scieee Open visual document viewer

Different IPA Equivalents for Some Lithuanian and Latvian vowels

Jurgita Jaroslavienė

Full text

196 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVII JURGITA JAROSLAVIENĖ Ins i u e o he Li huanian Language Campos de pesquisa: oné ica expe imen al, onologia, dialec ologia, geolinguís ica. DIFFERENT IPA EQUIVALENTS Pa a alguns li uanos e Vogais le ãs Kodėl ski iasi kai ku ių lie u ių i la ių kalbų balsių a p au iniai one inės abėcėlės Comp eensões? Ano ação Apesa da o igem bál ica comum, os in en á ios de onemas ocais e consoan es no li uano pad ão con empo âneo e no le ão pad ão êm di e enças, em p imei o luga , de ido ao signi icado uncional que não é uni e sal: o que é onologicamen e ele an e no li uano não pode se assim no le ão ou em alguma ou a língua, po que a impo ância das ogais e consoan es na dis inção de uma pala a de ou a a ia de língua pa a língua; Todas as línguas usam um núme o limi ado de ogais e consoan es que são capazes de dis ingui os signi icados das pala as. Além disso, a análise de enômenos e p ocessos acús icos e a icula ó ios en ol e o es udo e a compa ação de sons (po exemplo, suas ca ac e ís icas dis in i as) de di e en es línguas com base em p incípios semelhan es e mé odos semelhan es, o necendo ambém alguma ansc ição uni e sal (in e nacional). Hoje em dia, as ogais li uanas e le ãs (bem como as consoan es) podem se ansc i as usando não apenas símbolos oné icos nacionais ( adicionais), mas ambém o (s) al abe o oné ico in e nacional (sis ema (s) de no ação uni e salmen e aco dado pa a os sons das línguas). No p esen e a igo, a escolha de equi alen es não idên icos do Al abe o Foné ico In e nacional (IPA) pa a os mono ongos longos e cu os das línguas bál icas con empo âneas é discu ida p incipalmen e des acando a e minologia e ou as nuances de classi icação de sons com base em di e en es c i é ios, uma ez que podem exis i á ias classi icações (acús ica adicional, a icula i a, uncional, a icula i a in e nacional e semelhan es) desde que a classi icação ( adicional ou o Li huanian and La ian owel sys ems. Fo a compa a i e esea ch s udy on Li h- uanian and La ian owels i was necessa y o es ablish a common synch onous owel S aipsniai A igos 197 e 197 Di e en IPA Equi alen s o Some Li huanian and La ian owels in e nacional) Os mono ongos ocais adicionais (acús icos ou a icula ó ios) mos a am classi ica ions o bo h Bal ic languages ollow a simila pa e n. The analysis o he compa a i e expe imen al esea ch o Li huanian and La ian que di e en es equi alen es de símbolos IPA pa a algumas ogais das línguas bál icas con empo âneas o am escolhidos de ido às qualidades acús icas in imamen e elacionadas, mas bas an e di e en es, e não à p odução idên ica, bem como às ca ac e ís icas audi i as. Pala as-cha e: línguas bál icas con empo âneas, li uano pad ão, le ão pad ão, ogal, ansc ição, al abe o oné ico in e nacional. ANOTACIJA (em inglês) No s lie u ių i la ių kalbos giminiškos, jų balsinių i p iebalsinių onemų in en o iai ski u iumų, pi miausia dėl unkcinio ele an iškumo, ku is nė a isuo inis dalykas: kas lie u ių kalboje eikšminga, gali bū i ne eikšminga la ių a ki oje kalboje, odėl į ai a siž elg ina i ian i lyginan ski ingų kalbų ga syną (i jų di e encinius požymius). Taip pa a siž elg ina į lyginamąją ski ingų kalbų ga sų akus inių i a ikuliacinių ypa ybių analizę, ku ią s a bu a lik i pagal panašius p incipus i ą pačią a panašią me odologiją. Lyginamuosius kalbų ga sus ap ašy i pa ogiau naudojan bend ą ( a p au inę) one inę ansk ipciju. (Lyginuosius kalbų ga sus ap ašy i pa ogiau naudojan bend ą ( a p au inę) one inę ansk ipciju. (Lyginuosius kalbų ga sus ap ašy i pa ogiau naudojan bend ą) Li uânia e la ianos kalbų balsyno (kaip i p iebalsyno) ansk ipcija galima i nacionaliniais ( adiciniais) ašmenimis, i aikan a ki os a p au inės one inės abėcėlės a i ikmenis (s anda izuo ą uni e salią ga sų one inių ašmenų žymėjimo sis emą a šiame sis emas). s aipsnyje ap a iami lygin umpų i kai ku ių ilgųjų daba inių lie u ių kalbų i la ių bend ų balsių ne ienodi (nesu ampan ys) a ėu iniai one inės abėcėlės (an IPA). Taip pa a k eipiamas dėmesys į e minijos į ai o ę, ku i p i- (galimos adicinės akus inės, klauso nuo o, kokiu pag indu i pagal kokius k i e ijus lyginamųjų kalbų balsiai ski s omi a ikuliacinės, unkcinės, a p au inės a ikuliacinės i pan. klasi ikacijos), i nuo ki ų dalykų. Lyginamieji bal ų kalbų ga sų y imai padeda iš yškin i, kodėl lyginan s a bu p i aiky i bend ą sinch oninę klasi ikaciją i kokie galimi adicinių one inių i onologinių klasi ikacijų i a p au inės klasi ikacijos niuansai. Pagal adicinę (akus inę a a ikuliacinę) classi icação bal ų kalbų balsiai ski s omi de aco do com o modelo panašų. Lyginamoji ins umen inio lie u ių i la ių kalbų mono ongų y imo analizė