Sudėtinių Marijampolės apskrities helonimų motyvacija

78 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII DALIA SVIDERSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunek badań naukowych: onomastyka (badania nad słowotwórstwem, pochodzeniem i motywacją nazw własnych). ZŁOŻONYCH HELONIMÓW POWIATU MARIJAMPOLSKIEGO MOTYWACJA Motivation of Composite Helonyms of Marijampolė County ADNOTACJA Artykuł stanowi kontynuację wcześniej prowadzonych badań nad arealną toponimią litewską. Przeanalizowano w nim motywację złożonych helonimów jednej jednostki administracyjnej – międzywojennego powiatu mariampolskiego – zapisanych w kwestionariuszach nazw miejscowych. Badanie odzwierciedla dążenie do rejestrowania zanikających (już wymarłych) nazw małych obiektów wodnych oraz ujawnienia ich potencjału poznawczego, na podstawie innych, nie mniej wartych zachowania, danych z kwestionariuszy międzywojennych. W celu jak najbardziej wiarygodnej interpretacji motywacji hydronimów oparto się na materiałach ankiet międzywojennych, dokumentujących czynniki nominacji oraz rezultaty działalności komunikacyjnej przedstawicieli wspólnoty językowej, które pomogły wyjaśnić rzeczywiście reprezentowaną treść hydronimów i pseudomotywację. Wyniki analizy wykazały, że motywacja poprzez „twórcę” nazw utrwala i konserwuje środowisko naturalne, społeczne i kulturowe oraz jego szczegóły. Informacyjne z etnokulturowego punktu widzenia w strukturze nazw są nazwy ptaka i istoty mitycznej, pełniące funkcję kodowania aksjologicznego i stereotypowego wartościowania, a także pseudomotywatory utrwalające asocjatywne związki jednostek językowych. Za wartościową należy uznać również interpretację cech motywacji metaforycznej ekspresji badanych hydronimów. SŁOWA KLUCZOWE: okres międzywojenny, toponimy, hydronimy, helonimy, helonimy złożone, nominacja, motywacja, pseudomotywacja. ADNOTACJA Artykuł stanowi kontynuację wcześniejszych badań litewskiej toponimii arealnej. Bada motywację złożonych helonimów z jednej jednostki administracyjnej – międzywojennego powiatu mariampolskiego – odnotowanych w kwestionariuszach „Nazwy miejscowości”. Badanie Artykuły / Articles 79 Sudėtinių Marijampolės apskrities helonimų motyvacija odzwierciedla wysiłki zmierzające do zarejestrowania nazw małych obiektów wodnych, które mają ulec wymarciu (lub już popadły w zapomnienie), oraz do ujawnienia ich gnoseologicznego tential based on other data from the interwar questionnaires which are also worthy of preservation. To achieve as reliable interpretation of the motivation of hydronyms as possible, pothe article odwołuje się do danych pochodzących z międzywojennych kwestionariuszy, w których odnotowano czynniki nominacji oraz wyniki aktywności komunikacyjnej członków wspólnoty językowej, przydatne do wyjaśnienia rzeczywiście reprezentowanej treści hydronimów i pseudomotywacji. The findings revealed that through the name-giver the motivation records and consłuży otaczającemu środowisku naturalnemu, społecznemu i kulturowemu oraz jego szczegółom. Nazwy ptaka lub mitycznego stworzenia użyte w strukturze nazewniczej jako pseudomotywatory, rejestrujące związki asocjacyjne jednostek językowych, które pełnią funkcję kodowania aksjologicznego i stereotypowej oceny, są informatywne w kategoriach etniczno-kulturowych. Za wartościową uważa się również interpretację cech motywacji metaforycznego wyrażenia omawianych hydronimów. SŁOWA KLUCZOWE: okres międzywojenny, nazwy miejscowe, hydronimy, helonimy, helonimy złożone, nominacja, motywacja, pseudomotywacja. 