Sudurtinių Marijampolės apskrities helonimų motyvacija

243 DALIA SVIDERSKIENĖ Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań naukowych: onomastyka (badania nad słowotwórstwem, pochodzeniem i motywacją nazw własnych). MOTYWACJA ZŁOŻONYCH HELONIMÓW POWIATU MARIJAMPOLSKIEGO Motivation of Compound Helonyms of Marijampolė County ADNOTACJA W artykule analizuje się motywację helonimów powiatu mariampolskiego utworzonych w okresie międzywojennym w drodze złożenia i zapisanych w ankietach dotyczących nazw ziemi. Źródło to jest szczególnie odpowiednie do badań toponimizacji, ponieważ w ankietach zachowały się opisy wyjaśniające sytuację onomastyczną oraz komentarze informatorów podających nazwy miejscowe, pozwalające spojrzeć na materiał toponimiczny przez pryzmat doświadczeń i ocen przedstawicieli obszaru etnicznego. W celu wyjaśnienia prawidłowości nadawania nazw miejscom podmokłym analizę nazw miejscowych oparto na zasadach nominacji obiektów topograficznych, uwzględniających wyodrębnienie cech krajobrazu, relacji lokalnych, własnościowych oraz kulturowo-historycznych. Zwraca się również uwagę na deklarowanie przez przedstawiciela wspólnoty językowej (narodu) własnego „ja” w jednostkach językowych. Po raz pierwszy w litewskiej toponimice wyodrębniono i omówiono także helonimy sytuacyjne, gdy typowa sytuacja lub wydarzenie naznacza mało znany, słabo rozpoznany obiekt. SŁOWA KLUCZOWE: nazwy miejscowe, nazwy wodne, helonimy, złożenia, motywacja, sytuacja nominacyjna, zasady nominacji, okres międzywojenny. ADNOTACJA W artykule analizuje się motywację helonimów powiatu mariampolskiego utworzonych w drodze złożenia i zapisanych w ankietach „Nazwy ziemi” w okresie międzywojennym. Jest to doskonałe źródło do badań nad toponimami, ponieważ kwestionariusze zawierają opisy wyjaśniające sytuację onomastyczną oraz komentarze informatorów podających nazwy miejsc, co umożliwia nam przyjrzenie się DALIA SVIDERSKIENĖ 244 Acta Linguistica Lithuanica LXXV materiałowi toponimicznemu przez pryzmat doświadczeń i ocen przedstawicieli regionu etnicznego. Aby ustalić tendencje w nazywaniu miejsc podmokłych, analiza nazw miejsc opiera się na rozróżnieniu zasad nominacji topoobiektów według uwarunkowań krajobrazowych, lokalnych, własnościowych oraz kulturowo-historycznych. Zwraca się również uwagę na deklarowanie przez członka wspólnoty językowej (narodu) własnej przynależności za pomocą jednostek językowych. Po raz pierwszy wyróżnia się również i omawia sytuacyjne helonimy, w których typowa sytuacja lub wydarzenie wskazuje na mało znany i słabo rozpoznany obiekt in Lithuanian toponymy. SŁOWA KLUCZOWE: nazwy miejsc, hydronimy, helonimy, złożenia, motywacja, naming situation, nomination principles, interwar period. 0. WPROWADZENIE Analiza helonimów (nazw terenów podmokłych)1 utworzonych za pomocą formantu właściwego dla danego obszaru pod względem motywacji – kontynuacja wcześniejszych badań międzywojennych toponimów powiatu mariampolskiego z punktu widzenia ich budowy i pochodzenia. Oprócz badań litewskich helonimów prowadzonych przez Laimutisa Bilkisa (Bilkis 2008), helonimia kilku obszarów Litwy była analizowana w studiach toponomastyki regionalnej (Mickienė 2001; Endzelytė 2005; Bartkutė 2008) oraz w odrębnym artykule (Adamonytė 2013). Część toponimii złożonej – ojkonimy i oronimy – również doczekała się uwagi naszych badaczy (Razmukaitė 2002; Sviderskienė 2006; Kačinaitė 2008). Uwzględniając stan badań nad nazwami terenów podmokłych i złożonymi nazwami miejsc innych klas (podklas)2, należy stwierdzić, że analiza motywacji toponimów utworzonych za pomocą jednego sposobu słowotwórczego nie tylko uzupełniłaby dotychczasowe badania toponimii litewskiej prowadzone pod kątem aktualnych i zwyczajowych aspektów (budowy i pochodzenia), lecz także, z uwzględnieniem danych dotyczących świadomości językowej użytkowników języka, pomogłaby ujawnić motywację nazw miejscowych danego obszaru. Międzywojenne kwestionariusze nazw ziem3 jako źródło są szczególnie odpowiednie do badań nominacji, ponieważ zachowały się w nich opisy wyjaśniające sytuację onomastyczną oraz komentarze informatorów nazw miejscowych, pozwalające spojrzeć na materiał toponimiczny przez pryzmat doświadczeń i ocen przedstawicieli obszaru etnicznego. Ponadto, rozumiejąc motywację w języku także jako mechanizm określonego wyboru, badanie to szczególnie wspiera wartość złożeń wyrazowych Pranasa Skardžiusa 1 W sprawie terminu zob. Bilkis 1997: 35–57. 2 Szerzej o stanie badań nad helonimami zob. Bilkis 2008: 27–29. 3 Szerzej o materiale wykorzystanym w badaniu zob. także Sviderskienė 2015: 170. Artykuły / Articles 245 Sudurtinių Marijampolės apskrities helonimų motyvacija argumenty uzasadniające: „ze względu na swój charakter nadają się one przede wszystkim do dokładniejszego, bardziej skondensowanego i bogatszego, bardziej znaczącego sposobu wyrażania. Dlatego wyrazy złożone bardzo często mają znacznie obszerniejszą, bogatszą, a zarazem bardziej specjalistyczną treść niż poszczególne części grup wyrazowych, które nie zostały jeszcze zaperceptowane jako jedność”. „W ten sposób wyrazy złożone stanowią jeden z podstawowych środków specjalnej ekspresji <…>, <…> najczęściej mają coś wybranego” (Skardžius 1943: 396–397). Istotny jest również lokalny aspekt prowadzonego badania. Podstawę tego ostatniego stanowi nie identyfikacja zasięgów znaczeniowych helonimów, lecz ustalenie cech motywacyjnych i uwydatnienie ich hierarchii, ponieważ „prawidłowe powtarzanie się cech motywacyjnych odzwierciedla określone sferai“ (Gudavičius 2007: 221). Dėstomas nuostatas paremia Aleksandro Vanaskłonności narodu, uwagę poświęcaną jednemu lub drugiemu aspektowi rzeczywistości go w odniesieniu do badań semantyki hydronimów wyrażono myśl patys semantiniai fenomenai“. „Juk svarbiausios hidronimų reikšmės – iš priobowiązującą również w kontekście badań motywacji helonimów: „trudno wyobrazić sobie, aby zjawisko «antyarealne» tworzyło zasięgi, niewątpliwie uniwersalium hydronimiczne. Można mówić przede wszystkim o ilościowym (w pewnym sensie także jakościowym) stosunku różnych kategorii semantycznych” (Vanagas 1981: 124). Celem artykułu jest wyjaśnienie motywacji helonimów o określonym zasięgu, utworzonych w drodze złożenia, ukazanie swoistości kategoryzacji fragmentu rzeczywistości w języku, uwydatnienie hierarchii motywów powstawania nazw miejsc podmokłych oraz ustalenie tendencji nazewniczych. Do badanego materiału zastosowano metodę analizy słowotwórczej toponimów, metodę interpretacji komentarzy informatorów nazw miejscowych badanej dziedziny etnicznej, metodę analizy komponentowej, metodę opisową z elementami metody porównawczej. W pierwszej kolejności badany materiał oceniano zgodnie z klasyfikacją strukturalno-gramatyczną opracowaną przez A. Vanagasa do badania klasy