pa odė, kad kai ku ie ne ienodi ų pačių šių giminiškų kalbų onemų a p au inės one inės ansk ipcijos pasi ink ini simboliai dėl am ik ų akus inių, a ikuliacinių i psicho izinių požymių ski umų. ESMINIAI ŽODŽIAI: daba inės bal ų kalbos, bend inė lie u ių kalba, bend inė la ių kalba, balsis, ansk ipcija, a p au inė one inė abėcėlė. JURGITA JAROSLAVIENĖ 198 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVII INTRODUÇÃO O uso do Al abe o Foné ico In e nacional (ou IPA) é guiado po alguns p incípios, um dos quais diz que "quando dois sons são mui o semelhan es e não são conhecidos po se em emp egados em qualque língua pa a dis ingui signi icados de p onunciações, eles de em, como eg a ge al, se ep esen ados pelo mesmo símbolo. No en an o, podem se u ilizados símbolos ou signos diac í icos sepa ados pa a dis ingui ais sons, quando necessá io (HIPA 2007: 159 […] 160). Uma ez que o li uano e o le ão pe encem ao amo bál ico da amília das línguas indo-eu opeias, o g upo das línguas do Bál ico O ien al, as duas línguas são equen emen e colocadas uma ao lado da ou a como línguas pa icula men e p óximas; de em se u ilizados sis emas onológicos de ogais pa a algumas ogais li uanas e le ãs co esponden es (mui o semelhan es). Pode iam onemas ocais ão semelhan es de di e en es línguas mes a e qui e simila in bo h languages. Howe e , some p e ious expe imen- al s udies show ha despi e he common Bal ic o igin, di e en IPA symbols que compa ilham uma o igem bál ica comum se ão di e en es em qualidades acús icas e a iculação? Uma pe gun a pode se espondida e isando as ca ac e ís icas espec ais e á ias ca ac e ís icas dis in i as com base nos esul ados da pesquisa ins umen al1 dos sons das línguas bál icas con empo âneas, a im de escolhe símbolos (equi alen es) p ecisos do IPA pa a odos os onemas ocais li uanos e le ões, conside ando que a qualidade e a quan idade dos sons bál icos o am es udadas usando os mesmos mé odos, so wa e de p ocessamen o e análise de som. Como os alan es na i os são mais capazes de iden i ica os elemen os uncionalmen e ele an es da língua a a és da audição e da pe cepção em caso de qualque língua, incluindo as línguas bál icas, a a e a de in es iga e compa a os sis emas sono os das línguas bál icas con empo âneas oi assumida po um g upo de compe en es and ha dwa e, so ha a eliable compa ison o phone ic in en o ies o bo h languages would be a ailable ( o some in e media e esul s, see some p e io- us s udies: G igo je s, Ja osla ienė 2015a; 2015b; Ja osla ienė 2014; 2015)2. A pesquisado es de língua na i a li uana e le ã especializados em oné ica expe imen al: Ju gi a Ja osla ienė e Joli a Vilčienė (li uano), Ju is G igo je s e Ines Ind ičane (le ão). 2 Um conjun o comple o de símbolos IPA adap ados à língua le ã oi ap esen ado na g amá ica acadêmica da língua le ã publicada em 2013 ( e LVG 2013: 23 […] 26). A é en ão, eles e am usados em publicações indi iduais e ob as que lida am com a compa ação do inglês e de ou as línguas. Po exemplo, pa a escolhe os equi alen es de símbolos IPA pa a mono ongos le ões, os dados acús icos de mono ongos le ões p oduzidos isoladamen e o am compa ados com os dados das ogais ca deais, po que o sis ema de ogais ca deais o ma uma base pa a a ogal IPA de di e en es línguas, nuances de possí eis classi icações oné icas e onológicas, ca ac e ís icas dis in i as uni e sais de sons, a é mesmo as peculia idades do ma e ial empí ico e mé odos em uso, os possí eis obje i os da análise ins umen al e ou os assun os. S aipsniai A igos 199 e Di e en IPA Equi alen s o Some Li huanian and La ian owels O OBJETIVO E O OBJETIVO DESSE PAPEL Since he IPA sys em is e y handy o compa a i e linguis ics, he main aim o his pape is o explain he choice o he IPA equi alen s (see Table 1) o Os monoph hongs das línguas pad ão bál icas con empo âneas, des acando nuances elacionadas à e minologia ao classi ica ogais com base em di e en es c i é ios de classi icação, uma ez que o uso de símbolos e classi icações acús icas, a icula ó ias ou ou as pa a ep esen a os sons de uma de e minada língua ge almen e é guiado po an eceden es e p incípios me odológicos pa icula es. Como é conhecido, o IPA é um al abe o oné ico in e nacional pad onizado - um conjun o in e nacionalmen e econhecido e mais conhecido de ac i ics designed o ep esen , desc ibe and analyse sounds o any spoken lan- símbolos oné icos e diágonos do mundo a a és das ca ac e ís icas a icula ó ias (de aco do com a al u a da língua, o do so da língua e o a edondamen o dos lábios) dos sons que ep esen am (HIPA 2007: 159 […] 160 […] 196, Apêndice 1; IPA 2015a; 2015b; 2017; c . ambém Jones D. 194; Olson 2015; Jones T. 2016). A Associação ecomenda que uma ansc ição oné ica seja incluída nos seguin es pa ên eses: […][ ][…]. Uma ansc ição que no e con as es onológicos de e se ence