0. WPROWADZENIE W kontekście współczesnych badań lingwistycznych, ukierunkowanych na związek narodu, myślenia, kultury i języka (Gritėnienė 2006, Gudavičius 2009, Lubienė 2015, Березович 1997; 2010; Кубрякова 2004; 2012 i in.), kontynuowanie badań litewskiej toponimii lokalnej, utrwalającej treść czasoprzestrzeni opartą na narodowym światopoglądzie i pojmowaniu świata, jest znaczące i perspektywiczne. Dowodem przemawiającym za wybranym kierunkiem badań jest analiza motywacji helonimów utworzonych sposobem złożenia (Sviderskienė 2016). Opiera się ona na wynikach analizy sytuacji onomastycznej1, świadczących o empirycznym doświadczeniu przedstawiciela wspólnoty językowej określonego obszaru etnicznego, jego relacji z otaczającym mikrokosmosem (wsią międzywojenną), jego postrzeganiu i kategoryzacji. Zatem rozwój kierunku badań toponomastycznych w ramach nowego paradygmatu w pewnym stopniu wzbogacił również toponimikę litewską. Ponadto analiza onimów międzywojennych jest jednym ze 1 Zob. na temat terminu sytuacja onomastyczna TMOI: 19, 71. DALIA SVIDERSKIENĖ 80 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII sposobów pomagających zachować dziedzictwo kulturowe i przyczyniających się do realizacji zobowiązania2 sformułowanego przed niemal półwieczem przez Aleksandrasa Vanagasa. Do tej pory opinie językoznawców, którzy analizowali pod względem słowotwórczym rodzimą toponimię utworzoną sposobem złożenia, różnią się. Wytoczoną przez A. Vanagasa drogą analizy struktury tych form podążali wszyscy badacze litewskich nazw miejscowych i, uwzględniając różnorodność relacji syntaktycznych między głównym a pobocznym członem dwuczłonowej nazwy, matu, be hidronimų, detaliausiai išanalizuoti Lietuvos oikonimai (Razmukaitė dzielili złożone toponimy na dopełniaczowe i kwalifikacyjne3. W tym for2003b: 63–80). Bronys Savukynas w odrębnej i ważnej dla badań litewskiej toponimii recenzji analizy słowotwórczej hydronimów A. Vanagasa4 zwrócił uwagę na būdu padarytus vandenų vardus skirti į sudėtinius derinamuosius ir sudėtinius nederinamuosius5. Į šį pamatuotą siūlymą teigiamai reagavo lietuvių mikonimų niedoskonałości klasyfikacji nazw wodnych i przekonująco zaproponował nominację oraz motywację złożeń, badała je Jūratė Lubienė, a także zasadnie wskazała analogiczne przykłady podziału istniejące w litewskim językoznawstwie, które stały się już tradycyjne6. Można zatem przypuszczać, że w przyszłości złożona toponimia litewska również powinna włączyć się do ogólnej kwalifikacji i klasyfikacji grup związków. W celu wyjaśnienia motywacji helonimów utworzonych sposobem złożenia należy zwrócić uwagę na to, że złożone helonimy zgadzające się to związki, których 2 „Szybkie przemiany gospodarki, prace związane z przekształceniem gruntów, melioracja i budowa dróg szybko zmieniają oblicze ziemi. Wiele nazw miejscowych staje się nieistotnych i popada w zapomnienie. W ten sposób bezpowrotnie traci się wielki skarb” (Vanagas 1973: 6). „Należy zbierać bez wyjątku wszystkie nazwy miejsc, zwracając szczególną uwagę na najmniejsze obiekty, których nazwy szybciej ulegają zapomnieniu lub pozostają niezauważone przez zbieraczy” (tamże, 7). 