Aldonas Pupkis. „Lietuvių kalbos sąjūdis 1968–1988 m.“

Straipsniai / Articles 301 ARNOLDAS PIROČKINAS Kierunki badań naukowych: współczesny język litewski, rozwój litewskiego języka ogólnego, historia Małej Litwy. Aldonas Pupkis RUCH JĘZYKA LITEWSKIEGO 1968–1988 R. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2016, 496 s. ISBN 978-609-411-182-2 Kiedy myślami wracasz do przeszłości, często musisz przyznać, że nie tylko dalsze, lecz także dość bliskie wydarzenia i ludzie bywają zatarte – wspominane nie całkiem dokładnie, oplecione wszelkiego rodzaju późniejszymi interpretacjami. Szczęście, jeśli znajdą się świadkowie, którzy przeżyli te wydarzenia i decydują się uczciwie i obiektywnie podzielić ze społeczeństwem swoim bezpośrednim doświadczeniem. Wówczas potomni mogą wyrobić sobie bliższy rzeczywistości obraz i ocenę wydarzeń oraz postaci. Pod tym względem szczególnie cenna jest nowa książka Aldonasa Pupkisa Lietuvių kalbos sąjūdis 1968–1988 m. Tytuł książki nasuwa pewne przypuszczenie, że monografia obejmie stan języka litewskiego w ciągu całych tych dwudziestu lat, cały ruch. W rzeczywistości Aldonas Pupkis nie stawiał sobie takiego zadania: „Celem monografii jest opisanie okresu kolektywnej ochrony, normalizacji i rozwoju języka litewskiego (1968–1988), związanego z działalnością sekcji językowych i Komisji Republikańskiej, oraz jego ocena z punktu widzenia merytorycznego i ideologicznego” (s. 11)1. Oceniając zatem to dzieło, nie traćmy z oczu ograniczonego przez autora celu, który stanowi dużą, a być może nawet zasadniczą część litewskiego ruchu językowego tych dwóch dziesięcioleci, lecz nieco pozostawia również na uboczu. Nikt nie mógłby dziś skuteczniej niż Aldonas Pupkis naświetlić stanu języka litewskiego (powiedziałbym: języka ogólnego) w wybranym aspekcie w omawianym okresie oraz wysiłków na rzecz jego poprawy. Znajdował się on w centrum tego ruchu, a raczej na jego czele. Obok niego spośród wielu uczestników ruchu moglibyśmy wymienić bodaj doc. Jonasa Zemvaldasa Balkevičiusa (1923–2000), który w latach 1964–1975 pełnił funkcję prodziekana wydziału, a w latach 1979–1985 był dziekanem Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Wileńskiego. Obaj ci językoznawcy znacznie różnili się charakterem swojej działalności, lecz, moim zdaniem, 1 Tu i dalej po cytatach w nawiasach podawane są strony omawianej książki. ARNOLDAS PIROČKINAS 302 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI można ich uznać za przywódców omawianego ruchu językowego i inicjatorów wielu jego przedsięwzięć. Różnicę w ich działalności ośmieliłbym się porównać do zgodnego współdziałania braci Olgierda i Kiejstuta w XIV wieku podczas walki z zakonem krzyżackim. Aldonas Pupkis, podobnie jak Kiejstut, który codziennie siedział w siodle z mieczem w ręku, zajmował się bezpośrednio sprawami organizacyjnymi ruchu, natomiast J. Balkevičius, podobnie jak niegdyś Olgierd, włączał się wtedy, gdy należało pokonać szczególnie trudne przeszkody. Pomagała mu w tym wyjątkowa zdolność rozbudzania w innych entuzjazmu i aprobaty – cecha nazywana kalbos fronto vadams veiksmingai talkino Viktoras Alekna, Vytautas Ambracharyzmą. Tym dwóm najbardziej inicjatywnym i pomysłowym litewskim zas, Antanas Balašaitis, Vytautas Būda, Aleksas Girdenis, Jonas Klimavičius, Pranas Kniūkšta, Antanė Kučinskaitė, Vitas Labutis, Vitalija Maciejauskienė, Jonas Palionis, Aldona Paulauskienė, Juozas Pikčilingis, Albertas Rosinas, Bronys Savukynas, Bonifacas Stundžia, Jonas Šukys, Kazys Ulvydas, Aleksandras Vanagas, Regina Venckutė, Vytautas Vitkauskas, Zigmas Zinkevičius, Jonas Žemaitis, Aleksandras Žirgulys, Kazimieras Župerka i in. Ich pomoc i wkład nie miały całkiem jednakowej skali ani charakteru, lecz w monografii poświęcono należyte miejsce zarówno im, jak i tu niewymienionym. Liczne grono aktywnych współpracowników, niczym konary tworzące koronę drzewa, pozwoliło obu przywódcom ruchu wytrzymać nawet uderzenia niespodziewanie