Dėl žodžių darybos teorijoje vartojamų terminų ir darybinių elementų klasifikacijos

Straipsniai / Articles 75 DALIUS JARMALAVIČIUS Uniwersytet Wileński Kierunki badań naukowych: synchroniczne i diachroniczne słowotwórstwo, historyczna morfologia języków germańskich, słowotwórcze badania bałtyckich dwujęzycznych rękopiśmiennych słowników. W SPRAWIE SŁOWOTWÓRCZYCH STOSOWANYCH W TEORII TERMINÓW I SŁOWOTWÓRCZYCH ELEMENTŲ KLASIFIKACIJOS Odnośnie do stosowanej terminologii i klasyfikacji elementów słowotwórczych w Theory of Word-Formation ADNOTACJA Analizując XVII–XVIII-wieczne rękopiśmienne dwujęzyczne słowniki języków bałtyckich, napotkano nie tylko problem interpretacji typów słowotwórczych niemieckich rzeczowników złożeń, lecz także problem ich kategoryzacji. Uwagę zwraca również fakt, że podejście badaczy słowotwórstwa do słów wcześniejszych epok jest bardzo zróżnicowane, a w celu wyjaśnienia bardziej złożonych przypadków tworzone są rozmaite terminy, tym samym dodatkowo utrudniając analizę zjawisk diachronicznych. Niniejszy artykuł ma na celu zwrócenie uwagi na bardziej aktualne problematyczne aspekty derywacji złożeń rzeczownikowych, wyrażone zostaje krytyczne stanowisko wobec celowości stosowanych terminów, omawiane są dyskusyjne typy słowotwórcze, a wszystko to ilustrują przykłady empiryczne. Dla uwydatnienia problematyki wykorzystano słowa dwóch typów: jedne są złożonymi słowami z semantycznie nieumotywowanymi członami, z synchronicznego punktu widzenia nienależącymi do złożeń, inne zaś – ze względu na właściwości członów zajmują pozycję pośrednią między złożeniami a derywatami. SŁOWA KLUCZOWE: słowotwórstwo, złożenia rzeczownikowe, derywaty, morfemy unikalne, afiksoidy. ADNOTACJA Analiza dwujęzycznych słowników rękopiśmiennych języków bałtyckich ujawnia problem klasyfikacji niektórych typów słowotwórczych złożeń nominalnych. Autor również DALIUS JARMALAVIČIUS 76 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI porusza problem różnej terminologii używanej do opisu podobnych terminów w synchronicznej teorii słowotwórstwa oraz różnego stanowiska badaczy w kwestiach diachronii. Dlatego trudno jest zinterpretować uzyskane wyniki analizy i określić, które słowa należy analizować jako formacje, a które powinny pozostać poza granicami analizy derywacyjnej. Artykuł zawiera uwagi i propozycje dotyczące doprecyzowania terminów oraz omawia definiowanie różnego statusu słów złożonych. Problem zilustrowano, wybierając dwa typy słów złożonych: pierwszy typ obejmuje słowa o znaczeniu i derywaty. demotivated constituents, which are synchronically not regarded as compounds, while the second type includes the words, which take an intermediate position between compounds SŁOWA KLUCZOWE: słowotwórstwo, złożenia nominalne, derywaty, pseudomorfemy, afiksoidy. 0. WSTĘP W artykule omawiane są problematyczne aspekty istotne zarówno dla badaczy synchronicznego, jak i diachronicznego słowotwórstwa. W badaniu literatury naukowej spotykamy się przede wszystkim z nadmierną terminologią stosowaną do opisu słów określonego typu, co niewątpliwie utrudnia pracę badacza słowotwórstwa. Z drugiej strony brak w źródłach bardziej jednolitego definiowania zjawisk słowotwórczych nie pozwala wiarygodnie interpretować wyników badań nad niemieckimi złożeniami. Zdarzają się przypadki, gdy niełatwo