scieee Open visual document viewer

Mariaus Katiliškio raštų palyginimai: kalbinė terpė ir nauja prasmė

Janina Švambarytė-Valužienė; Lina Kazlauskaitė

Full text

S aipsniai / A icles 129 JANINA ŠVAMBARYT-VALUŽIEN Ins i u o das línguas Lie u ių Di eções de pesquisas acadêmicas: esc i as on es de a mės análise, a mių leksikog a ija e leksikologia, socioling is ica, sin aksė. LINA KAZLAUSKAIT Šiaulių Auš os museus Osslinių pesquisas di eções: es ilís ica, sin aksė. MARIAUS KATILIŠKIO LEÁŞT PALYGINIMAI: KALBIN TERP NAUJA PRASM Compa ison o Tex s by Ma ius Ka iliškis: Linguis ic En i onmen and New Meaning ANOTACIA Es ipsnyje à sociedade da ciência ap esen adas dois esc i o Ma iaus Ka iliškio omanų Miškais a ena uduo e Išėjusiems neg įž i a inės p iemonės palyginimo analiza i g e inimas. Ap a ian a mencionados Ka iliškio omanų palyginimus no a-se que omanų kalbinė e pė cons i ui condições compa aimus p aplės i suplemen omąja apsup imi. En ão a imagem não enka compa ação unções, é escalonado a sepa adas compa ação pala as. Po an o lei o u já não é deixado de espaço compa ação pa a pe cebe adicionalmen e, pois Ka iliškis c ia al imagem, qualio lei o não espe a. ESMINIAI VOODŽIAI: compa ação, emas e ídeo elaçãois, compa igamo sanda a, suplemen omji compa aimo en olup is. ANNOTATION The a icle p esen s he scien i ic socie y wi h he analysis and compa ison o wo no els by Ma ius Ka iliškis Miškais a eina uduo and Išėjusiems neg įž i in e ms o he li e a y de ice o simile. While discussing he similes used in he a o emen ioned no els by Ka iliškis, he au ho obse es ha he linguis ic en i onmen o he no els c ea es condi ions o expand he similes by complemen a y su ounding. Then he image loses JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ, LINA KAZLAUSKAITĖ 130 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVII he unc ion o compa ison and is di ided among indi idual wo ds o he simile. Hence, he e is no space o he eade o comp ehend he simile in a adi ional manne , because Ka iliškis c ea es such an image which he eade does no e en expec . KEYWORDS: simile, heme-image ela ionship, composi ion o he simile, complemen a y su ounding o he simile. ĮVADAS Asocia i usis pensa […] isso é a o és e lexindagem conscien iessa p ocesso, džian is g e in i pagal kokį šalu inį požymį i gana a imus, i ne isai ski in- gus daik us, gy ūnus, augalus i pan. Kalbos eksp esy inimas lyginimu, adi- leinamasis compa ação, eqüen e não só discu so, mas e g ožinės, publicis inės, a é cien í icas li e a u a ex os. Segundo Juozo Pikčilingio, a compa ação com a coisa p o éssia, mesmo e mažmožį a á em olhos k in an į (Pikčilingis 1989: 43). Palyginimas é enôškinho de in es igação in e disciplina : ele į a us e lingubinikam (s ilis am, sin aksininkam) como leksinė e seman inė, s uk ū inė e g ama inė jung is, e li e a u ologam, como meninė aiškos p iemonė. V alemančių i usų kalbų s ilis ai compa aimos classi ica a opų (Я 1998: 520 521; Брандес 1983: 140). Es ilis as Lie u ių desc e e a compa ação como meio a ans e el inei signi icado su gi , como me a o ização basea (Pikčilingis 1975: 352356; Župe ka 1980: 1819). Lenkų e la ių kalbininkai ambém acen ua o p ocesso de me a o ização (Ku kowska, Sko upka 2001: 202; Jenke ics 1967: 140). E es ilis icos pesquisado es, e li e ū ologos compa ação como pe cebe como complexa aiškos e amen a. Ele ge almen e é conside ado d ina e cons ução (Zabo skai ė 1982: 106; Ramonai ė 1972: 1822; Голуб 1986: 238; Брандес 1983: 140; Koženiauskienė 2013: 151152). Exis e e ou a opiniões, que além do que se