ada em linhas inclinadas […]/[…]. Os sons que os símbolos IPA ep esen am es ão disponí eis no In e ac i e IPA Cha (h ps: www.ipacha .com), mas de e-se lemb a que pode ha e mui a a iação na o ma como esses sons são p onunciados dependendo da língua (ou con ex o) e as línguas bál icas con empo âneas não a iam uma exceção. (G igo je s 2012: 178; ambém c . Jassem 1973: 190; Lade oged 1975: 194[…]199; Roca, Johnson 1999: 114[…]140). Na linguís ica li uana, uma das p imei as en a i as de usa o IPA como um conjun o comple o na ep esen ação de sons li uanos oi a g amá ica acadêmica da língua li uana (ed. po Vy au as Amb asas, 1997). Alguns dos equi alen es de IPA ep esen ados di e em dos o necidos no p esen e es udo. Em empos an e io es, hou e mais en a i as de usa o IPA em algumas publicações e ob as indi iduais (c . Ekblom 1922; S ece ičius 1960; Mikalauskai ė 1975; e ambém S undžia 1990). JURGITA JAROSLAVIENĖ 200 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVII Quad o 1. Símbolos pa a ogais pu as (simples) do li uano pad ão e do le ão pad ão de aco do com os al abe os oné icos adicionais (nacionais) 3 e in e nacionais (IPA) 3 No sis ema onológico li uano, ié e uo ambém uncionam como ogais longas de a iculação não uni o me (DLKG 2005; Gi denis 2014). Possí eis equi alen es do IPA são iɛ/, ɪɛ e uɔ, ɔ/ de ido às seguin es azões: na G amá ica Con empo ânea da Língua Li uana (DLKG 2005: 2326) e nos Fundamen os Teó icos da Fonologia Li uana (Gi denis 2014: 223, 23) os sons li uanos de a iculação não uni o me iie, uo, uo são classi icados como ogais não al as. com base nas úl imas in es igações expe imen ais ( e Gi denis 2009: 213[…]242 e as e e ências) e nos esul ados da in es igação mencionada ( e no a de odapé 1), o li uano […], ou seja, de e se conside ado como onemas independen es longos e al os de a iculação não uni o me (Ja osla ienė 2015) […]. Quad o 3, pon o 1. Na adição g ama ical le ã, iê, uô ainda são classi icados como di ongos, embo a na e dade não haja uma única abo dagem pa a a in e p e ação onológica (Laua 1997: 12; LVG 2013: 46; Ma kus, Bonda 2014: 68[…]72; G igo je s 2016: 151). Além disso, pa eceu que os alan es na i os do li uano pad ão não conside am o [e] cu o (a a ian e do onema […]Janus[…] e) como um som sepa ado e, po an o, não podem p onunciá-lo isoladamen e. De e-se conco da que a ogal não al a (média-al a) [e] não consegue encon a uma posição o e no sis ema do li uano pad ão po causa de seu uso peculia , seu s a us opcional e a al a de unção dis in i a; Além disso, na linguagem esc i a é ep esen ado com o mesmo ca á e que S aipsniai / A icles 201 Di e en IPA Equi alen s o Some Li huanian and La ian owels O objec o des e es udo são as ogais longas e cu as pu as (de a iculação uni o me) ( e quad o 1) p onunciadas num con ex o ze o ou em isolamen o4 po man s (aged 20–50 yea s) ha ing aul less a icula ion o S anda d Li huanian 24 in o o le ão pad ão, 6 homens e 6 mulhe es pa a cada língua5. O quad o 1 ap esen a os equi alen es dos g a emas das duas línguas bál icas con empo âneas em bo h adi ional (na ional)6 sys ems o phone ic ansc ip ion and he In e na i- onal Phone ic Alphabe (IPA). Os sons ep esen ados pelos símbolos nacionais e in e nacionais da Tabela 1 são p incipalmen e os que se em pa a dis ingui uma pala a de ou a numa língua. Como se pode e , exis em di e enças en e os al abe os oné icos adicionais (nacionais) e in e nacionais, uma ez que as ansc ições nacionais a iam de língua pa a língua, da mesma o ma que as línguas esc i as se pa ecem em odo o mundo. Apesa da o igem bál ica comum, exis em ambém di e enças en e os equi alen es do IPA li uano e le ão. Se á explicado ainda mais que a escolha des es equi alen es não oi alea ó ia (compa a onemas ocais semelhan es ou co esponden es na Fig. 12[…]13 e 14[…]15); Além disso, o na á-se ób io po que conhece o sis ema IPA e usá-lo pa a di e en es línguas, ou seja, usa símbolos IPA especí icos pa a ansc e e mono ongos li uanos e le ões com base em ca ac e ís icas acús icas e a icula ó ias nes e caso, é como e a ma iz (pad ão) ao ap ende , es uda ou compa a sons de duas (ou mais) línguas. o cu o baixo [e] (c . Pake ys 2003: 29, Diag ama 2; 32[…]34 e as e e ências; Gi denis, Pupkis 1978: 61[…]62; Gi denis 2014: 201[…]202; Ja osla ienė 2015: 2[…]3). Em con as e com o li uano, o cu o [e] le ão é usado e pode se p onunciado como um som sepa ado. 4 Es a hipe -a iculação na u al di e e da p odução das ogais ca deais (pa a mais de alhes, eja G igo je s, Ja osla iene 2015a: 58[…]59 e as e e ências). 5 I is impo an ha almos all in o man s no only speak he s anda d language bu also one o mais diale os e línguas es angei as. A língua pad ão oi conside ada como um diale o a ie y o language used o he needs o public li e and cul u e (LKE 2008: 87–91). 