3 Złożone nazwy wód, złożone z dwóch samodzielnych wyrazów, z których pierwszy, określający, jest dopełniaczem wyrazu pospolitego lub nazwy własnej, nazywa się dopełniaczowymi. Kwalifikacyjnymi nazywa się złożone nazwy wód, których oba wyrazy występują w mianowniku (zob. także Vanagas 1970: 258–259, 273). O litewskich toponimach dopełniaczowych pisał także Bronys Savukynas (szerzej zob. Savukynas 1963: 235–246). 4 Szerzej zob. Savukynas 1971: 166–169. 5 Według tego badacza logiczny termin P. Lebela „les noms gualificatifs“ (nazwy jakościowe), który A. Vanagas przetłumaczył jako „kwalifikacyjne”, należałoby zastąpić terminem słowotwórczym – złożone uzgadniane. Wówczas wraz z dopełniaczowymi lub nieuzgadnianymi złożonymi tworzyłyby one jeden podrozdział nazw złożonych. Między innymi tak zwane nazwy w dopełniaczu mogą być również „kwalifikacyjne”, np. : Strumyk Źródeł i in. (Savukynas 1971: 167). 6 Ze względu na syntaktyczne relacje między członem nadrzędnym i podrzędnym w językoznawstwie litewskim tradycyjnie wyróżnia się dwie grupy połączeń: 1) przydawki uzgadniającej, 2) przydawki rządzącej lub przydawki nieuzgadniającej (zob. także Lubienė 2015: 73). Artykuły / Articles 81 Sudėtinių Marijampolės apskrities helonimų motyvacija człon podrzędny uwydatnia charakterystyczne cechy znaczeniowe innego, członu nadrzędnego7 (na przykład Retos balaitės b. Brb, Tamsióji plýnė rst. Ss itd.). W formacjach tego typu stopień uzgodnienia semantycznego jest największy, informacijos komunikacine prasme jie nesuteikia. Didesnę pažintinę vertę tujednak liczne są również inne formacje – złożone nieuzgadniające nazwy wodne8 (zwłaszcza metaforyczne), chociaż łączliwość semantyczna między ich członem nadrzędnym i podrzędnym jest słabsza. Na przykład złożone nieuzgadniające nazwy miejsc pochodzące od nazw osobowych mają najczęściej znaczenie posesywne (Rudncko rastas rst. Brb), w złożonych apelatywnych nieuzgadniających nazwach miejscowości dopełniacz apelatywu występujący jako turi atributinę reikšmę). Kituose sudėtiniuose apeliatyviniuose nederinamuopierwszy człon określa pewną właściwość miejsca (Žardãkarčių plýnė pln. Vv – vv. W tych nazwach miejsc można dostrzec również znaczenie lokatywne (Palinijos denvardinių darinių reikšmių netapatumą dėmesį yra atkreipęs ir A. Vanagas: bala b. Krsn – bagno znajdujące się przy wyciętym pasie lasu, tj. palinijos). Znaczenia złożonych hydronimów jednego i drugiego typu van- „nie są całkowicie tożsame” (Vanagas 1981: 51). „Zależy to od znaczenia pierwszego, determinującego, komponentu […]” (tamże)9. Zatem przy wyjaśnianiu motywacji hydronimów utworzonych sposobem zestawienia należy uwzględniać różne relacje syntaktyczne między głównym i pobocznym członem dwuczłonowego określenia, ponieważ istotna jest nie suma znaczeń poszczególnych członów, lecz ich całość znaczeniowa, tj. jednolite znaczenie derywatu10. Przeprowadzenie analizy motywacji toponimów oznacza ujawnienie, jak przedstawiciel określonego obszaru etnicznego pozostaje w relacji z otaczającym go środowiskiem, jak je postrzega, jakie jednostki językowe wybiera i jaką stosuje ich kombinatorykę, nazywając ten czy inny obiekt topograficzny. Według Aloyzasa Gudavičiusa „nowe słowo, nowe znaczenie w języku ma oparcie, jest umotywowane, co oznacza, że nazywając nową rzecz, jednocześnie