Asmenų pavadinimai šiaurės panevėžiškių patarmėje

224 Acta Linguistica Lithuanica LXXV AURELIJA GRITĖNIENĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: leksykologia i leksykografia. NAZWY OSÓB W PÓŁNOCNOPANEWĖŽYSKIM DIALEKCIE Personal Names in the Northern Panevėžiškiai Subdialect ADNOTACJA Przedmiotem artykułu jest liczna i dotychczas szerzej niebadana grupa semantyczna – nazwy osób zapisane w północnopanevėžyskim dialekcie. Na potrzeby tego badania wybrano 280 nazw osób według cech fizycznych człowieka, wieku, wykonywanej działalności i stosunków społecznych. Celem badania jest ukazanie bogactwa i różnorodności takich nazw, omówienie ich budowy i pochodzenia oraz próba ustalenia, których z nich informatorzy nadal aktywnie używają, a które zanikają lub całkowicie wycofały się z aktywnego użycia. SŁOWA KLUCZOWE: gwara, leksyka, nominacja, znaczenie leksykalne, analiza słowotwórcza, nazwa osoby ADNOTACJA Przedmiotem artykułu jest duża grupa semantyczna, której dotychczas nie poddano gruntownym badaniom – nazwy osobowe odnotowane w północnopanevėžyskim subdialekcie. Na potrzeby badania wybrano 280 nazw osobowych odzwierciedlających cechy fizyczne osoby, jej wiek, zawód i relacje społeczne. Celem badania jest ukazanie obfitości i różnorodności takich nazw, omówienie ich powstawania i pochodzenia oraz próba ustalenia, które z nich są nadal aktywnie używane przez informatorów, a które stopniowo wychodzą z aktywnego użycia lub zostają całkowicie zarzucone. SŁOWA KLUCZOWE: subdialekt, leksyka, nominacja, znaczenie leksykalne, analiza słowotwórcza, nazwa osobowa. Artykuły / Articles 225 Asmenų pavadinimai šiaurės panevėžiškių patarmėje 1. WSTĘP W językoznawstwie litewskim przeprowadzono niemało badań poświęconych różnym nazwom osób. Szeroko zbadano litewskie nazwy pokrewieństwa wynikającego z małżeństwa (opisano ich pochodzenie, rozwój, rozpowszechnienie, znaczenie oraz związki z innymi językami) (Buivydienė 1997). Szczegółowo i w różnych aspektach opisano zoomorfizmy (Rosinienė 1987: 41–51; 1982: 78–87; 1989: 384–387). Zbadano nazwy osób, przeanalizowano negatywne określenia dicinėje žemaičių dounininkų tarmėje (Babickienė 2015). Ypač išsamiai išaczłowieka w gwarze endriejawiškiej (Jasiūnaitė 1999: 300–325). Opisano leksykę i frazeologię endriejawišką, charakteryzującą wygląd zewnętrzny człowieka i cechy jego charakteru (Ruškys 2010). Zbadano semantykę litewskich frazeologizmów pejoratywnie charakteryzujących charakter człowieka oraz nazwy sztuk wyrażane przez czasownikowe stilistinės ypatybės (Ruškys 1982: 88–95). Išanalizuoti bendrinės kalbos asrzeczowniki mobilne (Dzežulskienė 2001: 55–69). Omówiono nazwy osób mające wspólny człon oraz osobliwości ich słowotwórstwa w języku administracyjnym (Pečkuvienė 2014: 648 – 660). W pracach dyplomowych studentów opisano synonimię i użycie rzeczowników nazywających osoby (Klimavičiūtė 2012), przeanalizowano litewskie porównania charakteryzujące człowieka (Zlatkutė 2011). W pracach wszystkich autorów, którzy badali leksykę gwarową, widoczny jest jeden wniosek: za pomocą zoomorfizmów, frazeologizmów somatycznych i innych frazeologizmów, a także obrazowej leksyki gwarowej, osoby najczęściej charakteryzuje się negatywnie. Ogólnie w języku litewskim, podobnie jak w wielu innych językach, słów wyrażających negatywną ocenę emocjonalną jest nieporównanie więcej niż słów wyrażających ocenę pozytywną1. Fakt ten można wyjaśnić przyczynami psychologicznymi i społecznymi: wszystko, co dobre, zwykle uważa się za rzecz normalną, a z powodu rzeczy normalnych nikt nie wyraża szczególnych emocji (Jakaitienė 1988: 51; 2010: 162). W kulturze wiejskiej starano się nie odchodzić od tradycyjnych norm moralnych, przestrzegać tak zwanego „złotego środka”, dlatego „wszystko, co niewątpliwie dobre, prawe i dla wszystkich jasno zrozumiałe, wydawało się sprawiać najmniej trosk” (Ruškys 2010: 4). W gwarze północnopanevėžyskiej zapisano 280 leksemów, którymi określa się ludzi według cech fizycznych, wieku, wykonywanej działalności i relacji społecznych. Wszak nie bez powodu ludowa mądrość mówi, że przyjmuje się według szaty, a wypuszcza według rozumu. Wygląd był ważny dla człowieka przez cały czas, od najdawniejszych wieków aż do naszych czasów – kultu wiecznej młodości. Przy ocenie człowieka zawsze równie ważne były także jego wiek i relacje społeczne – wykonywana przez człowieka działalność, sytuacja majątkowa, przynależność do określonej grupy społecznej. Pojedyncze leksemy tych grup semantycznych są wymieniane w poszczególnych pracach badaczy gwary północnopanevėżyskiej, 1 Spośród słów wyrażających wyraźnie pozytywną ocenę można wymienić