6 Li huanian and La ian adi ional ansc ip ions a e di e en (bo h o s anda d languages and pad onizado). Ca ac e ís icas da ansc ição adicional dos diale os li uano e le ão e em sido sui abili y o he In e na ional Phone ic Alphabe o ep esen sounds o he Li huanian and La- ian dialec s a e no discussed in he p esen a icle. Fo example, since he 20 h cen u y, he e uma adição na linguís ica li uana usa uma ansc ição de Copenhague que oi ado ada po Geo g Ge ullis (1930); Hoje em dia, os símbolos da on e Polemonas es ão disponí eis pa a uma ansc ição adicional (nacional) dos sons li uanos ( e Ski man as, Gi denis 2001; Alekna ičienė, G umadienė, Gu skas, Ski man as, S ockis, Tumasonis 2005 e ou os). Pa a as opo unidades da aplicação do Al abe o Foné ico In e nacional aos sons dos diale os li uanos, eja Bakšienė, Čepai ienė 2017a; 2017b. JURGITA JAROSLAVIENĖ 202 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVII A FONÉTICA INTERNACIONAL Al abe o (IPA) Como já oi mencionado, po mais de um século, o IPA em sido amplamen e u ilizado como um sis ema pad onizado po linguis as (bem como po ou os in e essados em línguas), o nando o IPA bas an e adequado pa a uso em odas as disciplinas em que a ep esen ação de sons da ala é necessá ia (HIPA 2007). A qualidade di e en e dos sons das ogais pode se adequadamen e desc i a de aco do com os seguin es pa âme os: a posição da língua […] al u a e do so, bem como a abe u a da boca, pois há uma co elação en e a abe u a da boca e a ele ação da língua quando a ducing owels – and he shape o he lips (lip ounding) (HIPA 2007: 10–13). al u a da língua. Na Figu a 1 ( e ambém Figu a 2), o eixo e ical do g á ico é de e minado pela al u a da ogal. A al u a e e e-se a quão al o é o co po de uma língua na boca de alguém; g aus a iados de abe u a da boca (mandíbula) en deg ees o ongue heigh . Vowels p onounced wi h he ongue lowe ed a e co espondem a di éa na pa e in e io , enquan o as ogais p onunciadas com a língua le an ada es ão na pa e supe io : ogais p óximas (com a boca ela i amen e echada) são a iculadas com uma posição de língua ela i amen e al a; as ogais abe as são p oduzidas com uma posição de língua ela i amen e baixa; as ogais p óximas e abe as são p oduzidas com a ele ação da língua em uma posição média. Como e emos em seções pos e io es, di e en es g aus de abe u a da boca ambém co espondem a di e en es g aus de al u a da língua em li uano e le ão (c . Figu as 2, 14 e 15): as ogais al as são ei as com a en e da boca menos abe a po que o co po da língua é le an ado, ou al o; as ogais médias são p oduzidas com uma al u a de língua in e média; As ogais baixas são p onunciadas com a en e da boca abe a e a língua abaixada. O g á ico é de e minado pelo e ocesso das Tongue backness. In Figu e 1 (also see Fig. 2), he ho izon al axis o he ogais. O e ocesso da língua e e e-se a quão longe da en e ou da pa e de ás es á o pon o mais al o da língua: as ogais com a língua mo ida pa a a en e da boca es ão à esque da no g á ico, enquan o aquelas em que ela é mo ida pa a ás são colocadas à di ei a no g á ico. A edondamen o dos lábios. Em luga es onde as ogais são empa elhadas ( e Fig. 1), a di ei a ep esen a uma ogal a edondada (na qual os lábios são a edondados) enquan o a esque da é sua con apa e não a edondada. A a edondamen o é nomeado após o a edondamen o dos lábios em algumas ogais. Na maio ia das línguas, o a edondamen o é uma ca ac e ís ica de e o ço das ogais médias a al as, em ez de uma ca ac e ís ica dis in i a, como é nas línguas bál icas con empo âneas. No malmen e, quan o maio a ogal de ás, mais in enso é o a edondamen o. S aipsniai A igos 203 e 203 Di e en IPA Equi alen s o Some Li huanian and La ian owels FIGURA 1. A Comissão conclui que as medidas em causa não cons i uem auxílios es a ais na aceção do a igo 107.o, n.o 1, do TFUE. Vogais. O Al abe o Foné ico In e nacional ( e isado pa a 2015)7 Figu a 2. Co elação en e a língua e a abe u a da boca8: a ele ação da língua desc e e a posição da língua no eixo e ical (al a, média, baixa), a "posição da ele ação da língua" e e e-se a onde es a ele ação oco e no eixo ho izon al ( on e, cen o, asei a). 