ostrego wiatru, dodało im pewności siebie i determinacji, a czasem być może także rozwagi. W warunkach reżimu bolszewickiego ta ostatnia cecha była szczególnie przydatna dla osób zajmujących się normowaniem języka. Nawet wtedy, gdy w 1956 r. Nikita Chruszczow oficjalnie potępił satrapiczny system Józefa Stalina, możliwości zniewolonych narodów w Związku Radzieckim samodzielnego rozwijania swoich kultur narodowych i języków pozostały dość ograniczone i nierówne. Z czasem, choć subtelniej, zaczęto im nawet silniej narzucać język Lenina. Kto chciałby szerzej zapoznać się z metodami i zmianami tego narzucania, może to uczynić na podstawie wydanej w 1994 r. książki Zigmasa Zinkevičiusa Historia języka litewskiego. VI. Język litewski w czasach nowożytnych. Naród litewski i jego język na przestrzeni wieków kilkakrotnie doświadczały ucisku, ale tego, co przyszło im przeżyć w latach 1940–1950, nie da się z niczym porównać. Szczególnie brutalne były lata 1940–1941 i 1944–1953, kiedy szalała najkrwawsza bachanalia reżimu Stalina. Należy się dziwić, że jednak nawet w tak surowych warunkach nie ustała całkowicie troska o kulturę ogólnolitewskiego języka literackiego. Mimo znacznego osłabienia trwały wysiłki mające chronić język przed niepożądanymi wpływami zewnętrznymi. Można by powiedzieć, że w rządzonej przez bolszewików Litwie, bez jakichś rewolucyjnych zmian, kontynuowano „burżuazyjną” tradycję ogólnolitewskiego języka literackiego. Kiedy w 1940 r. kraj znalazł się w Związku Radzieckim, niejeden Litwin, lepiej obeznany z prowadzonym tam niwelowaniem narodów, zapewne obawiał się, że moskiewscy poplecznicy zaczną „reformować” język litewski, zwłaszcza jego ortografię, na wzór miesięcznika Priekalas wydawanego w Moskwie w latach 1931–1938: zlikwidują odrębne oznaczanie długich Aldonas Pupkis. Lietuvių kalbos sąjūdis 1968–1988 m. Recenzijos / Reviews 303 i krótkich samogłosek, zaczną narzucać dosłowne tłumaczenia rosyjskich terminów. Wreszcie zaczęły nawet szerzyć się pogłoski, że zostanie wprowadzona cyrylica: miałby się powtórzyć zakaz pisma opartego na alfabecie łacińskim. Na szczęście nic z tego nie nastąpiło. Dlaczego? Znaleźlibyśmy kilka przyczyn, ale tym razem nie będziemy o nich mówić. Wystarczy powiedzieć, że „dyktatura proletariatu” pozostawiła pewną przestrzeń dla swobodnego kształtowania języka litewskiego. Z przestrzeni tej starały się skorzystać siły dojrzałe pod względem narodowym, które wyrosły w niepodległej Litwie w latach 1918–1940. W pierwszych latach sowieckich, po zamknięciu całej „burżuazyjnej” prasy akcines“ organizacijas, liko gyvuoti Gimtoji kalba ir Lietuvių kalbos draugija. periodycznej i „reCzasopismu nie było łatwo: w drugiej połowie 1940 r. formalnie ukazało się zgodnie z planem pięć numerów, lecz w dwóch zeszytach łączonych – zesz. 6–8 (76–78) i zesz. 9–10 (79–80). W 1941 r. do początku wojny, 22 czerwca, tzn. w pierwszym półroczu, wydano tylko jeden zeszyt 1–3 (81–83). Zarówno czasopismo, jak i towarzystwo przeniosły się w tamtych latach do Wilna. Choć znacznie rzadziej, w „Gimtajai kalbai” i kilku dziennikach należących do partii komunistycznej ukazał się nawet niejeden artykuł wzywający do dbania o czystość języka i poprawne tłumaczenie rosyjskich terminów na język litewski. Już na samym początku, w czerwcu i lipcu, w prasie odezwały się głosy rewolucjonistów ortografii, że nadszedł czas obalenia jarzma ortografii Jonasa Jablonskisa. Oto znany aktywny pedagog Antanas Busilas pospieszył z propozycją, aby nowej władzy „nakazać, by zreformowana ortografia, przeznaczona do codziennego użytku, bez koniecznej potrzeby nie była obciążana oznaczaniem ilości samogłosek (zwłaszcza ich długości), by zlikwidowane zostały paralelizmy y i i, ū i u itd. oraz by modyfikacje głosek były [może nie były? – A. P.] oznaczane znakami diakrytycznymi (= dodatkowymi)”2. Artykuł ten czasopismo Gimtoji kalba, redagowane przez komisję redakcyjną (Petras Jonikas, Antanas Salys i Pranas