rozstrzygnąć, czy dane słowo można jeszcze analizować słowotwórczo, czy też należy je uznać za wyraz prosty. W celu uwydatnienia problematyki w artykule skupiono się na dwóch typach wyrazów złożonych: na jednych, których semantyczne umotywowanie członów jest niewystarczające, oraz na drugich, zawierających elementy zajmujące w słowotwórstwie pozycję pośrednią między członami złożeń a formantami słowotwórczymi. Rozstrzygając kwestię słowotwórczej interpretacji wyrazów reprezentujących strukturę złożoną, za cel przyjmuje się doprecyzowanie kryteriów, które pozwolą wiarygodniej ocenić, które niemieckie rzeczowniki należy zaliczyć do złożeń lub derywatów, a które wyrazy powinny pozostać poza zakresem badań słowotwórczych. Dążąc do osiągnięcia wspomnianego celu, wyznacza się następujące zadania: 1. Przedstawić spostrzeżenia dotyczące precyzji i celowości terminologii słowotwórczej stosowanej w literaturze naukowej synonimicznie; 2. Zwracając większą uwagę na diachronię, ocenić zasadność klasyfikacji elementów słowotwórczych wyrazów o strukturze złożonej. Na początku artykułu omawiane są właściwości wyrazów z unikalnymi elementami, przedstawiany jest pogląd przedstawicieli synchronicznego słowotwórstwa na te wyrazy, reprezentujące niedostatecznie jasną strukturę. Po dokonaniu Artykuły / Articles 77 Dėl žodžių darybos teorijoje vartojamų terminų ir darybinių elementų klasifikacijos przeglądu dość zróżnicowanej terminologii stosowanej w literaturze naukowej do opisu wyrazów o takiej strukturze zamierza się przedstawić pewne uwagi i propozycje dotyczące uściślenia terminów. Kolejna część tego artykułu poświęcona jest interpretacji derywatów z elementami1, w nauce o słowotwórstwie nazywanymi także afiksoidami, zajmującymi pozycję pośrednią między członami złożeń a formantami słowotwórczymi derywatów. Na przykładach uwidocznione zostają granice między synchronią a diachronią, tj. konkretyzuje się, kiedy wyraz należy jeszcze uważać za złożenie, a kiedy jest już derywatem. Materiał empiryczny badania stanowią XVII–XVIII a. žodynų: Clavis Germanico – Lithvana (rankraštinio XVII a. vowyrazy języka niemieckiego, zebrane z następujących słowników języka niemieckiego i litewskiego) (dalej – Clavis), Lexicon Lithuanicum (rękopiśmiennego XVII-wiecznego słownika niemiecko-litewskiego) (dalej – Lex), Ncas un Brtas mctja Jņa Langija 1685, gada latviski-vcisk vrdnca ar su latviešu gramatiku (rękopiśmiennego łotewsko-niemieckiego słownika Janisa Langijusa z 1685 r.) (dalej – L) oraz Lexicon Germanico-Lithvanicvm et Lithvanico-Germanicvm (rękopiśmiennego XVIII-wiecznego niemiecko-litewskiego słownika Jakuba Brodowskiego) (dalej – B). 1. ZŁOŻENIE CZY WYRAZ PROSTY? Jak zauważa Pėteris O. Müller, jednym z procesów zachodzących w historycznym rozwoju języka jest formowanie się morfemów unikalnych (pseudomorfemów) z wyrazów, które niegdyś istniały i miały samodzielne znaczenie (Müller 1993: 412). Unikalnymi morfemami (niem. unikale Morpheme) nazywa się składniki wyrazów, które nie istnieją jako samodzielne wyrazy i nie występują w innych złożeniach, np.: L 22 Himbeern [Himbeeren] ‘malina’ (pierwszy składnik Himsiejamas wiąże się ze słowem hinta ‘łania’, używanym w staro-wysoko-niemieckim + Beere ‘jagoda’), L 281 Maul=beeren [Maulbeeren] ‘jagody morwy’ (składnik Maulkildinamas wywodzi