Lietuvių patarmių transkripcija TFA simboliais: vakarų aukštaičiai šiauliškiai

Straipsniai / Articles 237 RIMA BAKŠIENĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: dialektologia, geolingwistyka, lingwistyka arealna, fonetyka eksperymentalna, fonologia. TRANSKRYPCJA DIAL EKTÓW LITEWSKICH ZA POMOCĄ SYMBOLI MFA: ZACHODNI Transcription of Lithuanian Dialects by IPA Symbols: the Western Aukštaitian Subdialect AUKŠTAJCZYCY SZAWELSCY of Šiauliai ABSTRAKT⁣? Dotychczas w dialektologii litewskiej dźwięki gwarowe zapisywano najczęściej za pomocą tak zwanej transkrypcji kopenhaskiej, zaadaptowanej na początku XX wieku przez Georga Gerullisa. Na początku XXI wieku, wraz z pojawieniem się na Litwie nowych kierunków badań gwaroznawczych, zapotrzebowanie na nowoczesną TFA znacznie wzrosło, dlatego dialektolodzy z Instytutu Języka Litewskiego w 2016 roku opracowali eksperymentalny zestaw symboli TFA, który obecnie jest „testowany” na właściwościach wszystkich podgwar. W artykule przedstawiono odpowiedniki symboli TFA i transkrypcji kopenhaskiej, zapisane pismem Palemona. W części głównej analizowane są przykłady z gwary szawelskiej transkrybowane za pomocą TFA, pochodzące z dwóch różnych punktów osadniczych – Ažýtėny, należących do południowej części podgwary, oraz Šakýny, położonej na północy, obok obszaru żmudzkiego. Za pomocą przykładów zamierzano sprawdzić możliwości zapisu za pomocą symboli TFA większości cech fonetycznych gwary szawelskiej. Transkrypcja większości cech podgwary nie sprawiała problemów. Symbole samogłosek i spółgłosek zawarte w zestawie TFA w większości przypadków w przybliżeniu odpowiadają dźwiękom podgwary, a niektóre z nich zapisywane są za pomocą dodatkowych znaków diakrytycznych. W systemie spółgłoskowym pewien problem stanowi oznaczanie za pomocą symboli TFA tak zwanych dźwięków „szlekowania” – pośrednich między s, z, c, dz a š, ž, č, dž – ponieważ dotychczas nie ma dokładnego opisu cech artykulacyjnych dźwięków pośrednich. Podobnie jak w innych gwarach i w języku ogólnym, także na obszarze szawelskim najtrudniejsze pozostaje zapisywanie za pomocą symboli MAF jednostek prozodycznych, zwłaszcza wariantów intonacji. RIMA BAKŠIENĖ 238 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII SŁOWA KLUCZOWE: dialektologia, gwary litewskie, zachodni Auksztoci szawelscy, transkrypcja, Międzynarodowy Alfabet Fonetyczny (MAF). ADNOTACJA The article discusses the opportunities for the application of the latest version of the InMiędzynarodowego Alfabetu Fonetycznego (IPA) do transkrypcji zachodnioauksztockiej gwary lect of Šiauliai. Until now dialectal sounds were usually transcribed in Lithua nian dialectology using the so called Copenhagen Transcription that was adapted by Georg Gerullis at the szawelskiej z początku XX wieku. Wraz z pojawieniem się na początku XXI wieku nowych dziedzin w dialektologii wzrosła potrzeba stosowania współczesnego IPA, co doprowadziło do opracowania pilotażowego zestawu symboli IPA, zestawionego przez dialektologów z Instytutu Języka Litewskiego w 2016 roku. Obecnie jest on „testowany” na osobliwościach wszystkich subdialektów. Artykuł przedstawia odpowiedniki symboli IPA oraz transkrypcję kopenhaską odwzorowane przez krój pisma Palemonas. W głównej części przeanalizowano przykłady gwary szawelskiej zapisane za pomocą symboli IPA z dwóch