scieee Open visual document viewer

Dabartinių baltų kalbų pučiamieji priebalsiai ir afrikatos: akustinių požymių lyginamoji analizė

Jolita Urbanavičienė; Inese Indričāne

Full text

144 Ac a Linguis ica Li huanica LXXV JOLITA URBANAVIČIENĖ Lie u ių kalbos ins i u as As di eções de pesquisas acadêmicas: expe imen al oné ica, linguagem acús ica, onologia, dialec ologia, leksicog a ia, socioling is ica. INESE INDRIČĀNE LU La iešu alodas ins i ū s As di eções de pesquisas acadêmicas: expe imen al oné ica, linguagem acús ica, onologia, dialec ologia. TACITINI BALT KALB PUČIAMIEJI PRIEBALSIAI AFRICATOS: AKUSTINI POYŽMI LIGINAMOJI ANALIS F ica i es and A ica es o Con empo a y Bal ic Languages: Compa a i e Analysis o Acous ic/ Spec al Cues ANOTACIA A igo de pesquisa obje o li uanos e la ios comuns línguas pučiamieji p iebalsiai oias e bei a ika os, ku ios lyginamos pagal du akus inius požymius: spek o i šūnių dažnius i san ykinį in ensy umą. Siekian gau i objek y ius ezul a us abiejų kalbų pučiamieji p ie- a ika os na Li uânia e La ijoje o am analisados segundo a mesma me odiką. A ikslas – palygin i daba inių bal ų kalbų pučiamųjų p iebalsių i a ika ų spek o ypa y- bes, nus a y i, kokią į aką i iamųjų p iebalsių spek o i šūnių dažniams i san ykiniam in ensidade do es udo az pala alização, balsingumas, p iebalsias a iculiação manei a e luga e in o man o ly is. De e minou-se que an o nas línguas li uanas, quan o nas la ias comuni á ias, os aços acús icos p iebalsios co elacionam com os mesmos c i é ios: equência do espe o é ūnês com p iebalsios a iculiação (ypač sibiliacija), pala alização (i ipo; apenas nos li uanos), in o man os lyboje; ela i a in ensidade com p iebalsių balsingumu e pala alização (i ipo; só em línguas Li uãs). A igos A icles 145 / Daba inių bal ų kalbų pučiamieji p iebalsiai i a ika os: akus inių požymių lyginamoji analizė Gau i di e en es sinais acús icos dados pe mi e a i ma , que la ias línguas pučiamieji p iebalsiai e a ika os segundo espec o cimaūnių signi icmos a imesni li ians línguas pala alizadas p iebalsiams, supeaniasi, la ias línguas p iebalsiai são minkš esni negu lie u ians línguas nepala alizadas p iebalsiai. Também de e minou-se que la ians língua puchiami aos p iebalsias e a ika os ca ac e ís ico maio in ensi idade ela i a negu analogiškiem (pagal balsingumą, a ikuliacijos būdą i ie ą) pala alizados e não pala alizados u ių kalbos p iebalsiams. Tokius y imų ezul a us galėjo lem i ski ingas in o man ų balso ska dumas (p igim inis a ba susijęs su nuo a giu) bei ne ienodas ga so signalo s i- p umas į ašymo me u. ESMINIAI ŽODŽIAI: lie u ių bend inė kalba, la ių bend inė kalba, pučiamieji p iebal- liesia, a ika os, espec o opūnių dažniai, in ensi idade ela i a. ANNOTATION This cu en pape deals wi h he ica i es and a ica es o s anda d Li huanian and La ian. In he amewo k o his esea ch wo acous ic cues o hese consonan s spec al peaks equency and ela i e in ensi y ha e been examined. The analysis o ica i es and a ica es is pe o med acco ding o one and he same app oach bo h o s anda d Li huanian and La ian. O objec i o des e es udo é compa a he ica i es and a ica es o con empo a y Bal ic languages in o de o de e mine he essen ial spec al di e ences and he e ec o pala aliza ion, oicing, manne and place o a icula ion, bem como he e ec o speake s gende displayed by spec al peaks equency and ela i e in ensi y. Os esul s indicam que he acous ic cues examined in his esea ch e eal simila e ec s bo h in s anda d Li huanian and La ian: spec al peaks equency is a ec ed by pala aliza ion (in S anda d Li huanian), manne and place o a icula ion, as well as by speake s gende , whe eas ela i e in ensi y displays he e ec o pala aliza ion (in S anda d Li huanian) and oicing. Os dados ob idos in his s udy show ha he spec al peaks equency alues calcula ed o he ica i es and a ica es o S anda d La ian a e mo e simila o he da a o pala alized a he han non-pala alized consonan s o co esponding oicing, manne and place o a icula ion in S anda d Li huanian, i.e., he ica i es and a ica es in S anda d La ian seem o be so e han he non-pala alized ica i es and a ica es in S anda d Li huanian. The ela i e in ensi y alues o he ica i es and a ica es o S anda d La ian a e highe in compa ison o bo h he pala alized and non-pala alized consonan s o he same oicing, manne and place o a icula ion in S anda d Li huanian. This could be explained ei he by a mo e ene ge ic a icula ion o hese speech sounds o speake s o S anda d La ian o by some di e ences ela ed o he eco ding le el. KEYWORDS: S anda d Li huanian, S anda d La ian, ica i es, a ica es, spec al peaks equency, ela i e in ensi y. 146 Ac a Linguis ica Li huanica LXXV JOLITA URBANAVIČIENĖ, INESE INDRIČĀNE 1. ĮVADAS Pas a aisiais me ais suin ensy ėjo lie u ių i la ių kalbų ga syno bend i es udos ins umen ais ealizados nos e i ó ios desses países de aco do com a mesma me odiką1. Menė ini a igos de Ju io G igo je o e Ju gi as Ja osla ienė sob e a uais línguas bal as ocalizm: mono ongos es u u a espec al e Ja osla ienė 2015a: 68–92), aip pa mono ongų kokybę (G igo je s, Ja osla- ienė 2015b: 57–89). Lie u ių i la ių kalbų konsonan izmą y ė šio s aips- du ação (G igo je s, nio au o ês Inesė Ind ičanė e analiza U bana ičienė: oi mųjų p iebalsių spek ai (Ind ičāne, U bana ičienė 2015: 51–87) bei ankiųjų g ande a explosão dos lokus con a os balsios de aco do com o mé odo dos lokus 261–293). Abi daba inės bal ų kalbos u i nemažai bend umų: umpųjų i il- (U bana ičienė, Ind ič Jolāne 2015: gibalsios onologinė opozicija, k , sis ema e núme o de dois. No en an o, ao longo de mui os anos nas línguas li uanas e la ias o mou-se e essencial di e ences, que dão luga a di e en inha in en ó io de onem de línguas bal as a uais e classi icações