hydronimów (szerzej na jej temat zob. Vanagas 1970: 21–27), która, jak pokazują badania toponimii litewskiej, łatwo nadaje się również do analizy nazw miejsc należących do innych klas (podklas). W ten sposób wyodrębniono formacje determinatywne4, których pierwszymi członami są apelatywy (rzeczowniki, przymiotniki itd.) oraz onimy (w naszym przypadku wystąpiły jedynie apeliatyvų, iš kurių jie padaryti, reikšmių išaiškinimo šaltiniu laikyti tiriamõs antroponimy). Ponieważ badane toponimy zapisano z żywej mowy, bodaj najważniejsze są komentarze informatorów dotyczące nazw miejscowości obszaru etnicznego, towarzyszące nazwom miejsc utrwalonym w ankietach nazw ziemi. Jednak, jak pokazuje doświadczenie, komentarze nie są absolutnym wyznacznikiem. Użytkownicy języka często starają się wymyślić związek semantyczny i zastosować go, uzasadniając wyjaśnienia motywacji nazw miejsc. A zatem wyjaśnienie znaczeń podstawowych 4 Zob. o terminie Urbutis 1978: 173. DALIA SVIDERSKIENĖ 246 Acta Linguistica Lithuanica LXXV wyrazów (apelatywów) opierało się na odnotowaniu przypadków użycia danego lub innego wyrazu w innych źródłach – w słownikach gwarowych5, w Słowniku języka litewskiego (dalej – LKŽe). Ważnym źródłem, które wsparło badanie motywacji toponimów, jest zbiór toponimów zapisanych z żywej mowy w różnych okresach (kartoteka toponimów; dalej – VK), przechowywany w zasobach Funduszy Onomastycznych Instytutu Języka Litewskiego6. Podstawowymi źródłami antroponimów są litewskie słowniki antroponimiczne: Słownik litewskich nazwisk (LPŽ), Słownik pochodzenia litewskich imion (LVKŽ)7, alfabetyczna kartoteka historycznych antroponimów, przechowywana w zasobach Funduszy Onomastycznych Instytutu Języka Litewskiego (IAK). Badanie wykazało, że przy poszukiwaniu apelatywów i nazw osobowych w celu uzasadnienia słowa podstawowego (etymonu) nie obyło się bez słowników języka polskiego8. Drugie człony wyodrębnionych złożeń – -bal-, -pelk-, -plyn-, -raist- – wskazują na ich przynależność do wybranej podklasy nazw miejsc mas fiziografinis terminas pélkė įeina į tam tikrą semantinę paradigmą – pelkėtos vietos reiškia gimininę sąvoką ir apima kitas rūšines sąvokas pavadinančius podmokłych. Pélkė oznacza ‘podmokłe miejsce ze stojącą wodą, bagnoʼ. Jak widać, w tym znaczeniu używa się terminów fizjograficznych: balà ‘podmokłe miejsce, najczęściej ze stojącą w nim wodą; pelkė, raistas; kałuża, rozlewiskoʼ, plýnė ‘bagno, moczaryʼ, rastas ‘podmokłe miejsce porośnięte krzewami lub drzewami, bagno, mokradłoʼ. Do badanego materiału włączono również nazwy obiektów z drugim członem -kamp-, utworzonym od apelatywu lie. kapas ʻpakraštysʼ, oznaczającego część określonej przestrzeni – jej skraj, obrzeże (w naszym przypadku – część terenów podmokłych, gdyż poświadczyły to wskaźniki obiektowe – b., rst., odnotowane w ankietach). Analizując materiał pod względem motywacji, opierano się nie tylko na praktyce własnej onomastyki, tj. na semantycznej klasyfikacji nazw wód A. Vanagasa (szerzej zob. Vanagas 1981: 4–153), lecz także na przykładach klasyfikacji stosowanej w badaniach rosyjskiej toponimii (w kwestii kwalifikacji i klasyfikacji zob. Sviderskienė: 2014). W niniejszym artykule nie ograniczono się jedynie do wyodrębnienia motywów powstania helonimów. Wyodrębnienie zasad nominacji topoobiektów dostarczyło dodatkowego kryterium semantycznego przy wyjaśnianiu motywacji nazw miejscowych. Tak więc nazwy terenów podmokłych w artykule klasyfikuje się także według zasad nominacji: 1) według właściwości obiektów, 2) według stosunku obiektów do innych obiektów, 3) według stosunku do człowieka. Taka klasyfikacja onimów jest uwarunkowana właściwościami i cechami samych realiów. W toku badań problematyczne okazało się ustalenie statusu leksykalnego pierwszego określającego członu części helonimów – czy jest on apelatywny, czy onimiczny (nasz 5 W ich sprawie zob. wykaz źródeł na końcu artykułu. 6 Więcej informacji o tej kartotece zob. Maciejauskienė 2002: 57; 2002a: 103–105; LVŽ I: XIII–XIX. 7 W artykule zrezygnowano z tych skrótów ze względu na ich częste powtarzanie się. 8 W ich sprawie zob. wykaz źródeł na końcu artykułu. Artykuły / Articles 247 Sudurtinių Marijampolės apskrities helonimų motyvacija wypadku – antroponimiczny). Zdarzały się również trudniejsze przypadki wyjaśnienia motywacji innego rodzaju, związane z polisemją i homonimią pierwszego członu apelatywnego. Nieodnotowane w kwestionariuszach nazw ziem komentarze tylko pogłębiły ten problem. Metaforyczne wyrażenie cechy motywacyjnej, jak wiadomo, opiera się na porównaniu, które z jednej strony nadaje kierunek skojarzeniowy, z drugiej zaś – pozostawia swobodę interpretacji. Tak więc, wobec braku zapisanych w kwestionariuszach dodatkowych danych, pozostało jedynie w sposób uzasadniony domyślać się, jaka cecha miejscowości zainspirowała powstanie nazw miejsc w znaczeniu przenośnym. Ponieważ materiał jest niejednorodny pod względem jasności i niejasności, w artykule wyróżnia się dwa rozdziały helonimów utworzonych na drodze złożenia: helonimy o jasnej motywacji (I) oraz helonimy o motywacji wyjaśnianej dwojako (wielorako), tj. obecnie nie całkiem jasnej (II). 1. HELONIMY ZŁOŻONE O JASNEJ MOTYWACJI HELONIMAI 1.1. Według właściwości obiektów 1.1.1. Su gyvūnų pavadinimais susijusios motyvacijos helonimai – gauNajskąpiej poświadczone reprezentanty analizowanych nazw miejsc: Añč-balė b. Ss9; Anč-plynė b. KzR: lie. ántis; Avn-a-raistis b. Gdl: łęk. ãvinas ʻsamiec owiecʼ10; Barsùk-raistis rst. Gdl: łęk. barsùkas; Bùl-ia-raistis rst. Brb: łęk. bùlius ʻsamiec krówʼ11; Gaidž-iã-raistis b. Ss: łęk. gaidỹs; Gérv-a-balė rst. Igl; Gerv-a-raistis 9 Nominacyjne grupy semantyczne są rozmieszczane według liczby reprezentantów w każdej z nich. Helonimy w rozdziałach artykułu zazwyczaj są pisane w kolejności alfabetycznej; inaczej, jeżeli wymaga tego specyfika analizowanego materiału. Poszczególne człony w derywatach złożonych oddziela się łącznikiem. Nazwy miejscowości, którym wiarygodnie zaznaczono akcent w ankietach nazw ziem, są akcentowane. Jeżeli na podstawie danych międzywojennych toponim nie ma zaznaczonego akcentu lub jego akcentowanie jest niejasne, w artykule nie zaznacza się akcentu. Jeżeli intonacja budzi wątpliwości, podkreśla się podstawę akcentowanej sylaby. Przy wszystkich nazwach miejsc podaje się odsyłacze do oznaczanych obiektów i ich lokalizacji. Wykazów skrótów nazw miejscowości i odsyłaczy do obiektów nie sporządzano na nowo, lecz oparto się na już opracowanych do pisania Słownika litewskich nazw miejscowych (dalej – LVŽ). Wykaz skrótów używanych w artykule zamieszczono na końcu artykułu. 10 Zob. także. LVŽ I 244–245. 