Skardžius), skomentowało w swojej „Przeglądzie”3 dość przychylnie. Na tę przychylność mogła wpłynąć niezapomniana uraza Pranasa Skardžiusa z powodu zlikwidowanego przez Antanasa Smetonę projektu „kreskowanej” ortografii w 1934 r. Był to sygnał do rozpoczęcia dyskusji na temat ortografii. Wkrótce pojawiły się artykuły także w dziennikach4. Choć niezbyt intensywne, zainteresowanie kulturą języka5 ostatecznie również nie ustało. Toteż na pierwszy rzut oka mogło się wydawać, że narzucony ustrój (w rzeczywistości oku2 A. Busilas. Reforma ortografii – pilna potrzeba. – Lietuvos aidas, 1940-07-05, Nr. 316 (5525), s. 3. 3 Gimtoji kalba, 1940, zesz. 6–8(76–78), s. 109–110. 4 Zob. Adelė Ubeikaitė. Językoznawstwo litewskie. 1930–1943. Wykaz literatury. Wilno, 1990. Nr 1839, zob. tamże, nr 1374, 1414, 1453, 1475, 1893, 1894, 1926, 1934. 1937, 1942. 5 1492, 1502, 1609, 1617, 1635, 1667, 1693, 1708, 1749, 1754, 2158. ARNOLDAS PIROČKINAS 304 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI reżim pacyfikacyjny) nie zamierzał tłumić ani całkowicie dusić wysiłków na rzecz pielęgnowania języka litewskiego. Nie wiadomo, jak z czasem wszystko by się potoczyło w ciągu tych ponad trzech lat, gdy Litwa została „wyzwolona” z uścisku „dyktatury proletariatu”. Pod koniec grudnia 1944 r. Litwa ponownie znalazła się w objęciach Moskwy. Tym razem jej sytuacja znacznie różniła się od tej z 1940 r.: kraj utracił wielu mieszkańców. Deportacje, ewakuacje, migracje i ofiary śmiertelne znacznie przerzedziły szeregi inteligencji. Rozmiar strat w pewnym stopniu ilustrują liczby wykładowców odtwarzanego pod koniec lata 1944 r. Uniwersytetu Wileńskiego: wówczas zebrało tai (31 %), 34 jaunesniojo personalo nariai (22 %), 32 ūkio ir administracijos się 24 profesorów i pracowników naukowych (31 %) oraz około 600 studentów (22 %)6. Z czasem odsetki te wzrosły, lecz minęło wiele lat, zanim wyrosło nowe pokolenie dorównujące możliwościami dawnym specjalistom. Szeregi litewskich językoznawców utraciły szczególnie aktywnych i wysoko wykwalifikowanych pracowników: Antanasa Salysa, Pranasa Skardžiusa, Petrasa Jonikasa, Leonardasa Dambriūnasa, Petrasa Būtėnasa i Jonasa Martynasa Laurinaitisa. Latem 1944 r., gdy stało się jasne, że Litwa ponownie zostanie zniewolona przez mściwą Moskwę, do Niemiec wyjechało wielu zdolnych nauczycieli języka litewskiego, którzy do tej pory z powodzeniem pracowali w gimnazjach. Na Litwie pozostał jeden autorytet języka litewskiego — Juozas Balčikonis. Jego wartość wkrótce uznały nawet władze radzieckie: w 1946 r. został wybrany członkiem Akademii Nauk, a w 1946 r. nadano mu tytuł profesora. Mianowany dyrektorem Instytutu Języka Litewskiego, poświęcił się redagowaniu akademickiego Słownika języka litewskiego oraz pracy w Katedrze Języka Litewskiego Uniwersytetu Wileńskiego: w latach 1944–1950 był jej kierownikiem. Nie sposób jednym czy kilkoma zdaniami ocenić zasług J. Balčikonisa dla języka litewskiego w tamtych latach. Nie będzie przesadą stwierdzenie, że spośród specjalistów języka litewskiego, którzy ukończyli Uniwersytet Wileński w latach 1944–1960, to on najbardziej inspirował i umacniał ich oddanie swojej specjalności. Najprawdopodobniej nie pomylimy się, mówiąc, że w latach, gdy kierował instytutem i Katedrą Języka Litewskiego, szukał i znajdował dobrych pomocników, pracowitych językoznawców. Jednym z pierwszych zaproszonych do Katedry Języka Litewskiego był w 1944 r. Juozas Senkus (1907–1970), a w 1945 r. – Jonas Kruopas (1908–1975). Kiedy w 1951 r. strażnicy ideologii zmusili ich do opuszczenia katedry, najprawdopodobniej dzięki staraniom dyrektora J. Balčikonisa znaleźli schronienie w Instytucie Języka Litewskiego. W 1949 r. pracę jako wykładowca katedry rozpoczął Kazys Ulvydas (1910–1996). I to właśnie do Instytutu Języka Litewskiego zaprosił J. Balčikonis. Tych trzech językoznawców ukończyło studia wyższe jeszcze przed 1940 r. i miało już praktykę w nauczaniu w szkołach wyższych. Jednakże wcześnie zwrócił uwagę także na powojennych językoznawców, którzy ukończyli Uniwersytet lub kończyli na nim studia. Oto w 1947 r. na katedrę przyjęto Juliję Žukauskaitė (1906– 2002), która otrzymała dyplom w 1946 r. Jeszcze podczas studiów Zigmas Zinkevičius rozpoczął 6 Historia Uniwersytetu Wileńskiego. 