różnych punktów osadniczych – Ażytėnai, należących do południowej części gwary, oraz Šakyna, położonej na północy, obok obszaru Żmudzinów. Na podstawie przykładów sprawdzono możliwości odnotowania za pomocą symboli IPA większości cech fonetycznych gwary szawelskiej. Większość cech subdialektu nie stwarzała problemów transkrypcyjnych. W tym przypadku transkrypcja za pomocą symboli IPA dźwięków tak zwanego majority of cases, the IPA vowel and consonant symbols roughly correspond to the sounds of the subdialect; some of them are marked by additional diacritics. In the consonant syszjawiska šlekiavimas – dźwięków pośrednich między s, z, c, dz a š, ž, č, dž – jest nieco bardziej problematyczna, ponieważ nadal nie ma dokładnego sposobu opisania cech artykulacyjnych dźwięków pośrednich. Podobnie jak w innych poddialektach i w języku standardowym, zapisywanie jednostek prozodycznych, w szczególności wariantów akcentowych, za pomocą symboli IPA pozostaje najbardziej problematyczne na obszarze poddialektu szawelskiego. SŁOWA KLUCZOWE: dialektologia, dialekty litewskie, zachodnioauksztocki poddialekt szawelski, transkrypcja, Międzynarodowy Alfabet Fonetyczny (IPA). 1. UWAGI WSTĘPNE Dla przedstawicieli nauki o dialektologii problem zapisywania mowy gwarowej, czyli transkrypcji, zawsze był aktualny. Nawet transkrypcja języków ogólnych cija negali perteikti visų subtilių garsų variantų, užrašytas vaizdas tėra apytikslis. Teigiama, kad subjektyvi transkribuotojo interpretacija neišvengiamai veikia viobejmuje poziomy języka – semantykę, leksykę, gramatykę i fonetykę. Transkrybujący w sposób naturalny ma skłonność do zapisywania własnej Artykuły / Articles 239 Lietuvių patarmių transkripcija TFA simboliais: vakarų aukštaičiai šiauliškiai interpretacji językowej, która nie zawsze pokrywa się z informacją zakodowaną przez informatora. Przy zapisywaniu danych gwarowych szczególnie wiele dwuznaczności występuje na poziomie fonetyki, a dokładniej fonemiki, ponieważ podczas dekodowania nagranego tekstu transkrybujący opiera się na najlepiej znanym systemie fonemów (najczęściej rodzimej gwary). Obiektywizm w transkrypcji jest zadaniem bardzo trudnym do zrealizowania; przyjmuje się, że na piśmie najczęściej oddawany jest „impresjonistyczny” obraz żywej mowy1 Tarminiam kalbėjimui perkelti ant popieriaus labai svarbus ir transkripcijos (Ladefoged 1990: 32–36; Pandeli, Eska, Ball, Rahilly 1997: 65; Widdowson 2012: 57 i in.). wybór systemu, ustalenie jego zasad. W różnych krajach nierzadko utrwalają się swoiste, narodowe systemy transkrypcji. Jak wiemy, na Litwie od stulecia funkcjonuje tradycja tak zwanej transkrypcji kopenhaskiej, zaadaptowanej przez Georga Gerullisa (1930), którą w późniejszych okresach doskonalili wszyscy wybitni dialektolodzy (zob. Gerullis, Stang’as 1933; Jonikas 1939; Salys 1992 [1946]; Zinkevičius 1994; Skirmantas, Girdenis 2001 [1998] i in. ; szerzej o transkrypcji dialektów litewskich w XX–XXI w. zob. Bakšienė, Čepaitienė 2017a). Znaki tej transkrypcji, choć zostały dostosowane do dialektów litewskich również na podstawie TFA (redakcja z 1925 r.), znacznie różnią się od współczesnych symboli TFA. Dialektolodzy łotewscy stosują własny system transkrypcji (zob. AV 2016: 14–15; BA Pr 2009: 50–57; BA I 2013: I 74–81). Jednak w ramach wspólnych projektów naukowych, których szczególnie przybyło