11 Zob. LVŽ I 612–613, gdzie obok możliwości apelatywnego pochodzenia nazw miejscowych o wspólnym rdzeniu uznaje się również ich wiązanie z nazwami osobowymi. Helonimy Bulnė płk. Gir, Pdv; Buliùkas b. Pkn podstawa słowotwórcza, jak się uważa, niejasna (zob. też Bilkis 2008: 48, 185). DALIA SVIDERSKIENĖ 248 Acta Linguistica Lithuanica LXXV rst. Brb: lit. gérvė; Kars-balė 2 b. Klvr; Karos-balė b. Klvr: lit. karõsas ʻkoścista ryba z rodziny karpiowatych (Cyprinidae) o otwartym pęcherzu pławnym, karaś, krąp (Carassius carassius)ʼ; Kiaũl-ia-balė b. Igl, Mrj12: glina. kiaũlė; Kiel-a-balė b. Mrj; Kel-ia-balė b. Ldvn: glina. kelė; Krek-a-balė b. Prn: glina. krkė ʻkaraś (Carassius carassius)ʼ; Kumél-balė b. Lbv, Ss; wieś Ss; Kumel-balė b. Brb: lit. kumelỹs ʻpodrośnięty koń; ogierʼ, kumlė ʻdomowe zwierzę robocze – samica (Equa)ʼ; Kuk-a-balė b. Mrj: lit. kùrka ʻindyczkaʼ; Ož-ia-raistis rst. Prn, Vv: lit. ožỹs ‘ožkos patinasʼ13; Õžk-a-raistis rst. Brb: lie. ožkà; Pap-plynė (< *Papl-plynė) plk. KzR: lie. parplỹs ‘kurklysʼ14; Peld-balė b. Ss: lie. pelda; Šárk-a-balė b. Lbv; Šark-a-raistis rst. Prn: kłam. šárka; Špók-a-raistis b. Ss: kłam. špókas ʻszpak (Sturnus vulgaris)ʼ; Strn-a-plynė b. KzR: kłam. strna; Varn-a-balė b. Klvr; Varn-a-balė b. Klvr; Várn-a-plynė b. KzR; Varn-ã-plynė rst. KzR; Varn-a-plynė b. KzR: lie. várna ʻptak z rodziny krukowatych o szarych i czarnych piórach (Corvus corone)ʼ, vanas ʻduży czarny ptak z rodziny krukowatych, kruk, kruk czarny (Corvus corax)ʼ; Všt-a-balė b. Mrj: lie. vištà; Žalč-ia-balė b. Brb: lie. žaltỹs ʻniejadowity gad podobny do węża (Natrix); jakiekolwiek zwierzę należące do wężyʼ; Žvrbl-ia-raistis rst. Brb: lie. žvrblis. 1.1.2. Na badanym obszarze zapisano kilka helonimów, nazwanych według ich rozmiaru (gabarytów): Ddž-balė b. Igl, KzR, Mrj; rst. KzR; Ddž-plynė b. KzR – przy nazwie bagna Ddžbalė KzR w ankiecie leśnictwa Velniakalnis w rubryce odsyłacza do obiektu napisano duże bagno. Na podstawie tych informacji o denotacie można przypuszczać, że słowem podstawowym vv. jest lie. ddis, -ė (-, -, didžià) oznacza ‘wyróżniający się rozmiarami, dużyʼ. Przymiotnik lgas oprócz semu przestrzeni ma także sem ilości. Najprawdopodobniej z tego powodu również A. Vanagas wahał się, kwalifikując i klasyfikując hydronimy utworzone od tego przymiotnika: czy uznawać je za reprezentanty znaczenia konfiguracyjnego (jako wydłużone obiekty wodne), czy znaczenia rozmiarowego (gabarytowego)15. Zakładając, że obiekt topograficzny jako długi może być kwalifikowany niezależnie helonimy (podobnie jak hydronimy), których pierwszy nuo jo padėties erdvėje, nes svarbesni yra objekto dalių kiekybiniai santykiai, człon brzmi ilg-, w artykule kwalifikuje się jako nominowane według rozmiaru (gabarytów): Ìlg-a-balė b. KzR, Lbv, Prn; rst. Igl; Ilg-a-balė b. Lbv; Ilg-a-plynė rst. KzR; Ìlg-a-raistis rst. Gdl; 12 Zarośnięta; dawniej wczesną wiosną wypasano tu świnie – napisano w ankiecie wsi Dambrauka. 13 Ponieważ nazwa torfowiska została zapisana w ankiecie leśnictwa Prieny-Ašminta, nie można wykluczyć jej związku z lit. ožỹs ‘sarenkaʼ możliwość. 14 W sprawie derywacji nazwy bagna zob. także. Bilkis 2008: 296. Tutaj jest on oceniany jako derywat sufiksalny. 15 Zob. także. Vanagas 1981: 108. Artykuły / Articles 249 Sudurtinių Marijampolės apskrities helonimų motyvacija Ilg-a-raistis b. Prn; 2. wsch. Prn, wsch. Jał; Podłużny, -a, -e b. KzR: glina. Długi, -a ʻktoʼ tęsiasi į ilgumą, tolį (erdvėje)ʼ. Inni reprezentanci analizowanej grupy semantycznej – helonimy motywowane małością wody16: Saũs-balė wsch. Igła; Saũs-plynė b. KzR; 3 rz. KzR; Saus-plynė 2 rz. KzR: błot. saũsas, -à ‘bez wilgoci, bez wody, niezmoczony, wyschniętyʼ. Motywacja helonimu związana z głębokością wody została odnotowana tylko raz – Gil--balė b. Lbv. Przymiotnik gilùs (podobnie jak lgas) oprócz semu przestrzeni (por. gilia) ma również sem ilości. W tym przypadku najprawdopodobniej zaktualizował się właśnie ten ostatni. 1.1.3. Helonimy związane z nazwami roślin pod względem liczebności niewiele ustępują „zwierzęcym”: Alksn-io-balė b. Prn: litew. aksnis; Bérž-balė b. Klvr: litew. béržas; Bul-ia-raistis b. Brb: litew. builỹs ʻroślina rosnąca na terenach podmokłychʼ (DKŽ 39), litew. bulė ʻtrawa bagienna, podobna do mchuʼ, litew. bulis, builỹs ʻroślina z rodziny baldaszkowatych (Chaerefolium); bagno zwyczajne (Ledum palustre)ʼ; Gail-ia-raistis b. Krsn: lie. galė ʻroślina o silnym zapachu, rosnąca w podmokłych borach sosnowych i torfowiskach (Ledum palustre)ʼ; Geguž-balė b. Krsn: lie. geguž ʻtakie zioło, rosnące na ugorachʼ; Yv-ã- -raistis rst. Šil – być może związane z le. iwa ʻwierzbaʼ (SJP II 116, VII 587), ʻgatunek wierzby (Salix caprea)ʼ (LLKŽ 162); Kanã-plynis (< *Kanãpl-plynis) b. Prn: lie. kanãplė ʻroślina uprawna, z jej łodygi uzyskuje się włókno, a z nasion tłoczy się olej (Cannabis sativa)ʼ; Karkl-a-balė b. Mrj: lie. kaklas; Nendrn-balė b. Mrj: lie. néndrinis, -ė, nendrnis, -ė, por. nèndrė ‘wodna roślina z rodziny traw o długiej pustej łodydze (Phragmites communis)ʼ; Plov-a-balė b. Krsn: lie. plovà, plõvos ʻrosnące w wodzie trawy, glonyʼ; Pùp-a-balė b. Igl; Pùp-a-raistis rst. Brb: lie. pupà. Nieco innej semantyki do tej podgrupy należy hydronim terenowy: Lapn-balė Mrj: lie. lapnė ʻulistniona witka, gałąźʼ. Z danych ankietowych nadleśnictwa Szunszki wynika, że bagno porośnięte jest olszami czarnymi. Z motywacji17 žymis čia reiškiamas metonimiškai visumos ir dalies santykio pamatu: augalo wynika, że nazwa nominacyjna części (ulistnionej witki, gałęzi) zastępuje nazwę całej rośliny (olszy czarnej). Pierwszy sand helonimu jeszcze jednego – od nazwy miejscowej oznaczającej skupisko obiektów18: Beržýn-balė b. Krsn: lie. beržýnas ʻlas brzozowyʼ, beržỹnė ʻlas brzozowy; miejsce, gdzie rośnie wiele brzózʼ (motywacja – dawniej był to las brzozowy). 16 O takim semantycznym kwalifikowaniu i klasyfikowaniu hydronimów zob. także Vanagas 1981: 108–110. 17 Konkretne przypadki motywacji określa się terminem motyvuotė (zob. na ten temat Drotvinas 1987: 33). 18 Według A. Vanagasa hydronimy wywodzące się od nazw roślin o znaczeniu zbiorowym oznaczają miejsce, w którym tych roślin jest dużo. Jednakże miejsce to niekoniecznie jest samą wodą, ponieważ mowa nie o roślinach wodnych. Ale tak czy inaczej topoobiekty tego rodzaju charakteryzuje się według roślin <…> (zob. też Vanagas 1981: 90). DALIA SVIDERSKIENĖ 250 Acta Linguistica Lithuanica LXXV 1.1.4. Helonimy motywowane fizjograficznie. Sekwencjami nazw tych podmokłych miejsc (forma, mantika susijusi su dugno ir paviršiaus (dangos) fiziografinėmis charakteristikonfiguracja itp.)19. 