się z łac. mōrum ‘jagoda morwy’ + Beere ‘jagoda’), Lex 19a Bräutigam ‘narzeczony’ (Braut ‘młoda narzeczona’ + składnik -gam, wiązany ze st. w. niem. gomo ‘mężczyzna’; samo złożenie oznaczało ‘męża młodej narzeczonej’), B 58 Birnstein [Bernstein] ‘bursztyn’ (Birngreičiausiai jest wariantem czasownika brennen ‘palić się, płonąć’ + Stein ‘kamień’). Wyrazów zawierających podobne składniki w rękopiśmiennych słownikach XVII–XVIII wieku nalicza się do kilku dziesięciu (więcej przykładów zob. Jarmalavičius 2014: 48–49, 75–76, 114–115). Jak wspomniano, w teorii słowotwórstwa języka niemieckiego do określenia tych pojedynczych elementów najczęściej stosuje się termin unikalnych morfemów, chociaż, 1 Uwzględniając szczególną strukturę tych wyrazów oraz odmienne podejście do nich w aspekcie synchronicznym i diachronicznym, autor w części wprowadzającej artykułu unika stosowania terminu złożenia. DALIUS JARMALAVIČIUS 78 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI według Elke Donalies składniki można opisać także inaczej: jako zablokowane, quasilub pseudomorfemy, a także pleremy2 (Donalies 2005: 41). Vincas Urbutis, dostrzegając strukturalne i semantyczne właściwości tych wyrazów, proponuje w teorii słowotwórstwa określać takie „twory” mianem rzekomych złożeń z zachowanym tematem, zwracając uwagę, że nie mają one przejrzystej budowy i nie tworzą nowych złożeń, dlatego wyrazy z tymi elementami powinny pozostać poza zakresem badań słowotwórczych (Urbutis 2009: 143–144). Podobne stanowisko zajmuje także P. O. Müller, twierdząc, że elementy występujące w pojedynczych wyrazach są reliktami wczesnych epok języka, których znaczenie leksykalne już zanikło i które przynajmniej częściowo można wyjaśnić wyłącznie etymologicznie; dlatego z punktu widzenia synchronicznego słowotwórstwa złożenia z tymi morfemami są postrzegane jako wyrazy proste (Müller 1993: 412). Przedstawiciele gramatyki transformacyjnej nawet na przykład złożenie blackberry ‘jeżyna’ ze względu na nieuchwytny związek semantyczny między tym wyrazem a jego netams, todėl, pasak jų, panašaus tipo dūriniai priklausytų diachroninei kalbos teorijai, o ne sinchroninės žodžių darybos sričiai (plg. Benczes 2006: 22). Reskładnikami zaliczają do słowotwórczo niesegmentowalnych leksykalnych wiegów, vo. Himbeern, Maul=beeren, Bräutigam, Birnstein chyba byłoby zbyt śmiałe uznać za wyrazy proste (simplicja). Taip pat galima paaiškinti, kodėl minėtų žodžių nereikėtų traktuoti paprastaisiais žodžiais. Pavyzdžiui, tariamieji determinatyviniai dūriniai vo. Fledermaus ir lie. šikšnosparnis šių dienų gimtosios kalbos atstovų suvokiami kaip ‘kažkokia pelė ar kažkas, turintis sparnus’. Taigi, darytina išvada, kad minėtų struktūrų žodžių elementų unikalumas, egzistavimas tik pavieniuose pavyzdžiuose bei gebėjimas jų reikšmę paaiškinti tik etimologiškai yra esminis požymis, leidžiantis juos atskirti nuo kitų į žodžių darybos tyrimą įtrauktinų leksinių vienetų. Tačiau ankstyvesnio laikotarpio kalbos faktus galima analizuoti ir sinchroniškai, todėl tyrėjas neturėtų iš akių išleisti to, kad dūrinio dėmuo dar gali egzistuoti kaip savarankiškas žodžis ir taip tiek formaliai, tiek semantiškai būti paaiškinamas, pvz. Lex 63a Nachtigal [Nachtigall] ‘lakštingala’ (Lexer: dėmuo gal v. v. a. reiškė ‘dainavimą, giedojimą’, o veiksmažodis galen – ‘dainuoti, giedoti’) arba L 264 Schorn=stein [Schornstein] ‘kaminas’ (DWB galima rasti keletą bendrašaknių žodžių, tiesa, retai tevartojamų: daiktavardį Schorre(n), 2 Vokiečių kalbos žinynuose galima rasti dar įvairesnių šių elementų apibūdinimų, pvz., Pseudoplerem, Himbeermorphem (Glück 2005: 707). Angliškoje literatūroje aptinkami tokie žodžių su darybiškai nemotyvuotais dėmenimis apibūdinimai: cranberry-words ar cranberry-compounds (plg. Wälchli 2005: 100, 126, 147, 155), cranberry morphemes (Booij 2007: 30). Niemniej jednak w teorii słowotwórstwa należałoby unikać terminów utworzonych na podstawie jednego unikalnego elementu lub słowa. Wynikałoby z tego, że każdą unikalną jednostkę leksykalną można by definiować na swój sposób, na przykład vo. *Morfem komina, *morfem słowika ar lie. *morfema ‘nietoperza’, *‘krzemienia’ itp. Artykuły / Articles 79 Dėl žodžių darybos teorijoje vartojamų terminų ir darybinių elementų klasifikacijos oznaczający ‘stromą skałę’, oraz czasownik schorren w znaczeniu ‘wystawać, sterczeć’ + Stein ‘kamień’) itp. Niektórzy uczeni, tacy jak Geert Booij (2007: 30), do słów niemotywowanych słowotwórczo zaliczają również derywaty z pierwszym członem Stiefi Schwieger-, np. Stiefvater ‘ojczym’, Stiefsohn ‘pasierb’, Schwiegereltern ‘teściowie’. Wydaje się, że utożsamianie słów wcześniej wymienionych typów nie jest całkowicie trafne. Należy zauważyć, że elementy języka niemieckiego Stief-, Schwieger i Schwager badacze skłonni są zaliczać zarówno do afiksoidów3 (Stepan 2009: 102), jak i do konfik­sów (Fleischer, Barz 1995: 122), tj. formantów słowotwórczych4. Ostatnie z wymienionych elementów strukturalnych należałoby omówić szerzej, aby uniknąć pomieszania terminów. Konfiksy, podobnie jak morfemy unikalne, ukształtowały się w historycznym rozwoju języka z niegdyś samodzielnych leksemów, obecnie występujących tylko w określonych wyrazach. Podstawowa różnica między nimi polega na tym, że konfiks, choć nie jest produktywnym elementem słowotwórczym, występuje w grupach wyrazów. Natomiast morfemy unikalne, np. : Him-, Maul-, -gam, Birn- [Bern-], występują tylko w pojedynczych wyrazach (Himbeere, Maulbeere, Bräutigam i Bernstein). Z elementami Stief i Schwieger faktycznie można tworzyć neologizmy5, natomiast w przypadku elementu unikalnego proces ten jest niemożliwy. Zatem, chociaż zarówno unikalne elementy wyrazów dwukomponentowych, jak i wspomniane konfiksy charakteryzuje utrata samodzielnego znaczenia leksykalnego, te ostatnie, co prawda nieodznaczające się produktywnością słowotwórczą, pełnią funkcję formantów słowotwórczych. Podsumowując to, co zostało przedstawione na temat wyrazów dwuczłonowych, których V. Urbutis i P. O. Müller nie włączają do zakresu badań słowotwórczych, należałoby przychylić się do tego ostatniego poglądu. Przede wszystkim nie należy zapominać, że wyraz zaliczany do derywatu musi być umotywowany nie tylko formalnie, lecz także semantycznie, należy uwzględniać jego potencjał słowotwórczy. Mówiąc o wyrazach złożonych, należy podkreślić, że znaczenie poszczególnych członów nie powinno być oddalone od ogólnego znaczenia derywatu. W przytoczonym przypadku związek między członami wyrazów dwuczłonowych uległ zatarciu, a jeden z nich jest słowotwórczo niemotywowany, dlatego nie ma już sensu uznawać ich za coś szczególnego czy