onologicas, po exemplo: às línguas la ias ca ac e ís ico ixado ki is, gausus pala alinių p iebalsių posis emis, e às línguas li uanas ki is lais as, ca ac e ís ico an inė (i ipo) pala alização e onologinė pala alizuo ų s. nepala alizuo ų i balsių opozicija. Tokie sinch oniniai compa amieji abalhos não só ajuda a exiliškin i especí ica sono a de di e en es línguas, niuansus de classi icações onologicas, di e en inha daqueles mesmos elemen os onologicos uncinį s o į, mas e de uma língua peculia idades ipologia de línguas pon o de is a. Es e a igo obje o de pesquisa li uãos e la ios línguas pučiamieji p iebalsiai i a ika os. Pučiamaisiais chamam p ibalsias, que ao dize dois ó gãos da língua ão se con e gem, que en e eles lúindo o luxo de a c ia in ies iukšmą, ou ikação (C ys al 2008: 199). É jus amen e es e ela i amen e longo in e alo de ene gia nãope iodícia pe mi e puchiamucios p iebalsius classi ica sepa adamen e uma classe de sons (Ken , Read 1992: 121). A ika as cons i uem do pon o de is a da a iculação local coincapê exploss amieji e pučiamieji p iebalsiai (Ree z, Jongman 2009: 16). A ica os in e p e am-se como um som in e mediá io en e exploss amojo p ebalsio e no mesmo local de a iculação supos o pučiamojo p ebalsio (Lade oged, Maddieson 1998: 90). A ika os, como e exploss amieji p iebalsia, começam a i do echamen o, a qual in e ompois a con inua plūs a pe suglaus ų kalbos pada gų plyšį, susci ando icação. Po an o, não só pučiamųjų p iebalsių, mas ambém a ika ų spek e ixado 1 Esses es udos inspi a am o p oje o de um g upo de cien is as ealizado 20132015 m. Ins i u o de língua Li uânia Daba inės bal ų kalbos: spek inės ga sų cha ak e is ikos (ins umen inis y imas) (N . MIP-081/2013, ado ė d . Ju gi a Ja osla ienė). A igos A icles 147 / Daba inių bal ų kalbų pučiamieji p iebalsiai i a ika os: akus inių požymių lyginamoji analizė in e alo de icção, só que ele é mais cu o (no caso pučiamųjų p iebalsių icácia de ac o ocupa oda a du ação pučiamojo p iebalsio). Embo a as ca ac e ís icas espec ais dos a ika os sejam as mesmas que a ocalidade e a a iculação local do pon o de is a dos co esponden es exploss amá ios e pučiamiais p ibalsios (Kodzaso , K i no a 2001: 177), po ém di e enciando [...] a ika as gapučiamieji lima pasi em i isais pučiamųjų p iebalsių y imo me odais“ (Amb aze ičius, Leskauskai ė 2014: 131). Todėl šiame s aipsnyje d i a imos p iebalsių klasės – p ibalsia e a ika os escolhidas es uda segundo as mesmas acús icas ines požymius. Teo inėje li e a ū oje nu odoma, kad pučiamieji p iebalsiai gali bū i apibū- dinami pagal ikacijos ukmę, jų spek o ypa ybes bei in ensy umą i spek- o manciais pe eigos (lokuso igual) ca ac e ís icas (Ree z, Jongman 2009: 189). O obje i o des e a igo examina a uais línguas bal as pučiamųjų p iebalsių e a ika ų espec o peculia idades, exalškin i seus di e encinius di e enços em línguas lie u ių e la ių. Es e obje i o educí el-se a ais a e as: 1) de e mina línguas li uanas e la ias pučiamųjų p iebalsių i a ika ų spek o i šūnių dažnių e es; 2) expe imen almen e examina as duas línguas pučiamųjų p iebalsių i a ika ų ela i a in ensidade; 3) compa a , que in luência a qual in luência pučiamųjų p iebalsių e a ika ų espec o a ibu os azem p iebalsių pala ališkumas, balsingumas, p iebalsių a ikuliacijos būdas bei ie a. Os dados dos p abalsios p onuncia os masculinos e emininos analisados sepa adamen e, com o obje i o de de e mina , que in luência a ca ac e ís icas do espec o p abalsios az o sexo. Es udo é no o e ak ualus, po que a é ago a não oi publicada compa a ó ios li uãos e la ians p iebalsios acus inių požymių pesquisas, ealizadas segundo a mesma me odiką. Be o, s aipsnyje ap ašy i p iebalsių akus inių požymių y imo me odai lie u- ių akus inės one ikos da buose iki šiol nebu o naudo i. 2. LITUVI E LATVI KALB PUČIAMŲJŲ PRIEBALSIŲ IR AFRIKATŲ ARTIKULIACINĖ KLASIFIKACIJA Daba inių bal ų kalbų i iamiesiems p iebalsiams už ašy i s aipsnyje nau- dojama no mundo amplamen e di undusi in e nacional one ica abėcėlė2 (TFA ou IPA In e na ional Phone ic Alphabe ), que oi desen ol ida In e nacional Fone icá Associação 2 Nes a pesquisa usados no p oje o Daba ines bal as línguas: spek inės ga sų cha ak e is ikos (ins umen inis y imas) (N . MIP-081/2013) TFA esc i os adap ados aos balsios das línguas li uanas e la inas. 148 Ac a Linguis ica Li huanica LXXV JOLITA URBANAVIČIENĖ, INESE INDRIČĀNE (plačiau ž . IPA 2015). Abaixo si uada abelinha (ž . 1 len .) ap esen am aqueles pučiamieji p iebalsiai e a ika os, cujos TFA ansk ipcija di e encia dos nacionais one inių abėcėlių. 1 LENTEL. Esc i u as das línguas Li uãs e la ias pučiamųjų p iebalsių i a ika ų onemų segundo as nacionais (LTFA e LVFA) e in e pau inę (TFA) one ines abėcėles 3456 LT LTFA TFA LV LVFA TFA g a ema onema onema g a ema onema ʋ1 jjjjj ch x x h x x h2h - - š š š š č č č č dz dz 3 dž dž 4 Nes e a igo analisam-se 34 a igos a uais das línguas bal as sob e os onemas de a iculação, que se di idem: 1) Puchiamuosius p ebalsius 22 onemas: a) lie. , j7, s, sj, z, zj, , j, , j, x, xj, , j/ 14 onemų; b) la. , , s, z, , , , x/ 8 onemas / žžʒžžʒ c c ʦc c ʦ Po causa 3 sonan as e j di e en es in e p e ações onologicas das línguas li uãs e la ias consul. 3 sky elyje. 4 No sis ema de p iebalsios da língua la ia não há ska džiojo gomu inio p iebalsio h, mas g a ema h é usado/ casos: 1) onemas nes esx p incipal a ian e puchiamajam gomu iniam [x] žymė i; 2) onemosx/ alo onui ykliniam pučiamajam [h] žymė i /; 3) onemosx/ alo onui pala aliniam pučiamajam [ç] žymė i (LVG 2013: 70). Fonemosx/ alo onai yklinis [h] e pala alinis [ç] ge almen e is a iam de ido aos ingles e okiečių línguas in luência /. 5 Na ansk ipção nacional da língua le ônica (LVFA) a ika a dz pode se ma cida an o dz [dziêsma], quan o [iêsma] (LVG 2013: 26). 