Vadinamojo bavarų geografo „Bruzi“ ir prūsai

Straipsniai / Articles 15 DIEGO ARDOINO Uniwersytet Wileński Kierunki badań naukowych: język pruski, dawne piśmiennictwo italų ir lotynų kalbų (istorinė) gramatika, filologija, kalbotyra, bałtyckie, dialektologia, tekstologia, kodykologia, paleografia, językoznawstwo porównawcze. TAK ZWANEGO BAWARSKIEGO GEOGRAFA BRUZI I PRUSOWIE Tak zwani Bruzi i Prusowie u Geografa Bawarskiego ADNOTACJA W literaturze naukowej rozpowszechniony jest pogląd, że etnonim Prusów po raz pierwszy pojawił się w formie Bruzi w krótkim tekście napisanym po łacinie, znajdującym się w rękopisie z IX wieku, tradycyjnie przypisywanym tak zwanemu geografowi bawarskiemu. Skrupulatne badanie kodykologiczne i paleograficzne rękopisu dowodzi, że tekst został niewątpliwie włączony do rękopisu później, a jego szczegółowa analiza filologiczna pozwala wysunąć nową hipotezę dotyczącą regionu, w którym osiedlili się Bruzi. SŁOWA KLUCZOWE: geograf bawarski, Bruzi, Prusowie, Descriptio civitatum et regionum, filologia bałtycka. ADNOTACJA W literaturze panuje powszechna opinia, że etnonim Prusowie pojawia się po raz pierwszy w formie Bruzi w krótkim tekście łacińskim zachowanym w rękopisie pochodzącym z IX wieku i tradycyjnie przypisywanym tak zwanemu Geografowi Bawarskiemu. Dokładne badanie kodeksologiczne i paleograficzne rękopisu pokazuje, że tekst został bez wątpienia wstawiony w późniejszym czasie, a jego wnikliwa analiza filologiczna pozwala zaproponować nową hipotezę dotyczącą regionu, w którym osiedlili się Bruzi. SŁOWA KLUCZOWE: Geograf Bawarski, Bruzi, Prusowie, Descriptio civitatum et regionum, filologia bałtycka. DIEGO ARDOINO 16 Acta Linguistica Lithuanica LXXV W specjalistycznej literaturze z zakresu filologii bałtyckiej tak zwany žinomas visų pirma dėl to, kad manoma, jog jis užfiksavo pirmąjį šiandien žiGeograf Bawarski mianem etnonimu określa Prusów, mieszkańców regionu konsekwentnie nazywanego w źródłach od XIII w. Prusami. Oto, co pisze o tym kilku ważnych badaczy: 1) „Po raz pierwszy nazwa Prusów („Bruzi“) pojawia się w pismach tak zwanego Geografa Bawarskiego w IX wieku (Zob. Łovmjaņska Studja nad pocz. społ. i państwa lit. I 47 un II 151.)“ (Endzelīns 1945: 39). 2) „Prusowie pod tą nazwą są po raz pierwszy wymienieni w IX wieku: u tak zwanego Geografa Bawarskiego Bruzi „Prusowie“. Później (około 965 r.) Prusów pod nazwą Burūs wymienia hiszpański podróżnik Ibrahim-ibn-Jokūbas“ (Mažiulis 1966: 13–14). 3) „Od IX wieku nazwa Prusowie zastępuje nazwę Estowie, po raz ostatni wspomnianą przez Wulfstana (i być może przeniesioną na Estończyków). Nazwa Bruzi ˈPrusowieˈ jest po raz pierwszy wzmiankowana przez Geografa Bawarskiego w połowie IX wieku” (Schmalstieg 1976: 3). 4) „W „opisie miast i obszarów północnego kraju naddunajskiego“ Geografa Bawarskiego wśród wielu innych nazw wymieniona jest również nazwa Bruzi. […] Jest to pierwsza znana wzmianka o nazwie Prusów (IX w.)“ (Kabelka 1982: 40). 5) „Zamiast Aisów od IX w. do oznaczania tych samych zachodnich Bałtów w źródłach historycznych pojawia się nazwa Prusów. Po raz pierwszy została wspomniana w IX w. przez tak zwanego Geografa Bawarskiego (Bruzi)” (Zinkevičius 1984: 279). 6) „określenie nosicieli P.j. rdzeniem *prūs odnotowane po raz pierwszy w IX w. – Bruzi (Geograf Bawarski), tj. w tym samym wieku, w którym ostatний раз население этик мест названо «айстиями» (Вулфстан), ср. po raz pierwszy Aestii u Tacyta” (Toporov 2006: 50). 7) „Nazwa Prusów (forma Bruzi) po raz pierwszy została wspomniana w IX w. w pismach Geografa Bawarskiego” (LKE 2008: 439). 8) „Nazwa Prusów po raz pierwszy pojawia się w formie Bruzi w IX wieku u Geografa Bawarskiego (Zakrzewski 1917), a w formie Burūs (mniej więcej około 965 roku) w arabskich dziełach Ibrāhīma ibn Ja’ķūba (Kowalski 1946, s. 147)” (Dini 2014: 327).”]