7 A ilus ação es á disponí el no IPA 2015a. 8 O g á ico ep esen a a o ma da boca com base no eixo e ical da al u a da ele ação da língua e no eixo ho izon al da posição da ele ação da língua. Pa a uma ilus ação, eja o li o ele ônico English Speech Sounds 101 (Williamson 2015). JURGITA JAROSLAVIENĖ 204 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVII Also, he e can be some mo e a icula o y pa ame e s a ailable when classi- compa ação de se e g aus de al u a da ogal e cinco g aus de on alidade da ogal e sus backness na Figu a 3. FIGURA 3. A Comissão conclui que a Comissão não cump iu as ob igações que lhe incumbem po o ça do a igo 107.o, n.o 1, do TFUE. Se e g aus de al u a ocal e cinco g aus de e ocesso ocal9 Pode ha e mui os sis emas ocais de línguas que se con o mem aos p incípios da IPA. Como se e á mais adian e no a igo, as classi icações adicionais (nacionais) li uanas e le ãs não coincidem com a suge ida pela Associação Foné ica In e nacional. A acús ica das ogais. É bem conhecido que a qualidade das ogais pode se pe cebida em análises acús icas de ogais po alo es o man es ela i os: pelas essonâncias acús icas do a o ocal que apa ecem como bandas escu as em espec og amas dinâmicos, que exibem a ene gia acús ica em cada equência e como isso muda ao longo do empo (c . Fig. 4 […]11, eja ambém Fig. 12 […]15). As ca ac e ís icas espec ais das ogais es ão in imamen e associadas às p op iedades a icula ó ias po enciais; O a o ocal a ua como uma ca idade essonan e, e a posição da língua, mandíbula (boca) e lábios a e a os pa âme os da ca idade essonan e, esul ando em di e en es alo es de o man e: po exemplo, o p imei o o man e (F1) co esponde à abe u a ocal ( ocais ocais êm baixas heigh ), he second o man , F2, co esponds o owel on ness. Open owels ha e high F1 equencies, while close owels ha e low F1 equencies, and back equências F2, enquan o ocais on ais êm al as equências F2). Além disso, uma medida al e na i a, F1 con a F2 […] F1, pa a ep esen a a qualidade das ogais 9 Ilus ação es á disponí el em <h ps.wikipedia.o g/wiki://File:IPA_ owel_cha _2005.png>. Ve ambém IPA 2015b. S aipsniai A igos 211 e 212 Di e en IPA Equi alen s o Some Li huanian and La ian owels As ogais se sob epõem em g ande medida, enquan o as dis âncias en e os cen os das ogais li uanas longas e as co esponden es cu as excedem 1 z, sinalizando assim a di e ença da sua qualidade pe cep i a17 ( e ambém esul ados in e mediá ios G igo je s, Ja osla ienė 2015a; 2015b). As obse ações sob e a du ação ( e Tabela 2) mos am que a dis inção en e ogais le ãs longas e cu as p oduzidas em um con ex o ze o é p incipalmen e baseada na du ação ela i a, mas en e ogais li uanas longas e cu as em ambas ( e ambém G igo je s, Ja osla ienė 2015b: 79, Tabela 1). Finalmen e, combined cues o he o man s uc u e (see Fig. 12) and he ela i e du a ion pode-se conclui que as p incipais di e enças na qualidade acús ica apa ecem de ido à p odução di e en e das ogais cu as (e algumas longas) li uanas e co esponden es le ãs. Pa a ca ac e iza os sis emas ocais das duas línguas bál icas con empo âneas, a im de escolhe (ou explica a escolha) equi alen es de símbolos IPA o mais p ecisos possí el, ambém o am calculadas dis âncias ono ópicas en e a equência undamen al e a p imei a o man e (F1- 0) e en e a p imei a e a segunda o man e (F2-F1) ( e Fig. 14 e 15). É bem conhecido que a p imei a dessas dis âncias es á in imamen e elacionada com a abe u a do som e sus a p oximidade, e a segunda com sua on alidade e sus a e agua da (Mille 1989: 2119; Lade oged, Maddieson 2002: 284 […] 286; G igo je s 2012: 163 […] 165). Uma ez que a qualidade das ogais cu as li uanas di e e signi ica i amen e de suas con apa es longas (mos ando o e ei o da cen alização acús ica se compa adas com as co esponden es longas) e as co esponden es ogais cu as e algumas longas li uanas e le ãs a iam, o am escolhidos símbolos IPA di e en es (não idên icos) pa a as co esponden es mono ongas cu as li uanas e le ãs (exce o [ɔ]) bem como pa a as longas [oː] e [ɔː]. Além disso, o li uano [eː] e o le ão [eː] são sons de qualidades bas an e di e en es; Embo a o equi alen e IPA pa a es es sons coincida em ambas as línguas, em p imei o luga , de ido à consis ência ose pa a es es sons semelhan es; Em segundo luga , a p odução de sons semelhan es pode a ia de língua pa a língua ( e Fig. 14 […] 15 e 16 […] 17; ambém c . Fig. 4 […] 11). Além disso, de e-se no a que a IPA não o nece uma análise onológica pa a uma língua em pa icula (HIPA 2007: 30); é apenas um ecu so pa a exp essa qualque análise pa a que seja amplamen e comp eendida. Consequen emen e, após a e isão das classi icações uncionais e a icula ó ias adicionais de ogais e a compa ação das ( he p inciples o he use o he IPA), he e a e no o he IPA symbols o cho- ogais mos a esul ados con adi ó ios, a es u u a espec al de con apa es longas e co esponden es cu as pode se pe cebida de o ma di e en e ( e G igo je s, Ja osla ienė 2015a: 85). 