compa a, e do obje o com que se compa a, indica-se e e ium compa a iones ( e ciá io memb o do compa a , plg.: Župe ka 1997: 59). A ipsnyje a compa ação é pe cebida como ina is unidade: ema, imagem ( ema) e base de compa ação (Kazlauskai ė 2006: 66–74). De aco do com a es u u a compa ação pode se cheio e incomple o, e isso lemb a seminė a composição das pala as. Palyginimas, como sin aksinė kons ukcija, g ama iniu e s uk u iniu pon o de is a sa i a. Li uães e usos lingüis as são dis inguem simples uosos e expands inius compa ações. Sem as ões classi icação em de alhe desc i a po Vale ijas Ramonai ės (1972: 1822). Nas línguas Rusas e okieças dis ingue-se compa a i os cons uções menos (Rosen hal 1987: 379; Брандec 1983: 141). Lenkai a compa ação nusako jak, jako, niby, ni o, na ksz al , jak gdyby (Ku kowska, Sko upka 2001: 201), e la iai kā, nekā, i kā, jo-jo (MLGLV I 1959: 771773; LVG 2015). Ramonai ė dis ingue a é no e simples cons uções de compa ações: compa ações, conjugados como, a y um, a si, A igos A icles 131 / Ma iaus Ka iliškio aš ų palyginimai: kalbinė e pė i nauja p asmė como, nelyginan , i , nei; įnaginho do aleg exp essam-se compa ações; p ielinksniu p ieš; palyginimai su eiksmažodžiais mena, p imena; palyginimai co elia i ias (san ykinhas) compa imas; compa ações com com būd žiais panašus, legus e e dadei o, compa ações, complemen am modalinhas pala as odos, pa ece, saky um e pan. ; negamiais compa ações. Cadê a exis ência es endes ões compa ações, cons i uídos de á ios sen inhas e possibili ando ab ange a é odo o pa ág a o, indicam não só li uãos, mas e la ians, usos idiomas on es (Розенталь 1987: 379; Голуб 1986: 239240). Na língua po uguesa usam-se mais dois e mos: posaco compa a amois e sen inhas compa a amois (LKG 3 1976: 653689; Gai enis, Keinys 1990: 116). Es es e mos desaco g ama icais ligamen os en e pala as numa sen ença e b ečia isomąjį, ju iminį da compa a i a imagem (DLKG 1997: 634). O e mo paliginimo é usado e azeologijoje, e desc e e-se como kogni y inė me á o a (Ma cinke ičienė 1994: 14; Koženiauskienė 2001: 206215; 2013: 153160)1. MEDIAMOJA TIRIAMOGA, OBJECTIVOS, METODOS E UZDAVINHAI Um dos mais au en iškos e e baingãos esc i o es do No e Li uânia li e a u ologos econhecido Ma ius Ka iliškis (Albinas Vai kus, 19141980). Sob e seu omanų língua exis e uma d ejopos opinião. Umeni g ia Ka iliškį po e bigum, linguagem sub ilumą (Kubilius 1995: 453; Bukelienė 1999: 7699; Sp indy ė 2012: 49 53), e ou os dizem que a e bigum excessi amen e complica a pe cepção da men e (Raila 1991: 549; Nyka-Niliūnas 1996: 213). Ca iliškis mui o alo iza a a pala a, semp e en a iza a sabendo de ais, os quais só um ou o albininho esup an ąs, mas sen ia que com o passa do empo emig ação esc e e o na a-se cada ez mais di ícil: Nė a aquele solo, que a língua alimen in ų. A i ūkom do nas o molio. (Macijauskienė 1981: 56). S aipsnyje examinam omanos Miškais a eina uduo (1957) e Išėjusiems neg įž i (1958) eikėjus ca ac e izuojan ys palyginimai. Me áliaga cole ada a pa i 1991 m. omanos pe laidos, com o obje i o e ela Ka iliškio compa ações a iações e c iada cul u á ia a compa ação sen ido. Pa a esse im, são le an adas as seguin es a e as: seleciona , es u u a e discu i Ka iliškio omanų Miškais a ina uduo e Išėjusiems neg įž i palyginimus de aco do com a base de compa ação; sug e i i ambos omanos compa ações e suas a iações; a isa -se c iadas compa ações suplemen a a apsup ão (p epozicínio ou pos pozicínio ma cinio, en o noybę) e exlyškin i Ka iliškio omanų palyginimų peculia umą. A ma e ial acumulado