6 Na ansk ipção nacional da língua le ônica (LVFA) a ika a dž pode se ma cada an o dž [džèms] como [èms] (LVG 2013: 26). 7 P ibalcio esc i o o supe io modi ican e símbolo j na abėcėlė one izada in e nacional deno a pala alizuado p ibalsį, po exemplo, [j], [j]. A igos A icles 149 / Daba inių bal ų kalbų pučiamieji p iebalsiai i a ika os: akus inių požymių lyginamoji analizė 2) a ika as 12 onemų: a) lie. , j, , j, , j, , j/) 8 onemas /; b) la. , , , / 4 onemas. Pagal a ikuliacijos ie ą i iamieji bal ų kalbų p iebalsiai ski s omi į šias klases (ž . U bana ičienė, Ind ičāne 2015: 265–267; plg. DLKG 2005: 33– 34; LVG 2013: 58): 1) lūpiniai dan iniai: lie. , j/ e la. , /; 2) dan iniai: lie. s, sj, z, zj, , j, , j/ e la. s, z, , /; 3) al eoliniai: lie. /ʃ, ʃj, ʒ, ʒj, ʧ, ʧj, ʤ, ʤj/ i la. /ʃ, ʒ, ʧ, ʤ/; 4) pala alinos: la. ;/ / 5) pala aliza em gomu iniai (pala o elia iniai): lie. xj, j/; 6) gomu iniai: lie. x, / e la. x/. / núme o de onemííp ibalsídeos da língua Li uânia (22 onemos) é quase duplamen e maio do que das línguas la ias (12 onemí), pois línguas li uãs ca ac e ís icas p iebalsias oposições de aco do balsingumo (duslusis ska dusis) e de aco do pala alização (nepala alizuo as pala alizuo as), e la ias apenas de aco do balsingumo. 3. PRIEBALSIŲ IR j FONOLOGINIS STATU- SAS LIETUVIŲ IR LATVIŲ KALBOSE Segundo a manei a de a iculação dos li uãosʋ, ʋj, j/ a ibui ini sklandiesiems p iebal- / siams ( odėl iš šio y imo lauko eliminuo i), o la ių / , ʝ/ – pučiamiesiems p iebalsiams. Ins umen almen e es i e in es igado que em línguas la ias ska dusis lūpinis dan inis / e pala alinis/ em á ias a ian es de a imo (Čei ane 2011/). Quando dizendo esses p iebalsius as lacunas en e a língua pada gas são pequenas, p onunciam-se pučiamieji p iebalsiai [ ] ou [] o luxo de a , luindo a a és ankš umą, c ia u bulenciju e dá ankš umus p iebalsi a iukšminės ikacijos komponen ą (ž . LVG 2013: 66). quando dizendo p iebalsius / e/ en e a linguagem pada gas es i ab iότερο plyšys, p iebalsias p onunciam sem ikação, i. i. nepučiamieji, ou ap oximan ai [ʋ] e [j]8 (ž . 71). Na au osilabá ia posição após umpo ou longogio balsio la ių LVG 2013: 66). La ių kalboje ap oksiman ai [ʋ, j] ie oj pučiamųjų [ , ʝ] ga- li bū i iš a iami, kai kalbėjimas p iblėsęs a mažiau ene gingas (LVG 2013: 68; kalbos p iebalsinės onemos [ , ] so ia oda ou pa cial ocalização, exemplo: [ ɑus] a s 8 Abi onemų i ealizacijos (pučiamieji [ ], [] e p ieksimės [ʋ] e [jan ai]) nos la ių kalbos y imuose desc eūbiam o e mo ankusis ankš umos p iebalsis (la sp audzenis oksnenis) (plg. Čei ane 2010; Čei ane 2011; Čei ane, 2012; Ind ič, 2012; Ma kus, G igo je s 2002). 150 Ac a Linguis ica Li huanica LXXV JOLITA URBANAVIČIENĖ, INESE INDRIČĀNE ‘ a o’, [sɑus] sa s ‘sa o’, [dzeinieks] dzejnieks ‘poe as’, [z einieks] z ejnieks ‘ž e- jys’; [pɑː de eːs] pā de ējs ‘pa da ėjas’, [ eːs] ē s ‘ ė as’, [pɑː minieks] pā mij- nieks ‘iešmininkas’; [ us] u s ‘a i’ (LVG 2013: 86). na one ica adicional das línguas li a ias9 (Pake ys 2003) e acadêmica g aja ma ikoje (DLKG 2005: 33) [j], [ʋ], [ʋj] p iski iami sklandiesiems p iebalsiams (sonan ams). Tokią [ʋ, ʋj, j] in e p e aciją lie u ių kalboje nulėmė ne a ikuliaci- (kliū ies pobūdis é o mesmo que e ou os pučiamųjų p iebalsių10), e uncionais dessas p iebalsių peculia idades: a pala a gale [ʋ, j] ne enka in ies, ainda mais suska dėja e i s a neskiemeniniais [, ], com ossas an igas ozes de segunda o igem: d iga sius, например [jú· o] ‘jū oje, [sudkėdėje, [sudiẽ] ‘sudieu. Das duas pozicinais a ian es pučiamųjų [ , ] e ap oximan ų [ʋ, j] nas línguas la ias como onemas desc eend in i pučiamieji p iebalsiai , / (ž . LVG 2013: 7677), e nas línguas li uanas ap oximan ai, ʋj, jʋ. A dis inção en e ap oximan as [ʋ ʋj] e pučiamųjų p iebalsių [ , j] é di ícil su iikamos, po que ska dieji pučiamieji p iebalsiai po causa speci inės a ikulacijos (com espei o ska džiuosius pučiamuosius simul aneamen e no acke ocal e ge uojam ika y inis noise, e i pa ocal s ingos, que p is abdo o luxo de a ) endem i s i ap oximan ais11. P iebalsiųʋ, ʋj, j/ p oblema de iden i icação em línguas li uãs não es á a é o im esol ês a e exigem exaus a ins umen al (pa em o objec i iu a iculiacinių ga sų požymių y imu) undamen amen o. Nes e a igo man ém-se in e p e ação adicional, po an o, no es udo pučiamųjų p iebalsių não são incluídos sonan ai li ães/ʋ, ʋj ( ão de manei a lie u ių lūpiniai dan iniai / e j/ não êm co espondência de ska džiojo) e j, e na ma e ialá da língua la ių incluídos ska dieji pučiamieji , (exis ia / i čia / oposição / /). 4. FRIKACIJOS SPECTRAS IR INTENSIVOMAS Do pon o de is a ocalidade o mesmo pučiamieji p ebalsas di e em da dis ibuição de ene gia do espec o no espec o e in ensidade (Ken , Read 1992: 122). Es as acus á ias 9 Nas No as classi icações de p iebalsios da língua li uana (ž . Ab aze ičius, Leskauskai ė 2014: 167; Pake ys 2014: 91) p iebalsiai , j/conside am não sonan ais, e ska džiaisiais pučiamaisiais lūpiniais-dusdan iniais p iebalsiais, que segundo balsingumą con as am com os co esponden es jliaisiais , / dus. Línguas 10 E. Mikalauskai ė (1975: 41–46) lie u ių /ʋ/, /ʋj/ i /j/ p isky ė pučiamiesiems, o akademinė Li uãs g ama ica (LKG 1965: 70) es es p iebalsius, como u inços g ande o olume i pesias, čiamųjų ne u inčius ono moduliacijos, nesukeliančius p iebalsių ska dėjimo, laiko a piniais a p pu- p iebalsių e sonan ų. 11 Ska dieji pučiamieji p iebalsiai nas línguas do mundo é um bas an e a o eiškinho (Johnson 2003: 122). A igos A icles 151 / Daba inių bal ų kalbų pučiamieji p iebalsiai i a ika os: akus inių požymių lyginamoji analizė baseados em sinais na li e a u a eó ica dis inguem duas pučiamųjų p iebalsių g upės: sibilian ai (sibilan ) (pa yzdžiui, anglų kalbos al eoliniai pučiamieji p