jedynie liczne litewskie deminutywy i pojedyncze słowo o zabarwieniu patetycznym (Jakaitienė 2010: 162). AURELIJA GRITĖNIENĖ 226 Acta Linguistica Lithuanica LXXV W czasach współczesnych takie badania są tačiau išsamesnio minėtos leksikos aprašo iki šiol neturime. Tarmių niveliavibardzo aktualne. Język mówiony zmienia się i będzie nieustannie się zmieniał, dlatego szczególnie ważne jest „zbadanie tego procesu, zgromadzenie danych wzbogacających lituanistykę i przyczyniających się do poznania przeszłości naszego narodu” (Zinkevičius 2006: 255). Celem niniejszego artykułu jest zatem szersze omówienie tego, jakimi leksemami mieszkańcy północnej części dialektu poniewieskiego nazywają osoby ze względu na ich cechy zewnętrzne, wiek, niai: suskirstyti pavadinimus pagal leksinę reikšmę į atitinkamas semantines wykonywaną działalność i relacje społeczne. Aby zrealizować ten cel, wyznaczono następujące zadania: omówić grupy i podgrupy, przedstawić budowę słowotwórczą oraz pochodzenie nazw, a także spróbować ustalić, które z tych nazw są nadal używane, a które zanikają lub całkowicie wyszły z aktywnego użycia. Materiały zapisane przez autorkę podczas ekspedycji oraz nowsze dane dyne, o per 20 metų ekspedicijose nepavyko jo užrašyti, taip pat jis nefiksuotas znalezione w kartotece Uzupełnień Słownika języka litewskiego (LKŽP) porównuje się ze starszymi danymi Słownika języka litewskiego (LKŽe). Jeżeli dane słowo znaleziono w žoir oraz w LKŽP, istnieje duże prawdopodobieństwo, że stopniowo wycofuje się ono z aktywnego użycia. W artykule zastosowano metody opisową, analizy słowotwórczej oraz porządkowania materiału. Badanie to może być interesujące i wartościowe nie tylko dla specjalistów w dziedzinie leksyki i dialektologii, lecz także etnolingwistyki. Już dawno zauważono, że „nazwanie mówi więcej o nazywającym (podmiocie) niż o samym obiekcie nazwania. Jest to tym bardziej przekonujące, ponieważ nazywający przekazuje nie tyle swoje osobiste wrażenie, ile chcąc nie chcąc ujawnia swój światopogląd – znowu nie tyle osobisty, ile ten, do którego należy” (Civjan 1990: 54; cyt. za Gudavičius 2000: 17). Tak więc, jak już wspomniano, na potrzeby tego badania zebrano 280 jednostek leksykalnych. Materiał z gwary północnych panevėžiškiai (głównie z gwar występujących w rejonie Poswola – parafii Daujnai, Gržiai, Jonišklis, Krinčnas, Krkliniai, Pùmpėnai, Pãsvalys, Pùšalotas, Skrebótiškis, Salõčiai i Vašk) zbierano podczas ekspedycji (od 1998 r.) oraz z LKŽP i LKŽe, na który można patrzeć jak na hipertekst – jest to źródło danych, na podstawie którego można badać nie tylko „naivųjį“, bet ir „mokslinį“ pasaulėvaizdį, reprezentuojamą nacionalinės kalbos leksika (Kravcova 2013: 5). W artykule omówiono wyłącznie tak zwaną leksykę gwarową (dyferencjalną) – warstwę leksyki nieznaną językowi ogólnemu lub różniącą się od niego w jakiś sposób (rdzeniem, znaczeniem, słowotwórstwem) (por. Jakaitienė 2010: 176–177). Tych słów nie znajdziemy ani w Słowniku współczesnego języka litewskiego (DŽe), ani w Słowniku ogólnego języka litewskiego (BŽe). W artykule analizowane są zarówno nazwy nieopatrzone konotacją, jak i mające zabarwienie negatywne lub pozytywne. Według znaczeń leksykalnych wyróżnia się kilka grup nazw. W obrębie każdej grupy leksemy dzielą się jeszcze na mniejsze grupy; przy odpowiednich Artykuły / Articles 227 Asmenų pavadinimai šiaurės panevėžiškių patarmėje podrozdziałach, aby ukazać jak najpełniejszy obraz omawianego słownictwa, dodatkowo podaje się frazeologizmy i porównania zapisane w gwarze lub znalezione w słownikach2. 2. NAZWY OKREŚLAJĄCE RÓŻNE WADY WYGLĄDU ZEWNĘTRZNEGO OSOBY Jak już wcześniej wspomniano, przy opisywaniu wyglądu człowieka we wszystkich naszych gwarach używa się znacznie więcej leksemów o znaczeniu negatywnym (umniejszających, szyderczych) niż słownictwa nacechowanego pozytywnie3. Ludzie o normalnej budowie ciała i zwyczajnym wyglądzie pozostają w gwarze jakby niezauważeni, nie poświęca się im szczególnej uwagi, do ich określenia nie są potrzebne specjalne leksemy. Obrazowe słownictwo stosuje się, gdy mowa jest o widocznych cechach osoby, tj. o nietypowym wyglądzie człowieka (grubym lub szczupłym, owłosionym lub łysym, mającym jakąś nietypowo dużą część ciała itp.) oraz motoryce (jest to dynamiczny wygląd człowieka, jego chód, ruchy, na przykład utykanie, powłóczenie nogami itp.). Łącznie w gwarze zapisano 111 nazw Gausi semantinė grupė – leksemos, apibūdinančios žmogaus kūno sudėzwiązanych z różnymi wadami wyglądu zewnętrznego osoby. imą. Odnotowano ich 18. Najwięcej słów służy do nazywania osób o większej niż zwykle wadze. Należy tu wymienić używane do