aplicam-se mé odos de análise, g e imen o e sín end inho. 1 Au o ês não esol ia eó icos p oblemas de compa ação, po que isso se ia um ema de a igo sepa ado. JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ, LINA KAZLAUSKAITĖ 132 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVII ROMANO MIŠKAIS ATEINA RUDUO PALYGINIMAI Compa a i a Ka iliškio api elhiam não só p incipais p o agonis as omano (Tiliui, Agnei, Monikai, Do eikai), mas e episodiniams (Tugaudžiui, Raudonajam Pe ui, Gužienei e k .) desc e e . Temas de compa ação e ídeo con e amoji análise mos a, que Ka iliškio pe sonagens são compa ados com humano quidadesim, enóškinias da na u eza, i ens bui ais, imp ensa, nau osaco pe sonagensis (ž . 1 anexo). Pa elhamen o com os enômenos da na u eza ge almen e nsakomas pala as en os, emp a, pe kūnija, seca. Gi ūnija, como base de compa ação, in oduzidaias domés icas (a klys, cão, ka inas, gaidys, žąsinas, pe ekšlė) e sel á icos animais, paukščiais e e c. (le , ki mėlė, ž i blis, pempė, pe eliškė). Do augmenís Ka iliškis ge almen e menciona šaką, medį, e škė ožę, žolę (ž . 1 diag amą). A léxica de base de compa ação em odos os diag amas é ap esen ada segundo a equência de consumo de pala as. en os, emp a, pe kūnija, seca le as, ki mėlė, g i blis, pempė, pe eliškė base de compa a- ção na u eza ca klys, šaka, á o e, e škė o- žąsinas, zolė pe ekšlė shuo, ka inas, gaidys, žė, 1 DIAGRAM A. Romano Miškais em em uduo pe sonagens compa ando A igos A icles 133 / Ma iaus Ka iliškio aš ų palyginimai: kalbinė e pė i nauja p asmė Palyginamen os imagem amplia-se ou sus ujamo-se a iediais pažyminiais, plg.: (šuo) pikčiausiai pasiu ęs, (a klį) jauną ka š ak aujį, (šuo) be uodegos, (obuolys) subuky as, s y uojančio an água gluosnio (šakelė), (be žas) p ag ęž u kamienu, ka pa asa io (d elksmas), d ungnas as e e y hing (lie us), bijūno (žiš as) que gei os desiskin i i p i p isiseg i, sias (saus a), senas (ž i ) e pan. Ka iliškis, compa ando agen es com a na u eza, não só e não an o pa yškina pe sonagens ce o ca á e ou de apa ência qualidades, quan o c ia uma no a lingubinę sen ido, que é incomum, não(si) ikė a, no adicinė, po an o compa ação não é possí el pe cebe adicionalmen e, e àsp audizado em leksina signi icado do basindo da compa ação. Anašus imagem é c iado e daqueles compa ações, cuja base de compa ação é humano (ne)kul ū inė, com ele elacionada socialinė aplinka. Romane Miškais a ina uduo mais equen emen e compa ada kininys ę nusakančiais pala as (mãe, c iança, kūdikis). Ka iliškis como compa a i o base a gos a im i socialina pe enomybę žyminčius (zemdi bys, ūkininkas, kaimie is) pala as. Rašy ojo pasi enkami (ne) kul ū inę (s ulpas, laik aščio skiau ė; šmėkla, gi uoklis, čigonas) semmę u in ys pala as (ž . 2 diag amą). com a na u eza púlpas, jo nalinho skiau ė ag icul o , azendei o, kaimie is Basica de compa a- ção humano culina yė aplinka šmėkla, bo uokli- mãe, c iança, s, kūdikis čigonas 2 DIAGRAM A. Romano Miškais emena uduo ac o es em compa ação com humano ambien e cul u aline JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ, LINA KAZLAUSKAITĖ 134 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVII A base de compa ação expande-se ou sus inja-se a iedíssimos pažyminiais, plg.: pabaig u ėse do as (da bininkas), (ma ina) kūdikį, (pusme gė), išleis a išeigai, bažnyčion ou pas d auges, ik a gailes ingoji (sesuo), isai suaugęs ( y as), (kunigas) de sakyklos, šlubasis žiau iai sunioko as (žiki ), žaislinį (žiogą), (s mogai) de kelių, linų (pdaspul) de ma kos e panė. Do omano Miškais