iebalsiais/, požz/, pos al eoliniai pučiamieji p iebalsiai, pož/) e nesibilian ai (non-sibilan ) (pa yzdžiui, anglų kalbos lūpiniai dan iniai pučiamieji p iebalsiai a p /,/ , pudan iniai pučiamθ,/ðieji e yklinis pučiamasis /h/ / / / / /). Sibilian es de nonbilian as di e em maio ne ene gia do espec o e in ensidade (Ken , Read 1992: 122): sibilian es ambém são chamados yškiaisiais, e nesibilian es blausiaisiais p iebalsiais (Amb aze ičius 2011: 37). Em mais an igos abalhos de oné ica das línguas li uanas e la ias não e a habi ual p iebalsius desi s i segundo sibiliação, i. y. segundo o ae s o ės enco ajamen o em dan is. No mais ecen e es udo de acus ica dos p iebalsios li uanos (ž . Amb aze ičius, Leskauskai ė 2014: 301) sibilan es a ibuem p iebalsias do idioma li uanos, sj, z, zj, , j, , j/ e a ika os, j, , j, j, j, j, j, j, j, j. Em línguas la ias sibilian es ambém são conside ados pučiamieji ankš umos p iebalsiais, z, , / e a ika os (užda umos p iebalsiai), , , / (plg. I. Ind ičānės es udos sob e la ians language sibilian us e nesibilian us dusliųjų ankiųjų p iebalsių g upėse, c . Ind ičāne 2012; 2013; 2014). Nes e a igo os e mos sibilian a e nesibilian a, à necessidade caso, ambém se ão consumidos. Is ando a língua le ônica p e ocal dos ska džių pučiamųjų p iebalsių, p esen es nos CVC junções, a in ensidade do pico do espec o, de e minou-se que nes e g upo maio es alo es médios de in ensidade ca ac e ís ica es a ís ica den ínio [z] e al eolínio [], e meno es lūpiniam den iniam [ ] e pala aliniam []. A meno média es a ís ica alo de in ensidade em lápino den ino [ ], e a maio al eolino [], embo a ela pouco di e ia do den ino [z] alo de in ensidade. se conside a mos os alo es dos nuoc ipios pad ão, o den ínio [z] e al eolínio [] podem se dis inguidos do lūpinio den inio [ ], e o pala alinio [] os nuoc ipios pad ão são ela i amen e g andes, po an o, sua aixa de alo es pe sideja an o com o lūpinio den inio [ ], como com o den inio [z] e cios (Čei ane 2011: 117119). Também o am examinados da língua la ians p e okalinių dusliųjų pučiamųjų p iebalsių, exis en es CVC junginiuose, espec o é ūnės in ensi idade, in ensi idade médiu kis bem como ela i ais in ensi idade. Aplicando os di e en es mé odos, ob e os mesmos esul ados: o alo médio es a ís ico de maio in ensidade niam [s] i al eoliniam [ʃ], o mažesnės – lūpiniam dan iniam [ ] i gomu iniam [x]. Mažiausią idu inę s a is inę in ensy umo e ę isais a ejais u i lūpinis ca ac e ís ico dan idon al [ ], e a maio al eolino [] (compu ada a in ensidade do opo do espec o) ou den ino [s] (compu ada a in ensidade média e a in ensidade ela i a). No g upo dos dusliųjų p iebalsios, os alo es de in ensidade dan ino [s] e al eolino [] ambém são mui o semelhan es. A um alo de in ensidade mais baixo de ou os su liços pučiamųjų p iebalsių des aca-se lūpinis den inis [ ], e gomu inio [x] in ensy u- mo e ė y a a ima dan inio [s] i al eolinio [ʃ] in ensy umo e ėms. Pa- lyginus s anda inius nuok ypius, dusliųjų pučiamųjų p iebalsių in ensy umo 152 Ac a Linguis ica Li huanica LXXV JOLITA URBANAVIČIENĖ, INESE INDRIČĀNE e čių s i ys isais a ejais pe sidengia (ž . Ind ičāne 2014: 112, 114–115; 1, 4 i 7 g a ikai). Es udos das la ias p e okalines ska džiųjų pučiamųjų p iebalsių (ž . Čei ane 2011; Ind ičāne 2014: 101119) es abelece am endências semelhan es: an o ska džiųjų, quan o dusliųjų pučiamųjų p iebalsių g upėje a meno in ensidade em lūpinis pučiamasis p iebalsis (nesibilian ), o ousia dan inis ou al eolinis (sibilian ). Além disso, os alo es médios de in ensidade es a ís ica indicam que a in ensidade do p óbalsio puchiá el (nesibilian o) do lápido den al, bem como pala al e gomu ino, é meno do que do p óbalsio puchiá el (sibilian o) den al e al eolino. Assim, os esul ados des es es udos es ão em con o midade com as obse ações ap esen adas na li e a u a eó ica, po exemplo, sob e as di e enças de in ensidade de sibilian as e não sibilian as em inglês12. das línguas Lie u ių p iebalsių in ensidade de pesquisas a é ago a ealizada mui o pouco. Sigi os De eške ičiū ės dise ação Li u ias de língua p iebalsios acus ís icas (2013: 138) ap esen a-se dados sob e Li u ias de língua pučiamųjų p iebalsių būdingieji eqüências e spek o i šūnių dažnius bei ene gijos susi elkimo s i is: in ensy esnės spek i- nės i šūnės būdingos pala alizuo iems p iebalsiams (ypač [xj], [ɣj]), aukš esni in ensi idade asliesiems p iebalsiams. Au o ês pesquisas P esen es línguas bal as pučiamųjų aip pa odo sibilian ų (ypač [ʃ, ʃj, ʒ, ʒj, ʧ, ʧj, ʤ, ʤj]) spek inės ene gijos sus i- p ėjimą (ku is siejamas su d ižidine a ikuliacija) i lūpinių p iebalsių ene gijos elkimosi s ičių žemėjimą (susijusį su lūpine a ikuliacija). p iebalsių in ensidade in es igada es abelecendo dominando espec o cúpula de in ensidade (peak in ensi y/ ampli ude), pučiamojo p iebalsio in ensidade média (o e all noise in ensi y/ ampli ude) ou ela i o in ensidade ( ela i e in ensi y/ ampli ude) e es. O úl imo odimen o p iebalsių acus ica abalhos é conside ado i in pe spec i a , po que, po exemplo, pe mi e classi ica odos os inglês linguagem puchiamuosius p iebalsius de aco do 2009: 192; Ind ičāne 2014: 103). Na li e a u a eó ica indica-se que ska diais puchiamiesiems p obalsiam a ikuliacijos ie ą (ž . Jongman e al. 2000: 1252, 1259–1262; Ree z, Jongman ca ac e ís icos meno in ensidade do que seus su liesiems co esponden es, po que a iculando ska dųjį pučiamąjį p obalsią mais 12 Es udos de Inglês p obalsių mos am que, po exemplo, dusliųjų sibilan ų in enss/,15 dB é maio do que dusliųjų nesibilian ų ,/θ/ (Ree z, Jungman 2009: 192). Sca dó io al eolino puchiá el p iebalsioz/ in ensidade 6 dB supe a o as ixian e al eolino/s/ in ensidade, e sca dó io lūpinio den ei o puchiá el / in ensidade 13 dB maio do que as