17 Pode ia se causado pela necessidade de inco po a os possí eis aló onos on ais das ogais asei as, man endo sua dis inção das ogais dian ei as, ao sis ema ocal li uano (G igo je s, Ja osla ienė 2015b: 90). JURGITA JAROSLAVIENĖ 212 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVII quali ies, ela i e du a ion and audi o y cha ac e is ics (Fig. 12–15, Table 2) o ambas as línguas bál icas con empo âneas, os seguin es equi alen es de símbolos IPA de em se escolhidos pa a as ogais pu as li uanas e le ãs co esponden es ( e Fig. 16 and 17). Como se pode e , de aco do com os p incípios do sis ema IPA, as qualidades acús icas a iá eis e as ca ac e ís icas audi i as das ogais pu as li uanas e adi ional (na ional) classi ica ions di e om he a icula o y in e na ional sys em: acco dingly, a ou -dimensional (c . Fig. 1 and 14, 15) dis inc ion ins- le ãs, bem como uma adicional dis inção a icula i a ipla pela al u a da ogal (ele ação da língua e abe u a da boca) e uma dis inção idimensional ( e ig. 1, 3 e 14, 15) em ez de uma adicional dis inção dupla pela on alidade ou e ospec i a da ogal, ambém es ão disponí eis pa a des aca as di e enças e peculia idades da p odução de ogais de mono ongos li uanos e le ões semelhan es, especialmen e os cu os. Os dados médios do Li hu-FIGURA 15. Os dados médios das ogais pu as la ianas ep esen adas no plano psico- ico- ísico (em unidades de dis âncias ono ópicas ep esen ação u ilizando dis âncias ono ópicas en e cí culos p e os ep esen am ogais longas p oduzidas po alan es masculinos; b ancos ep esen am ogais longas p oduzidas po alan es emininas. alan es cu as p oduzidas po homens en iados, ogais cu as p oduzidas po homens cinzen os ep esen am ogais cu as, ogais p oduzidas po alan es emininas. Os dados emininos são no malizados casca, z) pa a o plano sical (em unidades de casca, z) pa a a no malização u ilizando en e F2 e F1 e en e F1 e F2 e F1 e en e F1 e unda equência undamen al 0: al o- alan es; Os cí culos b ancos ep esen am ogais longas. Os cí culos emininos de co cinza escu o; Os cí culos cinzen os escu os ep esen am ogais alan es. Os cí culos cinzen os cla os ep esen am ke s cu os; Os cí culos p oduzido po alan es emininas. po k=17%. Os dados emininos são no malizados po k=21%. S aipsniai A igos 213 e 213 Di e en IPA Equi alen s o Some Li huanian and La ian owels [ɔ]), ambém li uano [eː], [æː], [oː] e co esponden e le ão [eː], [æː], [ɔː] di e em, in hei p oduc ion s. acous ic and audi o y ea u es, hough he ela ionship be ween he sys ems o long Li huanian and co esponding long La ian owels bem como os sis emas de ogais cu as li uanas e la as cu as seguem um simila pa e n. CONCLUSIONS A análise da pesquisa expe imen al compa a i a de mono ongos li uanos e le ões mos a que di e en es equi alen es de símbolos IPA pa a algumas ogais pu as semelhan es de línguas bál icas con empo âneas o am escolhidos po causa de qualidades acús icas es ei amen e elacionadas, mas bas an e di e en es, e não de p odução idên ica, bem como ca ac e ís icas audi i as (Tabela 1, Fig. 14 […] 15 e 16 […] 17) das seguin es ogais: compa e li uano [o […] ɛ ɪ […] ] e co esponden e [ɔː i æ ɑ u] (also [eː] and [æː] a e p oduced qui e di e en ly in bo h languages). le ão. Pa a um es udo de pesquisa compa a i a das ogais li uanas e le ãs, e a necessá io es abelece uma classi icação comum de ogais sinc ônicas ( adicionais ou in e nacionais). Consequen emen e, di e en es e minologias (assim como p incípios) são usados ao classi ica os sons li uanos e le ões em di e en es undos me odológicos. As classi icações adicionais (acús icas ou a icula ó ias) de ogais de ambas as línguas bál icas seguem um pad ão semelhan e. FIGURA 16. (a) Qual é a di e ença en e o que é e dadei o e o que é also? (b) Qual é a di e ença en e o que é e dadei o e o que é also? Os símbolos IPA u ilizados pa a a FIGURA 17. Os símbolos IPA usados pa a as ogais pu as do li uano pad ão ogais pu as do le ão pad ão JURGITA JAROSLAVIENĖ 214 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVII Com base nos p incípios do sis ema IPA (classi icação in e nacional), a posição da ele ação da língua (ou backness, que se e e e a quão longe es ão os he highes poin o one’s ongue is) and by e e ing o he concise analysis o espec og amas dinâmicos dian ei os ou asei os (c . Fig. 411), as ca ac e ís icas acús icas, a icula ó ias e audi i as (c . Fig. 121) dos mono ongos li uanos e le ões p oduzidos isoladamen e, a en e longa e co esponden e cu a (li uano [ɔɔɔ eːɪ ɪɪ ɪ ɪ ɪ ɪ ɪ ɪ ɪ ɪ ɪ ɪ ɪ ]), a cen al (li uano cu o [ɔːː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ː ) podem se conside adas como ogais, enquan o adicionalmen e (com baseadas em p incípios uncionais e a icula ó ios e a icula ó ios e a icula ó ios) são conside adas como ogais e co esponden es e li uanas e li uanas. As ogais com a língua mo ida pa a a en e da boca es ão à esque da na Fig. 1, 14 […] 15 e 16 […] 17; aquelas em que a língua é mo ida pa a a pa e de By he ongue heigh (and a ying deg ees o mou h openness), owels p o- ás da boca são colocadas à di ei a nas igu as mencionadas. As ogais p onunciadas com a língua abaixada es ão na pa e in e io da Fig. 1, 14[…]15 e 16[…]17, e as ogais p onunciadas com a língua le an ada es ão na pa e supe io nas mesmas igu as: de aco do com a classi icação a icula ó ia in e nacional, o le ão [iː uː i u] e o li uano [iː