em em uduo pessoas ca ac e izan es compa ações e , que a imagem p aplês a de con ex o adicional (p epozicinio ma cinio, ex ensênio pos pozicinio ma cinio). Ka iliškis mui o inamen e, digamos, conscien iosamen e, como base de compa ação bem como suplemen omąja en olup imi nusako emas eiškinį, daik ą ou eiksmą, po an o adicionais imagens de compa ações pe manecendo o mesmo, só passelkamas ou o undamen o de compa ação, ajudando c ia no o sen ido do ase. Da não adicionalmen e c iadas compa ações b ilhėja pe sonagens adicionais de exibição de alhes. Mulhe es e meninas são u o sudėjimo, saudá eis, audonsk uos ės, š iesiaplaukės (pa yみに, Agnė). Gaikinai e homens o es, al os (Každaila, Tilius), exce o aqueles que não êm pe manen es mo adias. Eles são luoši (Lau ynas) ou seny o idade. ROMANO IŠJUSIEMS NEGRÚŽTI PALYGINIMAI Esse omano p o agonis as bas an e condigiški, ma a ida das pessoas omane bas an e chao iškas. Con ado jui, êglies e ka iem, ledo ybe, es anhosem, mulhe es desc i ados compa ações ap esen am anexo 2 do a igo. Esse omano os p o agonis as ambém são compa ados com a na u eza. Só aqui animaisija, augmenija e na u alhas eiškiniai, com os quais se compa a, Ka iliškio são eduzidos ou in oduzi ijam como nenuspėjami eiškiniai. An ai em compa ações com shunimi, ca liu, a inu, ka inu a imagem p elociam não só pos poziciniais ou p epoziciniais pažyminais: pasiu ę (šunys), caçaoklinis (šu a) akylai sekęs padė į e i, (kiaulė), žydama į snukį iela, išda is (jau is) e pan.), mas e en o nois: (a klys) ganykloje, (a inas) ekis p o kaimenė abzdly ė sa o p o p o lak os, plg (bu inė) siau ė lak os.: p iešakyje, (ka inas) į a nėno inkilą i pan. Palyginimų su žodžiais sk uzdėlė, bi ė, ply a ilio, imageo (bi ė) e pan. Lignando com plan aia gėlė, ūglis, sly a esc i o ap imoja imagem com pažyminiais, plg.: excelen e e e ą (gėlę), nuskin ą no ja dins e gėlynās do ex emo no e, (sly a) pamėlyna ęs e nunokęs, ąšus s iebo (ūglis), g asin não ucus apgalė i senąs medžio kelmą e pan. A compa ação com os ichinhos enômenos da na u eza (pu slas, g iausmas, c uša, ulcão) a imagem ala gada só ez um ulcão a a ua (ž . 3 diag amą e 2 abelę). A igos A icles 135 / Ma iaus Ka iliškio aš ų palyginimai: kalbinė e pė i nauja p asmė šua, ka inas, ca nei o, ca klys pu slas, g iausmas, k uša, ulkanas base de compa aç- ão na u eza sk uzdėlė, bi ės, abzdžio lėly ė gėlė, ūglis, sly a 3 DIAGRAMA A. Romano Isá ias neg įž i pe sonagens compa a i a com a na u eza Romano Isá ias neg įž i compa ações onde que adicionalškesni, ečiau limi a i i pažyminių, e Ka iliškis já compa a i o pag indu elkia skai y oją indi idualias e kul ū inės p asmės paieškoms. Compa ação pag indo com humano cul u ine ambien eca diag ama equni pala as nebylys, nek ikš as, sa acėnas. Pażymnych, og aniczających po ównaniu sensmę, omane e a, plg.: nek ikš ų kūdikiów, ik i sa acėnai, kokie mieszkańcy wysów laukowych o chidėjų ainikais e pan. As pala as apynžiais i ps is, lėlė, sėmenų maišas compa a-se quase sem pažyminių. Pa ág a o de compa ação pala as Jū a ė, Samsonas, kinų die ai is e k . o necem lei o jui amplnį não só Li uânia, mas e mundinio da cul u a, li e a u a, música acen em signi icminį. Base de compa ação šmėkla, de nias u ilizados sem pažyminių (ž . 