dziś dość szeroko formy pochodne z różnymi przyrostkami i końcówkami: apskrituõlis, -ė „osoba o krępej, okrągłej budowie ciała“ (Všk)4, deriūgà „bardzo silny człowiek“ (Grž), driùčkis, -ė „gruby człowiek“ (Grž), išpùtėlis, -ė „ktoś wzdęty, grubas, grubobrzuchy“ (Grž), riebùckis, -ė „grubas“ (Grž). Tylko w LKŽe odnotowano nazwy utworzone za pomocą przyrostków – dùmza „gruby, niezdarny, niezgrabny człowiek“ (Ps) i sudùbėlis, -ė „ktoś zapadnięty, skulony, obwisły“ (Grž). Osoby o masywnej budowie ciała do dziś nazywane są również derywatami złożonymi keraplšas „mały, dość krzepki człowiek“ (Slč), mspilvis, -ė „grubobrzuchy“ (Všk). Osoby otyłe, masywne 2 Niektóre przykłady zaczerpnięto ze Słownika frazeologicznego (FzŽ) i Słownika porównań (PlgŽ). Dostęp online: http://lkiis.lki.lt. 3 W gwarze zapisano bardzo niewiele leksemów dyferencjalnych, frazeologizmów i porównań, którymi określa się osoby o pięknym wyglądzie, atrakcyjne fizycznie i silne. Na przykład: baltvedis, -ė „człowiek o białej twarzy” (Grž), skaidravedis, -ė „ten, kto ma jasną, świetlistą twarz” (Grž), želvỹs, - „ten, kto jest mocny, silny” (Jnšk), kap š peno plaũkęs „bardzo piękny, zdrowy, jasny” (Jnšk), kap š paveiksliùko „bardzo piękny” (Grž) itd. 4 W nawiasach podaje się miejscowość, w której zapisano dane słowo. Skróty są takie same jak w LKŽe. Cały materiał zapisany przez autorkę podczas ekspedycji trafił do LKŽP, dlatego w artykule przykłady zaczerpnięte z osobistego kartoteki nie są oddzielane od danych znajdujących się w LKŽP lub LKŽe. Materiał słownikowy i dane zebrane przez autorkę wyraźniej rozdzielają się w artykule przy omawianiu wycofywania się nazw z aktywnego użycia. AURELIJA GRITĖNIENĖ 228 Acta Linguistica Lithuanica LXXV człowiek o twarzy nazywany jest marmūzù (Grž), natomiast wulgaryzm subnius, -ė (Grž) używany jest na określenie osoby o dużych pośladkach. W gwarze zapisano również 7 słów używanych w znaczeniu przenośnym: arbzas, moligas „o osobie otyłej, niezgrabnej, leniwej” (Grž), peniùkšlis, -ė „o osobie otyłej, tłustej” (Grž), pumpùrė „o małej, grubej dziewczynie, kobiecie” (Jnšk), pūžlỹs „dziecko niskiego wzrostu, grube, słabe” (Ps), kalãdė, spnta „o grubej, niezgrabnej kobiecie” (Všk). Jest to metaforyczne przeniesienie znaczeń, które w lingwistyce kognitywnej rozumiane jest nie jako sposób nominacji, lecz jako obrazowe rozumienie sytuacji lub zdarzenia, ukryte porównanie, jeden z podstawowych sposobów poznawania świata (Gudavičius 2000: 88). Do określenia osoby otyłej w gwarze północnoponiewieskiej wykorzystuje się również zoomorfizmy5. W trakcie ich ekspedycji zapisano 7: kiaũlė, pašas 1. „o człowieku nieuprzejmym, mało rozgarniętym”; 2. „o osobie krzepkiej, otyłej” (Ps, Všk), kárvė, kumlė „o kobiecie niezgrabnej, dużej, grubej” (Grž), jáutis, vešis „o dużym, postawnym mężczyźnie” (Všk), meškà „o osobie o masywnej budowie, dużej” (Krč)6. Jak widać, krzepkość, otyłość i niezgrabność w gwarze delių, stambių, dažniausiai naminių gyvulių pavadinimais. Ši tendencija būnajczęściej określa się za pomocą słów rozpowszechnionych nie tylko w jednej gwarze (por. Jasiūnaitė 1999: 306). Nazwy te ukazują zdolność człowieka do dostrzegania podobieństwa między osobą a odpowiadającym jej zwierzęciem. Ponieważ człowiek jest niezwykle złożoną istotą, centrum wszystkiego, dlatego większość metafor ma charakter „centrypetalny”, ukierunkowany na człowieka (Pikčilingis 1975: 279). Ogólnie rzecz biorąc, celem tworzenia metafor jest „powiedzieć wyraziściej, skuteczniej, aby wywrzeć na słuchaczu większe wrażenie, aby nie tylko rozumowo, lecz także emocjonalnie pojmował przekazywaną informację” (Gudavičius 2000: 90). Šiaurės panevėžiškiai apkūniems asmenims pavadinti iki šių dienų vartoja ir skolinius: pampuškà (br. пампушка7, len. pampuszka, pastarieji kildintini iš vok. Pfannkuchen) „apie storą moterį, merginą“ (Krč), verblidas, verligas (rus. верблюд) „apie tvirtą, storą, nerangų žmogų ar gyvulį“ (Krč, Pmp). 5 Zoomorfizmai būdingi daugeliui kalbų, gal net visoms, tačiau jų realizacija kalbose esti skirtinga ir gali būti labai esminga tautos kultūrai pažinti. Mūsų arealo kalbose tokios metaforos dažnai sutampa ir paprastai turi neigiamas konotacijas. Tai, kad gyvūnų pavadinimai šiuo atveju yra labai produktyvūs, liudija iš esmės neigiamą lietuvių požiūrį į gyvūnijos pasaulį (Gudavičius 2000: 92, 94). 6 Ypač vaizdingi, sodrūs didelių, apkūnių žmonių palyginimai su dideliais namų apyvokos daiktais (staklėmis, pečiumi „krosnimi“, kubilu, bubinu „būgnu“) ar atitinkamais gyvūnais: Mergina kaip staklės (didelė, stambi) (Grž). Ogi tavo pačios, vyreli, išsipenėjimas – kaip pečius! (Jnšk). Klebono stambumas – kaip kubiliukas! (Jnšk). Jego brzuch wydęty jak bęben (Jnšk). Tęgi jak niedźwiedź (Pmp). Tłusty jak borsuk (Pšl). Duża jak klacz, głupia jak kura (Ps). 