mówimy, dlaczego tak ją nazwaliśmy, podkreślając tę czy inną właściwość lub aspekt nazywanej rzeczy. Wyrażona słownie podstawa nazwy, motywacja, tworzy jej formę wewnętrzną” (Gudavičius 2009: 140). „Po ujawnieniu wewnętrznej formy słowa wyjaśnia się odpowiedź na pytania, jak obiekt na podstawie określonych cech otrzymuje tę czy inną nazwę, jak w procesie nominacji działa świadomość człowieka, o czym i jak myśli dany naród, konceptualizując 7 Za główne (bazowe) uważa się drugie człony balà, pélkė, plýnė, rastas oraz ich formy zdrobniałe i liczby mnogiej. 8 Należy zwrócić uwagę na to, że w artykule termin hydronim jest używany w szerokim znaczeniu. Dėl šio termino vartojimo tiek siaurąja, tiek plačiąja reikšme žr. Vanagas 1999: 239 (pirmuoju atveju terminu pavadinami upės ir ežerai, antruoju – ir kiti tikriniai vandens telkinių vardai: mórz, oceanów, jezior, rzek, stawów, rowów, brodów, bagien, mokradeł itp.). 9 W kwestii nieidentyczności znaczeń zob. także Savukynas 1963. 10 W kwestii takiego podejścia zob. także Urbutis 1978: 150. DALIA SVIDERSKIENĖ 82 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII świat” (Gritėnienė 2006: 24). To ostatnie rozumienie motywacji zakłada myśl o ścisłych związkach między sposobem życia wspólnoty a językiem, a także o narodowym ładunku utrwalonym w jednostkach językowych. I to tylko podkreśla znaczenie analizy nazw małych obiektów hydrograficznych, ponieważ funkcjonowały one najbliżej osób nadających nazwy, były „mierzone” miarą (nie)użyteczności dla ludzkich potrzeb, „wchłonęły” ich postawy, doświadczenia codzienności mikrośrodowiska i określonego okresu – wsi międzywojennej. Kontynuując analizę małych obiektów hydrograficznych, jako przedmiot badań wybrano helonimy utworzone innym sposobem – złożone. Celem artykułu jest wyjaśnienie (interpretacja) motywacji nominacijos polinkius tiriamame plote. Tiklsui pasiekti keliami uždaviniai: helonimów utworzonych w drodze składania, ustalenie, a także: 1) ujawnienie, co w momencie powstania oznaczały zebrane z ankiet „Nazwy ziemi” miejscowości zamieszkanych z okresu międzywojennego oraz ankiet nadleśnictw i opracowane lingwistycznie11 złożone nazwy wód, 2) wyjaśnienie (interpretacja), dlaczego jeden lub drugi obiekt hydrograficzny został nazwany właśnie taką złożoną nazwą, 3) uwydatnienie inwentarza ujawnionych cech motywacji i ich specyfiki. W analizie materiału stosuje się schemat typologii semantycznej nazw miejscowych, który przetrwał próbę badawczą12, został ukształtowany na gruncie własnej toponomastyki13 i uzupełniony uogólniającym kryterium semantycznym. Wprowadzone dodatkowe kryterium pomogło sklasyfikować motywy nominacji według zasad toponominacji: (1) według cech obiektu hydrograficznego, (2) według położenia zajmowanego przez obiekt hydrograficzny w przestrzeni oraz (3) według relacji obiektu hydrograficznego z osobą. Zasady te należy uznać za bazowe, uwarunkowane specyfiką samych nazywanych obiektów14. Dostępny materiał może rozszerzyć ten podział. Na przykład w niniejszym badaniu wyróżnia się nazewnictwo (4) według czasu wykorzystywania / korzystania z obiektu hydrograficznego (zob. 1.4.)). Do badanego materiału stosuje się metodę analizy słowotwórczej, metodę wyjaśniającą (interpretacyjną) z elementami metody porównawczej, metody analizy semantycznej oraz wglądu wewnętrznego. Wyjaśnienia motywacji złożonych helonimów oparto na materiale Słownika języka litewskiego (2013; dalej15 – LKŽe): definicjach słownikowych, przykładach użycia (z uwzględnieniem lokalnej pavardžių žodynas (toliau – LPŽ), abėcėlinė istorinių asmenvardžių kartoteka tożsamości). Główne źródła nazw osobowych – litewskie 11 Ujednolicone, w miarę możliwości opatrzone akcentami. 