ixian e lūpinio den ei o puchiá el / in ensidade. Também se ê que, do pon o de is a ocalidade, homodão pučiamých p iebalsiů g upo, a in ensidade de sibilian ů é maio do que não sibilian ů: ska džioho sibilian ů dBz in ensidade maio ) do que ska dži nesibilian ů ých,66 dBd (Read) (), e dusliųjų sibilian ů sibilian ů in ensidade (64<65 dBd) maio do que dusliųjų nesibilian ů dB , (53<54 dBθ) (7070/). A igos A icles 159 / Daba inių bal ų kalbų pučiamieji p iebalsiai i a ika os: akus inių požymių lyginamoji analizė 66), po ém la ians em línguas, di e en emen e do Li uãos, es a adicional p iebalsios pala alização não em signi icâncias onologicas. Lūpinių p iebalsių g upėje lie u ių pala alizuo ų p iebalsių spek o i šūnės dažnių VSV ( an o segundo homens, quan o segundo mulhe es dados) são meno es negu co esponden es nepala alizuo ų p iebalsių VSV, mas maio es do que la ių lūpinių p iebalsių spek o i šūnių dažnių. Dusliųjų lūpinių dan inių p iebalsių lie. [ ]/ [ j] i la. [ ] as alo es es a ís icos médios das equências dos picos do espec o di e em mais en e si do que ou os p iebalsios (ž . 78 ig.): pala alizuo am [ j] da língua li uânica ca ac e ís ica bem meno do alo médio es a ís ico da equência do pico do espec o do que do la ian do la ian [ ], en ende-se, la sio nos dialec os de p iebal des e espec o ixa uma al u a de equências no domínio, e o la ian do domínio das baixes. Didesni espec o opúnios equências di e enumai ambém za ixa Gomu inių e pala alizuo ų gomu inių (pala o elia inių) p iebalsių subg upos. Dado que, ao de e mina a língua la ia do p iebalsio [x] espec o cima de equências VSV jun amen e con abiliza e pala o elia inie es i pala alinie a ian es15, o ixada a la ia da língua não pala alizuo o gomu inio p iebalsio [x] espec o cima de equências é maio alo do que lie. nepala alizuados gomu inos [x], [], po ém meno do que lie. pala alizuo ų gomu inių e la. p e balsio pala al (z a. 78 ig.). Gomu iniai das línguas Li uãs e la ias, lie u ių pala alizuo i gomu iniai e la ių kalbos pala alinis p iebalsis de aco do didėjančias spek o i šūnių VSV signi icmes išsidės o es a o dem: lie. gomu iniai [x], [] < la. gomu inis [x] < lie. pala alizados gomu iniai [xj], [j]< la. pala alinis [] Embo a línguas li uanas nepala alizuados e pala alizuados p iebalsios espec o cima de eqüências VSV ou o dėsningumai em mui as exceções, ainda assim em mui os casos pala alizuados p iebalsios espec o cima de cima são ixados mais al os na á ea de equências do que co esponden es nepala alizuados p iebalsios, o la. pala alinos p iebalsios espec o cimaúnes mais al as equências do que lie. pala alizuo ų p iebalsių. 6.1.4. Dusliųjų e ska džiųjų p iebalsių compa ação Nem das línguas li uanas, nem la ias a p iebalsias balsingumas não az in luência aos alo es de equências de espec o al os os esul ados do es udo mos am que as duslias p iebalsias e seus ska džių ek i alen ų espec o al os VSV kin a nesis emicamen e, não se pode inse i ce os dėsningumų. 15 No la io alado an es an eakinesa linha balsius [i], [iː], [e], [eː] e d iga sius, começando componen es [i] e [e], puchiamoji onema LVx/ pode se ealizada d ejopai: como pala o elia inis alo ona [xj] e como pala alinis alo ona [c] (G 2013: 69). 160 Ac a Linguis ica Li huanica LXXV JOLITA URBANAVIČIENĖ, INESE INDRIČĀNE 6.1.5. Vy ų i mo e ų duomenų palyginimas Tan o Li uãos, quan o la ios dados de linguagem mos am, que homens p onos icados p o álsios ca ac e ís icos mais baixas espec o é ices de equências do que mulhe es p onos icados co esponden es p o álsios. su in o man o ly imi. Šiai endencijai nepaklūs a lie u ių kalbos pala alizuo i p iebalsiai [sj], [ʣj] i nepala alizuo i p iebalsiai [s], [ʣ]16 – šiems y ų iš a - Consequen emen e, alo de equências de ápice do espec o aqueles con a alsios elacionados ca ac e ís icos de maio es equências de ápice do espec o VSV do que aos co esponden es con a alsios p o e idos pelas mulhe es. 6.1.6. P iebalsių a ikuliacijos būdo in luência local p iebalsių akus- iniams požymiams Consen ação de ene gia espec o em ce as aixas de equências o necem dados sob e sons a iculiacine ca ac e ís icas. Se a ene gia an ibalsio se concen a na 50006000 Hz á ea, ou e-se al o puchiamasse s ipo de som, se a ene gia se concen a 30004000 Hz diapazão, ou e-se baixo šnypščiamasse, in ensi o šlamesio es e ipo de som (Kodzaso , K i no a 2001: 565566). Com base nesses c i é ios li uanos e la ians p iebalsius p imei o pode se desmemb a em nesibilian us (ku ių ene gija elkiasi ~10003000 Hz s i yje), . y. lie. linius p iebalsius [x], [xj], [ɣ], [ɣj] i la. [ ], [ʝ], [x], bei sibilian us (ku ių spek o i šūnių dažniai su elk i 3000–6000 Hz diapazone). Sibilian ai da ski s y ini smulkiau į al eo- (jas espec o cimaūnês изsidêschiusios 30004000 Hz na á ea), . y. lie. [s], [sj], [z], lie. [ʃ], [ʃj], [ʒ], [ʒj], [ʧ], [ʧj], [ʤ], [ʤj] bei la. [ʃ], [ʒ], [ʧ], [ʤ], i dan inius p ie- balsius (jų didžiausia spek inė ene gija elkiasi 5000–6000 Hz diapazone), . y. [zj], [], [j], [], [j] e la. [s], [z], [], []. Dos nesibilian os se dis inguem gomu iniai lie. [x], [xj], [], [j] e la. [x] (p ie deles šliejasi e la. lūpinis dan inis [ ]), cujos espec o opūnês susi elkusios ~10003000 Hz diapazone. No en an o p iebalsios classi icação em sibilian us e nesibilian us elacionado p incipalmen e não com ene gia do espec o, e com in ensidade. Sibilian es ca ac e izam maio in ensidade, po que eles a iculando co en e de a em que pe ece po obs áculo dan is. Relações di e as en e sibiliação e ene gia espec al não há, plg.: nesibilian ų ną (pa yみに, 010 000 Hz), 16 Dėl p iebalsių [s] i [ʣ] speci ikos galėjo a si as i i duomenų paklaida. Pap as ai 0–8000 Hz di- apazone y a ma oma ik ai iena p iebalsių [s] i [ʣ] spek inė i šūnė. Ti ian pla esnį diapazo- podem se is as duas desses