uː] de em se conside ados como ogais p óximas, e o li uano [ɪ, ] são conside ados como ogais p óximas se compa adas com as co esponden es le ãs. O li uano [eː oː] e o le ão [eː ɔː] di e em (em ca ac e ís icas acús icas, a icula ó ias e pe cep i as), embo a essas ogais, exce o o le ão [ɔː], de em se a adas como ogais p óximas ao meio, enquan o o le ão [ɔː ɔ] e o li uano [ɔɛ ɛ] de em se a ados como sons abe os ao meio. O li uano baixo [æː] e [] e o le ão [æː æ] pode iam se conside ados como ogais quase abe as ou abe as como o li uano ency o he i s o man and i s p oximi y o highe o man s Li huanian and La ian ha e high ([iː uː ɪ ʊ] and [iː uː i u]), mid ([eː oː ɔ] and [eː ɔː e ɔ]) and low [ɑː] e o le ão [ɑː ɑ]. De aco do com as classi icações adicionais, em elação às ogais equen es ([ɑː æː ɛ] e [ɑː æː ɑ æ]) em con o midade. Pela posição dos lábios, o li uano [oː], [uː], [ɔ], [] e o le ão [ɔː], [uː], [ɔ], [u] são sons a edondados, e odas as ogais es an es são não a edondadas, como de aco do com as classi icações adicionais. Li e a u a e e e ência básica SOURCES Alekna ičienė Ona, Laima G umadienė, Albe as Gu skas, Pe as Ski man as, Mindaugas S ockis, Vladas Tumasonis 2005: Li uanis inis š i as „Palemonas“. Vilnius: Tau inių bend ijų namai. S aipsniai / A icles 215 Di e en IPA Equi alen s o Some Li huanian and La ian owels Bakšienė Rima, Agnė Čepai ienė 2017a: Lie u ių a mių ansk ipcija: adicija i IPA. – Linguis ica Le ica 25, 203–229. Bakšienė Rima, Agnė Čepai ienė 2017b: Ta p au inės one inės abėcėlės aiky- mo lie u ių a mių ga sams galimybės. – Bal is ica 52(1), 105–135. Bladon R. An hony W., Gunna Fan 1978: A wo- o man model and he ca - dinal owels. – Speech T ansmission Labo a o y – Qua e ly P og ess and S a us Repo , 1/1978. S ockholm: KTH, 1–8. DLKG 2005: Daba inės lie u ių kalbos g ama ika, ed. Vy au as Amb azas, au o iai Vy- au as Amb azas i k ., 4-as pa ais. leidimas. Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidybos ins i u as. Ekblom Richa d 1922: Manuel phoné ique de la langue li uanienne. – A chi es dʼé- udes o ien ales 19. S ockholm: No s ed . Ge ullis Geo g 1930: Li auische Dialek s udien. Leipzig: Ma ke & Pe e s Ve lag. Fan Gunna 1983: Fea u e analysis o Swedish owels – a e isi . – Speech T ans- mission Labo a o y – Qa e ly P og ess and S a us Repo , 2–3/1983. S ockholm: KTH, 1–18. Gi denis Aleksas 2009: Vadinamųjų su ap inių d ibalsių [ie uo] ga sinė i onolo- ginė sudė is. – Bal is ica 44(2). Vilnius: Vilniaus uni e si e as, 213–242. Gi denis Aleksas 2014: Theo e ical Founda ions o Li huanian Phonology (English ansla ion by S e en Young). Vilnius: Eug imas. Gi denis Aleksas, Aldonas Pupkis 1978: Bend inės kalbos no minimo i kodi- ika imo p incipai. – Bal ų kalbos i jų y inėjimo me odai. Vilnius, 53–66. G igo je s Ju is 2012: Acous ic and Audi o y Cha ac e is ics o he La ian Mo- noph hong Sys em. – Linguis ische Be ich e 230/2012. F ank u am Main: Ins i u ü Linguis ik, 155–182. G igo je s Ju is 2013: P oblems using he adi ional acous ic cues o he pho- nological in e p e a ion o owels. – Bal is ica 48(2). Vilnius: Vilniaus uni e si e as, 301–312. G igo je s Ju is 2016: Acous ic cha ac e is ics o he La ian diph hongs p oduced by male and emale in o man s. – Bal is ica 51(1), 149–168. G igo je s Ju is, Ju gi a Ja osla ienė 2015a: Compa a i e s udy o he quali- a i e ea u es o he Li huanian and La ian monoph hongs. – Bal is ica 50(1), 57–89. JURGITA JAROSLAVIENĖ 216 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVII G igo je s Ju is, Ju gi a Ja osla ienė 2015b: Es u u a espec al e du ação dos mono ongos em ambas as línguas bál icas con empo âneas. […] Linguis ica Le ica 23, 68–92. HIPA 2007: Manual da Associação Foné ica In e nacional: Um Guia pa a o Uso do Al abe o Foné ico In e nacional. A Associação Foné ica In e nacional, Oi a a imp essão, Imp essa no Reino Unido na Uni e si y P ess, Camb idge. Ii onen An i 1987: A banda c í ica na explicação do núme o de ogais possí eis e das dis âncias psicoacús icas das ogais (Resumo). […] Helsingin yliopis on one iikan lai oksen monis ei a 12. Helsínquia: Uni e sidade de Helsínquia. G á ico IPA: <h p: www.ipacha .com In e ac i e> (žiū ė a 2017 10 02). IPA 2015a: O Al abe o Foné ico In e nacional. P ieiga in e ne e: <h ps://www.in e na ionalphone icassocia ion.o g/con en / ull-ipa-cha > (žiū ė a 2017 10 02), IPA 2015b: O Al abe o Foné ico In e nacional. G á ico IPA com sons. P ieiga in e ne e: <h p: www.in e na ionalphone icalphabe .o g/ipa-sounds/ipa-cha -wi h-sounds/> (žiū ė a 2017 10 02). IPA 2017 - Associação Foné ica In e nacional P ieiga in e ne e: <h ps://www.in e na ionalphone icassocia ion.o g/> (žiū ė a 2017 10 02). Ja osla ienė Ju gi a 2014: Ca ac e ís icas espec ais das ogais li uanas: algumas p elimina y esul s o a new expe imen al esea ch. – Linguis ica Le ica 