7 Odpowiedniki w innych językach podano na podstawie elektronicznych i drukowanych słowników. Ich bibliografia została podana w ogólnym wykazie literatury. Straipsniai / Articles 229 Asmenų pavadinimai šiaurės panevėžiškių patarmėje Dažnai patarmėje įvardijant asmenį atskirai pabrėžiama ir kuri nors neįczęść ciała o niewielkich rozmiarach, grubości lub długości. W takich przypadkach najczęściej używa się złożeń. W ich ekspedycjach zapisano 11: didžiadañtis, -ė „ten, kto ma duże zęby” (Grž), didžiakãktis, -ė „ten, kto ma duże czoło” (Grž), driūtablaũzdis, -ė „grubonogi” (Jnšk), gervakãklis, -ė „ten, kto ma długą szyję, długoszyi” (Jnšk), išvirsnudribusiu pilvu“ (Grž), pakabntgurklis, -ė „ten, tapivis, -ė „kas išvirtusiu, dideliu pilvu“ (Grž), nudribtapivis, -ė „kas su dideliu, kto ma obwisłe podgardle” (Grž), puodyngavis, -ė „człowiek z dużą głową” (Grž), sausablaũzdis, -ė „ten, kto ma długie, cienkie nogi” (Jnšk), smailasubnis, -ė „ten, kto ma wąskie, spiczaste pośladki” (Grž), plačiasubnis, -ė „ten, kto ma duże, szerokie pośladki” (Všk)8. W gwarach od razu zauważa się także niezwykły chód człowieka. Człowiek kulejący, potykający się, wlokący nogę natychmiast otrzymuje odpowiednią nazwę: kabálda „ten, kto chodzi powoli, kulejąc, kulawy” (Jnšk), klývis, -ė „ten, kto jest krzywy, niezgrabny, pokraczny” (Grž), krãpas „ten, kto drepcze, idzie niepewnym, drobnym krokiem, powoli, pochylony” (Grž), kreivùklis, -ė „ten, kto idzie, krzywiąc się” (Grž), krpis, -ė „ten, kto kroczy, przechylając się na boki” (Grž), štapitas „człowiek o nieładnym chodzie” (Jnšk). Jak widać, ludzi o nieładnym, niezgrabnym chodzie najczęściej nazywa się derywatami utworzonymi od obrazowych czasowników za pomocą przyrostków lub końcówek. LKŽe pokazuje, że w podgwarze szczególnie popularne są derywaty z przyrostkiem -ãlis, -ė: knapãlis, -ė „ten, kto podczas chodzenia kiwa się, potyka, przewraca się” (Grž), krapãlis, -ė „ten, kto ciężko chodzi, człapie” (Jnšk), kripãlis, -ė „ten, kto chodzi, przechylając się na boki” (Grž), štapãlis, -ė „ten, kto człapie, człapiący”. Złożeniami nazywa się osoby o krzywych, wykoślawionych nogach: išklyptkõjis, -ė „ten, kto ma wykoślawione nogi, krzywonogi” (Grž), klyptakõjis, -ė „ten, kto ma wykoślawione nogi” (Jnšk), klišakõjis, -ė „ten, kto ma krzywe, niezgrabne nogi” (Ps). Niestety, nazwy tej grupy semantycznej szybko wycofują się z aktywnego użycia. „Z 13 nazw tej grupy semantycznej wymienionych tutaj aż 9 odnotowano w LKŽe, a tylko 6 (išklyptkõjis, kabálda, klišakõjis, klývis, krãpas, krapãlis) rzeczowników i czasowników uzyskuje status archaizmów” (Zabarskaitė 2006: 170). Jeszcze jedna grupa nazw – leksemy oznaczające nietypowe owłosienie człowieka. Najczęściej używane są nazwy złożone, których główny człon rzeczownikowy rašyti per ekspedicijas. Apskritai mūsų kalboje „daugelis vaizdingųjų vardažowskazuje, która część ciała osoby jest owłosiona, natomiast pierwszy człon wiąże się z czasownikiem apželti. Autorka zapisała 5 takich złożeń: apželtkõjis, -ė „osoba z owłosionymi nogami” (Grž), apželtkrūtnis, -ė „osoba której części ciała porównywane są do dobrze znanych informatorom przedmiotów codziennego użytku, narzędzi i ptaków z otoczenia własnej wsi: Jego twarz jest rozlana jak łapcie (Jnšk). Twoje palce są jak zęby brony (duże, zgrubiałe) (Pšl). Nogi są jak trzonki kos (długie i cienkie) (Jnšk). Twoje oczy są jak widły (zezowate) (Všk).משEyes are like 8 Kuri nors neįprastai didelė kūno dalis apibūdinama ir palyginimais. Dažniausiai žmogaus kūno pitchforks, teeth like an organ (Ps). Co teraz patrzysz, wytrzeszczając oczy jak szpak?! (Jnšk). AURELIJA GRITĖNIENĖ 230 Acta Linguistica Lithuanica LXXV z owłosioną piersią“ (Grž), apželtnugãris, -ė „ten, kto ma owłosione plecy“ (Všk), apželtrañkis, -ė „ten, kto ma owłosione ręce“ (Grž), apželtvedis, -ė „ten, kto ma owłosioną twarz“ (Grž). Derywatami z przyrostkami -otis, -ė ūsõtis, -ė (Krč) i barzdõtis, -ė także dziś w gwarze określa się człowieka wąsatego lub brodatego. Znacznie rzadziej osoba jest nazywana odrębną nazwą ze względu na niewielkie owłosienie. W gwarze odnotowano tylko dwa złożenia z tej grupy semantycznej: skustagavis, -ė „ten, kto ma ogolone włosy“ (Ps) i retabazdis, -ė „ten, kto ma rzadką brodę“ (Grž)9. Mądrość ludowa mówi, że zdrowie jest cenniejsze nawet od złota (PPr223), dlatego silny, zdrowy człowiek w tradycyjnej społeczności wiejskiej był potrzebny, szanowany i ważny. Wiele tradycyjnych obrzędów, cały kompleks zwyczajów oraz