), kąpać; prać, zmywać (bieliznę, naczynia)’ itd. Opierając się na paralelach typologicznych w językach germańskich, indoirańskich, anatolijskich i innych językach indoeuropejskich, uczony przedstawia nową etymologię: pierwotne znaczenie etnonimu Prusów mogło brzmieć ‘zwilżający, spryskujący, wylewający nasienie (semina emittentes)’, czyli ‘mężczyźni’. Następnie na nowo interpretuje się pochodzenie nazw ziem pruskich wymienionych w kronice Piotra z Dusburga. Uważanym za obcego pochodzenia Kulmowi i Lubawowi przypisuje się etymologie bałtyckie. Jednak wiązanie Lubawy z lit. liubti jest niepewne, gdyż czasownik ten w LKŽ poświadczony jest jednym zdaniem, odtworzonym na podstawie jedynej formy czasu teraźniejszego, natomiast związany z nim liūbyti uważa się za slawizm8. Zdaniem S. Karaliūnasa motywację nazw ziem pruskich najczęściej determinowało zajęcie i działalność mieszkańców (Lubawa, Warmia, Natangia, Sambia, Nadruwia, Bartia, Skalwia), rzadziej zaś cechy fizjograficzne i topograficzne (Kulm, Pamedė, Pagudė). W innych źródłach wspomina się ziemię Sasna; odrzuciwszy pochodzenie hydronimiczne i „zajęcze”, zob. obszerną publikację, która nie 5 straciła na aktualności: Karaliūnas S. Niektóre zagadnienia najdawniejszych stosunków języków bałtyckich i słowiańskich. – Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 10, 1968, 7–100. 6 Na przykład Eugenijus Jovaiša datuje narodziny Słowian na V w. (Jovaiša E. Aisčiai. Pochodzenie. Wilno: Edukologia, 2012, 44–55). 7 Karaliūnas S. O znaczeniu i pochodzeniu etnonimu Prusów. – Baltistica 13(2), 1977, 372–373. 8 Fraenkel E. Litewski słownik etymologiczny 1. Heidelberg: Winter; Getynga: Vandenhoec & Ruprecht, 1962, 378. Simas Karaliūnas. Baltų etnonimai Recenzje / Reviews 301 również wyjaśnia się na nowo – zrekonstruowany leksem pr. *sasnā ‘kora drzewa; sosna’ wiąże się z scs. *sosna ‘sosna’. Wspomnianą w źródłach historycznych Witlandię S. Karaliūnas wiąże z nazwą witingów jako grupy społecznej, którą wywodzi od *vītā (lub vīta- ‘wiązanie, obrona, odpędzanie, przepędzanie…’) oraz przyrostka -ing-: witingai – ‘należący do vytów, mężowie vytów’。 Nazwa Litwy i etnonim Litwini w dziewiątym rozdziale są wyjaśniane z wykorzystaniem badań historyka Artūrasa Dubonisa nad leičiai i ich funkcjami społecznymi oraz faktów wspominanych w źródłach historycznych dotyczących przypuszczalnych ludzi służebnych władcy Litwy. Właśnie ta kategoria zawodowo-społeczna mogła dać nazwę Litwinom jako etnosowi. Argument Zigmasa Zinkevičiusa dotyczący różnicy w intonacji, uniemożliwiającej łączenie letį i Letuvą, Karaliūnas odrzuca jako nieistotny – jakoby była to regularna kwestia apofonii wokalizmu rdzenia i systemu intonacyjnego języka litewskiego, nieprzeszkadzająca uznawać tych nazw za wyrazy pokrewne rdzeniowo. Przywoływane są także strukturalne warianty analogiczne, por. venas, vič-venas i vič-venelis, šekštas i šekštis, premenę i premenę, melas i melas itd. Lit. *letis autor wywodzi z ide. rdzenia *leit- ‘iść, udawać się, podróżować; towarzyszyć’ (podobnie jak goc. ga-leiϸan ‘(wy)ruszyć, (wy)jść’, st. skand. lða ‘(prze)chodzić, (wy)jechać; zniknąć, przepaść, zaginąć’, stang. (ʒe)līðan ‘(wy)jść, (wy)jechać, (wy)podróżować; płynąć’, stsak. līthan, līðan ‘iść, odbywać się’, stfryz. lītha ‘(z)nieść, niechętnie pozwalać’, stwniem. ‘wysoki’. Forma lit. *let-(i)ai w jednych gwarach litewskich przekształciła się w lečiai ‘ludzie służebni władcy, koniuszowie’, w innych – w *ličiai ‘Litwini’. W poszczególnych gwarach litewskich wskutek ilościowej oboczności samogłosek rdzeniowych powstało *lēit(i)ai > *léit(i)ai, od którego po dodaniu przyrostka -uvwywodzi się lit. Lietuvà jako nazwa całości (por. bernavà ‘gromada młodych mężczyzn, parobków’, brolavà, broliavà) як’ensemble назва і pan.). Forma liet. *let-(i)ai vienose lietuvių tarmėse virtusi lečiai ‘valdovo tarnybiniai žmonės, žirgų šėrikai’, kitose – *ličiai ‘lietuviai’. Atskirose lietuvių tarmėse su kiekybine šaknies balsių kaita susidarę *lēit(i)ai > *léit(i)ai, iš kurio, pridėjus priesagą -uv-, kilęs liet. Lietuvà kaip visumos pavadinimas (plg. bernavà ‘jaunų vyrų, bernų būrys’, brolavà, broliavà ‘braterstwo, bracia i ich dzieci’). W części dziesiątej omawiana jest problematyka etnonimów Łotyszy i Łatgalów, podzielona na trzy części – utrwalanie w źródłach historycznych oraz interpretacja poświadczonych form, pochodzenie etnonimów i uzasadnienie bałtyckości apelatywu lata. Naukowiec przyjmuje hipotezę pochodzenia etnonimu Łotyszy zaproponowaną na VII Międzynarodowym Kongresie Bałtystów w Rydze9, wspieraną przez apelatywy la. lata ‘pas ziemi; pole, rola’, late ‘część roli, ornego pola, pola’. Nazwa latuvā ‘Łotysze’, *latā ‘Łotysze’ etymologicznie oznaczała ‘ludzi ziemi’. Przedstawione zostają typologiczne paralele z tego samego arealu: estońskie marahvas ‘ludzie własnej ziemi (die Leute (unseres) Landes)’, Zemgalowie (zemgaļi), Żmudzini (žemaiši). Rozdział jedenasty rozpoczyna się analizą lokalizacji Selonów, ich przynależności etnicznej oraz danych źródeł historycznych. Zamiast tradycyjnego wywodzenia etnonimu od odpowiednich hydronimów przedstawia się nową hipotezę pochodzenia, łączącą Σάλοι Ptolemeusza z apelatywami lit. salà ‘wieś’, łot. sala ‘to samo’, zdaniem autora, 9 VII Starptautiskais baltistu kongress 1995. g. 13.–15. czerwca. Referātu tēzes, Rīga, 1995, 47–49. DALIA PAKALNIŠKIENĖ 302 Acta Linguistica Lithuanica LXXV galėjusi būti kuopinė daugiskaita *sala ‘kaimas kaip neskaidoma visuma’, vėPóźniej nazwa została przeniesiona na określenie jej mieszkańców. Wspomniane apelatywy łączy się z lit. salà ‘obszar lądu otoczony ze wszystkich stron wodą; wyżej położony, suchy skrawek ziemi na bagnie, torfowisku…’, łac. solum ‘ziemia, gleba; (w pokoju) podłoga, posadzka; (nogi) podeszwa; fundament; dno; spód, s. niem. wys. sal masc. ‘mieszkanie; mieszkanie, siedziba; sala’, s. sł. selo ‘pole, ziemia uprawna; pastwisko; wieś, osada’, ros. селó ‘wieś, wieś z cerkwią; mieszkanie, siedziba, schronienie; osada, wieś; pole, ziemia uprawna, działka ziemi’ itd., wywodzącymi się od czasownikowego pie. rdzenia *sel- ‘mieszkać, być’. W licznych hydronimach i toponimach Łotwy, Litwy i Kurlandii (Sèlnieki, Sèļi, Slitis, Sļu muiža, Slki, Slis, Sēles, Sļi, Sļa purvs, Slieši, Sèliškas, Sèlieši, Sèļi, Sleši, Slieši, Slaiši, Slas, Sēlēki, Sliupis, Sėliups, Slė, Sliškės) S. Karaliūnas nie widzi etnonimu Seli, lecz rekonstruuje bałtycki apelatyw *sḗlā ‘wyspa;‘ „klub“] }]}]＿色? error wyniesienie, wzgórze na bagnach; ziemia leśna, ziemia puszczańska; bagno, moczary itp.’, związany ilościową wymianą samogłosek rdzenia z lit. *selā, *selo-, *selā- ‘wieś’, st. sł. selo ‘rola, pole; pastwisko; wieś, osada’. Jego zdaniem „etnonim Selów w źródłach historycznych łac. Selones, niem. Sêlen i łotewski oikonim Sēlpils mogą opierać się zarówno na bałtyckiej prabałtyckiej formie *sḗl(i)ai, która z przyrostkiem *-(i)a oznaczającym przynależność