na początku XXI w., badacze przyznają, że znacznie ogranicza to zakres badań i utrudnia możliwość porównywania danych kilku języków2. Kolejną przyczyną, która zadecydowała o zwiększeniu zapotrzebowania na uniwersalny system transkrypcji tekstów gwarowych, były zmiany metodologiczne i ideologiczne w dialektologii, które nastąpiły na początku XXI w.3 Uwzględniając te potrzeby, dialektolodzy z Instytutu Języka Litewskiego w 2016 r. przygotowali wersję próbną współczesnej Międzynarodowej Fonetycznej Abecadła (MFA) 1 Plg. taiklią Antano Baranausko pastabą rašytinės ir gyvosios kalbos dvilypumo klausimu: „Kas kita knyga, kas kita burna: knygoje kalba pusiau apmirusi, burnoje gi visa gyva“ (Baranauskas 1970: 248). 2 Z problemami transkrypcji na początku XXI w. szczególnie zetknęli się badacze bałtyckich języków standardowych, porównując akustyczne właściwości dźwięków (zob. Grigorjevs, Jaroslavienė 2014; 2015; Jaroslavienė 2014; 2015; Urbanavičienė, Indričāne 2015; 2016). Dialektolodzy litewscy i łotewscy dyskutowali o tym głównie podczas przygotowywania BA Pr 2009, BA I 2013. 3 Uniwersalna prezentacja jest szczególnie istotna przy analizowaniu danych gwarowych za pomocą programów komputerowych, na przykład RuG/L04, Gabmap (szerzej zob. Nerbonne i in. 2011: 65–89 i nast.; Leinonen i in. 2016: 71–83 i nast.) i in. Za ich pomocą najczęściej wykonuje się pomiary dialektometryczne – oblicza się, przedstawia i analizuje podobieństwa lub różnice dialektalne, najczęściej uwzględniając położenie geograficzne (zob. Szmrecsanyi 2011: 45). RIMA BAKŠIENĖ 240 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII zestaw symboli redakcyjnych do zapisywania dialektów litewskich4. Ostatnio zestaw ten jest przedstawiany środowisku naukowemu i omawiany przez badaczy dialektów języków bałtyckich oraz geolingwistów5. Kolejny etap tej pracy – szczegółowe przedstawienie wybranych symboli TFA przy użyciu odpowiedniego4 Praca ta była jedną z części składowych większego badania dialektów litewskich, w którym transkrypcja TFA była potrzebna do analizowania materiału dialektalnego za pomocą programów komputerowych opracowanych na podstawie metod dialektometrii. 5 Zestaw TFA przygotowany dla głosek dialektów litewskich został omówiony 2016 05 03 na posiedzeniu Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego. Środowisku naukowemu został przedstawiony na międzynarodowych konferencjach naukowych na Litwie (Bakšienė R., Čepaitienė A. „Zastosowanie Międzynarodowego Alfabetu Fonetycznego (ang. IPA) do tekstów dialektów litewskich: możliwości i problemy“. Międzynarodowa konferencja naukowa Transformacje współczesnych języków i dialektów bałtyckich. Instytut Języka Litewskiego, Uniwersytet Wileński, Wilno, 2016 10 19–21) oraz na Łotwie (Bakšienė R., Čepaitienė A. „Transkrypcja dialektów litewskich: tradycja i IPA“. Międzynarodowa konferencja naukowa Teksts un vārds. Instytut Języka Łotewskiego LU, Ryga, 2017 02 22–23; Bakšienė R. „Od głoski do słowa: problemy transkrypcji gwar litewskich“. Międzynarodowa konferencja naukowa Vārds un tā pētīšanas aspekti. Uniwersytet w Lipawie, Lipawa, 2017 11 30–12 01). Analogiczny zbiór, odpowiedni do transkrypcji gwar łotewskich, przygotowują obecnie również dialektolodzy łotewscy. RYC. 1. Sieć punktów kontrolnych gwar (LKA 1977, mapa nr 1) do weryfikacji każdej Artykuły / Articles 241 Lietuvių patarmių transkripcija TFA simboliais: vakarų aukštaičiai šiauliškiai gwary języka litewskiego. W tym celu utworzono sieć 24 punktów (podstawa – LKA 1977), obejmującą wszystkie gwary języka litewskiego. Starano się przestrzegać zasad spójności i symetrii – wybrane miejscowości są rozmieszczone między izoglosami przecinającymi obszary głównych gwar i reprezentują zbiór wyrazów tingus arealus (žr. 1 pav.). Chrestomatinių šaltinių (daugiausia LKTChr 2004) kontrolnych, ilustrujących większość cech gwar, utworzony właśnie na podstawie tych punktów. Na podstawie opisów gwar wszystkie wyrazy zostały przetranskrybowane tradycyjną pisownią kopenhaską oraz współczesnymi symbolami TFA6 (szerzej zob. Bakšienė, Čepaitienė 2017). Jak dotąd szczegółowo omówiono jedynie transkrypcję symbolami TFA przykładów najbliższej językowi ogólnemu gwary – zachodnioaukštaitskiej kowieńskiej (zob. Bakšienė, Čepaitienė 2017a). Celem niniejszego artykułu jest omówienie możliwości zastosowania symboli TFA w ich obecnej redakcji do kolejnej gwary zachodnioaukštajskiej – szawelskiej, której system fonetyczny również nie jest zbyt odległy od ogólnego języka litewskiego. Szczegółowe zadania badawcze: z kontrolnego zbioru wyrazów wybrać przykłady najlepiej ilustrujące cechy fonetyki i akcentuacji gwary szawelskiej; zapisać wybrane przykłady w transkrypcji kopenhaskiej i symbolami TFA; omówić możliwości transkrypcji symbolami TFA oraz problemy, które się pojawiły. Artykuł ma na celu kontynuowanie dyskusji badaczy dialektów języków bałtyckich na ten temat. 2. ODPOWIEDNIKI ZNAKÓW TRANSKRYPCJI TFA I KOPENHASKIEJ Przy opracowywaniu zestawu symboli TFA odpowiedniego dla gwar języka litewskiego oparto się na współczesnej tradycji litewskiej transkrypcji gwarowej. Po ustaleniu podstawowych zasad zapisu głosek w wielu dziełach gwarowych stosuje się te same znaki transkrypcji, ostatnio najczęściej zapisywane alfabetem Palemonasa (szerzej zob. Aleknavičienė i in. 2005). Zasady powiązania transkrypcji kopenhaskiej z symbolami TFA były już omawiane w literaturze naukowej (zob. Bakšienė, Čepaitienė 2017), dlatego tutaj przedstawiono jedynie uogólnioną tabelę odpowiedników (zob. tab. 1) oraz pokazano, ile i które symbole TFA samogłosek i spółgłosek zostały wykorzystane (zob. ryc. 2, 3). 6 Niniejsza próba transkrypcji ma na celu sprawdzenie „wzorcowego”, utrwalonego w chrestomatiach obrazu gwar. Na razie nie uwzględnia się zmian XXI wieku, nowych zjawisk itp. Po opracowaniu zestawu symboli TFA odpowiedniego dla wszystkich podgwar będzie można transkrybować także nagrania żywej mowy. RIMA BAKŠIENĖ 242 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII 1 LENTELĖ. Tarminių TFA ir kopenhaginės transkripcijos rašmenų atitikmenys Dźwięki i inne jednostki fonetyczne TFA Transkrypcja kopenhaska Samogłoski typ a [ɑ] [a] [ɒ] [å] [ɐ] [α] e tipas [ɛ] [e] [æ] [æ] [ɜ] [ɛ] [ə] [ə] typ ė [e] [] [e] [ẹ] [ɘ] [] [ɘ] [] typ i [iː], [iˑ] [i·], [i.] [ɪ] [i] [ɪ ] [], [ι] [ɪ ] [ı] [ɨ] [ы] [ɪ ] [] typ o [o] [o] [o] [ọ] [ɔ] [ɔ] typ u [uː], [uˑ] [u·], [u.] [ʊ] [u] [ʊ] [], [υ] [ʊ] [] Ilościowość samogłosek i redukcja długość ː· półdługość ˑ . redukcja a / (a), i / (i) Miękkość i klausa neskiriamas balsis  ъ, ь dźwięczność spółgłosek, nieznaczne minkštumas ʲ‚ / ’/  nežymus suskardėjimas [s],[t]... [s], [t]... ubezdźwięcznienie [g], []... [], []... Akcent i intonacje akcent główny ˈ ˈ akcent poboczny ˌ ˌ akcent krótkiej sylaby nieoznaczony  intonacja opadająca   intonacja rosnąca  intonacja ciągła     intonacja łamana nieoznaczona  intonacja środkowa nieoznaczona s Artykuły / Articles 243 Lietuvių patarmių transkripcija TFA simboliais: vakarų aukštaičiai šiauliškiai TAB. 2, 3 Do transkrypcji gwar litewskich wybrano symbole samogłosek i spółgłosek TFA (podstawa – IPA 2015) 3. ZACHODNIOAUKSZTAITSCY SZAWELSCY TRANSKRYPCJA PRZYKŁADÓW SYMBOLAMI TFA W celu sprawdzenia przydatności opracowanego zestawu symboli IPA do zapisywania cech szawelskich z obszaru gwary wybrano dwa dość różne punkty – należące do części południowej Ažýtėnai oraz położoną na północy, szczególnie wyróżniającą się odrębnością językową Šakýna (zob. ryc. 4) (najdokładniej gwarę okolic Šakýny z połowy XX w. zbadała i opisała A. Jonaitytė, zob. 1959; 1960; 1960a; 1964; 1967; 1969; 1972). We wszystkich pracach dialektologów podkreśla się, że mės šiaurinė ir pietinė dalys labai nevienodos, be to, esama rytinių ir vakarinių šnektų skirtumų. Šiauliškiai – bene nevientisiausia iš visų lietuvių patarmių gwara (o różnicach między częścią północną i południową oraz o cechach poszczególnych gwar szerzej zob. Jonaitytė 1960b; Grinaveckis 1974; Zinkevičius 1994: 36–40; JŠPT 2001; LKTChr 2004: 60–75; Kazlauskaitė 2002; 2003; 2005: 9–27; 2008; VAS Geržotaitė 2012; 2016: 107–131; XXI a. pr. situaciją žr. Kaikarytė 2010; 2015; Aliūkaitė, Bakšienė, Jaroslavienė ir kt. 2014: 155–157). 2007; Z kontrolnego zbioru słów wszystkich gwar (szerzej zob. Bakšienė, Čepaitienė 2017) wybrano przykłady najbardziej istotne dla punktów Šakýna i Ažytėnai, ilustrujące cechy fonetyki i akcentuacji gwar szawelskich. Najważniejsze z nich realizowane są mniej więcej jednakowo w obu badanych punktach, bardziej szczegółowe zaś – wyraźnie się różnią. Na podstawie opisów gwar przetranskrybowano je tradycyjną transkrypcją kopenhaską i symbolami IPA. Poniżej przedstawiono szczegółowy przegląd transkrypcji oraz zapisane przykłady. RIMA BAKŠIENĖ 244 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII RYS. 4 Wybrane punkty VAS do ilustracji transkrypcji. Akcentowane rdzeniowe ie, uo, decydujące o przynależności mieszkańców Szawel do dialektu aukštaitskiego, w obu punktach kontrolnych odzwierciedlane są tak samo jak w języku standardowym (LKA 1982: mapa 64, 66; Zinkevičius 1994: 85; LKTChr 2004: 29). Aby za pomocą symboli MAF możliwie najdokładniej oddać pozycyjne warianty tych głosek, należy uwzględnić intonację sylaby. Akcentowane intonacją opadającą ie, uo w obu punktach realizowane są całkowicie identycznie, podobnie jak w większości dialektów, z silnym podkreśleniem początku samogłoski zmiennej. W MAF należy je oznaczać jako [iɛ] i [uɔ] – na początku zapisywane są symbole [i], [u], oznaczające głoski zamknięte, nad nimi umieszczany jest diakryt oznaczający opadanie tonu (ang. falling) (więcej o transkrypcji intonacji zob. dalej), np.: ˈsʲʋʲɛsts – vests ~ svestas, ˈdɔnɑ – dúona ~ dúona7. Realizacja ie, uo z akcentem intonacyjnym opadającym na końcu nieco różni się w wybranych punktach: w Ažytėnai zwykle uwydatniana jest końcówka dźwięku z intonacją opadającą, natomiast w Šakynai, położonej w pobliżu obszaru Żmudzi, – początek (VAS 2007: 120; LKTChr 2004: 63). Artykuły / Articles 245 Lietuvių