bogata ustna twórczość ludowa służyły zapewnieniu ludziom zdrowia i przetrwania (Trimakas 2008: 9). Jeśli człowiek jest zdrowy, wtedy w gwarze mówi się o nim zdrowy jak ryba (Pšl), zdrowy jak rzodkiewka (Ps)10. Kiedy zdrowie podupada, człowiek š kóto išvista (Grž), wtedy ironizuje się: Zdrowy jak rzodkiewka z dziurawymi jelitami (Jnšk). A zatem chory, niedomagający człowiek nie pozostawał niezauważony. Osoby takie najczęściej nazywano uogólnioną nazwą oznaczającą ogólnie człowieka chorego, niezdrowego. Znaleziono 6 takich nazw, do dziś w gwarze używane są tylko 3: są to derywaty sufiksalne ligãšninkas, -ė „człowiek stale chorujący, niezdrowy“ (Grž, Ps), sirgalỹnė „człowiek często chorujący, chory“ (Grž), sirgùtis, -ė „chory“ (Ps), tylko w LKŽe odnotowane derywaty sufiksalne pūkšlỹs, -ė „ten, kto wciąż puka, niedomaga“ (Grž), sučipėlis, -ė „ten, kto jest niezdrowy, podupadł na zdrowiu“ (Pšl) oraz derywat fleksyjny stéipė „ten, kto często choruje, niedomaga“ (Grž). 6 nazw wiąże się z jakąś konkretną chorobą lub dolegliwością. Są to odnotowane w LKŽe derywaty sufiksalne krunklỹs, - „ten, kto wciąż chrypi, kaszle“ (Slč), spréngilas „ten, kto charczy, kaszle“ (Grž), šniaukšlỹs, - „ten, kto podczas oddychania pochrapuje“ (Pšl); do dziś w gwarze używany derywat sufiksalny „ten, kto słabo widzi po zmroku, cierpi na kurzą ślepotę“ (Jnšk, Ps). znikły, człowiek o mniejszej niż zwykle sile lub niskiego wzrostu. W LKŽe znaleziono następujące derywaty z przyrostkami -ėlis, -ė, -la, -lė, -lys, -ė, -uoklis, -ė: čyplỹs, - „nędzarz” (Grž), čirplỹs, - „ktoś, kto zwiędł, zanikł” (Grž), kliùrkla vedinys núomarninkas, -ė „epileptikas“ (Jnšk) ir dūriniai vištãtupis, -ė, vštakis, -ė „lichy, słaby człowiek” (Grž), kniáuklė „bardzo wychudzony, konający człowiek” (Všk), mauklỹs, - Patarmėje fiksuota 17 leksemų, kuriomis pavadinamas apskritai silpnas, su- „lichy, 9 Mówiąc o łysych, rozczochranych, długowłosych mężczyznach lub kobietach o skąpych, słabych włosach, informatorzy używają różnych porównań, frazeologizmów: Głowa jak kołek (łysa) (Grž). Kucyk głowy (Všk). Rozczochrany jakby wilka gonił (Krč). Zarośnięty jak pień (Jnšk). Wąsy jak ogon klaczy (długie) (Ps). lėj mėnuo šviečia (praplikusi galva) (Grž). Jos kaselė nutriušus kaip katės uodega (Jnšk). Kasytė kaip 10 W litewskim obrazie świata za oznakę zdrowia uznaje się kolor czerwony, krzepkość zaś (Papaurėlytė-Klovienė 2007: 91). Artykuły / Articles 231 Asmenų pavadinimai šiaurės panevėžiškių patarmėje kojarzona jest z człowiekiem zwartym, krępym” (Jnšk), nučỹpėlis, -ė „mizerny, wysuszony” (Grž), pagỹbėlis, -ė „ktoś wątłego zdrowia, słaby” (Grž), pasùsėlis, -ė „ktoś wynędzniały, zaniedbany, lichy” (Grž), pašpógėlis, -ė „ktoś schorowany” (Grž), pūtuõklis, -ė „ktoś, kto szybko się męczy, trudzi” (Grž). W gwarze autorka odnotowała następujące derywaty z przyrostkami: apnỹkėlis, -ė „człowiek wynędzniały, lichy, chorowity” (Grž), apsipėlis, -ė „ktoś osłabiony, słaby” (Jnšk), kvókšla „ktoś, kto ciągle stęka, sapie” (Grž), nukãrėlis, -ė „chuderlak, konający” (Grž), nusisùkėlis, -ė „ktoś wynędzniały, zmęczony, wątłego zdrowia, cherlak” (Grž), pérkritėlis, -ė „ktoś wychudzony, konający” (Grž), sunỹkėlis, -ė „ktoś wynędzniały, osłabiony, konający” (Jnšk). W LKŽe odnotowano derywaty z końcówkami: keriaũžis „karzeł, człowiek wynędzniały, schorowany i zgarbiony“ (Grž), kžis „karzeł“ (Ps), nykà „wynędznialec, cherlak“ (Grž); Podczas ekspedycji zapisano następujące derywaty z końcówkami: šdvasa „ktoś bardzo wysuszony, słabego zdrowia, zdechlak, chuderlak“ (Grž), núodvasa, núogara, núogaras, núogaiša „słaby, osłabiony, chory człowiek, zdechlak, wynędznialec“ (Grž, Všk). Do dziś używane są także przenośne określenia człowieka“ (Grž)), spirgùtis „o człowieku małym, drobnej budowy“ (Všk), reikšmės žodžiai bei frazeologizmai: kukùrbezdalis „kas mažas, neūžauga“ (Grž, Pšl, Všk), dvseliena „sulysęs, sumenkęs žmogus“ (Ps) (plg. sprõgeliena „sulysęs žiaužer „ktoś marny, wysuszony, skurczony“ (Všk), š véido išbgęs „wychudzony, osłabiony“ (Grž), vjo pérpučiamas „słaby, marny, chudy“ (Skrb), bè savs „ciężko chory“ (Jnšk). W gwarze w tym znaczeniu odnotowano także 4 zoomorfizmy: čivỹlis „o drobnym, słabym człowieczku“ (Dj), kkštas „mały, lekki, wysuszony, słaby człowiek“ (Všk), kirstùkas „mały, skurczony mężczyzna“ (Jnšk), sikė „o szczupłej, wysuszonej, wynędzniałej kobiecie“ (Všk). Człowiek skręcony, wykrzywiony, niezgrabny, pozbawiony zdrowia jest w gwarze opisywany także różnymi porównaniami: Persisukęs kaip Grįžalo ratai (Pšl). Iškrypęs kaip Grįžulo ratai (rozkraczony i rozlazły we wszystkie strony) niezgrabny) – jak wilk (Pšl). Pikšės (siły) neturi – jak świerszcz (Grž). Ileż to mojego zdrowia – jak u kurczęcia! (Jnšk). Rozlazły [człowiek] jak krowi placek (Jnšk). (Grž, Jnšk). Susirietęs, susitraukęs kai kukurbezdalis (Jnšk). Vieno kaulo (nejudrus, O osobie chudej, wynędzniałej, pomarszczonej mówi się: Wyschła kobieta jak ten trzonek od miotły (Ps). Wyschnięty jak siano (Pšl). Wyschnięty jak żaba (Ps). Marnieje, nie je, dlatego jakby pobita i chodzi (Grž). Zaduszona jak mrówka (bardzo chuda) (Krč). Cieniutki jak jelito komara (Jnšk). Twarz pomarszczona, malutka jak łyżka (Všk). Chory, schorowany człowiek traci zdrowy koloryt twarzy. Wówczas porównuje się go do ziemi, płótna, zmarłego itp. : Mój brat pije gorzałkę i jest czarny jakby spod ziemi (Slč). Blady jak gówno brukwi (rzepy) (Všk). Ta bladość twarzy – jak u zmarłego (Grž). Blady jak płótno (Jnšk). Dziewczyna brązowa jak moczona w moczarze lnianym, czupuryna – jak soból (Ps). Interesujące jest to, że kilka nazw należy do dość wąskiej grupy semantycznej – służącej do nazywania człowieka, który zsiniał, dostał gęsiej skórki lub zmarzł. W LKŽe znaleziono: styrà „zmarzluch” (Grž), sukembrėlis, -ė „ten, kto zesztywniał, zesztywniała, zgrubiał, zgrubiała” (Pšl), šiùršis, -ė AURELIJA GRITĖNIENĖ 232 Acta Linguistica Lithuanica LXXV „ten, kto dostał gęsiej skórki, jest przerażony” (Všk); podczas ekspedycji autorka odnotowała szaltakõjis, -ė „ten, kto ma zawsze zimne nogi, komu szybko marzną nogi” (Grž). 3. NAZWY WEDŁUG DZIAŁALNOŚĆ WYKONYWANA PRZEZ OSOBĘ Jest to jedna z najliczniejszych grup semantycznych. Należy do niej 109 leksemów. W gwarze najliczniej odnotowano derywaty sufiksalne, którymi określa się zajęcie lub zawód człowieka11. Są to jedne z najbardziej dynamicznych nazw, najwyraźniej ukazujące zmiany leksyki gwarowej, powodowane przez czynniki nielingwistyczne (Babickienė 2015: 379). W pierwszej kolejności należy wymienić derywaty najbardziej produktywnego sufiksu: -ininkas, -ė (oraz jego wariantu -(n)inkas, -ė). Odnotowano ich 14, z czego do dziś żywo w gwarze używany jest tylko amatniñkas, -ė „rzemieślnik“ (Grž). Pozostałe nazwy odnotowano w LKŽe: akmeniniñkas, -ė „przewoźnik, zbieracz kamieni” (Grž), cukrélninkas, -ė „sprzedawca cukrelio (sacharyny)” (Jnšk), dieniniñkas, -ė „robotnik dniówkowy” (Grž), óbuolninkas, -ė „ten, kto handluje jabłkami” (Grž), pyrãgininkas, -ė „piekarz i sprzedawca ciast” (Grž), rýkštininkas, -ė „ten, kto ścina rózgi” (Jnšk), ruõštininkas, -ė „ten, kto wykonuje prace domowe” (Grž), siekélninkas, -ė „ten, kto wyrywa pęki lnu” (Grž), skliutiniñkas „człowiek pracujący ze skliutem, strugający, cieśla” (Pšl), škulininkas, -ė „skupujący skurle, handlarz szmatami” (Jnšk), úogininkas, -ė „ten, kto zbiera jagody, zbieracz jagód” (Pmp), vršininkas, -ė „starszy pasterzy, baca” (Všk), žuvélninkas, -ė 1. „ten, kto łowi ryby, rybak”, 2. „ten, kto trudni się handlem rybami, ryb pirklys“ (Grž, Jnšk, Ps). Odnotowano 13 derywatów z przyrostkiem -ėjas, -a: arjas, -a „ten, kto orze, oracz” (Grž), bedjas, -a „ten, kto kopie, wykopuje warzywa” (Grž), išdavjas, -a 1. „ten, kto podaje, rozdaje jedzenie”; 2. „ten, kto rozładowuje wóz” (Jnšk), kirtjas, -a „ten, kto ścina drzewa” (Ps), liuobjas, -a „ten, kto karmi zwierzęta, karmiciel” (Grž), metjas, -a „ten, kto nawija osnowę tkaniny” (Grž), pasekjas, -a „towarzysz dawnego wesela” (Ps), plūkjas, -a „ten, kto międli len, trzepie” (Jnšk), privežjas, -a „ten, kto dowozi paszę” (Všk), 11 Część odnotowanych w gwarze nazw osób utworzonych za pomocą przyrostków pochodzi od czasowników. Oznaczają wykonawcę czynności wyrażonej przez wyraz podstawowy, lecz mają znaczenie uogólnione, bardziej abstrakcyjne, dlatego nie włącza się ich do ogólnego wykazu analizowanych leksemów, na przykład: baigjas, -a „ten, kto kończy” (Jnšk), pabaigjas, -a „ten, kto kończy” (Jnšk, Pšl), bjaũrintojas, -a „ten, kto obrzydza, psuje” (Grž), čiulpjas, -a „ten, kto ssie” (Grž), čiupkas, -ė „ten, kto chwyta, łapie, chwytacz” (Grž), daužýtojas, -a „ten, kto bije” (Jnšk), dlintojas, -a „ten, kto ściera” (Grž), ėjkas, -ė „ten, kto idzie, kto może zajść daleko lub szybko” (Grž), gadntojas, -a „ten, kto psuje” (Jnšk), išdaužjas, -a „ten, kto wybija” (Jnšk), išdavintojas, -a „ten, kto zdradza, donosi” (Grž), paródytojas, -a „ten, kto coś przedstawia do obejrzenia, sprawdzenia” (Pšl) i in. Straipsniai / Artykuły 239 Asmenų pavadinimai šiaurės panevėžiškių patarmėje Najszybciej zmieniają się nazwy związane z działalnością, zainteresowaniami i statusem społecznym osoby. Wraz z zanikiem lub całkowitym wygaśnięciem działalności w danej dziedzinie przestają być używane albo są przywoływane tylko w mowie o przeszłości nazwy osób związanych