4 diag amą). Romano Išėjusiems neg įž i palyginimo pag indas a spindi Ka iliškio kul ū i- nę i li e a ū inę pa i į, o palyginimai pa yškina pa ekusių į be il išką padė į es ado emocional dos pe sonagens. JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ, LINA KAZLAUSKAITĖ 136 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVII nebylys, nek ikš as, sa acėnas elnias, šmėkla Basica de Compa ação humano cul u inė aplinka apyn i ps is, lėlė, sėmenų maišas Jū a ė, Samsonas, kinų die ai is 4 D I A G R A M A. Romano Isėjusiems neg įž i pe sonagens compa ação com humano cul u aline ambien e Romano Isėjusiems neg įž i pasako ojas compa ado com á ios animais, i ens, es yškinančiais i meza e jausmingumą po nãougebimen o neišduo i Tė ynės. Fêglia compa am-se não só segundo o ex e io sinalí, mas e po eks inio, ab iendo emocional klodą. Vado ybę ca ac e izando compa a i os en am-se ex yškin i homem ydas: šiu kš umu, žiau umu, gobšumu, ine iškumu, pik umu. Es imi, menca conhecidos ou não conhecidos pessoas compa am-se acen uando qual o daic o, enómeno ou ação coincidindo com compa ada o homem. Mulhe es são compa adas com plan as e enômenos na u ais IŠVADOS Ma ius Ka iliškis compa ação enden e a expandi adicionalmen e pela en olup imi (p epoziciniu ou pos poziciniu ma ciniu, en o noybe). Viagdas como não enca mais compa ação de unção. De ido ao compa a i o desc i i o, na u eza seman ínico, a ca ga é escalonada pa a pala as sepa adas. Pa a A igos A icles 137 / Ma iaus Ka iliškio aš ų palyginimai: kalbinė e pė i nauja p asmė pe cebe o sen ido, é p eciso e e i -se não à cen al pala a de compa ação, e sim à o alidade do conjun i o. Es e modelo de compa ação mais ca ac e ís ico ao omance Miškais emina uduo. Romane Es exi om neg įž i ais compa ação sclaidos menos. Mais equen emen e ela é no ada, quando o au o p akalba poe icamen e ou emba ca em epinio desc einamen o. Se a compa ação umpas, Ka iliškis compa a o con ex o compa a i o compensa a base de compa ação e mic ocon ex o. Romane Issoėjusiems neg įž i p e alece adicionais compa ações. Romano Miškais a ina uduo compa ações não adicinais e onde que es adingesni. No a-se que Ka iliškis muda imagem, que na consciência do lei o em uma ce a de inição, base de compa ação e expõe ou a apa ência ou modo peculia idade (caip ca klys (nusižio a au); como sly a (pamélęs) odo o co po, não só o na iz). Ambos os omãs compa ações je inação le a à idéia, que esc i o linguagem, como i ą o ganism, cons an emen e keiça e cul i a no os lexicos conjunções sen idos. Romane Miškais a ina uduo obse ima pi miné nominação. Palyginimas pode soa a é como de inição da pala a p incipal. Aqui udo é imensamen e p óxima e e dadei a: Ka iliškis ligindando necessa iamen e de alizou, como se isso nepada ius compa ação lik ų nesup as as. Romano saídas neg įž i língua passa pa a um ní el mais ele ado (an inę nominację). Mais equen emen e descob e-se apenas ex e na coincidência de cone inamiais coisas, e o lei o em mesmo išši ua o código (especialmen e compa ações, que encodi icam a cul u a do mundo em sen ido amplo (hab očius, li e a u a, eligião e e c.). LITERATŪRA E CHALTINIAI Bukelienė Elena Nijolė 1999: P ozos keliai keleliai. Vilnius: Soles del a. DLKG Daba inės lie u ių kalbos g ama ika. Vilnius: Mokslo e enciclopedijas Ins i u o de Edição, 1997. Gai enis Kazimie as, Keinys S asys 1990: Kalbo y os e minų žodynas. Kaunas: Š iesa. Janke ics And is 1967: Piezīmes pa salidzinājumas pa ikulas kā lie ošānu. La iešu alodas kul ū as jau ājumi. 3 laidienis. Ka iliškis Ma ius 1990: Užuo ėja. Esemseguiu não ês e . Vilnius: Vaga. Ka iliškis Ma ius 1991: Miškais a eina uduo. Vilnius: Vy u ys. Kazlauskai ė Lina 2006: Compa ações que ca ac e izam os p incipais p o agonis as Ma iaus Ka iliškio omane Miškais a eina uduo. Ac a humani ica uni e si a is Saulensis 1. Šiauliai: Šiaulių uni e si e o leidykla, 66–74.