1940–1979. Wilno: Mokslas, 1979, s. 46. Aldonas Pupkis. Lietuvių kalbos sąjūdis 1968–1988 m. Recenzijos / Reviews 305 pracę na katedrze jako laborant – było to wyraźne zaangażowanie z myślą o pozostawieniu go na katedrze. W 1950 r. od razu został wykładowcą. Po ukończeniu uniwersytetu w 1948 r. Jonas Palionis początkowo został przyjęty na trzyletnią aspiranturę, która umożliwiła mu uzyskanie stopnia kandydata nauk (obecnie doktora nauk). Należy sądzić, że J. Balčikonis skupiał zdolną i pracowitą młodzież także w Instytucie Języka Litewskiego. Kompletowanie kadr dla obu instytucji przez cały czas było bardzo trudne. Tę pierwszą dekadę po wojnie szczególnie przytłaczała atmosfera tłumiona przez okrutny reżim7. Specjalistów języka litewskiego, oprócz innych czynników, krępowało także panujące w Związku Radzieckim upolitycznione „nowe nauczanie” kategoriškai neigęs kaip buržuazinį mokslą istorinę lyginamąją kalbotyrą. Po Nikołaja Mara (Nikolaj Jakovlevič Marr, 1864–1934); w 1944 r. nie odrodziły się również przerwane w latach okupacji hitlerowskiej Towarzystwo Języka Litewskiego i „Język Ojczysty”. Bez wątpienia z powodu wrogości Komunistycznej Partii Litwy i inspirowanych przez nią władz. Mimo wszystko mylilibyśmy się, gdybyśmy powiedzieli, że kultura języka litewskiego do 1968 r. została całkowicie stłumiona. Pewne przejawy troski o nią występowały zarówno przed odrzuceniem pseudoteorii N. Mara w czerwcu 1950 r., jak tym bardziej później. Nietrudno się o tym przekonać, zaglądając do bibliografii z tamtego okresu – „Językoznawstwo litewskie”8. W dwóch rozdziałach publikacji – „Pisownia. „Transkrypcja” (s. 132–137) i „Kultura języka” (s. 138–142) – uwzględniono prace opublikowane w latach 1944–1960 na temat normalizacji języka litewskiego. W rzeczywistości jest ich więcej: problemy kultury języka poruszane są także w niektórych artykułach innych rozdziałów. Niemniej jednak jest ich stosunkowo bardzo niewiele. Artykuły o języku publikowały nie tylko czasopisma branżowe „Literatūra ir menas” czy „Tarybinis mokytojas”, lecz także organ partyjny „Tiesa”. Nawet jego redaktor naczelny, przypomniawszy sobie, że niegdyś pisał w „Gimtojoje kalboje”, w 1957 r. opublikował w tej gazecie swój artykuł „Słuchając niektórych mówców”, podpisany pseudonimem A. Žėraitis. Publikacje te pokazują, że potrzeba dbania o kulturę języka, wykształcona do 1940 r., była tak nagląca, że nawet prasa partyjna musiała ją zaspokajać jednym czy drugim artykułem. Potrzebę tę wspierały również inne czynniki. Na przykład wydany w 1948 r. w nakładzie 20 000 egz. Słownik ortografii języka litewskiego sprawił, że kultura języka stała się bardziej aktualna. Dla stabilizacji ówczesnego języka litewskiego szczególne znaczenie miały wydane w dwóch tomach w 1957 i 1959 r. Pisma wybrane Jonasa Jablonskisa9 oraz zamieszczone w każdym tomie artykuły wstępne ich redaktora Jonasa Palionisa (w tomie I 7 Ta niesamowita atmosfera została bardzo szczegółowo ukazana w książce: Zigmas Zinkevičius. Historia języka litewskiego. 6. Język litewski w czasach nowożytnych. Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1994, s. 44–76. 8 Językoznawstwo litewskie. 1944–1960. Wilno: Wydawnictwo Gazet i Czasopism, 1963. 9 Jonas Jablonskis. Pisma wybrane 1–2. Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1957–1959. ARNOLDAS PIROČKINAS 306 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI „J. Jablonskis i jego podręczniki języka litewskiego”, w tomie II „Poprawki językowe J. Jablonskiego”). Publikacja ta, wydana w masowym nakładzie (każdy tom po 10 000 egzemplarzy), niewątpliwie wywarła wielki wpływ na dalszą normalizację ogólnolitewskiego języka standardowego: udzielała odpowiedzi na wszelkiego rodzaju pytania i zachęcała szerokie społeczeństwo do cenienia swego języka ojczystego. Potrzebę troszczenia się o niego szczególnie popularyzowały audycje radiowe Mūsų kalba, prowadzone regularnie z inicjatywy Kazysa Ulvydasa (zapewne nie bez zachęty, jaką stanowiły Pisma wybrane J. Jablonskiego), które trwały do 1984 r. Nie można wykluczyć, że litewskich językoznawców i innych rzeczników języka ojczystego skłonił do aktywniejszego rozwijania działalności na rzecz kultury języka przykład litewskich emigrantów przebywających w Niemczech i USA. Na przykład w Niemczech Zachodnich Pr. Skardžius, St. Barzdukas, J. M. Laurinaitis, Izabelė Matusevičiūtė oraz pisarz Juozas Balčiūnas, znany pod pseudonimem Juozas Švaistas, już 1946-11-06 w obozie w Rebdorfie (Niemcy Zachodnie) ogłosili, że należy odnowić przedwojenne Towarzystwo Języka Litewskiego. 1947-02-08 odbył się jego pierwszy zjazd, w którym uczestniczyło 3 członków spośród 17 osób, które wyraziły chęć zostania członkami towarzystwa. Po wyjeździe większości członków do USA działalność towarzystwa w Niemczech Zachodnich ustała w 1949 r. 16 września 1950 r. w Chicago odbyło się zebranie założycielskie oddziału towarzystwa, w którym uczestniczyło 19 zaproszonych członków. Wybranym zarządem do 1956 r. kierował P. Jonikas, po nim zastąpił go tverečėnas Aleksandras Dundulis. Po kilku latach liczba członków oddziału wzrosła do 102. W działalności oddziału chicagowskiego wyróżniają się dwie rzeczy: audycje poświęcone językowi litewskiemu nadawane w latach 1952–1955 w programach radia litewskiego w Chicago oraz wznowienie w 1958 r. wydawania „Języka Ojczystego”. Udana inicjatywa litewskich chicagowian prawdopodobnie z niemałym trudem dotarła także na Litwie do osób zainteresowanych kulturą języka litewskiego. A to nie mogło nie wzmacniać ich determinacji, by po przezwyciężeniu rozmaitych ograniczeń i podejrzeń o nacjonalizm krzewić w społeczeństwie świadomy stosunek do własnego języka ojczystego. Po śmierci Stalina warunki rozwoju kultury języka na Litwie nieco się poprawiły, ponieważ złagodniał reżim polityczny i ideologiczny. Spośród naszych historyków, jak się zdaje, nikt nie zwrócił uwagi na to, że Ławrientij Beria, który po śmierci vrentijaus Berijos iniciatyvą respublikose stiprinti nacionalinius kadrus. PraėStalina przez 9 miesięcy pretendował do objęcia stanowiska pierwszego sekretarza, został rozstrzelany, lecz jego inicjatywy nie odwołano: wielu wysłanych na Litwę kadr z Moskwy opuściło nasz kraj. Miejscowi działacze, którzy zajęli ich miejsce, odnosili się jednak do języka litewskiego znacznie przychylniej niż przybysze z Archangielska, Nowosybirska czy samej Moskwy. Miejmy na uwadze, że we wszystkich republikach elementy kultury narodowej traktowano dość różnie. To, co w jednej republice było rzeczą dość prostą i zwyczajną, w innej republice było zakazane. Nawet w trzech republikach bałtyckich, gdzie języki narodowe miały stosunkowo największą przestrzeń, występowały różnice. Na przykład w Estonii nieprzerwanie działało zarówno Towarzystwo Języka Estońskiego, jak i wydawano Aldonas Pupkis. Lietuvių kalbos sąjūdis 1968–1988 m. Recenzje / Reviews 307 jego czasopismo. Tymczasem na wszelkie sposoby unikano odrodzenia wśród Litwinów Towarzystwa Języka Litewskiego i jego oficjalnego organu „Gimtoji kalba”. Musiano czekać siedem lub osiem lat po 1968 r., zanim entuzjastom języka litewskiego udało się wydać czasopismo pod inną nazwą. W książce Aldonasa Pupkisa Lietuvių kalbos sąjūdis 1968–1988 m. przedstawiono pewne fakty rzucające światło na stan języka litewskiego przed początkiem tego ruchu. Jednak główną uwagę poświęcono w niej, jak już wspomniano, zbiorowej ochronie języka litewskiego. Tutaj, w omówieniu tej książki i jej prezentacji czytelnikom, szerzej przeanalizowano ów stan do 1968 r., aby wyraźnie ukazać, w jak trudnych warunkach przywódcom ruchu udało się go rozwijać. Prosimy