12 Zob. Sviderskienė 2016. 13 Mowa o schemacie analizy motywacji toponimów opracowanym przez A. Vanagasa (szerzej zob. Vanagas 1981: 4–153), którego przejęte wyjaśnienie motywów nazewniczych według określonej cechy obiektu okazało się niewystarczające. 14 Zob. także. Гoлев 1972; Березович 1998; Sviderskienė 2014; 2016. 15 W artykule zrezygnowano z podawania skrótów niektórych źródeł ze względu na ich częste powtarzanie. Straipsniai / Articles 83 Sudėtinių Marijampolės apskrities helonimų motyvacija (toliau – IAK16). Ieškant asmenvardžių hidroobjektų įvardijimams pagrįsti, pratłumaczyły polskie i niemieckie słowniki, które wymieniono w wykazie źródeł na końcu artykułu. Wyjaśnienia motywacji złożonych formacji toponimicznych oparto na Informatorze administracyjno-terytorialnego podziału Litewskiej SRR (1976; dalej – ATSŽ II), Nazewnictwie rzek i jezior Litewskiej SRR (dalej – LUEV), Słowniku litewskich nazw miejscowych (2008; 2014 – dalej LVŽ I; LVŽ II). Turint omenyje B. Savukyno keltą, onomastikoje ir šiandien aktualią, mintį paisyti onimų ryšių su viso lingvistinio arealo toponiminiu kontekstu (plazob. jednak Savukynas 1966: 172), za ważne źródło, które wsparło badania motywacji złożonych helonimów, należy uznać zgromadzony w różnych okresach z żywego języka zbiór nazw miejscowych – kartotekę nazw miejscowych (dalej – VK17). Ponadto materiał zawarty w samych ankietach i arkuszach spisu nazw miejscowych, zatytułowanych Nazwy ziemi, stanowi most pomagający badaczowi pokonać dystans między obiektem topograficznym a jego nazwą18. Zatem źródła te należy uznać za szczególnie wartościowe przy wyjaśnianiu motywacji nazw miejsc, ponieważ ujawniają sytuację onomastyczną. Wyniki analizy sytuacji onomastycznej, których jakość, jak będzie widać na podstawie materiału analizowanego w artykule, zależy od dostępnych zapisanych świadectw informatorów, najlepiej pomagają rozstrzygać kwestie interpretacji toponomynacji, motywacji i pseudomotywacji. W dalszej części artykułu stosuje się te same, zwyczajowe i utrwalone w toponimii litewskiej kryteria przedstawiania materiału. W sprawie porządku podziału i analizy materiału zob. także Sviderskienė 2016: 246–247. 1. JASNA MOTYWACJA ZŁOŻONE HELONIMY 1.1. Nazwy według właściwości obiektów wodnych 1.1.1. Według właściwości powierzchni dna obiektu wodnego 16 Przechowywane w zbiorach Centrum Badań Języków Bałtyckich i Nazewnictwa Instytutu Języka Litewskiego. 17 Jest również przechowywana w zbiorach Centrum Badań Języków Bałtyckich i Nazewnictwa Instytutu Języka Litewskiego. 