patarmių transkripcija TFA simboliais: vakarų aukštaičiai šiauliškiai 7 Przykłady wszędzie podawane są w następującej kolejności: transkrypcja MAF (czcionką prostą), transkrypcja kopenhaska i odpowiednik zapisany ortografią języka standardowego. W przykładach z Ažytėnai znak oznaczający wznoszenie tonu (ang. rising) należy zapisywać nad drugim członem (ˈʃʲɪɛns – šiẽns ~ šiẽnas, ˈjʊɔks – juõks ~ juõkas), natomiast w Šakynie – nad pierwszym (ˈʃʲɪɛns – šens, ˈjʊɔks – jũoks). Zakończenie omawianych głosek w mniejszym stopniu zależy od akcentu tonalnego, we wszystkich przypadkach zapisano tu symbole TFA [ɛ] i [ɔ], oznaczające samogłoski o średnim stopniu otwarcia. Uwzględniając zmienną artykulację tych głosek, można je transkrybować również za pomocą łączącego łuku (ang. linking) poniżej – ˈˈsʲʋʲɛsts, ˈjʊɔks / ˈjʊɔks. Nieakcentowane ie, uo w punkcie Šakyny należy transkrybować tymi ẹ, uo > u, ọ (LKA 1982: žemėl. 64, 66; Kazlauskaitė 2005: 14). TFA simboliais samymi symbolami TFA co rosnąco opadające (ʃʲɪɛˈnʲɛˑlʲɪs – šien.lis ~ šienẽlis, pʊɔˈdʊks – puodùks ~ puodùkas). W części południowej nieakcentowane ie, uo mogą być realizowane dwojako: ie > æ /e, dlatego zapisuje się je odpowiednio jako [æ] / [ɛ], [e], [ʊ], [o] – do oddania nieco bardziej otwartej artykulacji trzech ostatnich wykorzystano diakrytyk oznaczający samogłoskę o obniżonym wzniesieniu (ang. lowered)8 (ʃʲɛˈnʲæˑlʲɪs / ʃʲeˈnʲæˑlʲɪs – šen.lis / šẹn.lis, pʊˈduˑks / poˈduˑks – pud.ks / pọd.ks). Cechy dystynktywne gwar wysokich – samogłoski nosowe ą, ę oraz dwugłoski an, am, en, em na całym obszarze szawelskim są również wymawiane tak jak w języku ogólnym, warianty mogą pojawiać się jedynie wskutek wpływu elementów prozodycznych. Głoski transkrybuje się za pomocą odpowiednich symboli TFA samogłosek i spółgłosek (zob. odpowiedniki w tab. 1; ryc. 2, 3), np.: ˈkɑːsʲnʲɪs – ká·nis ~ ksnis9, ˈkʲæːsʲtʲ – k· / ˈkʲɛːsʲtʲ – kẽ· ~ ksti, ˈsɑˑmʲtʲɪs – sá.tis ~ sámtis, ˈʃʲʋʲɛˑts – ve.c / ˈʃʲʋʲɛnts – vẽnc ~ švetas, ˈpʲɛŋʲkʲɪ – pek / ˈpʲɛŋʲˌkʲɪ – pʲɛŋʲˈkʲɪ ~ penk. W punktach kontrolnych nieakcentowane długie samogłoski rdzeniowe są skracane w różnym stopniu. Większość mieszkańców Szawel całkowicie je skraca, lecz w okolicach Szakiń przedakcentowe samogłoski długie pozostają półdługie (LKA 1982: mapa 29, 36, 41, 45; LKTChr 2004: 61). Przy transkrypcji za pomocą symboli TFA w przykładach z Szakiń znak półdługości (ang. half-long) umieszcza się po prawej stronie samogłoski, por.: gʲrʲɛˑˈʒʲɪms – gre.žms / gʲrʲɛˈʒʲˑms – grež.ms ~ gręžmas, gʲiˑˈʋʲɛˑnʲtʲ – gi.vé. / gʲɪˈʋʲæˑnʲtʲ – givǽ. ~ gyvénti, suˑˈnʲɛˑlʲɪs – su.n.lis / sʊˈnʲæˑlʲɪs – sun.lis ~ sūnẽlis. W przypadkach, gdy długie y, ū ulegają całkowitemu skróceniu, zmienia się również ich jakość – stają się nieco bardziej otwarte i mniej napięte, dlatego wszędzie proponuje się transkrybować je za pomocą symboli TFA [ɪ], [ʊ]. Zarówno w końcówkach otwartych, jak i zamkniętych nieakcentowane samogłoski długie abielãpę, ˈpʲæˑmʲpʲɛ – pǽ.pe ~ pémpė, ˈdɑŋgʊ – dãŋgu ~ dagų, ˈmɑˑtɑ – m.ta ~ mãto; ˈʃɑˑkɑs – š.kas ~ šãkos, ˈgrɑˑʒʲɛs – gr.žes / ˈgrɑˑʒʲos – gr.