zatem traktować tę część artykułu nie jako krytykę książki, lecz jako pewne jej uzupełnienie. Ogólnie rzecz biorąc, nie należy wysuwać wobec takich opracowań, jak książka A. Pupkisa, pretensji, że brakuje w nich tego czy owego. Poprzestańmy na tym i cieszmy się tym, co autor książki zdołał przedstawić czytelnikowi. W omawianej książce ukazano, jak po nieuzyskaniu zgody władz na utworzenie Towarzystwa Języka Litewskiego aktywni językoznawcy Uniwersytetu Wileńskiego i Instytutu Języka Litewskiego, wspierani przez prezesa Akademii Nauk Juozasa Matulisa oraz pisarzy Antanasa Venclovę i Kostasa Korsakasa, podjęli inicjatywę obejścia zakazu. Powstał pomysł utworzenia sekcji języka litewskiego przy Towarzystwie Ochrony Zabytków i Krajoznawstwa Litwy, którego przewodniczącym rady centralnej był Vytautas Jakelaitis. W skutecznej realizacji tego pomysłu znacznie przyczynił się rektor Uniwersytetu Wileńskiego Jonas Kubilius. 11 grudnia 1967 r. w Sali Aktów Uniwersytetu Wileńskiego (ul. Čiurlionio 21) odbyło się zebranie założycielskie sekcji języka litewskiego wileńskiego oddziału tego towarzystwa. O tym, jak aktualne było to wydarzenie, można sądzić na podstawie tego, że uczestniczyło w nim około 400 osób. W książce wymieniono ponad 30 wybitnych miejskich inteligentów (zob. s. 24). Do nich należałoby dodać 13 wybranych członków rady sekcji. Za pewną próbę „legalizacji” założonej sekcji w oczach partii należałoby uznać fakt, że do rady wybrano również kierownika działu redakcji czasopisma „Komunistas”, Klemensa Bagarauskasa. Tego samego dnia po zebraniu odbyło się posiedzenie rady, na którym byli daryta jos vadovybė – pirmininkas Jonas Balkevičius, pavaduotojas Vytautas SuAmbrazas i sekretarz Lilija Kudirkienė. Następnie rada utworzyła jeszcze 8 komisji, których zadaniem było organizowanie pracy sekcji w konkretnych dziedzinach. Na przykład językiem publicznym miała zajmować się Komisja Reklamy i Informacji, a językiem prasy – Komisja Prasowa. Specjalna komisja prowadziła punkt konsultacyjny. Szczególnie istotnym dla działalności sekcji środkiem były rozpoczęte na mocy przyjętej wówczas uchwały regularne poniedziałki lituanistyczne. Szeroko pisze się o nich w książce (s. 39– 42). Odbywały się one 7–9 razy w roku w Sali Kolumnowej Uniwersytetu Wileńskiego (obecnie Mała Aula). Autor książki ocenił je następująco: „Jest to rzeczywiście wyjątkowe zjawisko w historii praktyki języka litewskiego, a w ogóle kultury, które nie przerwało ARNOLDAS PIROČKINAS 308 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI działalności przez dwa dziesięciolecia i zakończyło pracę dopiero przed wielkimi przełomami w historii narodu” (s. 40). Prace wykonane przez sekcję omówiono w obszernym drugim rozdziale „Działalność Sekcji Języka Litewskiego m. Wilna” (s. 36–108). W okresie jej istnienia zmieniło się osiem zarządów. Każda ich kadencja trwała dwa lata. Zarządowi kierowanemu przez J. Balkevičiusa 1969-12-15 zastąpił drugi zarząd, któremu przewodniczył Zigmas Zinkevičius. Trzeciemu zarządowi przewodniczył Juozas Pikčilingis, przewodniczącym czwartego zarządu 1974-12-02 został Jonas Palionis, przewodniczącym piątego zarządu od 1976-11-01 – Vytautas Būda, a 1976-10-09 zastąpił go zarząd kierowany przez Bronisa Savukynasa. W dniu 1980-12-03 po raz drugi przewodniczącym rady został Juozas Pikčilingis. Ostatnia rada została wybrana 1984-12-13, a przewodniczyła jej Regina Venckutė. Kierownictwo sekcji zmieniało się. Jej przewodniczącymi byli ludzie o dość różnych poglądach i charakterach. Dlatego teraz bardzo dziwnie brzmią wywody niektórych przedstawicieli naszej „liberalnej” lingwistyki o panującym wówczas dyktatorskim, bolszewickim reżimie w kulturze języka litewskiego. Ruch na rzecz kultury języka był tak masowy i żywiołowy, że żadnym podstępnym zamiarom partii czy władz nie udałoby się go wywołać. Chociaż sekcja nie była samodzielną organizacją, kierownictwo Towarzystwa Ochrony Zabytków i Krajoznawstwa pozwalało