} сов һес? need valid JSON but quote issue final malformed likely. Need output. Ensure 8 quote. Also item 6 Russian weird translate exactly. malformed? Let's craft valid. item 5 has opening and internal quote; escape. Also preserve array. 9) „Argumentując, zwrócił1 uwagę na najstarsze odnotowania tego etnonimu w źródłach historycznych, mające na początku rdzenia b-: Bruzi u Geografa Bawarskiego (IX w.)“ (Karaliūnas 2015: 232). 1 Scil. Leszek Bednarczuk, zob. Bednarczuk 1982: 49–66. Straipsniai / Articles 17 Vadinamojo bavarų geografo Bruzi ir prūsai Wszyscy wspomniani uczeni2 podkreślają dwa fakty uznawane za rzeczywiście znane, wiarygodne i bezsporne: • etnonim Bruzi został po raz pierwszy wspomniany w IX wieku; • jest to pierwsze znane dotąd odnotowanie etnonimu Prusowie. Zatem świadectwo Geografa Bawarskiego ma zasadnicze znaczenie ze względu na dwa czynniki: • z powodu podobieństwa formalnego etnonimu Bruzi (odnotowanego przez Geografa Bawarskiego) i nowszego prūsai (licznie poświadczanego od XIII wieku), które skłoniło wielu uczonych do utożsamiania Bruzi z Prusami; • z powodu przypisywanej temu zapisowi starożytności (IX wiek). Gdyby tekst przypisywany tak zwanemu Geografowi Bawarskiemu pochodził, dajmy na to, z XIII wieku, nie byłby tak ważny, ponieważ w XIII wieku w licznych innych źródłach wzmiankowane są zarówno etnonim Prusai, jak i choronim Prūsija. Należałoby jednak doprecyzować kilka (oczywistych) kwestii. Jak przed chwilą widzieliśmy, we wspomnianych publikacjach stwierdza się, że etnonim Bruzi został po raz pierwszy wspomniany w IX wieku. W rzeczywistości trafniej byłoby powiedzieć, że dokument, w którym odnotowano formę Bruzi, datowany jest na IX wiek. A jeszcze dokładniej – dokument, w którym odnotowano formę Bruzi, zazwyczaj datuje się na IX wiek i został napisany przez nieznanego autora, umownie nazywanego Geografem Bawarskim. Teraz można byłoby zapytać: • na jakiej podstawie twierdzi się, że dokument, w którym zapisana jest forma Bruzi, datuje się na IX wiek? Ponadto: • czy jesteśmy całkowicie pewni, że etnonim Bruzi można utożsamiać z tymi samymi plemionami, które od XIII wieku określane są etnonimem Prusowie? Są to pytania, na które trudno (lub nie sposób) odpowiedzieć, opierając się wyłącznie na rozważaniach o charakterze lingwistycznym. Aby należycie odpowiedzieć na te pytania, istnieje tylko jedna droga: filologiczna (to znaczy krytyczna) analiza oryginalnego dokumentu, w którym zapisano etnonim Bruzi. Używając terminu analiza filologiczna, mam na myśli krytyczne badanie dokumentu z wykorzystaniem instrumentów dostarczanych przez filologię: paleografii, kodykologii, tekstologii, innymi słowy — edytorstwa krytycznego. Badając mniej lub bardziej pojedynczą, izolowaną glosę lub świadectwo, językoznawcy zazwyczaj mają skłonność do natychmiastowego (i najczęściej wyłącznego) koncentrowania się na badaniach o charakterze etymologiczno-porównawczym i dlatego często nie uwzględniają rozważań innego rodzaju. Tak stało się również z etnonimem Bruzi. 2 Takie same twierdzenia przedstawiono również w najnowszym podręczniku prusystyki: „Od IX w. w źródłach poświadczona jest także nazwa Prusów (por. Bruzi Geografa Bawarskiego z IX w., Burūs Ibrahima ibn Jakuba z X w., Pruzzi Adama z Bremy z XI w., Проусы z kroniki Nestora z XI–XII w. i in.)” (Rinkevičius 2015: 14). DIEGO ARDOINO 18 Acta Linguistica Lithuanica LXXV Jak trafnie wskazuje Simas Karaliūnas (Karaliūnas 2015: 226–237), bałtyccy filologowie badający świadectwo Geografa Bawarskiego nie zadali sobie trudu, by sprawdzić datę dokumentu i zasadność utożsamienia Bruzi ~ Prusów, koncentrując się głównie na etymologicznej i lingwistycznej analizie formy Bruzi. Niemniej jednak