wyróżniającego z punktu widzenia słowotwórstwa, t. j. dublować pracy, której wykonanie należałoby do przedstawicieli etymologii wyrazów. Z drugiej strony, patrząc na te jednostki leksykalne wyłącznie formalnie, nauka o słowotwórstwie nie zdoła uwolnić się od sfery morfologii, a wręcz przeciwnie – koncentrując się wyłącznie na 3 Przypisanie niemieckojęzycznych elementów Stief i Schwieger do afiksoidów nie jest całkowicie poprawne, ponieważ afiksoidy są szczególnie produktywne z punktu widzenia słowotwórstwa, podczas gdy pierwsze człony Stief i Schwieger występują tylko w małej grupie wyrazów, t. j. nie są produktywne. 4 O tym będzie szerzej mowa w innej części tego artykułu. 5 W gramatykach języka niemieckiego cytowany jest neologizm Stieffamilie odnotowany w wydaniu Woche z 1999 r. (DUDEN 4 2005: 667). DALIUS JARMALAVIČIUS 80 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI analizę struktūros dėmenų, kyla pavojus įsipainioti į perteklinį, progai vartojamų terminų kūrimą, reikalingą atskiriems atvejams paaiškinti. Taip tik apsunkinamas diachroninis žodžių darybos tyrinėjimas. Apžvelgus dvikamienių žodžių, kurių vienas iš dėmenų nėra darybiškai pamatuotas, ypatybes, tinkamiausias jiems apibūdinti atrodytų V. Urbučio pasiūlytas tariamųjų dūrinių su atliekamais kamienais terminas. Tačiau, turint omenyje, kad šie leksiniai vienetai nepriklauso žodžių darybos tyrimo sričiai, juos reikėtų vadinti žodžiais juolab nelaikytini kompozitais, tinkamiausia juos būtų įvardyti kompleksinės su darybiškai nemotyvuotu kamienu arba darybiškai nemotyvuotais kompleksinės struktūros žodžiais. 2. DŪRINYS AR VEDINYS? Žodžių darybos teorijoje plačiai diskutuojama ir dėl tarpinę poziciją tarp dūrinių dėmenų ir afiksų užimančių elementų, mokslinėje literatūroje dar vadinamų afiksoidais. Afiksoidai yra tokie žodžių darybos elementai, kurie užima tarpinę poziciją tarp žodžio (leksemos) ir darybos afikso. E. Donalies šiuos elementus vadina jau ne žodžiais (vok. Nicht-mehr-Wort), bet dar ne afiksais (vok. Noch-nicht-Affix), ir pažymi, kad afiksų susiformavimas iš atskirų žodžių yra tipiškas vokiečių kalbos fenomenas. Podobnego stanowiska, że afiksy słowotwórcze powstają z członów złożeń w toku rozwoju historii języka, trzyma się również Damaries Nübling (2010: 73). Jednak zjawisko to nie jest obce także innym językom. V. Urbutis szczegółowo opisał pochodzenie łotewskiego przyrostka -uzis, mającego abstrakcyjne znaczenie kategorialne ‘miejsce występowania tego, co wyraża wyraz podstawowy’, np.: łot. pȩlūzis ‘garbarnia’, sierūzis ‘serowarnia’ lub vrtūzis ‘brama z dachem u góry’ (Urbutis 1993: 84 i n.). Wspomniany formant słowotwórczy powstał z określonego typu złożeń średnio-dolnoniemieckich z drugim członem -hūs (niem. Haus ‘dom’), np.: bakhūs (łot. bakūzis) ‘piekarnia, budynek z piecem chlebowym’, münthūs (łot. mintūzis) ‘mennica’ itd. Później, jak zauważa V. Urbutis, formant -uzis, w odróżnieniu od -hūs, nie mając obok siebie wyrazu podstawowego, negali būti suvokiamas kaip leksinis vienetas, bet tik kaip žodžių darybos afikusamodzielnił się (Urbutis 1993: 92–95, 98). A zatem afiksoidy, mające znaczenie leksykalne (co prawda mniej lub bardziej uogólnione), różnią się od afiksów słowotwórczych, ale ze względu na swoje funkcje i ograniczoną samodzielność w połączeniu wyrazowym są do nich