jej działać, a w Wilnie wcale jej nie ograniczało. A. Pupkis bardzo przychylnie ocenił stan sekcji: „Na cześć kierownictwa Towarzystwa trzeba powiedzieć, że przez całe te dwadzieścia lat wzajemnych kontaktów nie było żadnych wyraźniejszych prób powstrzymywania lub regulowania działalności sekcji, narzucania jej jakichś nieakceptowanych przez sekcję form pracy, ingerowania w jej sprawy wewnętrzne. To prawda, trzeba było podporządkować się ogólnym ideologicznym założeniom Towarzystwa, doświadczać pewnej presji ze strony instytucji nadzorujących działalność Towarzystwa, jednak ze strony Towarzystwa nie było żadnych większych ograniczeń ani sprzeciwów. Pomyślna działalność sekcji w znacznej mierze zależała od życzliwego stosunku kierownictwa Towarzystwa i rzeczywistej pomocy w różnych obszarach pracy sekcji“ (s. 39). A te obszary pracy sekcji były w istocie zarówno różnorodne, jak i szerokie oraz znaczące. Nie przesadzając, można powiedzieć, że pod względem swoich neprilygo iki 1940 m. nepriklausomoje Lietuvoje puoselėtos Lietuvių kalbos zamierzeń, zakresu i masowości działalność Towarzystwa dorównywała im. W porównaniu z pracą wykonaną przez sekcję języka litewskiego w ciągu tych dwóch dziesięcioleci bardzo, bardzo skromnie wygląda także wkład obecnego Towarzystwa Języka Litewskiego w kulturę języka naszych czasów. W odróżnieniu od naszych czasów wtedy nie było słychać „mądrych” głosów, podających w wątpliwość sens troski o kulturę litewskiego języka ogólnego. A. Pupkis, na ogół powściągliwy wobec tych, którzy wyrażają poglądy przeciwne jego własnym, pewnego razu jednak nie wytrzymał i przynajmniej w przypisie zwrócił uwagę czytelników na oświadczenia negujące obecną litewską tradycyjną politykę językową: „To lituanizowanie i rozwijanie języka publicznego przez przedstawicieli współczesnego kierunku neoliberalistycznego Aldonas Pupkis. Lietuvių kalbos sąjūdis 1968–1988 m. Recenzje / Reviews 309 socjolingwiści i historycy uważają za „bezpośrednie wtrącanie się w codzienność, prześladowanie dowolnego członka społeczeństwa, bezpośrednie naruszenie praw człowieka, przejaw komunistycznego drylu i inne zło, próbując w ten sposób w ogóle poniżyć całą ówczesną działalność członków sekcji językowej (zob. Raila, Subačius 2012)” (s. 51). Tak ogólnie przedstawione zostały idee artykułu E. Raili i P. Subačiusa „Wszechwiedzący i wszechpoprawiający korektor” (Naujasis židinys-Aidai, 2012, nr 3, s. 153– 163), charakterystyczne dla całego frontu antylitewianizacji języka. Idee te prowadzą do jednej dowcipnej anegdotycznej odpowiedzi na pytanie, czym różni się geniusz od głupoty. Geniusz ma jednak granice, głupota zaś – jest bezgraniczna. Chociaż analogia nie jest dowodem, tutaj byłaby użyteczna. Normalizację języka można porównać do ustanawiania przepisów ruchu drogowego. Różnica polega na tym, że język jest zjawiskiem niezwykle złożonym w porównaniu z ruchem drogowym. Dlatego język o wiele trudniej i bardziej problematycznie regulować, ale jego regulacja, podobnie jak regulacja ruchu drogowego, jest nieunikniona, jeżeli chcemy, aby skutecznie spełniał swoje zadanie. W ciągu tych dwóch dziesięcioleci niezwykle rozwinięty ruch kultury języka litewskiego omówiono w siedmiu dużych rozdziałach książki. Uzupełniają je „części służbowe”: „Wstęp” (s. 9–12), „Uwagi podsumowujące” (s. 450– 455), „Aneksy” (s. 456–457), „Źródła” (s. 458), „Literatura” (s. 459–474), angielskie streszczenie „Lithuanian Language Movement in 1968–1988” (s. 475– 481) oraz „Indeks osób” (s. 482–494). Treści wspomnianych siedmiu wielkich rozdziałów po prostu nie sposób przedstawić w artykule przeglądowym – są bowiem przepełnione najrozmaitszymi danymi. Co zatem robić? Ponieważ ostatnio pojawili się ideolodzy językowi, którzy starają się przedstawiać powstały wówczas ruch kultury języka jako narzucony narodowi „z góry” lub „z zewnątrz”, przedstawmy fakty, które obalają tę wersję i ukazują go jako szerokie, masowe zjawisko. Na przykład