w takich przypadkach jak omawiany należałoby przynajmniej na początku oprzeć się atrakcyjności analizy etymologicznej, a po jej odrzuceniu podjąć się starannego zbadania dokumentu zawierającego dane analizowane słowo z punktu widzenia filologicznego, kodykologicznego i paleograficznego. Taki modus operandi zapewniłby solidniejszą podstawę dla dalszych badań o charakterze lingwistycznym i pomógłby uniknąć rozpowszechniania niedokładnych (albo, co gorsza – całkowicie bezpodstawnych) informacji. Przechodząc z jednej publikacji do drugiej, takie informacje stają się niekontrolowane i po kilku cytowaniach są przyjmowane tout court jako prawdziwe, wyrządzając tym samym wielką szkodę dotychczasowym osiągnięciom nauki i przyszłym badaniom. Przejdźmy teraz do opisu dokumentu przypisywanego Geografowi Bawarskiemu. Etnonim Bruzi został wymieniony w krótkim (dwustronicowym) dokumencie znanym jako: Descriptio civitatum et regionum ad septentrionalem plagam danubii (tzn. „Opis twierdz i krain po północnej stronie Dunaju“) (zob. ryc. 1). RYC. 1. Incipit dokumentu. Jest to incipit krótkiego dokumentu (tzn. pierwsze słowa, które później stały się tytułem całego dokumentu), którego nieznanego autora polski pisarz Jan Potocki w 1796 r. nazwał geografem bawarskim3, ponieważ tekst został odkryty w Monachium, w Bawarii, w Bawarskiej Bibliotece Państwowej (Bayerische Staatsbibliothek), znanej wówczas jako Bibliotheca Regia Monacensis. Descriptio civitatum et regionum to Codex unicus (tzn. jedyny zachowany i znany egzemplarz tego dokumentu), odkryty w 1772 r. przez francuskiego historyka i dramaturga Louis-Gabriela Du Buat-Nançaya na dwóch ostatnich kartach pergaminowego foliału zawierającego różne pisma z zakresu geometrii i astronomii (przechowywanego w Staatsbibliothek München, pod sygnaturą Clm 560) (149v i 150r). 3 O geografii bawarskim zob. Zakrzewski 1917; Von Keltsch 1886: 505–560; Fritze 1952: 326–341; Billig 1995: 27–67; Rossignol 2011: 305–316. Artykuły / Articles 19 RYC. 2. Descriptio civitatum et Vadinamojo bavarų geografo Bruzi ir prūsai regionum, karta 149v. DIEGO ARDOINO 20 Acta Linguistica Lithuanica LXXV RYC. 3. Descriptio civitatum et regionum, karta 150r. Artykuły / Articles 21 Vadinamojo bavarų geografo Bruzi ir prūsai W kodeksie można wyodrębnić cztery różnowiekowe jednostki kodykologiczne, które wybitny paleograf Bernhard Bischoff4 przypisał końcowi IX wieku (dwie ostatnie) oraz XI wiekowi (dwie pierwsze). Descriptio civitatum et regionum jest niewątpliwie późniejszym dodatkiem, datowanym na X wiek (lub nieco później), który, zdaniem Bischoffa5, został zapisany przez kopistę pochodzącego z południowo-zachodnich Niemiec. Descriptio civitatum et regionum (zob. ryc. 2 i 3) – krótki6 i pod wieloma względami problematyczny dokument7 – jest listą pięćdziesięciu ośmiu ludów osiadłych w północnym regionie Dunaju, która stała się dość ważna dla badaczy historii Słowian głównie ze względu na swoje pochodzenie z wczesnego okresu. Przy większości etnonimów zazwyczaj podana jest odpowiednia liczba civitates (termin civitas należy prawdopodobnie rozumieć jako określenie twierdz, a nie miast czy obszarów terytorialnych), a niekiedy podano także dodatkowe informacje. Descriptio civitatum et regionum charakteryzuje się wyraźną strukturą dwuczęściową. Po incipit wymienionych zostaje 13 ludów, następnie wstawione są dwa doprecyzowania: Iste sunt regiones, que terminant in finibus nostris (zob. ryc. 4.) Isti sunt, qui iuxta istorum fines resident (zob. ryc. 5.). RYC. 4. Descriptio civitatum et regionum, strona 149v, wiersze 15–16. RYC. 5. Descriptio civitatum et regionum, strona 149v, wiersz 16. Następnie ludy są wyliczane aż do końca dokumentu, kończąc zwyczajnie, ex abrupto, na pięćdziesiątym ósmym ludzie (Golensizi civitates V), bez dodania jakiejkolwiek dodatkowej informacji ani explicit. Wiele ludów wymienionych w drugiej części nie jest 4 Zob. Bischoff 1981: 187–211; Bischoff 2004: 221–222. 