p iebalsių espec uminės i šūnės (caip e []). Uma ez que a oz do homem ca ac e izam mais baixas equências, a segunda (aulš esnė) espec inė i šūnė podia apa ece -se e es eu eme 08000 Hz diapazone. Enquan o isso, os sons p o e idos pelas mulhe es são ca ac e ís icos de equências mais al as, po isso es udadas às p obalsias semp e a ibuída o alo da p imei a picoe (pois a segunda picoe 08000 Hz diapazone não e a isí el). A igos A icles 161 / Daba inių bal ų kalbų pučiamieji p iebalsiai i a ika os: akus inių požymių lyginamoji analizė lūpinių dan inių lie. [ ], [ j] spek o i šūnės susi elkusios 2000–3200 Hz s i yje, la. [ ] – 4500–7000 Hz s i yje, pala alinio la. [ʝ] – ~4000 Hz s i yje. Apibend inhando pode-se a i ma que as á eas de co-concen ação de picos di e encijuo i pučiamuosius p iebalsius i a ika as į okias a ikuliacines g upes: al eoliniai-sibilian ai (jų spek o ene gija susi elkusi idu inių dažnių s i yje), espec ais pe mi em dan iniai-sibilian es (suas ene gia concen a-se na á ea de al as equências) e gomu iniai-nesibilian es (así ca ac e ís icas meno es picos do espec o VSV). Ou as p iebalsias (nesibilian as) de aco do com as equências dos cumes do espec o impossí el di e encia . 6.1.7. Resumidação do es udo de equência do espe o pico Du an e o es udo o am compa adas línguas li uanas e la ias pučiamųjų p iebalsių bei a ika ų spek o i šūnės dažnių eikšmių balsingumo, pala alizacijos, a ikuliacijos būdo bei bei ie a i in o man ų ly e a ž ilgiu. Nunciou-se que p iebalsių balsingumas não az in luência espec o cimaūnių eqünių alo es nem Li uães, nem la ių línguas (plg. : S. De eške ičiū ės (2013: 138) pesquisas mos am que a ene gia dos ska džių p iebalsių da língua li uânica se concen ou na á ea de baixas equências em compa ação com as dusliaisiais seus co elia ais). De ido à pala alização da língua li uanas p iebalsios espec o acima de equências paauks ėja, i. i. são mais al as do que nepala alizuados memb os das oposições equências. das línguas Lie u ių pučiamieji p iebalsiai e a ika os espec o i šūnių dažnių didėjimo a ka išsidės o assim: gomu iniai < lūpinis dan inis < al eoliniai pala alizuo i gomu iniai < pala alizuo as lūpinis dan inis pala alizuo i al eoliniai < dan iniai < pala alizuo i dan iniai. Realizando es udo e compa ando línguas li uanas e la ias nepala alizuadas, pala alizuadas e pala alines pučiamųjų p iebalsių e a ika ų espec o i šūnių equências, no a am-se es as endências: 1) la. [ ] ca ac e izadas po equências mais al as do opo do espec o do que lie. [ ], [ j] ( an o po dados masculinos quan o po dados emininos); 2) homens dados, la. dan á ios p iebalsios espec o picos equências em mui os casos são semelhan es a lie. nepala alizuados dan inių p iebalsių [z]); mo e ų duomenimis, la. dan iniams p iebalsiams būdingos aukš es- (exce o nės spek o i šūnės nei lie. não pala alizados e pala alizados den i- niams p iebalsiams; 3) la. al eolá ios p iebalsios ( an o segundo homens, an o segundo dados emininos) eqüências de opo do espec o são p óximos lie. pala alizados pa a al eolinos (nes la. aos al eolinos p obalsi ambém é ca ac e ís ico pala a- liškumas, ačiau jis nė a onologinis, nes nė a nepala alizuo ų ko elia ų, ž . LVG 2013, 64); 162 Ac a Linguis ica Li huanica LXXV JOLITA URBANAVIČIENĖ, INESE INDRIČĀNE 4) la. [x] de aco do com os alo es de equências de opo do espec o ocupa lie. [x] i lie. [xj], nes la. [x] kokybė p iklauso nuo oliau einančio bal- in e pinę posė į en e sio: sua a iculação pode a ia de gomu nio a gomu nio pala alizado pala alino /; 5) la. [ ] e [] p óximos p igalhias da língua li uãs lie. sonan ai [ʋ], [ʋj] e [j] não o am in es igados. No en an o, no ou-se que la. [ ] o signi icado das equências de opo do espec o p óxima lie. [ ], [ j] signi icamças, e não la. [ ] signi icmei. La. pala al do p iebalsio [] espec o cimaūnês eqüências signi icado a i kščiai: a ima la. [], [], [], [] signi icanças (i. i. p iebalsiam, la ias em língua endo ne onologicamen e pala alização sinaisį). De aco do com o espec o pico das equências alo es dis inguí eis ais de línguas li uanas e la ians a iculiacionais p iebalsias g upos: a) al eoliniai (sibilian ai): lie. [], [j], [], [j], [], [j], [j], [j], [j] e la. [], [], [], []; b) dan iniai (sibilian ai): lie. [s], [sj], [z], [zj], [], [j], [], [j] e la. [s], [z], [], []. c) gomu iniai (nesibilian ai): lie. [x], [xj], [], [j] e la. [x] d) lūpiniai dan iniai pala alinis (nesibilian ai): lie /. [ ], [ j] e la. [ ], [ ], In o man ų gêmeo az in luência às equências dos picos do espec o: p abalsios p o e idos pelos homens ca ac e izam in e io es picos do espec o do que mulhe es p o e idas aos co esponden es p abalsios. Uma ez que as ca ac e ís icas espec ais dos p obalsios es ão elacionadas com o [ʝ]. amanho da o nas an esakinêse mia, e a es e az in luência o amanho do a o ocal (o que an esakinê e mia maio , o mais acus ina ene gia suscelkia na á ea de baixes equências), espe a-se que homens es a em p obalsios ene gia concen a ac osis nas á eas mais baixas do que mulhe es (plg.: os homens êm ~2,8 cm mais longos do que mulhe es). 