18 W sprawie materiału ankiet dotyczących nazw ziem zob. także Sviderskienė 2015: 170, 172–174; 2016: 244–245. Podkreślając wartość danych świadomości językowej przedstawicieli danej społeczności etnicznej, zachowanych w arkuszach spisu nazw miejscowych (wraz z innymi ważnymi danymi), warto przytoczyć myśl wyrażoną przez Rūtę rią gali išreikšti vienu ar kitu žodžiu. Tik individui vartojant žodžius kyla asociacijos, atsiranda Marcinkevičienė: „W istocie to nie słowo, lecz człowiek ma w głowie określone znaczenie – koncept, pojęcie czy wyobrażenie. Dlatego znaczenia należy szukać nie w słowie czy słowniku, lecz w ypatumais“ (Marcinkevičienė 2011: 8). DALIA SVIDERSKIENĖ 84 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII (1) Ze względu na jakość powierzchni dna nazwano obiekt wodny Šlýnių balà b. Krsn: lie.: šlýnė ‘szarawobłękitna lub biaława lepka glina z domieszkami substancji organicznych’19. (2) Hidroobjekto dugno paviršiaus fizinės ypatybės inspiravo balos varkontekście jego użycia, pytając rozmówcę i porównując własne rozumienie konkretnego słowa ze znaczeniem usłyszanego lub przeczytanego słowa do Klampioji balaitė b. Krsn20: lie. klampióji, por. klampùs, - ‘do którego się zapadaʼ’ powstaniem (por. Turzyca sztywna rośnie dużymi kępami, szczególnie na grząskich bagnach (rš.)). W kwestii semantyki por. hydronim Klampãbalis b. KzR21, utworzony metodą złożenia i zarejestrowany na badanym obszarze. (3) Ze względu na wklęsłość, głębokość powierzchni dna jako warstwy został nazwany obiekt wodny Gilùsis rastas b. Krsn: lie.: gilùsis, por. gilùs, - ‘sięgający daleko od powierzchni w głąb, wklęsły’. To, że w procesie toponimicznym zaktualizowano sem przestrzeni pierwszego członu złożonej nazwy wodnej, potwierdza również drugi człon rastas. Forma określona pierwszego członu świadczy o konkretyzacji w procesie nominacji obiektu wodnego (por. Gil balà, Gil baláitė – obiekt wodny jest charakteryzowany)22. 1.1.2. Przymiotnik gilùs, oprócz semy przestrzeni, ma również semę ilości. W tych przypadkach nominacji obiektów wodnych zaktualizowano właśnie ten ostatni: Gil balà b. Lbv; Gil baláitė b. Lbv: lit. gilùs, -, co potwierdzają również drugie człony balà, baláitė. Ze względu na obfitość wody metaforycznie nazwano inny obiekt wodny: Patapų balaitė b. Krsn: lit. pãtapas, patãpas ‘powódźʼ (lit. pótvynis ‘wezbranie wody, zalanieʼ). Za pomocą tej nazwy wodnej treść znaczeniowa jest przekazywana nie tylko pojęciowo, lecz także emocjonalnie, a pierwszy człon utworzonej przez złożenie nazwy miejscowej czyni ją żywszą, ponieważ ma zabarwienie języka potocznego. Odwrotnie, ze względu na brak wody nazwano podmokłe miejsce Sausàsis rastas b. Krsn: lit. saũsas, -à ‘bez wilgoci, bez wody, niezmoczony, wyschniętyʼ; Sauseji raistẽliai b. Krsn: lie. sauseji, 1.1.3. Dėl paukščių23 susitelkimo, perėjimo ar pan. tam tikrose šlapiopor. saũsas, -à. W tych miejscach następujące topoobiekty otrzymały nazwy: Antùkų balà b. Ss: lie. antùkas ‘kaczek 19 Por. šlýnė ‘glebowa ziemia z takiej glinyʼ. 20 Vv. zapisane w ankiecie leśnictwa Kalniškės, wieś Znicos. 21 W jego sprawie zob. Sviderskienė 2016: 253. Ten ostatni hydroobiekt najprawdopodobniej został nazwany ze względu na fizyczne właściwości powierzchni dna. 22 Na nieidentyczność znaczeń złożonych hydronimów, których pierwszy (determinujący) człon wyrażony jest przymiotnikiem prostym i zaimkowym, zwrócił uwagę również A. Vanagas (szerzej zob. Vanagas 1981: 51). 