w drugim rozdziale „Działalność sekcji języka litewskiego w Wilnie” znajduje się podrozdział „Praca w prasie” (s. 83–100), w którym A. Pupkis omawia starania członków sekcji, rias informacijos priemones – spaudą, radiją bei televiziją. Tuo atžvilgiu ypač by zapoznać społeczeństwo z jej działalnością za pośrednictwem wyjątkowo przychylnego jej dziennika Vakarinės naujienos. W książce wskazano, że do 1988 r. w tej gazecie opublikowano prawie półtorej setki artykułów dotyczących praktyki językowej, a po dodaniu wszelkich informacji o zebraniach, przeglądów zeszytów sekcji oraz wyrosłego z nich czasopisma Mūsų kalba, łączna liczba tych tekstów przekroczyłaby 500. W niniejszym podrozdziale opisano aż 35 gazet i czasopism, które, choć w różnym stopniu obficie, zamieszczały materiały dotyczące języka litewskiego. Wśród nich w pierwszej kolejności wymienia się rządowy organ prasowy Tiesa oraz organ komsomolski Komjaunimo tiesa. Gazety te nie były konsekwentnymi ani gorliwymi zwolennikami ochrony języka. Mimo to także sporadycznie drukowane artykuły poświęcone problematyce języka litewskiego dodawały pewnej odwagi innym gazetom i czasopismom, aby mniej lub bardziej aktywnie ARNOLDAS PIROČKINAS 316 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Tytuł dzieła A. Pupkisa ma nieco szerszy zakres niż wyznaczony mu cel opisania okresu zbiorowej ochrony języka litewskiego w latach 1968–1988. Cel ten autor, powiedziałbym, zrealizował w pełni. Nie można jednak czynić autorowi zarzutu, że nie przeanalizował tu istoty linii Sąjūdisu i partii, a także innych dziedzin (na przykład rozwoju kultury języka jako przedmiotu nauczania w litewskich szkołach wyższych, analizy wszystkich publikacji poświęconych kulturze języka). Tego, czego nie zrobił on, mają pełne prawo dokonać ci, którzy spieszą potępiać autora studium. Wartość każdej książki zwiększa nie tylko bogactwo faktów, lecz także myśli, zachęty i impulsy, które wzbudza w czytelniku. Dzieło A. Pupkisa usilnie zachęca, aby stan języka litewskiego równie szczegółowo omówić także w innych okresach, na przykład w latach 1918–1940 oraz po 1990 r., kiedy odzyskano niepodległość. Szczególnie aktualne byłoby, nie zwlekając długo, obiektywnie zestawić oświetlony okres z tendencjami, które zaczęły się szerzyć na Litwie na początku XXI w. i są bezwzględnie propagowane przez środowisko czasopisma Naujasis židinys-Aidai. Pisząc monografię, A. Pupkis wyraźnie wyczuwał te tendencje, lecz świadomie z nimi nie polemizował. Zadowolił się jedynie niewielką uwagą w przypisie: „Nie widzę potrzeby dyskutowania w tej książce z twierdzeniami dzisiejszych socjolingwistów i historyków o orientacji neoliberalistycznej na temat rzekomych ówczesnych naruszeń praw człowieka w działalności sekcji językowych, stosowania policyjnych środków językowych w życiu codziennym, dążenia do sztucznego tworzenia autorytarnego mechanizmu kształcenia językowego oraz bronienia się przed prawdziwymi lub rzekomymi grzechami ówczesnej działalności” (s. 448). Sam, stojąc wówczas dość na uboczu od ruchu organizacji litewskiego języka, który rozwijał się w ciągu tych dwóch dziesięcioleci, dziś w pełni zgadzam się z tą myślą zawartego w tym doniosłym dziele – z decyzją autora. Dzisiejszych przeciwników ówczesnego ruchu, powiedziałbym, wypadałoby ocenić litewskim powiedzeniem: czym sam pachnie, tym drugiego smaruje. Trudno chyba znaleźć w historii języka litewskiego inne tak dyktatorskie środowisko jak obecni neoliberałowie, ślepi propagatorzy zachodnich tendencji lingwistycznych. Omówienie i prezentację książki Aldonasa Pupkisa czytelnikom chciałoby się zakończyć, choć nie całkiem oryginalnym, lecz nieco sparafrazowanym stwierdzeniem: lata 1968–1988 to bardzo znaczący etap rozwoju ogólnego języka litewskiego, zasługujący na dalsze badania, a książka Lietuvių kalbos sąjūdis 1968–1988 m. jest godna tego ruchu. Nadesłano 20 kwietnia 2017 r. ARNOLDAS PIROČKINAS ul. Antakalnio 49–9, LT-10325 Wilno, Litwa