6.2. In ensidade elykinha 6.2.1. De e minação da in ensidade ela i a A in ensidade ela i a indica a elação en e puchiamojo p iebalsio ou a zês ika os idu inio in ensy umo i one inę aplinką suda ančio balsio idu inio in ensy umo pe nus a y os ukmės in e alą. Ma a imai a lik i ga sų anali- p og ama PRAAT. As médias de in ensidade dos p obalsios e a ika os (dB (μE)) o am ob idas a pa i de 0,01 s, ou 10 ms, du ando o in e alo ( g. Fig. 9 e 11), e as alo es de in ensidade dos balsios o am ob idos a pa i de 0,05 s, ou 50 ms, du ando o in e alo, localizado ap oximadamen e na média do balsio (Fig. 10 e 12). A igos A icles 163 / Daba inių bal ų kalbų pučiamieji p iebalsiai i a ika os: akus inių požymių lyginamoji analizė de e minação de in ensidade média (μE) 9 PAV. Duslusis p e okalinis pučiama- sis [s] skiemenyje [sɑs]: 0,01 s, a ba 10 ms, ukmės in e alas 10 PAV. Dusliojo p e okalinio pučia- mojo [s] one inėje aplinkoje esan is balsis [ɑ] (skiemenyje [sɑs]): 0,05 s, a - ba 50 ms, in e alo de du ação 11 PAV. Duslioji p e okalinė a ika-12 [] skiemenyje [ɑ]: 0,01 s, ou os [] in e alo de du mės sis [ɑ] PAV. Dusliosios p e okalinės a ika a one inėje aplinkoje esan is bal10 ms, (skiemenyje [ɑ]): 0,05 s, ou 50 ms, in e alo de du ação A in ensidade ela i a calculada di idiu-se o alo da in ensidade média do p iebalsio ou a ika os pucian e do seu ambien e one izada num alo da in ensidade média do balsio. Po exemplo, se sɑkiemenyje sas [sɑs] p e ocalino su ocan e puchiamo p iebalsio [s] a in ensidade média em 10 ms in e alo é 55,06 dB (μE) (ž . 9 pa o balsio [ɑ] a in ensidade média em 50 ms in e alo 73,41 dB (μE) (ž . 10 pa ), a in ensidade ela i a é calculada assim: 55,06 dB (μE): 3,41 dB (μE) = 0,750 dB (μE). Gau os alo es de in ensidade ela i a a ados dados p og ama de análise es a ís ica SPSS: nes e p o- g amoje apskaičiuo os san ykinio in ensy umo idu inės s a is inės e ės (dB), ku iomis ope uojama šiame s aipsnyje. Ac a Linguis ica Li huanica LXXV 164 JOLITA URBANAVIČIENĖ, INESE INDRIČĀNE 6.2.2. Lie u ių kalbos pala alizuo ų i nepala alizuo ų pučiamųjų p ie- balsių bei a ika ų palyginimas su la ių kalbos duomenimis Li uá ia e la ias línguas pučiamųjų p iebalsių bei a ika ų ela i o in ensidade es a ís ica médias alo es (VSV) ap esen adas abela 3. 3 LENTEL. Li u ias e la ias línguas pučiamieji p iebalsiai e a ika os: ela i o in ensidade VSV (dB) CVy os dados Mulhe es dados Lie. La. Lie. La. Pučiamieji p iebalsiai [ ] 0,788 0,819 [ ] 0,648 0,648 0,619 0,608 [ j]0,653 0,630 [s] 0,661 0,779 0,759 0,782 [sj]0,786 0,738 [z] 0,761 0,815 0,783 0,863 [zj]0,766 0,793 [ʃ] 0,699 0,751 0,704 0,752 [j]0,734 0,747 [ʒ] 0,799 0,806 0,816 0,858 [j]0,788 0,810 [ʝ] 0,818 0,852 [x] 0,686 0,712 0,679 0,696 [xj]0,675 0,639 [ɣ] 0,770 0,744 [j]0,802 0,721 A ica os [ʦ] 0,701 0,796 0,728 0,818 [j]0,722 0,746 [ʣ] 0,751 0,788 0,765 0,833 [j]0,759 0,774 [ʧ] 0,723 0,785 1,003 0,795 [j]0,765 0,750 [ʤ] 0,766 0,801 0,807 0,837 [j]0,774 0,778 A igos A icles 165 / Daba inių bal ų kalbų pučiamieji p iebalsiai i a ika os: akus inių požymių lyginamoji analizė Li uá ia e la ias línguas pučiamųjų p iebalsių i a ika ų ela i o in ensidade alo es es a ís icos médios c esce assim o dem: 1) homens dados: la. lie. [ ]<[ j]<[s]<[xj]<[x]<[ʃ]<[ʦ]<[ʦj]<[ʧ]<[ʃj]<[ʣ]<[ʣj]<[z]<[ʧj]< [zj]<[ʤ]<[ɣ]<[ʤj]<[sj]<[ʒj]<[ʒ]<[ɣj], [ ]<[x]<[]<[s]<[]<[ ]=[]<[]<[]<[]<[]<[z]<[]; 1) dados emininos: lie. [ ]<[ j]<[xj]<[x]<[]<[j]<[]<[sj]<[]<[j]<[j]<[j]<[j]<[s]<[]< la. [ ]<[x]<[]<[s]<[]<[]<[ ]<[]<[]<[]<[]<[]<[z]. das línguas Li uãs pala alizuadas e [ʣj]<[ʤj]<[z]<[zj]<[ʤ]<[ʒj]<[ʒ]<[ʧ], não pala alizuadas pučiamųjų p iebalsių bei a ika ų ela i o in ensi idade VSV compa ação com dados da língua la ių is o 1314 pa . 13 PAV. das línguas Li uãs pala alizuadas e não pala alizuadas pučiamųjų p iebalsių bei a ika ų ela i a in ensidade VSV (dB) compa ação com esul ados da língua la ia: dados masculinos meno es da ela i a in ensidade VSV do que do pon o de is a de La ių kalbos p iebalsiai Lie u ių kalbos p iebalsiai pala alizuo i nepala alizuo i 166 Ac a Linguis ica Li huanica LXXV JOLITA URBANAVIČIENĖ, INESE INDRIČĀNE Lie u ių kalbos pučiamiesiems p iebalsiams i a ika oms būdingos šiek iek ocalidade e a iculação pa a os mesmos p iebalsios da língua la ia (baseando-se an o em dados masculinos como emininos). Kele as p iebalsių não con i mam des a endência: homens dados lie. [ j] > la. [ ], mas lie. [ ] = la. [ ]; mulhe es dados lie. [ j], [ ] > la. [ ]; lie. [] > la. [] > lie. [j] (mo e ų p ono ação da língua li uãs al eolinė a ika a [] se dis ingue ex emamen e al os de in ensidade ela i a VSV, ê. Fig. 14). Palyginus dados de mamo e us p iebalsius [xj] < [x], [j] < [], [sj] < [s], [j] < [], [j] < [], [j] < [], [j] < []. La ians pala alinis [] ambém em um dos mais al os (pelo dados das mulhe es) ou y i, kad pala alizuo ų p iebalsių san ykinio in ensy umo duomenys dažniau y a aukš esni. Tačiau esama išimčių, plg.: y ų duomenys – [xj] < [x], [ʒj] < [ʒ]; mesmo o mais al o (pelo dados dos homens) índice de in ensidade. Espe a-se que exa iando mais dados ou usando ou os p og amas de análise a co elação pala alização e ela i a in ensidade osse ainda mais cla a. 14 PAV. das línguas Lie u ių pala alizuo ų e nepala alizuo ų pučiamųjų p iebalsių bei a i- ka ų san ykinio in ensy umo VSV (dB) palyginimas su la ių kalbos ezul a ais: mo- e ų duomenys La ių kalbos p iebalsiai Lie u ių kalbos p iebalsiai pala alizuo i nepala alizuo i A igos A icles 167 / Daba inių bal ų kalbų pučiamieji p iebalsiai i a ika os: akus inių požymių lyginamoji analizė 6.2.3. Ska džių i dusliųjų pučiamųjų p iebalsių i a ika ų compa ação Os esul ados do es udo mos am (ž . 1314 pa , 3 abelę) que an o dos li uanos, quan o dos la ios idiomas ska džių pučiamųjų p iebalsių e a ika ų ela i o in ensidade VSV ge almen e é maio do que seus dusliųjų ek i alen ų. Hencei, p iebalsios balsingum az in luência o indicmeniu da in ensidade ela i a. Do ma e ial de es udo de língua li uana es as endências não con i mam os homens p onunciado ska dusis pala alizuo as den inis p iebalsis [zj], com ha endo meno média es a ís ica (0,766 dB)) do que su lusis den inis [sj]786 dB)). No subg upo dos an ibalsi icados nepala alizados excepção cons i ui a a ica a al eolá ia esca ada [] das mulhe es, cuja média es a ís ica de in ensidade ela i a (0,807 dB)) é meno do que a a ica a su liciosa [] (1,003 dB)). Ska diosos la ios língua p iebalsiam ambém ca ac e ís icos maio es alo es de in ensidade ela i a do que su liosos seus co elia am. Excepção homens p onunciada ska džioji dan inė a ika a [], endo meno média es a ís ica (0,788 dB)) do que a co esponden e su lioji a ika a [] (0,796 dB)). 