najprawdopodobniej wywodzi się od *sḗlā wzgl. *sḗl(i)ā „wyspa; wzniesienie, wzgórze na bagnie; bagno, moczar itp.”, jak i od bałtyckiego *sḗlā nom. plur. neutr. ‘Sėliai jako niepodzielna całość’.” Problematykę Sėlów kończy krótki rozdział o pozostałościach języka sėlijskiego, zresztą znanych już z innych badań. Dwunasta część monografii omawia pochodzenie etnonimu Žiemgali. Naukowiec uważa, że etymologicznym odpowiednikiem nazwy krainy Žiemgali może być oikonim Žemýgala z okolic Rasejny, a zatem nazwa krainy Žiemgali składa się ze słów lit. žmė, łot. zeme oraz gãlas, łot. gals ‘obszar, kraina’ – Žiemgali ‘ludzie ziemi’. W świadomości użytkowników języka, wskutek podobnego brzmienia i zbieżności wyrazów lit. žmė, łot. zeme oraz lit. žiemia ‘północ’, łot. ziemeļi ‘północ’, nazwa plemienia i krainy Żmudzinów mogła zostać zreinterpretowana jako ‘znajdujący się na północy’. Jako paralele typologiczne podaje się etnonimy žematis, *latuvā, *latā oraz *talavā, które mogły powstać według tego samego modelu semantycznego – od wyrazów pospolitych žmė, *lat(av)ā, *talavā, oznaczających ziemię (glebę, pole). Dość szczegółowo omawiane są refleksy języka Żmudzinów w gwarach i nazewnictwie: anaptyksa, los tautosylabicznych połączeń z n, bl. š, ž, kontynuanty Tryliktajame skyriuje pristatoma paskutinio baltų etnonimo – kuršių – promiękkich k, g itd. blematyka. Etnonim łączy się z apelatywem *kurša-, por. lit. kušas ‘hak (Haken)’. Znaczenia hipotetycznego wyrazu podstawowego kušas ‘klin, hak’, ‘pal, drąg; słup’ wywodzone są od znaczenia rdzenia czasownikowego ‘rozszczepiać; rozszczepiać się’, a więc kušas – ‘to, co odłamało się, zostało odłupane’, ‘to, co się rozgałęziło’. Takie znaczenie mogło być podstawą powstania znaczeń ‘gromada ludzi, oddział’, ‘ród, plemię, Simas Karaliūnas. Baltų etnonimai Recenzje / Reviews 303 pokolenie (ludzi)’, ‘szczep’. Z bałtyckiego *Kuršā ‘plemię Kurów jako niepodzielna całość’ (rekonstruowanego na podstawie takich poświadczeń jak Kursa Dunika, pieśni ludowej; w kurońskim Kuorsa ‘kraj Kurów (Kurlandia)’) mogły zostać utworzone nazwy mieszkańców: lit. kušiai, kuršai, łot. kursi. Nowa etymologia jest (nadmiernie) bogato ilustrowana typologicznymi paralelami semazjologicznymi języków indoeuropejskich i fińskich, eksplikującymi filiacji znaczeń ‘klin, hak’, ‘pal, drąg; słup’ oraz ‘gromada ludzi, oddział’, ‘ród, plemię, pokolenie (ludzi)’, ‘szczep’. Ponadto swoiście łączy się hipotezy Jonasa Kazlauskasa i Maksa Vasmera, twierdząc, że lit. kušas ‘haczyk’ i sł. *къrchъ (< ide. *kso-) ‘zgięty, wygięty, krzywy’ (> ‘lewy, lewoskrętny’) są wyrazami pokrewnymi. Na nowo etymologizowane są dwie nazwy ziem kurońskich – Ceklis i Vannenia. Krótki czternasty rozdział poświęcony jest bałtyckim sąsiadom, Liwom. Etnonimy i nazwy krain liw. līvə, lībə, est. liivi, liivlane ‘Liwowie’, fiń. liivi, Liivinmaa ‘Kraj Liwów’, liiviläinen ‘Liwowie’ wiązane są z apelatywami est. liiv, fiń. liiva ‘piasek; ‘muł, błoto’ itd., uznawanych w etymologicznym słowniku języka fińskiego za bałtyzmy10, por. łot. glīve ‘zielony śluz na wodzie, rzęsa, muł; ‘kolor’ (ME I 628) i lit. glyvas (bez akcentu) ‘śluz ?’ (LKŽ III 428). Zbitka spółgłoskowa gl ze względu na reguły fonotaktyczne języków fińskich została zmieniona w l. Do tego podrozdziału pasowałaby również inna etymologia wspomniana w rozdziale dotyczącym Kurów, łącząca etnonim Liwów z apelatywami la. lvis (līve, līvens) ‘włok, sieć do połowu niewodem w płytkiej wodzie (ein Stossnetz); trójkątna więcierz, żak (eine dreieckige Garnreuse); sieć czworokątna’ (ME II 491), slvis ‘tak samo’ (Rauna – ME II 937), lit. nu-leivti, su-leivti (-levi, -jo) ‘osłabnąć, zmniejszyć się, rozmięknąć’ (< *‘zgiąć się, złożyć się’) (LKŽ VII 297), (iš-)láivėti (-ėja, -ėjo) ‘rozrzucić, powalić (o życie); wyłożyć się, przewrócić się’, iš-laivóti (-ója, -ójo) ‘robić zakręty (Biegungen machen)’ (LKŽ VII 74), ros. dial. ливый ‘łagodny, pochyły, odpływowy’, s. sł. lěvъ ‘lewy, lewostronny’, łac. laevus ‘lewy, lewostronny’ (także ‘krzywy, wygięty, pochylony w dół’), gr. λαιός ‘lewy, lewostronny’. Autor uważa, że est. līv ‘sieć’ może być zapożyczeniem z języka łotewskiego (podobnie jak lit. dial. lyvas ‘zestaw kilku niewodów (sieci przymocowanych do drąga), służących do łowienia ryb na płytkiej wodzie’ (LKŽ VII 631)), który stał się podstawą powstania lyb. līvǝ, lībǝ, est. liivi oraz nazwy rekonstruowanego przez A. Breidaka zachodniofińskiego plemienia w północno-wschodniej Łotwie — leivi. Podsumowując swoją metodologię i praktykę etymologizowania bałtyckich etnonimów, S. Karaliūnas opiera się na relacjach między etnonimami słynnego dieu’o kultūrinio kapitalizmo teorija, leidžiančia paaiškinti funkcinius ir strukfrancuskiego socjologa Pierre’a Bourdieu: „Kapitałem zarządzanym przez pierwotną wspólnotę patriarchalną miała być ich ziemia, ziemia-matka, ziemia-żywicielka, którą różne wspólnoty bałtyckie nazywały różnymi nazwami. Habitat takich wspólnot 10 Suomen sanojen alkuperä. Etymologinen sanakirja 2. Helsinki, 1995, 75, 76. DALIA PAKALNIŠKIENĖ 304 Acta Linguistica Lithuanica LXXV kształtowała zarządzana przez nie ziemia i jej charakter. Habitat ten poszerzały i pogłębiały stosunki własnościowe wspólnoty plemiennej, a także stosunki w rodzinie i z innymi rodzinami, kultura (religia) oraz język jako środek wzajemnej komunikacji i porozumiewania się, przy czym słowo oznaczające zarządzaną przez nią ziemię lub patrymonium w wielu przypadkach stawało się również nazwą plemienia”. Jednakże bynajmniej nie wszystkie omawiane w monografii etnonimy bałtyckie odzwierciedlają ten model. Litewska wspólnota akademicka od dawna odczuwała potrzebę wyczerpującego zbioru etnonimów bałtyckich. Hipotezy dotyczące pochodzenia etnonimów wymieniane we wprowadzeniach do języków bałtyckich i podręcznikach językoznawstwa, a także uwagi rozproszone w artykułach i tezach referatów nie mogą przedstawić całościowego obrazu i nie pozwalają ocenić wiarygodności poszczególnych etymologii. W monografii S. Karaliūnasa precyzyjnie zgromadzono i zweryfikowano wszystkie badania. Bogactwo bibliografii i źródeł świadczy o wyczerpującym i dogłębnym charakterze badań. Poświęcając wiele uwagi rekonstrukcji wewnętrznej i wykorzystując szeroki historyczny kontekst porównawczy oraz typologię, uczony proponuje nowe, śmiałe etymologie, odrzucające dominujący model pochodzenia etnonimów od nazw wód: „<…> według dostępnych danych nie ma ani jednego etnonimu bałtyckiego, który miałby pochodzenie hydronimiczne“. Do nauki i szerokiej publiczności należy decyzja, czy przyjąć, czy odrzucić nowe etymologie. Niniejsza monografia niewątpliwie stanie się habitusem społeczeństwa, oddziałującym na nasze pole kulturowe. Za to pragnie się szczerze podziękować szanownemu autorowi Simasowi Karaliūnasowi. Wpłynęło 30 września 2016 r. DALIA PAKALNIŠKIENĖ Klaipėdos universitetas ul. Salomėjos Nėries 5, LT-92227 Kłajpeda [email protected]