1.1.4.1. Zarejestrowano dwa topoobiekty, które otrzymały nazwy ze względu na właściwości dna: Grįst- -a-balė 2 b. Ss20: lit. grstas ʻkłoda do brukowania mostu (drogi, klepiska…)ʼ (motywacja – w dawnych czasach brukowana drewnem). Obok tych nazw można, jak się wydaje, omówić również inne nazwy analizowanych obiektów, nadane ze względu na właściwości powierzchni, ponieważ w przypadku helonimów powierzchnia najczęściej jest właśnie dnem21. Jak widać poniżej, członem definiującym części złożeń może być nierówne dno / powierzchnia (1) Kùpst-a-balė b. Vv: lit. kùpstas (cecha motywacyjna wyrażona bezpośrednio); Park-a-balė b. Ss: lit. párkai ʻtaka choroba skóry, świerzb, strupyʼ22 (cecha motywacyjna wyrażona metaforycznie – nierówności, wypukłości jak strupy)23 oraz jakość powierzchni / dna (2) Šlýn-a-raistis rst. Brb: lit. šlýnas ʻszarawoniebieskawe lub białawe lepkie ił z domieszkami substancji organicznych <…>ʼ. 1.1.4.2. Dalej omówione zostaną topoobiekty – nominowane według kształtu. W przypadku wielu z nich wyrażenie cechy motywacyjnej ma charakter metaforyczny. Najprawdopodobniej z powodu wypukłej powierzchni podmokłe miejsca otrzymały nazwy Bõsiaraistis i Plaũčiabalė. Wypukła, „wydęta” powierzchnia mogła wynikać z pokrywy roślinnej lub warstwy torfu24. Bs-ia-raistis rst. Šil25: lie. bõsas ʻbeczka, baryłkaʼ26 – takie wyjaśnienie motywacji nazwy miejscowej potwierdza również zapisane na badanym obszarze w żywej mowie zdanie: Išsipūtus karvė kaip bõsas Gs27. nazwa organu wewnętrznego (lit. plaũčiai ʻorgan oddechowyʼ). To użycie 19 Por. stanowisko A. Vanagasa dotyczące motywacji hydronimów: chociaż obiekt wodny pod względem Šioje grupėje minėtino balovardžio Plaũč-ia-balė Krsn motyvacijos pamatas – fizjograficznym może być opisywany różnorako, jednymi z najważniejszych cech obiektu wodnego są konfiguracja oraz jakość dna (por. Vanagas 1981: 67). 20 Vv. zapisane w ankietach wsi Nuoragėliai i Pavengliska. 22 Według zeznania informatora z 21 Straipsnio autorė už šį pastebėjimą dėkoja slaptajam recenzentui. ankiety wsi Serbentiškiai. 23 W badaniu A. Vanagasa hydronimy określające topoobiekty ze względu na porośnięcie brzegów określoną roślinnością, ze względu na nagość brzegów itp. przedstawiono w podrozdziale hydronimów o znaczeniu charakteryzującym środowisko (zob. Vanagas 1981: 112–113). 24 W sprawie tego twierdzenia zob. także Jarašius 2012: 60. 25 Według danych ankiety wsi Liepalotas wcześniej było tam wiele grubych olch, z których robiono bosy-beczki. To zeznanie informatora jest doskonałym przykładem motywacji pośredniej, kiedy cecha motywująca (spuchnięty) jest przez przedstawicieli obszaru etnicznego przypisywana innemu denotatowi (nie topoobiektowi, lecz rosnącym w tym miejscu olchom). 26 Zob. także LVŽ I 541. 27 Skróty zdań uzasadniających wyjaśnienia motywacji, takie jak w LKŽe. Nie są one wyjaśniane osobno. Artykuły / Articles 251 Sudurtinių Marijampolės apskrities helonimų motyvacija sudarant vietos vardą perkeltine reikšme, regis, ne tik dėl asociacijos pagal nie tylko formę, lecz także funkcję. Podgrupę uzupełnia kilka obiektów badanego obszaru, nominowanych ze względu na rozmieszczenie (konfigurację) w przestrzeni: Krỹž-balė b. Prn: lie. krỹžius ʻfigura z linii krzyżujących sięʼ (DŽe); Kuk-ia-balė b. Prn: lie. kùkis „hak, krzywaśń”. Motywująca cecha jednej nazwy bagnistego obiektu wyrażona jest przymiotnikiem: Ku-balė (< *Kup-balė) b. Lbv: litewskie kupas, -à „krzywy, wygięty” (KzRŠŽ II 405), „wygięty, zgięty, krzywy”28. 1.1.5. Jeszcze kilka obiektów otrzymało nazwy ze względu na kolor powierzchni / dna / wody. Ponieważ nie odnotowano świadectw informatorów uzasadniających powstanie nazwy mokradła Raudón-plynė KzR, próbuje się zrozumieć jej motywację na podstawie motywacji zapisanej na badanym obszarze sufiksalnej nazwy bagnistego obiektu Raudõnė Krsn: gleba znajdująca się obok bagna ma czerwonawy kolor, a w bagnie pojawia się rdza. Na tej podstawie można przypuszczać, że raudõnu, -a (rausvù, -à) najprawdopodobniej nazywane są miejsca podmokłe, w których występują rozpuszczone rudy żelaza, a także z powodu ubogiej, podmokłej ziemi z domieszką torfu. Podobnie jak w opisanym przypadku, ze względu na powierzchnię, która najprawdopodobniej miała szarawoniebieski kolor gliny, obiekt topograficzny otrzymał nazwę Palš-a-raistis rst. Brb: litewskie pálšas, -à, pašas ʻszar wawyʼ Mrj (por. Šlýnaraistis rst. Brb: lit. šlýnas ʻszarawoniebieskawe lub białawe lepkie gliniaste osady z domieszkami substancji organicznych <…>ʼ). Tę grupę uzupełniają nazwy miejsc z pierwszym członem juod-: Júod-balė b. KzR; Júod-a-raistis rst. Brb; Júod-a-raistis plk. Igl; Juod-raistis rst. Vv; rst. Šil. Komentarze towarzyszące dwóm ostatnim nazwom miejscowym odnotowano w ankietach: zarośnięty olszyną, lecz mokry – napisano w ankiecie wsi Skriaudžiai (Vv); według danych z innej ankiety (Šil), ziemia na torfowisku jest czarna – torf. Jak wiadomo, kolor torfu jest ciemnobrązowy, lit. júodas, -à oznacza ʻw kolorze węgla, ciemnyʼ (LKŽe). Najprawdopodobniej to wyjaśnienie motywacji najlepiej potwierdza wariant nazwy torfowiska Júodraistis Rùdraistis, zapisany w ankiecie wsi Mauručiai – Júod-raistis ‖ Rùd-raistis Vv. Z ʻciemnyʼ, lecz także różne fiksuotos helonimų poros aiškėja, kad leksema júodas reiškia ne tik ʻanglies odcienie ciemnych kolorów (w naszym przypadku – ciemnobrązowego). Zatem zarówno jedne, jak i drugie obiekty z członem determinującym mogły otrzymać nazwy z juodz powodu ciemnego koloru wody lub gleby29. 28 Z drugiej strony być może możliwe jest wyjaśnienie motywacji vv., oparte na innym znaczeniu lie. kupas, -à – ‘z wypukłością, pagórkiem, nierównościąʼ. Z ostatniego przypuszczenia trzeba było zrezygnować, ponieważ z żywego języka na badanym obszarze nie zapisano zdań ilustracyjnych poświadczających użycie wspomnianego przymiotnika w tym znaczeniu. Świadectwa informatorów również nie zostały odnotowane w ankiecie. 29 I. S. Proswirnina, która badała specyfikę rosyjskich złożonych nazw miejscowych, zauważa, że hydronim Juoda upelė (Черная речка) uległ terminologizacji. Termin toponimiczny juoda upelė (черная речка) oznacza rzeki o czarnej wodzie, zbierające wody bagienne, rzeki płynące przez odludne miejsca, a także rzeki zasobne w źródła, niezamarzające rzeki oraz rzeki, których ujściami są źródła. Badaczka opiera się tu na opinii innego rosyjskiego badacza toponimii, E. M. Murzajewa: czarnych strumieni jest wiele, ale nie ma ani jednej dużej rzeki (zob. także Просвирнина 2001: 47). DALIA SVIDERSKIENĖ 258 Acta Linguistica Lithuanica LXXV 2. DABAR NE VISAI AIŠKIOS MOTYVACIJOS ZŁOŻONE HELONIMY Zgodnie z jednolitymi założeniami analizy, przedstawionymi we wstępie do artykułu i zastosowanymi wobec reprezentantów pierwszej grupy, podjęto próbę interpretacji motywacji tych helonimów. W niektórych przypadkach, z powodu braku dodatkowych informacji wspierających którąś z wersji wyjaśnienia motywacji, ograniczono się jedynie do stwierdzenia możliwości. 