5 Bischoff 1960: 262, przyp. 3. 6 Descriptio sudaro 26 eilutės 149v puslapyje ir 12 eilučių 150r puslapyje. Bruzi etnonimas užfikwspomniano na s. 150, w wierszach 5–6. 7 Franz Brunhölz (1996: 502–503) nie przypisuje mu żadnego znaczenia literackiego. DIEGO ARDOINO 22 Acta Linguistica Lithuanica LXXV są znane znikąd indziej i często trudno (lub zupełnie niemożliwe) ustalić, o jakim narodzie jest mowa. W przypadku niektórych z tych ludów liczba civitates nie jest podana, podczas gdy w przypadku innych jest ona ogromna, niekiedy wraz z informacjami o charakterze przypuszczalnym. Z powodu tej niespójności twierdzono, że druga część Descriptio civitatum et regionum była pierwotnie odrębnym tekstem innego autora. Abstrahując od hipotezy o możliwych kilku redakcjach, można stwierdzić, że sposób uporządkowania drugiej części tekstu często zdradza pewną niedokładność piszącego (lub możliwego źródła, z którego korzystał). Ponadto wydaje się, że ludy najczęściej wymieniane są nie według sąsiedniego położenia terytorialnego, dlatego bardzo ryzykowne jest uznawanie ich (choćby za przybliżone) geograficzne punkty odniesienia. Nie mówiąc dalej o dokumencie i licznych zawartych w nim niejasnościach (przede wszystkim związanych ze źródłami i celami dokumentu), chciałbym skupić się na etnonimie Bruzi, który, jak wielokrotnie powtarzano, od wielu lat w literaturze filologii bałtyckiej i słowiańskiej uznawany jest za najstarsze znane dziś poświadczenie etnonimu Prusai. W tekście Descriptio civitatum et regionum Bruzi są trzydziestym ósmym wymienionym ludem (zob. ryc. 6): Bruzi · pluſ ē undiq· quādeeniſa ad rhenū· t. y. Bruzi plus est undique quam de enisa ad rhenum. RYC. 6. Descriptio civitatum et regionum, strona 150r, wiersze 5–6. Na podstawie opisów wszystkich ludów wymienionych przez Geografa Bawarskiego można przetłumaczyć, a dokładniej – zinterpretować, komentarz dotyczący etnonimu Bruzi następująco: region, w którym mieszkają Bruzi, jest pod każdym względem większy od regionu rozciągającego się od Enso do Renu. Jeszcze raz z góry podkreślając, że wszystkie wysunięte w związku z tym tematem hipotezy z powodu braku danych i dowodów w każdym razie należy uznać za (mniej lub bardziej uzasadnione) przypuszczenia, na podstawie właśnie przedstawionego wariantu przekładu spróbuję dalej zrozumieć (tj. zinterpretować) wypowiedź Geografa Bawarskiego o Bruzi. Wydaje się nie ulegać wątpliwości, że słowo rhenum odnosi się do rzeki Ren (łac. Rhenus; niem. Rhein). Ponieważ Ren jest rzeką, prawdopodobne jest, że również słowo enisa mogło oznaczać rzekę, jezioro, górę lub inny znaczący i łatwo identyfikowalny element krajobrazu. Artykuły / Articles 23 Vadinamojo bavarų geografo Bruzi ir prūsai Iš tikrųjų enisa galima gana įtikinamai susieti su dabartine Enso upe (Enns niem.), południowym dopływem Dunaju, który na odcinku około 250 km płynie przez terytorium Austrii (zob. ryc. 7). RYC. 7. Region rozciągający się od Renu do Enns. Nazwa rzeki Enns w języku łacińskim była zapisywana w różny sposób: Anasus, Anisus, Anesus (Forcellini 1828: 960); Anesus, Enesus, Enasa, Anasus, Enesis, Anisus, Anisa (Graesse 1909: 17). Opis miast i regionów Graesse 1909: 17 Forcellini 1828: 960 Enisa Anasus Anasus Anesus Anesus Anisus Anisus Anisa Enasa Enesis Enesus Tikslaus atitikmens iki šiol dar nerasta, tačiau fonetinis skirtumas tarp bavarų geografo užfiksuoto pavadinimo enisa ir kituose šaltiniuose esančių variantų Anisa, Enasa yra toks subtilus, kad prisimenant grafines viduramžių raštininkų variacijas (kitų kalbų pavadinimai, kurių garsams išreikšti lotynų kalbos