22. Rīga: LU Ins i u os de Língua La iešu, 6884. Ja osla ienė Ju gi a 2015: Li uânia linguagem umpųjų i ilgųjų balsių kiekybės i kokybės e alonai. […] Bend inė kalba 88, 1[…]17. P ieiga in e ne e: <h p: www.bend inekalba.l /H ml/8888_Ja osla iene_BK_88_s aipsnis.pd >. Jassem Wik o 1973: Pods awy one yki akus ycznej. (em inglês) Va só ia: Minis é io Público de Va só ia. Daniel Jones, 1949: Os p incípios da Associação Foné ica In e nacional: sendo uma desc ição do Al abe o Foné ico In e nacional e a manei a de usá-lo, ilus ada po ex os em 51 idiomas. Lond es: Associação Foné ica In e nacional. Taylo Jones 2016: Po que o Al abe o Foné ico In e nacional (IPA) é a melho coisa de semp e. P ieiga in e ne e: <h p: www.languagejones.com/blog-1/2016/12-24/why- he-in e na ional-phone ic-alphabe -ipa-is- he-- bes - hing-e e > (žiū ė a 2017 11 15). Lade oged Pe e 1975: Um cu so de oné ica. No a Io que, Chicago, e c. Ha cou . B ace Jo ano ich, Inc. (em inglês) S aipsniai / A icles 217 Di e en IPA Equi alen s o Some Li huanian and La ian owels Lade oged Pe e , Ian Maddieson 2002: Os sons das línguas do mundo. Malden, edi o a Blackwell. Laua Alise 1997: La iešu li e ā ās alodas onē ika. Rīga: Z aigzne ABC. 1997: G amá ica li uana, ed. po Vy au as Amb azas. Vilnius: Bal os lankos. (em inglês) LKE 2008: Enciclopédia da língua li uana, sul. Kazys Mo kūnas, e melho. Vy au as 2-as pa iksl. i papild. leidimas. Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidybos ins i u as. LVG 2013: La iešu alodas g ama ika. Au o i: Auziņa I. e al., Rīga: La iešu alodas Amb azas. Qual é o eu nome? Ins i uições. Ma kus Dace, Dzin a Bonda 2014: Ie ads onoloģijā [In odução à Fonologia]. Riga: Zinā ne. (em inglês) Mikalauskai ė Elžbie a 1975: abalho oné ico da língua li uana. Vilnius: Mokslas. James Mille 1989: In e p e ação pe cep i a audi i a da ogal. […] Jo nal da Sociedade Acús ica da Amé ica 85, 2114[…]2134. P ieiga in e ne e: < h p://asa.sci a ion.o g doi/10.1121/1.397862> Olson Kenne h S. 2015: Ilus ações do IPA. P ieiga in e ne e: <h p://www-01. sil.o g/~olsonk/ipa.h ml> (žiū ė a 2017 10 02). Pake ys An anas 2003: oné ica da língua li uana. Vilnius: Enciclopédia. Ski man as Pe as, Aleksas Gi denis 2001: Naujesni a mių one inės ansk ipcijos ašmenys. - O Aleksas Gi denis. T abalho de Kalbo y os 3. Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidybos ins i u as, 335[…]351. S undžia Boni acas 1990: Kazimie as Šaulys, Juodžiūnai a mė ( ec.) […] Bal is ica 26(2), 191–192. S ece ičius B onius 1960: Li uânia e inglês kalbų balsių lyginimo klausimu. Mokslo da bai: Užsienio kalbos 9. Vilnius: Vilniaus als ybinis pedagoginis ins i u as, 29–48. T aunmülle Ha mu 1988: Exp essões analí icas pa a a escala senso ial ono ópica. […] Pe ilus 8. Es ocolmo: Uni e sidade de Es ocolmo, 93 […] 102. Wikipedia: Williamson G aham 2015: English Speech Sounds 101. P ieiga in e ne e: <h ps:// www.sl in o.com/ess101- owel-pa ame e s/> (žiū ė a 2017 10 02). <h ps://en.wikipedia.o g/wikiFile:IPA_ owel_cha _2005.png> (žiū ė a a i ikmenys? 2017 10 02). JURGITA JAROSLAVIENĖ 218 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVII Kodėl ski iasi kai ku ių lie u ių i la ių kalbų balsių a p au iniai one inės abėcėlės SANTRAUKA (em inglês) Pas a aisiais me ais ap ašan daba inių bal ų kalbų ga syną, balsiai i p iebalsiai ne ik i iami, klasi ikuojami i lyginami ienodus aikan a panašius me odologinius p incipus, be i ienodinami šių kalbų ga sų ansk ipcijos ašmenys. Vienokie a ki okie a p au inės one inės abėcėlės (TFA, an. In e na ional Phone ic Alphabe , IPA) ašmenys daba inių las bend inių bal ų kalbų balsiams pa enkami nea si ik inai. Šio s aipsnio pag indinis iks- glaus ai paanalizuo i, ku ie lie u ių i la ių umpųjų i ilgųjų balsių a p au inės one inės abėcėlės simbolių a i ikmenys nesu ampa i kodėl. S aipsnyje a k eipiamas dėmesys, kokios galimos įp as os ( adicinės) daba inių bal ų kalbų pas o ios a ikuliacijos balsių klasi ikacijos i kuo ski iasi a p au inis (pagal TFA p incipus s anda izuo as) ga sų ski s ymas. Kaip žinoma, a p au inė balsių klasi ikacija i in pa anki pagal ienodus a ikuliacinius p incipus i ian i lyginan ski ingų kalbų ga syną, odėl siekian objek y umo i p eciziškumo, TFA ansk ipcijos ašmenys lie u ių i la ių kalbų balsiams pa ink i, pi miausia a siž elgian į ins umen inio ezul a us (spek ines balsių cha ak e is ikas, audicinį y imo įspūdį, a imą i pan.). S aipsnyje klasi ikuojan lie u ių i la ių kalbų balsius pagal ski ingą me odologiją, pab ėžiama i ski inga e minų a osena, ku i iki šiol nė a nusis o ėjusi, lie u ių i la ių kalbomis klasi ikuojan i lyginan ga syną pagal a p au inę one inę abėcėlę. Į eik a 2017 m. no emb o 28 d. JURGITA JAROSLAVIENĖ Ins i u os de língua li uana Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Li uânia ju gi a.ja osla [email protected]