podobniejsze. Dla większości badaczy słowotwórstwa określanie afiksoidami elementów słowotwórczych zajmujących pozycję pośrednią między członami kompozytów a derywatami jest najbardziej akceptowalne. Chociaż w literaturze germanistycznej, jak zauważa Julia Stepan, afiksoidy mogą być nazywane również Artykuły / Articles 81 Dėl žodžių darybos teorijoje vartojamų terminų ir darybinių elementų klasifikacijos inaczej, np.: morfemami afiksalnymi, półafiksami, afiksami złożeń, afiksami relacyjnymi lub quasi-afiksami (Stepan 2009: 102). Jak twierdzi P. O. Müller, trudności wynikają również z przyporządkowania afiksoidów do typów słowotwórczych, ponieważ przy badaniu języka w aspekcie diachronicznym nie zawsze łatwo jest odgraniczyć złożenia od derywatów (Müller 1993: 410). Afiksoidy zazwyczaj dzieli się na dwie grupy: 1) prefiksoidy, pełniące funkcję przedrostków; 2) sufiksoidy, pełniące funkcję przyrostków i charakterystyczne najczęściej dla rzeczownika lub przymiotnika. Hansas Altmann, omawiając słowotwórstwo współczesnego języka niemieckiego, wskazuje następujące sufiksoidy: -dobro, -rupiecie, -kręgi, -ludzie, -materiał, -bogaty, -lud, -świat, -dzieło, -istota, -sprzęt. Do prefiksoidów zalicza: Alt-, Ex-, Ko-, Maxi-, Mini-, Miss-, Mit-, Nicht-, Vize- (Altmann 2011: 74–76). Lista ta poszerzyłaby się, gdybyśmy uwzględnili również te elementy słowotwórcze, które J. Stepan także interpretuje jako afiksoidy, np.: -frau, -mutter, -nonne, -weib, Groß-, Stief-6 (Stepan 2009: 101–102). Pod względem pochodzenia afiksoidom dość bliskie są wspomniane już w niniejszym artykule konfiksy, które W. Fleischer dzieli na dwa rodzaje: obcego pochodzenia (niem. nicht heimische) i rodzime (niem. heimische) (Fleischer 1995: 62). Do pierwszej grupy zalicza się tak zwane inaczej konfiksy neoklasyczne, np. : Bio-, Euro-, Mini-. Do drugiej grupy należą wspomniane już Stiefi Schwieger-. Zasadnicza różnica między konfiksami rodzimego i obcego pochodzenia polega na produktywności słowotwórczej tworzonych z ich udziałem wyrazów: za pomocą obcych, zwłaszcza we współczesnym języku niemieckim, tworzy się niemało wyrazów, natomiast rodzime (indigenne) konfiksy są rzadkie w słowotwórstwie (Elsen 2006: 138). Konfiksów nie należy jednak porównywać z afiksoidami, ponieważ te ostatnie występują również jako samodzielne wyrazy, podczas gdy konfiksy istnieją tylko w określonych grupach wyrazów (Schu 2006: 259). Wprawdzie za pomocą Stiefi Schwiegermożna tworzyć nowe wyrazy, ale faktycznie w języku niemieckim elementy te są pod względem słowotwórczym całkowicie nieproduktywne. W rękopiśmiennych dwujęzycznych słownikach języków bałtyckich z XVII–XVIII w. często niausiai aptinkami sufiksoidai -werk, -wesen, -zeug, -gut bei prefiksoidas Haupt-, todėl juos reikėtų detaliau aptarti. leksykalne znaczenie słowa Werk to ‘miejsce produkcji’ (niem. Produktionsort) (dlaczego nie w znaczeniu ‘pracy, wyrobu’ itp.? – przyp. aut.), Wesen – ‘istota, twór’ (niem. Geschöpf), Zeug – ‘materiał, narzędzie’ (niem. Stoff, Gerät), Gut – ‘majątek’ (niem. Vermögen), Haupt – ‘głowa’ (niem. Kopf). Jak wskazuje D. Nübling, już w okresie wczesno-nowo-wysoko-niemieckim (niem. Frühneuhochdeutsch) kształtują się nowe sufiksy derywacyjne rzeczowników zbiorowych od Werk, Wesen, Zeug i Gut (Nübling 2010: 78). Frederic Hartweg i Klaus Peter