2.1. Nie całkiem jasny jest leksykalny charakter podstawy słowotwórczej pierwszego członu złożeń, jego przynależność do klasy apelatywów lub antroponimów: Barn-plynė rst. KzR: lit. barõnas ʻbaran, trykʼ /62 nazw. os. Barõnas, lit. plýnė ʻbagno, moczarʼ63; Mrk-a-balė b. KzR: lit. morkà, mõrkas / nazwa własna Mõrkus64; Ragaiš-balė miejsc. Prn: litew. ragašis ʻchleb z grubiej mielonej mąki pszennej lub jęczmiennej, karaišisʼ65 / nazwa własna Ragašis; Rož-balė wieś. Mrj66: litew. rõžė ʻgrzybień (Nymphaea)ʼ, pod względem semantyki por. nazwy miejscowe z Rožýnas wieś. Dg (VK), które, jak się zdaje, można wiązać z litew. rõžė ʻto samo. s.ʼ67 / por. Róžas, por. por. Rožnas. 2.2. Inna możliwa grupa toponimów o dwojakiej motywacji również nie jest liczna. Tutaj możliwe jest wyjaśnienie motywacji helonimów na podstawie zarówno jednego, jak i drugiego znaczenia wyrazu podstawowego: Bais-raistis b. Vv: litew. baisùs, - ʻbudzący strach, przerażającyʼ – helonim o znaczeniu oceny emocjonalnej68 / litew. baisùs, - ʻbardzo dużyʼ – motywacja według parametrów obiektu (wielkości); Čỹst-a-balė b. Lbv; Čyst-a-balė b. Igl: lie. čỹstas, -à „czysty, nieskażony” – nazwa miejscowości została nadana 62 Ponieważ obie możliwości wyjaśnienia motywacji są prawdopodobne, podaje się je obok siebie, oddzielając jedną od drugiej umownym znakiem /, oznaczającym „z drugiej strony, możliwa motywacja od”. Na ten wybór wpłynęła chęć uniknięcia niezwykle częstego użycia tego połączenia wyrazowego w artykule oraz niepotrzebnego zwiększania objętości artykułu. 63 Zob. też LVŽ I 379–380, gdzie prawdopodobnie podano jeszcze jedną wersję pochodzenia – od lit. barõnas „tytuł szlachecki niższy od tytułu hrabiego; osoba posiadająca ten tytuł”. 64 Według danych LPŽ na badanym obszarze odnotowano pvd. Morknas (zob. LPŽ II 271), a w pobliżu lokalizacji analizowanych toponimów także Morklis (zob. tamże, 270). 65 W przypadku pochodzenia apelatywnego cechę motywacyjną, zdaniem rosyjskiego badacza N. V. Ovčiara (Swierdłowsk), należy wiązać z zasobnością zbiornika wodnego w ryby (szerzej zob. Овчар 1991: 62, 71). Z drugiej strony być może motywację nazwy raistu da się wyjaśnić także prawdopodobnie okrągłym kształtem obiektu topograficznego. 66 Według relacji informatora dawniej gospodarstwem zarządzał rolnik Rožėnas. Dane LPŽ to potwierdzają – w pobliżu lokalizacji analizowanych toponimów nazwisko to odnotowano (zob. LPŽ II 625). 67 Inaczej L. Bilkis – wiąże je z lit. rožýnas ‘miejsce, gdzie uprawia się różeʼ (zob. Bilkis 2008: 282). 68 Zob. także o znaczeniu wartościowania emocjonalnego hydronimów Vanagas 1981: 115–116. Straipsniai / Articles 259 Sudurtinių Marijampolės apskrities helonimų motyvacija ze względu na jakość wody69 / lit. čỹstas, -à ʻpustyʼ70 – nazwa miejsca mogła zostać nadana z innej przyczyny: bagno bez ryb71; Degùs-balė b. Klvr: lit. dgus lub podobnie, por. dègti ‘być pod działaniem ognia, ginąć w ogniu, płonąćʼ72 [Torfy sfagnowe dobrze dẽga, tylko są niegorące Gs; Bagna płoną, czego chcesz, aby góry nie płonęły Dkš] (możliwe wyjaśnienie motywacji – wypalone bagno) / lit. dègti ‘świecić, jaśnieć, lśnić, promieniowaćʼ, por. Już płoną żarem krawędzie zachodu słońca V. Myk-Put. (możliwe wyjaśnienie motywacji – ze względu na właściwości wody bagna). Tas-plynė b., plk. KzR: lie. tamsùs, - „który nie jest jasnego koloru, czarniawy”. Opierając się na tym znaczeniu słowa podstawowego, można sądzić, że helonimy otrzymały nazwy ze względu na pewne właściwości wody, tj. z powodu jej nieprzejrzystości. Ponieważ nazwa bagna została zapisana w ankiecie leśnictwa Runkių, być może możliwa jest także inna wersja wyjaśnienia motywacji – ze względu na oświetlenie / nieoświetlenie topoobiektu. W tym przypadku vv. mogłoby być wiązane z lit. tamsùs, - w znaczeniu „słabo oświetlony lub nieoświetlony”. 2.3. W związku z leksemami o jednakowej formie, mającymi różne znaczenia (lit. kul, kùlė „drewniane narzędzie do wbijania, tłuczek” / lit. kul, kùlė „worek pośrodku niewodu, do którego wpływają ryby; czerpak rybacki”), które mogą występować jako pierwszy człon determinatywnego tworu Kùl-ia-raistis rst. Vv, możliwe są dwa sposoby wyjaśnienia jego motywacji. Różne leksemy realizują różne wyjaśnienia motywacji: według formy (konfiguracji) albo według głębokości. W tym drugim przypadku podstawę metaforycznego określenia przestrzennego stanowiłby komponent wertykalności, oddalenia, ruchu od powierzchni w dół, por. Púodžiaplynė b. KzR i Púodžiaraistis b. KzR (na ich temat zob. I. 1.1.8). Niestety, bez dokładniejszych danych o denotacie, o geograficznych cechach krajobrazu oraz danych o sytuacji nazewniczej nie sposób dokładnie ustalić, który z wymienionych znaków zainspirował powstanie nazwy miejscowej Kùliaraistis. 2.4. Pod względem swoistości wyrażenia także dwie kolejne nazwy bagien Lašn-balė b. Mrj: lie. lašinia ʻpodskórna warstwa tłuszczu tuszy (zwykle wieprzowej); żart.73 pot. tłuszcz ciałaʼ; Smeton-balė b. Prn: lie. smetonà ʻśmietana; śmietankaʼ. Jeśli chodzi o te helonimy mė – ʻtwardy tłuszcz semantikos plg. Sviestãkalnis kln. Klvr, Svestinė pv. Lbv. Žodžio svestas reikšotrzymywany ze śmietanyʼ, por. zdanie zapisane z folkloru: Žemė kai svestas ʻżyzna, dobrze uprawionaʼ. Ze znaczenia wynika, że masło, podobnie jak słonina i śmietana, jest tłuszczem, natomiast riebùs, - oznacza ‘mający w obfitości 69 Por. też čysta: Čysta nusimazgojau rankas Kt. 70 Por. też. Ani zwierzęcia, niczego nie ma – čystà žemė Prn; Oj, trudno, trudno dużemu drzewku pośrodku czystego pola Mrs. 71 Na temat takiego wyjaśnienia motywacji hydronimów w toponimii rosyjskiej zob. także Овчар 1991: 62, 71. 72 Na temat budowy i pochodzenia hydronimów zob. także LVŽ II 191. 73 Objaśnienia (skróty), takie jak w LKŽe, nie są wyjaśniane osobno. DALIA SVIDERSKIENĖ 260 Acta Linguistica Lithuanica LXXV laukai (z pism), ‘soczysty, porowaty, bujnyʼ, w związku z maisto medžiagų augalams, trąšus, įtręštasʼ (apie žemę), plg. Riebūs kai Šakių którym por. także nazwę łąki Taukióji Mrj (lit. taukióji, por. taukùs, - ‘bujny, porowatyʼ). Z drugiej strony takie wyjaśnienie wydaje się semantycznie bliższe nazwom terenowym (por. także Lašinýnas drb. ż. Klvr). Do wyjaśnienia motywacji nazw miejsc podmokłych bardziej odpowiednie są zapewne związki z jakością wody74 lub obfitością ryb75, a być może także z jakością powierzchni / dna (jako warstwy). Niezależnie od tego, która wersja wyjaśnienia motywacji okaże się trafna, jedno jest jasne: wyrażenie przenoszonych cech domeny źródłowej metafor (nazw produktów spożywczych)76 w strukturze słowotwórczej nazw bagien Lašnbalė, Smetonbalė (w ich formie wewnętrznej) wykorzystano w celu podkreślenia jakości powierzchni / dna / wody. 2.5. Nazwa bagna Skálk-a-balė KzR o nie do końca jasnej motywacji najprawdopodobniej wiąże się z bałtyckim *skalka, por. lit. skalà ʻszczapa, łuczywo palone w celu oświetlania lub rozniecenia ognia, drzazgaʼ. Pod względem semantycznym por. zapisaną w tej samej ankiecie leśnictwa Velniakalnis nazwę góry Skalkakalnis KzR, której motywacją jest – rozdzielony pośrodku. A zatem tę ostatnią nazwę miejscową, opierając się na wspomnianym świadectwie informatora, należy ocenić jako nazwę nadaną ze względu na jej formę i zaliczyć do toponimów o znaczeniu konfiguracyjnym. Ponieważ motywacja nazwy bagna nie została odnotowana w ankiecie, można jedynie przypuszczać, że być może należy ją ocenić jako nazwę obiektu topograficznego o rozgałęzionej formie albo rozważyć inne przyczyny powstania tej jednostki nominacyjnej. W strukturze nazwy torfowiska Smal-ia-raistis Šil, w jej formie wewnętrznej, odnotowano leksem smalà77. A. Vanagas nazwy obiektów wodnych, których podstawą słowotwórczą jest smalà, ocenia jako hydronimy o znaczeniu jakości wody (zob. Vanagas 1981: 102)78. Taką decyzję onomasty podjęto pod wpływem jednej z cech aktualizacyjnych – właściwości wody – lepkości; por. zdanie z Litewskiego Archiwum Rękopisów Folklorystycznych: Tu jodamas rasi plačią upę, smala tekančią Lš (w sprawie tego zdania zob. LKŽe), por. także: nadając nazwę torfowisku, najprawdopodobniej mogła zostać zaktualizowana lie. klampùs, - ʻsunkiai tekantis, tąsus (apie skysčius)ʼ. Mūsų manymu, suteizarówno konsystencja smoły, t. 74 Por. zarejestrowaną na innym obszarze nazwę rzeki Riebgalỹs Dt (LUEV 135), którą Vanagas zalicza do hydronimów o znaczeniu związanym z właściwościami wody (zob. Vanagas 1981: 102). 75 Por. Mėsinė rst. Žž (VK). 76 „Etnograficzne badania systemów żywnościowych świadczą o tym, że znaczenia jedzenia rozciągają się na wszystkie dziedziny ludzkiego życia” (Mintz Du Bois, cyt. za: Čepaitienė 2013: 255). Ponadto, jak twierdzi etnolożka, przy uroczystych okazjach spożywano lepsze jedzenie, które w chłopskim rozumieniu było bardziej tłuste i obfitsze: więcej tłuszczu, śmietany, masła (zob. także tamże, 266). 77 Lit. smalà ‘uzyskiwana przez ogrzewanie smoła, dziegieć’, ‘smoła’ (DKŽ 129). Według danych LKŽe na innym obszarze Litwy używany jest apelatyw smãlis, smalỹs ‘diabeł, niegodziwiec (przy przeklinaniu)’: Na, kurgi tave dabar smãlis neša? Tamże. 78 Dar plg. ir vandenvardžius su darybos pamatu dervà; jie šio mokslininko semantiškai vertinami także – jako nazwy wód wskazujące na znaczenie jakości wody (zob. również Vanagas 1981: 101). Artykuły / Articles 261 Sudurtinių Marijampolės apskrities helonimų motyvacija tj. lepkość, jak i jej barwa79, tj. ciemność80. A zatem, poza świadectwami informatorów odnotowanymi w ankiecie nadleśnictwa Pajiesys, trudno dokładnie stwierdzić, na którą cechę denotatu (a może na obie) – właściwości fizyczne czy barwę – zwrócono uwagę w procesie nominacji81. Jeszcze jeden nie całkiem jasny z punktu widzenia nominacji przypadek – nazwa bagna Vargn-balė KzR: lit. vargõnai ʻdmuchany klawiszowy instrument muzycznyʼ. Ponieważ nie odnotowano żadnych świadectw informatorów, por. zdanie zapisane z żywego języka w LKŽe: Mūs klebonas kap vargõnas gieda Vlk82, jednak por. jeszcze lie. vargonadantis, -ė ʻktoś o brzydkich, dużych zębachʼ [Pažinom brolius vargonadančius Btr], lie. vargonliai przen. ‘fałdy ubraniaʼ Sn83. Pozostaje więc niejasne, czy topoobiekt został nazwany Vargõnbale od użytej w znaczeniu przenośnym nazwy instrumentu muzycznego ze względu na dźwięki wydawane przez zbiornik wodny, czy ze względu na jego kształt, czy ze względu na nierówną powierzchnię dna, czy też z jakichś innych (obecnie nieznanych) przyczyn. 2.6. Aby argumentacyjnie wyjaśnić helonimy z motywacją mešk-, potrzebne byłyby świadectwa informatorów. Niestety, w ankietach nie odnotowano żadnych komentarzy poza tym, że niedźwiedzie miały oprowadzać młode. Ponieważ, według twierdzenia litewskiego przyrodnika Tadasa Ivanauskasa, ostatni niedźwiedź został zastrzelony na Litwie w 1883 r.; niedźwiedzie są tylko rzadkim argumentem karčiais užklysta iš kitur (plg. cit. iš Papaurėlytė-Klovienė 2007: 91), pastarasis nazw miejscowych Mẽšk-a-balė b. Mrj; Mešk-ã-balė b. Klvr; Mẽšk-a- -raistis rst. Gdl; 2 plk. Krsn84; Mešk-a-raistis rst. Brb powiązaniom z miejscami zamieszkiwanymi przez to zwierzę wydaje się najmniej przekonujący. W jednostkach nominacyjnych z 79 Przypisując helonimy do typu semantycznego według koloru, ma się na myśli kolor powierzchni ziemi, kolor wody – por. reprezentantów I. 1.1.5. 81 W tej samej ankiecie nadleśnictwa Pajiesys zapisano nazwę bagna 80 Dar plg. lie. smalnis, -ė ‘prk. juodas, tamsusʼ. Júodvandenis Šil. Dlaczego realia została tak nazwana, wyraźnie pokazuje jej forma wewnętrzna – z powodu czarnej wody. 82 Znaczenia dźwięków wody w hydronimach A. Vanagas zarejestrował ponad 85 (zob. Vanagas 1981: 114–115). Obok lokalizacji omawianych vv. w poetyckim utworze pieśniarza z Mardasavas Petrasa Zalanskasa „Kraj Guda”, poświęconym „pięknościom” bagna Čepkeliai, wspomina się „bulgoczące kałuże” [wyróżnienie moje – D. S.] – szerzej zob. Vaitkevičienė 2012: 34, 35. Badaczka przygotowała artykuł na podstawie wygłoszonego referatu „Słyszeć miejsce i być słyszanym”. 83 Konstantinas A. Heinas (Rosja), który badał toponimy obwodu wołogodzkiego, zauważa, że porównania obiektów topograficznych z instrumentami muzycznymi mogą być inspirowane samą formą obiektu topograficznego lub wyglądem powierzchni ziemi, wynikającym ze sposobu jej uprawy. Na przykład obiekty topograficzne o pagórkowatej rzeźbie terenu i rozgałęzionych brzegach nazywane są Armonika, Armonikos (Гармошки, Гармонь), a obszar ziemi o kształcie nieregularnego trapezu może być nazwany Guslėmis (Гусли) [gusle – rosyjski ludowy instrument strunowy, podobny do kankli; mają one kształt prostokąta, skrzydła itp. – D. S.] itd. (szerzej zob. Гейн 2014: 73). 84 Išlandžių k. anketos duomenimis vv. meškos vaikus vedžiodavę. DALIA SVIDERSKIENĖ 262 Acta Linguistica Lithuanica LXXV mešk-, najprawdopodobniej, mogą być odnotowane inne cechy tego zwierzęcia – związane z większymi niż zwykle rozmiarami realiów (w tym przypadku obiektów helo)85. Jakie inne oznaki motywacji mogły zainspirować powstanie nazwy miejscowej, dziś trudno powiedzieć86. Nazwa bagna Mẽšk-a-kampis KzR, również nie jest wyjątkiem z powodu braku odnotowanych opisów wyjaśniających motywację. Według Aleksandry J. Baranovej toponim Медвежий Угол (semantycznie „bliski” naszemu Mškakampiui) jest dość częsty również w toponimii rosyjskiej. Zdaniem badaczki znaczenie Медвежий to ʻodosobniony, ustronnyʼ (глухой, отдалённый), a kampas (yгол) użyto tu w znaczeniu przenośnym – ʻzakątekʼ (местность, обычно глухая) (zob. także Баранова 2012). Inna rosyjska lingwistka I. S. Prosvirnina zauważa, że ścisłe związki semantyczne członów złożonych toponimów mogą prowadzić do ich frazeologizacji (Просвирнина 2001: 44)87. Na podstawie tego, co powiedziano, i mając na uwadze, że „w różnych językach ekwiwalentne słowa mogą wywoływać różne skojarzenia”, a „tło leksykalne ma specyfikę narodową” (Gudavičius 2009: 101), nazwę miejscową Mškakampis pod