z tą działalnością: akmeniniñkas, arkliãpjovis, aštúonduonis, birbjas, gãnas, dieniniñkas, kálkdegis, kraujalaidis, kūliãdaris, laũksargis, siekélninkas itd. Sporo nazw osób według wykonywanej działalności informatorzy starszego pokolenia stosują tylko, mówiąc o pracach wykonywanych w przeszłości, na przykład wspominając linarovį, rugiapjūtę itp. Wraz z zanikiem dawnych zwyczajów weselnych i pogrzebowych z użycia wychodzą także odpowiednie nazwy osób: kraičkrovỹs, kraičvežỹs, palỹdas, pasekjas, titlvežis, verkja, višteliáutojas. Część leksemów wycofuje się z systemu wraz z wymarłymi lub mniej popularnymi realiami, na przykład nie nosi się już łapci, więc nazwy vyžakõjas i vyžiuõtis stają się nieaktualne, nikt już osobno nie sprzedaje sacharyny, skrawków skóry, starego żelastwa, więc zaczyna się zapominać o cukrélninkas, séngeležiai i škulininkas. Szczególnie wiele nazw według statusu społecznego wycofało się z aktywnego użycia. Większość nazw tej grupy semantycznej analizowanych w artykule zebrano z LKŽe, tylko kilka nazw zapisano, wypytując informatorów o czasy ich dzieciństwa lub młodości. Do naszych czasów aktywnie używane są leksemy tej grupy o bardziej ogólnych znaczeniach (bekenis, juodnãgis, kiauraklỹnis, plikarris, ùbagas). Dość dobrze w gwarze zachowały się nazwy osób według wieku. Zauważono, że szybciej wychodzą z użycia te złożenia nazywające osoby według wieku, których znaczenie leksykalne różni się od słowotwórczego, na przykład gltlaižis, šškabandis, žaliagltis, žaliapuvis. Jeśli chodzi o leksykę zapożyczoną, zauważono tendencję, że część slawizmów do dziś jest jeszcze dość aktywnie używana przez informatorów starszego pokolenia. Szybciej wychodzą z użycia nieaktualne już dla użytkowników slawizmy: cigeninkas, desetniñkas, destninkas, pakajáuka, špigas, tùlkininkas, zenius itp. LITERATURA I ŹRÓDŁA Babickienė Zofija 2015: Nazwy osób w tradycyjnej gwarze żmudzkiej (dounininków). – Gwary – dziedzictwo kulturowe narodów Europy. Wilno: Uniwersytet Michała Römera, 370–393. Dostęp online: http://ebooks.mruni.eu/pdfreader/ tarms-europos-taut-kultros-paveldas-dialects-cultural-heritage-european-nations. Buivydienė Rūta 1997: Nazwy pokrewieństwa małżeńskiego w języku litewskim. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. BŽe – przygotowywany Słownik Ogólnego Języka Litewskiego. Kolegium redakcyjne: D. Liutkevičienė (redaktor naczelna), G. Naktinienė, R. Petrokienė, D. Svetikienė, K. Vosylytė, J. AURELIJA GRITĖNIENĖ 240 Acta Linguistica Lithuanica LXXV Zabarskaitė. Programuotojas V. Satkevičius. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2012– 2016. Dostęp online: http://bkzd.lki.lt; Rękopis BŽe. Civjan Tatjana 1990: Цiwian T. W. Lingwistyczne podstawy bałkańskiego obrazu мира. Москва: Наука. Dzežulskienė Judita 2001: Nazwy osób wyrażane za pomocą czasownikowych moDŽe – biliaisiais daiktavardžiais (substantiva mobilia). – Acta Linguistica Lithuanica 44, 55–69. Słownik współczesnego języka litewskiego: wydanie szóste (trzecie elektroniczne), red. naczelny Stasys Keinys. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2006; wersja internetowa, 2011. Dostęp online: http://lkiis.lki.lt. FzŽ – Słownik frazeologiczny. Opracowały Irena Ermanytė, Ona Kažukauskaitė, Gertrūda Naktinienė, Jonas Paulauskas (red.), Zita Šimėnaitė, Angelė Vilutytė. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2001. Dostęp online: http://lkiis.lki.lt/ Gudavičius Aloyzas 2000: Etnolingwistyka. Szawle: Uniwersytet Szawelski. Jakaitienė Evalda 2010: Leksykologia. Wilno: Uniwersytet Wileński. Jakaitienė Evalda 1988: Semantyka leksykalna. Wilno: Mokslas. Jasiūnaitė Birutė 1999: Pejoratywna leksyka mieszkańców Endriejavy (negatywne określenia człowieka). – Czytanki z dialektologii litewskiej 1. Wilno: Uniwersytet Wileński, Kardelis Vytautas: 2003: Cechy 300–325. fonologii slawizmów w gwarach wschodnioauksztockich. Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Klimavičiūtė Rūta 2012: Rzeczowniki nazywające osoby: synonimia i użycie. Praca licencjacka. Uniwersytet Wileński. Kravcova Liudmila: 2013: Rzeczowniki osobowe współczesnego języka rosyjskiego jako odzwierciedlenie obrazu świata (na podstawie „Objaśniającego słownika języka rosyjskiego XXI wieku. Leksyka aktualna“). Streszczenie rozprawy doktorskiej. Wilno: Uniwersytet Wileński. LKŽe – Słownik języka litewskiego 1–20, 1941–2002, wersja elektroniczna, kolegium redakcyjne: Gertrūda Naktinienė (red. naczelna), Jonas tas Vitkauskas, Jolanta Zabarskaitė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005 (atnauPaulauskas, Ritutė Petrokienė, wersja zaktualizowana, 2008). Dostęp w Internecie: www.lkz.lt. LKŽP – Kartoteka uzupełnień do „Słownika języka litewskiego“. Dostęp w Internecie: http://lkiis. lki.lt. Naktinienė Gertrūda 2015: Przedstawienie faktów gwarowych w akademickim Słowniku języka litewskiego. – Gwary – dziedzictwo kulturowe narodów Europy. Artykuły / Articles 241 Asmenų pavadinimai šiaurės panevėžiškių patarmėje Uniwersytet im. Romera, 494–515. Dostęp online: http://ebooks.mruni.eu/pdfreader/ tarms-europos-taut-kultros-paveldas-dialects-cultural-heritage-european-nations. Papaurėlytė-Klovienė Silvija 2007: Zarys lingwistycznej kulturologii. Szawle: Wydawnictwo Uniwersytetu Szawelskiego. Pečkuvienė Laima 2014: Dėmenį bendrturintys asmenų pavadinimai ir jų daryWilno: Cechy bos w języku administracyjnym. – Studia nauk społecznych 6(3), 648–660. Dostęp w internecie: file:///C:/Users/vartotojas/Downloads/4059-8713-1-SM.pdf. Pikčilingis Juozas 1975: Stylistyka języka litewskiego 2. Wilno: Mokslas. PPr – Przysłowia i porzekadła. Opracowali K. Grigas i A. Jonynas. Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Pięknej, 1958. Rosinienė Gražina 1978: Charakterystyka budowy ciała, siły, zdrowia, wieku, aktywności i pracowitości człowieka za pomocą zoomorfizmów. – Kalbotyra 29(1), 41–51. Rosinienė Gražina 1982: Zoomorficzna charakterystyka człowieka w języku litewskim (na podstawie danych eksperymentu psycholingwistycznego). – Kalbotyra 33(1), 78–87. Rosinienė Gražina 1989: Systemowość struktur semantycznych zoomorfizmów języka litewskiego. – Baltistica 3(2), Priedas, 384–387. Ruškys Algirdas 1982: Semantyka i właściwości stylistyczne frazeologizmów języka litewskiego pejoratywnie charakteryzujących cechy charakteru człowieka. – Kalbotyra 33(1), 88–95. Ruškys Algirdas 2010: Odzwierciedlenia świata człowieka w gwarze endriejawskiej. – Lokalne badania Litwy. Język. Dostęp w internecie: http://www.llt.lt/pdf/endriejavas/ endriejavas_kalba.pdf. Vėbra Rimantas 1990: Społeczeństwo litewskie w drugiej połowie XIX wieku. Cechy struktury społecznej. Wilno: Mokslas. Por. PlgŽ – Vosylytė Klementina. Słownik porównań. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2014. Dostęp w internecie: http://lkiis.lki.lt/ Vosyliūtė Anelė, Kasparavičienė Vida, Maniukaitė Gražina, Kocai Elena 2004: Biedota: sposób życia i wartości. Wilno: Instytut Badań Społecznych. Zabarskaitė Jolanta 2006: Ekspresywna leksyka języka litewskiego i słowniki użycia. – Leksykografia i leksykologia 1: Aktualne zagadnienia słowników objaśniających języka ogólnego. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 170–180. Zinkevičius Zigmas 2006: Pochodzenie dialektów litewskich. Wilno: Instytut Języka Zlatkutė Eglė 2011: Žmogų apibūdinantys palyginimai lietuvių kalboje. Bakalauro darLitewskiego. bas. Uniwersytet Wileński. AURELIJA GRITĖNIENĖ 242 Acta Linguistica Lithuanica LXXV ZASOBY INTERNETOWE: Rosyjsko-białoruski słownik. Dostęp online: http://www.skarnik.by. Słowniki języka rosyjskiego. Dostęp online: http://www.gramota.ru/slovari. Słownik języka polskiego. Dostęp online: http://sjp.pwn.pl/ http://sjp.pwn.pl. Wielki słownik języka polskiego. Dostęp online: http://www.wsjp.pl. Personal Names in the Northern Panevėžiškiai Subdialekt PODSUMOWANIE W artykule omówiono 280 nazw osobowych z północnego subdialektu paneweżyskiego oraz Słownika języka litewskiego, które odzwierciedlają cechy fizyczne, wiek, zawód i relacje społeczne osoby. Zebrany na potrzeby badania materiał pokazuje, że komrdywaty pound words (more than 80 of them are discussed in the present article) and suffixal de- (odnotowano ich około 120) są często wykorzystywane do nazywania ludzi w tradycyjnej gwarze. Jeśli wyraz bazowy derywatu lub wyrazu złożonego jest nadal używany w subdialekcie, utworzone od nich nazwy osobowe również mają tendencję do pozostawania w użyciu. Nazwy oznaczające różne wady zewnętrzne stanowią największą grupę semantyczną, która nie jest podatna na szybkie zmiany. Nazwy osobowe utworzone w wyniku metaforyzacji są w subdialekcie dość szeroko rozpowszechnione. Często stosuje się zoomorfizmy; częste są również opisy osobowe o charakterze ornitomorficznym. Nazwy osobowe oznaczające wiek są w subdialekcie dość dobrze zachowane. Nazwy związane z zawodem, hobby i statusem społecznym podlegają najszybszym zmianom. Gdy zawody z określonej sfery stopniowo zanikają, nazwy związane z tymi zawodami nie są już używane lub są pamiętane jedynie w odniesieniu do przeszłości. Część leksemów wycofuje się z systemu wraz z realiami, które albo zanikły, albo nie są już popularne. Wpłynęło 14 lipca 2016 r. AURELIJA GRITĖNIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, Wilno LT-10308, Litwa [email protected]