Wegera stwierdzają, 6 Ten element należy zaliczyć do konfiksów rodzimych (pochodzących z języka własnego), ponieważ Stief-, w przeciwieństwie do afiksoidów, nie jest produktywnym formantem słowotwórczym. DALIUS JARMALAVIČIUS 82 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI że we wspomnianym okresie językowym elementy te zyskują uogólnione znaczenie leksykalne, w połączeniach odbiegające od pierwotnego, i stają się bardzo produktywne. Szczególnie dużo takich wyrazów pojawia się od XVII w. Tendencja do tworzenia rzeczowników zbiorowych z elementem Werk najwyraźniej zaznacza się najwcześniej od XVI w. (Hartweg, Wegera 2005: 199), zdaniem innych badaczy jeszcze wcześniej – od XIV w. (Solling 2012: 45). D. Nübling wskazuje, że znaczenia -werk i -wesen w połączeniach są najczęściej abstrakcyjne, dlatego te sufiksoidy uzyskują wspólne dla obu znaczenie derywacyjne ‘nagromadzenie tego, co zostało wyrażone pierwszym członem’ lub ‘całość tego, co należy do pierwszego członu’, np. : Laubwerk ‘liście drzew’, Fischereiwesen ‘rybołówstwo’. Afiksoidowi -zeug właściwe jest kolektywne znaczenie ‘wszystko, co jest używane do tego, co zostało wyrażone pierwszym członem’, np. : Nähezeug ‘przybory do szycia’ (Nübling 2010: 78). Znaczenie sufiksoidu -gut może być różne w zależności od części mowy pierwszego członu: w połączeniu z czasownikiem element ten oznacza ‘materiał potrzebny do procesu pracy lub przetwarzania’, z abstraktami rzeczownikowymi oznacza kompleksy niematerialnego pochodzenia (Fleischer, Barz 1995: 143 – 144), np. Mahlgut ‘przemiał’, Gedankengut ‘myśli’. Afiksoidy -werk, -wesen, -zeug, -gut z pierwszymi członami należącymi do różnych części mowy wykazują różną produktywność. Według D. Nüblinga wszystkie wymienione elementy mogą łączyć się z członem rzeczownikowym, jednak w połączeniu z członem czasownikowym najczęściej występuje -zeug, podczas gdy –werk jest znacznie rzadszy. Afiksoidy -wesen i -gut najczęściej łączą się z tematami rzeczownikowymi, określając właściwości obiektów rzeczownikowych (Nübling 2010: 79). Człon wyrazów złożonych Haupt najprawdopodobniej uzyskał status prefiksoidu w XVIII w. Liudwig M. Eichinger, omawiając nominalne słowotwórstwo tekstów specjalistycznych z tego okresu, wspomina, że leksem sema Haupt, reiškusi ‘kūno dalį – galvą’ (vo. Kopf), vis dažniau kaip pirmasis używany od XVI w. traci to znaczenie i zyskuje inne, oznaczające ‘centralne położenie’ lub ‘najwyższą pozycję w hierarchii’, dlatego człon ten pełni funkcję właściwą prefiksowi (Eichinger 2002: 350). Należy zwrócić uwagę, że wśród badaczy synchronicznego słowotwórstwa nie ma jednomyślnej opinii co do statusu opisanych sufiksoidów i prefiksoidów. Jörg Meibauer (2002: 30), Michaelis Lohde (2006: 15, 112–113), W. Fleischer i I. Barz (1995: 145) elementy słowotwórcze -werk, -wesen oraz te, które w rzeczownikach złożonych utraciły swoje pierwotne znaczenie leksykalne, zaliczają do afiksów słowotwórczych. Natomiast komponenty -gut i -zeug wspomniani badacze uważają za drugie człony złożeń (Fleischer, Barz 1995: 143–144). Zdaniem Giseli Zifonun należałyby one do kategorii półsufiksów lub afiksoidów (Zifonun 2012: 131), Johannes Erben zaś elementy słowotwórcze -werk i -wesen najczęściej postrzega jako afiksoidy (Erben 1975: 143), niekiedy nazywając je również słowotwórczymi