względem motywacji należy na razie oceniać jako niejasną. Jedno jest oczywiste – zarówno semantyka litewskiej nazwy miejscowej, jak i reprezentanta toponimii rosyjskiej ma charakter kompleksowy. Tę grupę, jak się zdaje, uzupełniają nazwy miejscowości z pierwszym członem žyd-. Zgodnie z danymi ankiety wsi Trempiniai, bagno Žỹd-balė Lbv otrzymało nazwę z powodu koszonej trawiastej [= marnej – D. S.] roślinności. Z podobnych przyczyn mogły zostać nadane nazwy także innym topoobiektom odnotowanym w ankietach międzywojennych. Ponieważ w ankietach nie odnotowano danych pozwalających rozstrzygnąć kwestię implicytnej motywacji wartościującej, pozostaje także Lbv, Krsn, Mrj, Šil; rst. KzR; Žyd-balė b. Klvr; Žyd-a-raistis b. Krsn, užrašyti inna możliwość wyjaśnienia motywacji – helonimy Žỹd-balė b. w ankietach nazw ziem mogłyby być oceniane jako nazwy miejscowości o znaczeniu posesywnym, których etymonem pierwszego członu jest lit. žỹdas, -ė ʻczłowiek narodowości żydowskiejʼ. Tę ostatnią wersję potwierdzają dane demograficzne związane z badanym obszarem: w okresie międzywojennym badany obszar etniczny określany jest jako środowisko mieszane pod względem narodowościowym; według danych powszechnego spisu ludności z 1923 r. w powiecie mariampolskim mieszkało 6,42 % Żydów88. 85 Por. nazwy miejscowości badanego obszaru : Kurapkelis kl. Gdl: lie. kuropatwa; Rupužkelis kl. KzR: lie. ropucha. Jak pokazują te jednostki nominacyjne, żywe stworzenia kuropatwa i ropucha są małe, być może właśnie z tego powodu ich nazwy zostały użyte w procesie nominacji w celu określenia mniejszych niż zwykle rozmiarów topoobiektów (dróg) (por. Sviderskienė 2015: 182). 86 Na temat złożonych nazw grzybów z motywacją meškw systemie nominacji litewskich mikonimów zob. Lubienė 2012: 111–112. 87 Wydaje się, że obowiązuje to również w tym przypadku. 88 Dėl šių ir kitų demografinių duomenų dar žr. Subačius 2009: 228. Artykuły / Articles 263 Sudurtinių Marijampolės apskrities helonimų motyvacija W podgrupie omawiane są również złożenia Šùn-a-balė b. Klvr; Šùn-ia-balė b. Mrj: lie. šuõ, šùns89; Vilk-a-balė 2 b. Brb: lie. vikas90. Chociaż nie znaleziono zapisów ankiet pozwalających wnioskować o implicytnej motywacji wartościującej, zaobserwowana część nazw miejscowości najprawdopodobniej ją ma91. Negatywna ocena tych miejsc jest prawdopodobnie uwarunkowana złą jakością gleby – podmokłością, nieprzydatnością do uprawy, bezużytecznością roślinności tych miejsc lub czymś podobnym. 3. OMÓWIENIE WYNIKÓW 3.1. Największą różnorodnością nominacji charakteryzują się helonimy utworzone sposobem zestawieniowym według właściwości obiektów (192 / 64 %). Nazwy zwierząt zainspirowały 38 (20 %) określeń miejsc podmokłych. Przeanalizowany materiał wykazał, że toponimy „zwierzęce” charakteryzują się cechami motywacji implicytnej – konotacją i rozmiarem. Jak wiadomo, w wyjaśnieniu tych cech pomagają świadectwa informatorów. Z powodu ich skąpości niektóre z tych cech mogły pozostać nieujawnione. Zatem liczba reprezentantów omawianej podgrupy prawdopodobnie również nie jest dokładna. Ze względu na rozmiar (gabaryty) (ze względu na długość1292, wielkość5, głębokość1, małą ilość wody, tj. suchość7) nominowano 25 (13 %) podmokłych miejsc. Wyjątkowo często odnotowywana jest długość. Nazwy roślin zainspirowały nominację 14 (7 %) podmokłych miejsc. Ze względu na wyjątkowe cechy fizjograficzne (cechy dna / powierzchni5, kształt / rozmieszczenie w przestrzeni5) nazwy otrzymało 10 (5 %) obiektów. W nazwach topoobiektów utworzonych poprzez przecięcie badanego obszaru odnotowano następujących reprezentantów kategorii koloru: czarny6, brązowy2, czerwony1, płowy1 (łącznie 10 (5 %)). Pierwsze trzy są wieloznaczne. Określają kolor powierzchni / dna / wody podmokłych miejsc. 89 O nazwach litewskich fitonimów złożonych z nazw roślin zawierających motyw šuo zob. również Gritėnienė 2010: 163–181. Zdaniem Jūratė Lubienė, w języku litewskim najbardziej typowym zoonimem służącym do przekazywania szczególnie negatywnej konotacji w systemie mikonimów jest zoonim šuo (por. Lubienė 2012: 111). 90 Nazwa rzeki Волчьи Воды (Rosja) ma znaczenie pejoratywne, wskazujące, że jej woda nie nadaje się do picia (zob. także Березович 1991: 86). Zdaniem Lubienė, „negatywna ocena emocjonalna fitonimów i mikonimów języka rosyjskiego jest szczególnie wyraźnie przekazywana właśnie za pomocą nazwy wilka, trujące rośliny lub grzyby nazywane są «wilczymi»” (Lubienė 2012: 111). 91 Trafność tego rozwiązania potwierdza stwierdzenie Aloyzasa Gudavičiusa: „zwierzęta w języku są zazwyczaj oceniane negatywnie” (Gudavičius 2007: 87), a także badania motywacji litewskich fitonimów i mikonimów (szerzej zob. Gritėnienė 2006; 2010: 163–181; Lubienė 2012: 99–122). 92 Liczba na dole wskazuje liczbę reprezentantów. DALIA SVIDERSKIENĖ 264 Acta Linguistica Lithuanica LXXV 9 (4,5 %) nazwań, wiązanych z leksemami velnias7, pekla1, vaidyklė1, jest najprawdopodobniej uwarunkowanych specyfiką samej klasy (podklasy) nazw miejsc podmokłych93. Uwzględniając jakość wody miejsc podmokłych, nazwano 7 (4 %) topoobiektów: ze względu na lepkość (ciągliwość) wody1, jej ciekłość1, przejrzystość1 itd. (łącznie 5). Pozostałe nominacje powstały w wyniku charakteryzowania wody w miejscach podmokłych na podstawie nazw substancji i przedmiotów, których w wodzie jest dużo / które się w niej znajdują2. Odnotowano 3 (1,5%) helonimy oznaczające położenie w przestrzeni. Znaczenie jednego z nich to „znajdujący się wysoko”1, pozostałych – „znajdujący się nisko”2. Jeden przypadek świadczy o tym, że miejsce podmokłe zostało nazwane ze względu na fizyczny stan wody. 3.2. Miejsca podmokłe są nominowane znacznie rzadziej ze względu na relację z innymi obiektami (23 / 13%). Wśród nich liczniej poświadczone są helonimy motywowane posesywnością i lokalizacją15. Stanowią one dominanty tego znaczenia (65%). Mniej odnotowano helonimów o motywacji charakteryzującej otoczenie4 oraz helonimów określających właściwość miejsca na podstawie tego, co się w nim znajduje4. 3.3. Intensywniejsza od poprzedniej nominacja analizowanych obiektów ze względu na stosunki własnościowe i kulturowo-historyczne (43 / 23 %). Zdecydowana większość – ze względu na własność. 3.4. Odrębnością semantyczną wyróżnia się odnotowany w badanym materiale mikrosystem Šiknãbalė i Uodeglė, powstały w wyniku usytuowania w przestrzeni wzajemnie powiązanych obiektów, oraz helonimy sytuacyjne, powstałe wskutek słabego rozpoznania obiektów. Omówienie wyników wykazało, że w toku badań wyjaśniono różnorodność motywacji helonimów utworzonych metodą złożenia, ujawniono swoistość kategoryzacji fragmentu rzeczywistości w języku oraz uwydatniono hierarchię motywów powstawania nazw miejsc podmokłych. 