6.2.4. Compa ância de dados masculinos e emininos Di e en e isiologia sexuais, lemian i ilgesnį homens oz ak ą (plg. homens oz ak os comp is ~16,9 cm, mulhe es ~14,1 cm), pe mi e espe ė is e di e en es in ensidade ela i o esul ados. Os esul ados do es udo de p iebalsios da língua le ônica con i mam as espe adas endências: signi icâncias de maio in ensidade ela i a mais eqüen e ca ac e ís ica dos p iebalsios p onunciados pelas mulhe es. No en an o, exis e e exceções, plg.: homens p ono i p iebalsia [ ], [x] em maio es de in ensidade ela i a VSV do que co esponden es mulhe es p ono i p iebalsia. Palyginus da língua li uânica do mesmo pučiamojo p iebalsio ou a ika os homens e mulhe es dados, sis eminių ski umų nepas ebė a. 6.2.5. P iebalsių a ikuliacijos būdo in luência local p iebalsių akus- iniams požymiams Nem lie u ianos, nem la ios línguas dados de in ensidade ela i o não pe mi em di e encia pučiamųjų p iebalsių e a ika ų segundo a iculação manei a e luga . Espe a-se que a pa i de dados de in ensidade ela i a pudesse se dis inguido sibilian us, . y. „ yškiuosius“ p iebalsius (didesnio in ensy umo) nuo nesibili- an ų, . y. „blausiųjų“ (mažesnio in ensy umo) p iebalsių. Kalbos akus ikos e- o ija a i ma que a meno in ensidade é ca ac e ís ica dos su ocados nãobilian es (pa yzdžiui, -15 dB), o didžiausias in ensy umas – ska diesiems sibilian ams 168 Ac a Linguis ica Li huanica LXXV JOLITA URBANAVIČIENĖ, INESE INDRIČĀNE dB (0); ska džiųjų nesibilian ų e dusliųjų sibilian ų in ensidade são panašus ~-5 dB (z . Amb aze ičius 2011: 38). Os esul ados ob idos mos am que em línguas li uanas e la ias homens esca am de ska džių pučiamųjų p iebalsių i a ika ų g upėse de aco do com os alo es ela i os médios da in ensidade es a ís ica não se podem dis ingui sibilian ų de nesibilian ų, i. e. línguas li uanas não pala alizuo as pučiamųjų p iebalsių i a ika ų [z], [], [], [] g upėje nea siski ia []; das línguas li uanas pala alizuo as p iebalsias [zj], [j], [j], [j] g upėje nea sci ia [j]; línguas la ias pučiamųjų p iebalsių i a ika ų [z], [], [], [] g upėje nea sci ia [ ], []. Com base em dados emininos de línguas li uanas ska džiųjų p iebalsių posis eme pode se dis ingui ska džiuosius nesibilian us [j] e [] de ska džiųjų sibilian ų [z], [zj], [], [j], [j], [j] aos nesibilian os [j] e [] ca ac e ís ica meno elação de in ensidade VSV do que aos sibilian os. Na subsis êmia de ska džiųjų p iebalsių da língua la ia dos sibilian ų [z], [], [], [] se dis ingue nesibilian a [ ] lhe ca ac e izam um pouco meno in ensidade de elação VSV ( ambém apenas segundo dados emininos). Tan o das línguas li uanas, quan o das la ias dusliųjų pučiamųjų p iebalsių i a ika ų g upėje signi icado de in ensidade ela i a ajuda a dis ingui sibilian us ( u inčius didesnes VSV) dos nesibilian ų ( u inčių mažesnes VSV). Plg.: línguas li uanas nepala alizuadas p iebalsias g upei sibilian ai [s], [], [], [] di e e do [ ], [x] (somen e de aco do com dados emininos, masculin iz a as p iebalsias [s] e [x] signi icâncias pe sidengia); dados de sibilian es [sj], [j], [j], [j] nos pučiamųjų p iebalsių i a ika ų g upės, pala alizuados em li uano, se dis inguem dos nesibilian ų [ j], [xj] (pelo ambos os sexos); nas la ias pučiamųjų p iebalsių i a ika ų g upėje sibilian es [s], [], [], [] po signi icados de in ensidade ela i a se dis ingue dos nesibilian ų [ ], [x] ( e e indo a dados de ambos os sexos in o man ų). 6.2.6. Resumação do es udo de in ensidade ela i o Lie u ių kalbos pučiamiesiems p iebalsiams i a ika oms būdingos šiek iek mažesnės san ykinio in ensy umo VSV nei balsingumo i a ikuliacijos požiū- iu okiem mesmo à língua la ia p iebalsiams. Tais esul ados podiam de e mina g a ações de som: embo a os pa âme os écnicos das g a ações na Li uânia e na Le ônia ossem sujuinados, du an e a g a ação a maio a enção e a k epiada em g a ações qualidade (cadangi g a ações o am usadas pa a á ios sons acus icins a ibu os i i17), e não em som sinal olygumu, que podia s y uo i po so sa ybių a ba dėl nuo a gio, a si adusio ilgai kalban į dik o oną. Šis ga so 17 Į ašai da y i p ojek o „Daba inės bal ų kalbos: spek inės ga sų cha ak e is ikos (ins umen i- in o man o indi idu balnis y imas) (N . MIP-081/2013) du an e. S aipsniai / A icles 175 Daba inių bal ų kalbų pučiamieji p iebalsiai i a ika os: akus inių požymių lyginamoji analizė Co elações semelhan es be ween he acous ic cues examined in his pape and he e ec o oicing, manne and place o a icula ion, as well as he e ec o speake s gende a e obse ed bo h in s anda d Li huanian and La ian. Howe e , some di e ences in he da a o he wo Bal ic languages a e also obse ed. The esul s show ha he ica i es and a ica es o S anda d La ian a e mo e simila o he pala alized s. non-pala alized i ca i es and a ica es o he same oicing, manne and place o a icula ion in S anda d Li huanian, i.e., he ica i es and a ica es in S anda d La ian seem o be so e in compa ison o he non-pala alized ica i es and a ica es in S anda d Li huanian. É ambém obse ado que he ica i es and a ica es o S anda d La ian ha e a highe ela i e in ensi y in compa a ion o he co esponding ica i es and a ica es o S anda d Li huanian. This can be explained ei he by mo e ene ge ic a icula ion o hese speech sounds o speake s o S anda d La ian o by some di e ences ela ed o he eco ding le el. Į eik a 2016 m. maio 19 d. JOLITA URBANAVIČIENĖ Lie u ių kalbos ins i u as Pe o Vileišio g. 5 LT-10308 Vilnius Li huania joli a.u bana [email protected] INESE INDRIČĀNE LU La iešu alodas ins i ū s Akadēmijas laukums 1 LV-1050 Rīga La ia ineseind [email protected]