žọs ~ grãžios, 8 Skrócone u < uo również juose punktuose trumpinami iki trumpųjų. Jie užrašomi reikiamais TFA trumpųjų balsių simboliais (žr. 1 lent.), pvz.: ˈʃɑˑkɑ – š.ka ~ šãką, ˈlɑˑpʲɛ – l.pe ~ uznawano za dźwięk nieco bardziej otwarty niż z natury krótkie u. 9 W punkcie Ažytėnai może być używany również wariant z akcentem na końcówce: kɑsʲnʲːs – kan·s ~ kąsnỹs. RIMA BAKŠIENĖ 252 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Jonaitytė Aldona 1964: Żmudzkie właściwości morfologiczne w dialekcie szakińskim. – Kwestie językoznawstwa litewskiego 7, 165–177. Jonaitytė Aldona 1967: Wpływ języka łotewskiego na strukturę gramatyczną gwar zachodnioaukštaitiskich znad Łotwy. – Lietuvių kalbotyros klausimai 9, 171–182. Jonaitytė Aldona 1969: Przymiotnik, liczebnik i zaimek w gwarach zachodnioaukštaitiskich znad Łotwy. – Lietuvių kalbotyros klausimai 11, 183–209. Jonaitytė Aldona 1972: Słowa o nieregularnej fonetyce gwar zachodnioaukštaitiskich znad Łotwy i ich pochodzenie. – Lietuvių kalbotyros klausimai 13, 31–41. Jonikas Petras 1939: Gwary Pagramantis. Kowno: Spindulys. JŠPT 2001: Ćwiczenia i teksty w gwarach okolic Joniškisu, red. odpowiedzialna. Janina Švambarytė, oprac. Nerija Bartkutė, Rasa Dumčiūtė, Lina Kazlauskaitė, Aušra Kaikarytė, Janina Švambarytė. Šiauliai: przedsiębiorstwo K. J. Vasiliauskasa. Kaikarytė Aušra 2010: System deklinacji rzeczownika w gwarach okolic Joniškisu. Rozprawa doktorska. Wilno: Uniwersytet Witolda Wielkiego. Kaikarytė Aušra 2015: Cechy gwary okolic Skaistgirys. – Problemy historii języka i dialektologii 3, 50–173. Kazlauskaitė Rūta 2002: System fonologiczny gwary Pašušvys: wokalizm i prozodia. Rozprawa doktorska. Wilno: Uniwersytet Wileński. Kazlauskaitė Rūta 2003: Odpowiedniki fonemów /e/, /o/ oraz /ie/, /uo/ w nieakcentowanych sylabach rdzeniowych w gwarze Pašušvys. – Kalbotyra 52(1), 71–80. Kazlauskaitė Rūta 2005: Teksty i komentarze południowych gwar poddialektu szawelskiego. Szawle: Wydawnictwo Uniwersytetu Szawelskiego. Kazlauskaitė Rūta 2005a: Intonacje akcentu odsuniętego w gwarze Pašušvys. – Problemy historii języka i dialektologii 1, 313–324. Kazlauskaitė Rūta 2008: Cechy fonetyczne gwary Jonavy. – Problemy historii języka i dialektologii 2, 600–609. Ladefoged Peter 1990: Co symbolizujemy? Refleksje wywołane przez spółgłoski szczelinowe dwuwargowe i wargowo-zębowe. – Journal of the International Phonetic Association 20, 32–36. Dostęp online: https://doi.org/10.1017/S0025100300004254 (dostęp 2017 12 10). Leinonen Therese, Çöltekin Çağrı, Nerbonne John 2016: Using Gabmap. – Lingua 178, 71–83. LKA 1977: Atlas języka litewskiego 1. Leksyka, red. odp. Kazys Morkūnas. Wilno: Nauka. Straipsniai / Articles 253 Lietuvių patarmių transkripcija TFA simboliais: vakarų aukštaičiai šiauliškiai LKA 1982: Atlas języka litewskiego 2. Fonetyka, red. odp. Kazys Morkūnas. Wilno: Nauka. LKTChr 2004: Chrestomatia dialektów języka litewskiego, red. Rima Bacevičiūtė, Audra Ivanauskienė, Asta Leskauskaitė, Edmundas Trumpa. Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego. Nerbonne John, Colen Rinke, Gooskens Charlotte, Kleiweg Peter, Leinonen Therese 2011: Gabmap – A Web Application for Dialectology. – Dialectologia. Special Issue 2, 65–89. Pandeli, Eska, Ball, Rahilly 1997: Problemy transkrypcji fonetycznej: przypadek szczelinowego t w języku hiberno-angielskim. – Journal of the International Phonetic Association 27, 65– 75. Dostępne w internecie: http://dx.doi.org/10.1017/S0025100300005430 (dostęp 2017 12 10). Salys Antanas 1992 [1946]: Dialekty języka litewskiego. Rzym: Litewska Akademia Nauk Katolickich. Szmrecsanyi Benedikt 2011: Dialektometria oparta na korpusach: zarys metodologiczny. – Corpora 6(1), 45–76. Skirmantas Petras, Girdenis Aleksas 2001 [1998]: Nowsze znaki fonetycznej transkrypcji gwarowej. – Aleksas Girdenis. Prace językoznawcze 3. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 335–351. Švageris Evaldas 2015: Akustyczne cechy intonacji monoftongów gwar litewskich i łotewskich: analiza porównawcza. Rozprawa doktorska. Wilno: Uniwersytet Wileński. Urbanavičienė Jolita, Indričāne Inese 2015: Zwarte spółgłoski języków litewskiego i łotewskiego: wyniki równań miejsca artykulacji. – Baltistica 50(2), 261–293. Urbanavičienė Jolita, Indričāne Inese 2016: Spółgłoski zwarte języków litewskiego i łotewskiego: czas trwania fazy wybuchu i widma FFT. – Człowiek i słowo. Lingwistyka dydaktyczna 18(1), 46–79. VAS 2007: Zachodni Aukszotowie szawelscy: podręcznik, red. Rūta Kazlauskaitė, Lionė Lapinskienė, Rima Bacevičiūtė. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Widdowson John David Allison 2012: Some Elementary Problems of tic Transcription. – Tradition Today 2, 57–69. Prieiga internete: http://centre-for-enPhoneglish-traditional-heritage.org/TraditionToday2/TT2_Widdowson.pdf (dostęp 2017 12 10). Zinkevičius Zigmas 1994: Dialektologia języka litewskiego. Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. RIMA BAKŠIENĖ 254 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Transcription of Lithuanian Dialects by IPA Symbols: the Western Aukštaitian Subdialect szawelskiej STRESZCZENIE W artykule omówiono możliwości zastosowania Międzynarodowego Alfabetu Fonetycznego (IPA) do zapisu dźwięków zachodnioauksztockiego z okolic Szawli. Od XX do XXI wieku teksty dialektów litewskich zapisywano za pomocą transkrypcji zaadaptowanej przez Georga Gerullisa w 1930 roku. Jest to charakterystyczna transkrypcja, różniąca się od transkrypcji stosowanych w odniesieniu do innych języków. Obecnie stosowanie tej transkrypcji stało się bardziej skomplikowane po tym, jak popularne stały się pomiary ilościowe zróżnicowania języka. Zwykle wykonują je programy komputerowe, które wymagają identycznych danych. Aby w przyszłości uniknąć rozbieżności w transkrypcji, na podstawie pilotażowego badania transkrypcji Ažytėnai and Šakyna regions) using IPA symbols was performed. After reviewing the illustrative material of Western Aukštaitian of Šiauliai, it dźwięków zachodnioauksztockiego z okolic Szawli (można stwierdzić, że w IPA istnieją niemal wszystkie znaki odpowiednie do oznaczenia różnorodnych dźwięków występujących w tym poddialekcie. Tylko kilka dźwięków wymaga oznaczenia dodatkowymi znakami diakrytycznymi. W systemie spółgłoskowym problematyczne są dźwięki pośrednie między s, z, c, dz a š, ž, č, dž. Odpowiednie symbole IPA nieco różnią się od dźwięków dialektalnych pod względem cech artykulacji lub funkcji. Oznaczanie jednostek prozodycznych w poddialekcie szawelskim za pomocą symboli IPA jest najbardziej problematyczne. Można je oznaczać jako sylabę akcentowaną (z akcentem głównym i pobocznym) oraz opadający (= akut) / wznoszący się (= cyrkumfleks) ton sylaby długiej. Niektórych alotonów w akcentach poddialektu szawelskiego nie można oznaczyć za pomocą IPA. Jest to przedmiot przyszłych badań. Nadesłano 6 grudnia 2017 r. RIMA BAKŠIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]