93 „W tych przypadkach, gdy przestrzeń kulturowa ma charakter terytorialny, za własną, zamkniętą, kulturową i bezpieczną przestrzeń zwykle uważa się osadę ludzką, przeciwstawianą temu, co znajduje się poza jej granicami (lasowi, <…>) – obcej, otwartej, niekulturowej gi, remiantis surinktos medžiagos analize, galima daryti atsargią išvadą: balos, pelkės, raistai ir przestrzeni” (J. Lotmanas, cyt. za Masiulionytė 2008: 77). Mokre miejsca Taikitos są prawdopodobnie postrzegane przez przedstawicieli narodu jako strefa pośrednia, otwierająca się na odmienność. Virginija Masiulionytė, dążąc do ustalenia, czy w kulturze litewskiej można mówić o symbolach granicy wyznaczających przejście z jednej przestrzeni do drugiej (autorskie terminy šiapus i anapus oznaczają nie tylko świat żywych i umarłych, lecz są używane także do opisu przestrzeni własnej i obcej), zauważa, że zarówno w folklorze, jak i we frazeologii „ludzie spotykają przedstawicieli innego świata przy wodnych obiektach krajobrazowych: w lasach przy bagnach, moczarach, trzęsawiskach itp.”, „bagna to przedsionek nie-własnego świata” (szerzej zob. Masiulionytė 2008: 77–91). Ponieważ temat niniejszego artykułu i postawiony cel nie wiążą się bezpośrednio z tym, co powiedziano, ogranicza się on do spostrzeżenia, że w przyszłości szerszy kontekst folklorystyczny i etnologiczny wsparłby badania toponimii tego rodzaju i pomógł tiksliau atskleisti motyvacijos ypatumus ir dėsningumus. Artykuły / Articles 265 Sudurtinių Marijampolės apskrities helonimų motyvacija 4. WNIOSKI Analiza nazw miejsc podmokłych jest uwarunkowana wzajemnymi relacjami między strukturą językową systemu tej klasy (podklasy) a całokształtem ekstralingwistycznych czynników o charakterze historycznym, etnicznym i społecznym. Uwzględnienie ich jest warunkiem koniecznym uzasadnienia wyjaśnień motywacji nazw miejsc. Analiza motywacji helonimów utworzonych sposobem złożeń (zob. także 3. Omówienie wyników) pomogła ujawnić tendencje w nazywaniu miejsc podmokłych na określonym obszarze. Ustalono, że 64% obiektów nazwano ze względu na cechy samych realiów, 23% – ze względu na relację z człowiekiem, a 13% – ze względu na relację badanych realiów z innymi obiektami. Dominanty każdego z nich świadczą o zwracaniu przez przedstawicieli wspólnoty językowej uwagi na tę czy inną dziedzinę rzeczywistości. Przewaga zasady nominacji związanej z cechami krajobrazu wiąże się ze specyfiką samych realiów – miejsc podmokłych. Dobór nazw miejsc podmokłych determinowały obserwacje wizualne (wzrokowe). Cechy obiektów, które najbardziej wyróżniają je zarówno z otoczenia, jak i spośród pozostałych obiektów topograficznych, wyrażane są bezpośrednio i pośrednio. Nazywanie metaforyczne jest bardziej przekonujące, wywołuje dodatkowe skojarzenia. Podstawą przeniesienia wybierany jest najbardziej typowy „wyraziciel” tej czy innej właściwości (przejrzystości – srebro, lepkości, ciemności – smoła itd.), łatwo zrozumiały dla przedstawicieli wspólnoty językowej. W ten sposób utrwalony zostaje kształtujący się przez wieki obraz świata narodu, związany z kulturą materialną i duchową przedstawicieli obszaru etnicznego (narodu). Jednostkami nominacyjnymi Pkliaraistis, Vaidykraistis, Vélniaplynė itd. (łącznie 4,5%) ukazane zostaje stereotypowe, nacechowane emocjonalnie wyobrażenie miejsca oraz jego negatywna ocena, bez uwzględniania specyficznych cech wyróżniających nominowane miejsca. Zauważono, że większość złożeń z sande užrašyta girininkijų anketose. Regis, tokiu būdu kalbiniuose vienetuovelnpirmajame se (w naszym przypadku w nazwach miejscowości) utrwala granice przestrzeni „swoich” i „obcych”. Zgodnie ze swoimi właściwościami fizycznymi i funkcjonalnymi analizowane obiekty topograficzne są postrzegane przez użytkowników języka jako posiadające wewnętrzną przestrzeń (Vélniabliūdis : vélnias, blidas ‘misa; ilość, która się w niej mieściʼ itd.), a także jako same będące przestrzeniami pozostającymi w relacji z otoczeniem: (a) z innymi obiektami (Beržýnbalė, Daržabalė, Tiltabalė itd.) oraz (b) z człowiekiem (Duidžiabalė, Jõnbalė, Kedžiabalė, Micùtraistis itd.). W trakcie badania zaobserwowano zjawisko, w którym leksem júodas, występujący jako człon określający złożenia, oznacza nie tylko ʻkoloru węgla, ciemnyʼ, lecz także odcienie ciemnych barw (w naszym przypadku – ciemnobrązowe), leksem rùdas – ʻczarny, ciemnyʼ itd., co należy interpretować jako polimotywację. Analiza nazw miejsc podmokłych pod kątem motywacji pomogła ujawnić wskazaną jo (kalbos vartotojo, tam tikros etninės srities kalbinės bendruomenės atstovo) pozycję w relacji z heloobiektami: obiektywną – zgodnie z jej rzeczywistymi relacjami bytowymi z miejscami podmokłymi (lokatywnymi, posesywnymi itd.), oraz subiektywną – zgodnie z DALIA SVIDERSKIENĖ 266 Acta Linguistica Lithuanica LXXV wyrażeniem własnego stosunku (najczęściej wartościującego) do tego czy innego elementu krajobrazu. Deklarowanie przez przedstawiciela wspólnoty językowej (narodu) własnego ja w jednostkach nominacyjnych skłania do przeprowadzenia w przyszłości pewnych korekt klasyfikacji nazw miejscowych, opartej na wyodrębnieniu zasad nominacji topoobiektów i motywów ich powstania, tj. uzupełnień, które pomogą objąć różnorodność toponimii. W tej klasyfikacji znajdą miejsce wyodrębnione i omówione w toponimice litewskiej po raz pierwszy (o ile wiadomo) nazwy miejscowości sytuacyjne oraz mikrosystemy nazw miejscowych. ODSYŁACZE DO OBIEKTÓW I INNE SKRÓTY avd. – imię i nazwisko os. – łąka b. – bagno pvd. – nazwisko drb. ż. – ziemia uprawna rst. – bagno k. – wieś t. – wymawia kln. – góra v. – imię plk. – torfowisko vv. – nazwa miejscowa Artykuły / Articles 267 OZNACZENIA LOKALIZACYJNE SKRÓTY Brb – Balbiẽriškis (rej. Sudurtinių Marijampolės apskrities helonimų motyvacija Prenų) Brt – Batninkai (rej. Vilkavškio) Dg – Daũgai (rej. Alytaũs)回.```json рацәassistant code:null ,久久热?二分彩? no. 天天中彩票篮球ьақәassistant final ...? Wait. need valid only. 】【：】【“】【translations items type Dl – Déltuva (Ukmergs r.) Dmk – Domekava (rej. kowieński) Ds – Dùsetos (rej. jezioroski) Dt – Dotnuvà (rej. kiejdański) Gdl – Gudẽliai (sam. teryt. mariampolska) Gir – Grininkai (rej. tauroski) Grš – Grškabūdis (rej. szacki) Igl – Igliškliai (sam. teryt. mariampolska) Jrb – Jùrbarkas Jrgž – Jùrgežeriai (ter. sam. Kalwari) Klvr – Kalwarijà (ter. sam. Marijámpolė) Krsn – Krosnà (rej. Łazdjai) Kt – Ketùrvalakiai (rej. Vilkavškis) KzR – Kazl Rūdà Lbv – Liubãvas (ter. sam. Kalwari) Ldvn – Liudvinãvas (Marijámpolės sav. ter.) Lp – Léipalingis (Drùskininkų sav. ter.) Mrj – Marijámpolė Pdv – Pãdievytis (rej. Šilãlė) Pdvn – Padovinỹs (terytorium samorządowe Mariampola) Pkn – Pakúonis (rej. prenajski) Prn – Prenai Ss – Sasnavà (terytorium samorządowe Mariampola) Šil – Šilavótas (rej. prenajski) Šn – Šunska (terytorium samorządowe Mariampola) Vlkv – Vilkavškis Vv – Veiveria (rej. prenajski) Žž – Žiežmãriai (rej. koszedarski)