przyrostkami rzeczowników zbiorowych (Erben 2001: 105). Artykuły / Articles 83 Dėl žodžių darybos teorijoje vartojamų terminų ir darybinių elementų klasifikacijos A zatem opinie badaczy na temat statusu -werk, -wesen, -zeug, -gut i Haupt są bardzo zróżnicowane. Aby ocenić, czy omawiane elementy mogą być postrzegane jako rzeczownikowe człony złożeń, czy też już jako afiksoidy, należałoby zwrócić uwagę nie tylko na stopień abstrakcji ich znaczeń oraz rejestrowanie ich w słownikach jako odrębnych haseł, lecz także na pozycję w złożeniu lub ich tłumaczenie morfem po morfemie. Na przykład w słownikach z XVII wieku -werck [-werk] i -zeug podawane są zarówno jako odrębne wyrazy, jak i występują w złożeniach jako pierwsze oraz drugie człony, np. : Clavis IV-954 Werck ‘Praca, Loba, Weikalas, Narzędzia7’, Clavis IV-1047 Zeug ‘Sprzęt’, Clavis IV-954 Werck=Tag ‘Dzień pracy’, Clavis IV-955 Werck=Zeug ‘Rykledis, Sprzęt, Priprowa’, Clavis II-1115 Kriegs=Zeug ‘Sprzęt żołnierski’, Clavis III-464 Schmied=Werck ‘Praca kowala’, Clavis IV-1047 Zeug=Hauß ‘Szarwinyczia’. Prawdą mówiąc, zdarzają się złożenia z uogólnionym znaczeniem słowotwórczym tych członów, np. : Clavis II-1162 Laubwerck ‘Liście’, dlatego taki twór nie powinien być zaliczany do złożeń. Drugim członem rzeczowników złożonych w źródłach XVII–XVIII w. należy uznać również element –Gut / Gutt, używany wówczas jeszcze w znaczeniu ‘towaru, majątku, skarbu, domu lub dobra’ (por. B 612 Gut, Güter, Lex 44a Gütter), np. : Clavis II-1043 Kauff=Gutt ‘Towar’, B 795 Kirchen Gutt ‘Dobro Kościelne’. Niemniej jednak już w okresie historycznym do formantów słowotwórczych należy zaliczyć drugi człon rzeczowników -wesen, który w złożeniach nabrał znaczenia abstrakcyjnego. Chociaż w analizowanych słownikach rękopiśmiennych wyrazy z tym elementem, o ile udało się je odnotować, nie zostały przetłumaczone (najprawdopodobniej ówcześni autorzy nie zdołali znaleźć dla nich odpowiedniego wyrazu występującego w języku litewskim. – przyp. aut.), np. : Clavis II-868 Haußwesen ‘gospodarstwo elemento apibendrinta reikšmė. Pavyzdžiui, žodis Kriegswesen žodyne apibūdinamas, kaip ‘karo padėtis, kariniai santykiai’, Hauswesen – ‘nuosavybė’. Dūridomowe’ (tłum. aut.), Kriegs Wesen B 823 ‘wojenność’ (tłum. aut.), jednak już z objaśnień wyrazów z -wesen podanych w DWG widać, że temu niom nie należy również przypisywać wyrazów z pierwszym członem Haupt-, który utracił pierwotne znaczenie ‘głowy’ i w połączeniu z rzeczownikiem oznacza ‘ważną osobę oraz istotny przedmiot lub rzecz’, np. : Lex 46a Haupt Mann ‘Pillonis, Szimtininkas’, Haubt=Stadt Clavis II-860 ‘Wyrausis Miestas’, B 644 Haupt Leute ‘Starszy, Najważniejszy’. Podsumowując to, co powiedziano o wspomnianych elementach strukturalnych, można stwierdzić, że rzeczowniki wcześniejszej epoki z drugim członem -werk, -zeug i -gut, z wyjątkiem kilku wyrazów, w których leksykalne znaczenie tych elementów nie jest już wyraźnie wyrażone, należy zaliczyć do złożeń. O tym, że człony -werk, -zeug i -gut nie są afiksoidami, świadczy również to, że w analizowanych słownikach z XVII–XVIII wieku złożenia z nimi są tłumaczone na język litewski bez odchodzenia od języka oryginału, co pozwala wnioskować, że ówczesny użytkownik języka 7 przykładów ze słowników XVII–XVIII wieku przekłady na język litewski podaje w oryginale.