23 Tokį pasirinkimą šiame straipsnyje lėmė tiriamos medžiagos specifika – iš kitų gyvūnų pavadiNie odnotowano nazw wodnych utworzonych od nazw miejscowości. Zwykle wyróżnia się dział dotyczący wyjaśniania motywacji miejsc skupienia się (przebywania, życia itp.) zwierząt, w którym nie precyzuje się już, jakich (ptaków, gadów itp.) (zob. Vanagas 1981; Sviderskienė 2016). Straipsniai / Articles 85 Sudėtinių Marijampolės apskrities helonimų motyvacija jauniklisʼ24; Pémpių rastas (‖ Pempỹnė) rst. Vv: lie. pémpė ‘niewielki ptak brodzący z rodziny siewkowatych, zamieszkujący bagna (Vanellus vanellus)ʼ. Motywacja używanego w żywej mowie wariantu, tj. synonimu słowotwórczego, Pempỹnė – miejsce, w którym czajki zakładają gniazda – doprecyzowuje i potwierdza wyjaśnienie motywacji złożonej nazwy wodnej; Vanag rastas 2 rst. Brb25: lie. vanaga ‘podrodzina ptaków z rzędu drapieżnych (Accipitridae)ʼ, vãnagas ‘gatunek z podrodziny jastrzębiowatych, ptak drapieżny z krótkim zakrzywionym dziobem i ostrymi szponamiʼ. Chociaż helonimy, podobnie jak inne nazwy własne, zawsze są monoreferencyjne, w tym przypadku podaje się dwa znaczenia pierwszego, determinującego członu zarówno ze względu na jedno, jak i na drugie, realnie mogące zostać zaktualizowane w procesie nominacji. 1.1.4. Różne podmokłe miejsca zostały nazwane ze względu na rosnące w nich rośliny: Berž plýnė pln. Igl: lie. béržas ‘drzewo liściaste o białej korze (Betula)ʼ; Berželių balaitė b. Krsn: lie. brzózka, por. béržas26; Kanãpių plynẽlė b. KzR: lie. kanãpė ‘roślina uprawna, z jej łodygi uzyskuje się włókno, a z nasion tłoczy się olej (Cannabis sativa)ʼ; Samanų raistelis rst. Gdl: lie. sãmana, samanà, sãmanos ‘zarodnikowa roślina wilgotnych miejsc z włoskami korzeniowymi zamiast korzeni (Bryophyta)ʼ. 1.1.5. To, co znajduje się / czego jest na polanie, wskazują helonimy o znaczeniu atrybutywnym: Žardãkarčių plýnė pln. Vv: lie. žardãkartė ‘długa, jak drąg do żerdziʼ. W kwestionariuszu leśnictwa Szališkių odnotowano nazwę polany Barčių plynaitė pln. Vv: lit. barčià ‘pewien rodzaj zawieszanego ula dla pszczół, budka lęgowaʼ (por. Dawniej w lesie było dużo barci (Al)), lit. barts ‘stare spróchniałe, dziuplaste drzewo (sosna, świerk), dziuplaʼ (por. W Bartysè dawniej trzymano pszczoły albo same się tam roiły (KzR))27. 1.1.6. Charakterystyczną cechę miejscowości oznaczają następujące helonimy: Duobi rastas rst. Ss28: lit. duobė ‘iškasta ar šiaip įdubusi vieta žemėjeʼ; Kalnų plynia b. KzR: lie. kalnas ‘aukštas žemės pakilimasʼ; Kalvų raistas rst. Gdl: lie. kalva ‘pakili vieta, nedidelis kalnelisʼ; Kamšų raistas b. KzR: lie. kamša ‘žabais, virbais iškimštas keliasʼ. 24 Por. zdanie zapisane z żywej mowy: Antys čia, o antkai sau po balą turški Gs (skrótowce takie jak LKŽe nie są tu osobno objaśniane). 25 W ankiecie nadleśnictwa Ivoniškis zapisano dwie nazwy bagien: Vanag rastas. Według danych z jie užfiksuoti skirtinguose miško kvartaluose; ar šie nesiriboja, nustatyti kebliau. ankiety, 26 Vv. zapisano w ankiecie wsi Znicos nadleśnictwa Kalniškės. W sprawie jego budowy i wyjaśnienia pochodzenia zob. także LVŽ I 447–455. 27 Zob. także LVŽ I 269–270, gdzie nie wyklucza się również możliwości uformowania vv. od nazwy osobowej (por. avd. Barčỹs, Bartỹs). 28 W ankiecie leśnictwa Sasnava napisano: pośrodku bagna znajduje się pagórek. Dawniej ludzie wykopali w nim doły i moczyli len. DALIA SVIDERSKIENĖ 86 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII 1.1.7. Ze względu na rozmiary obiektu hydrologicznego, tj. jego nominuotas Didỹsis rastas rst. Igl: lie. didỹsis, plg. ddis, -ė (-, -, didžià) ‘žywyjątkową wielkość, ten pod względem swojej objętości był duży, masywnyʼ. 1.1.8. Baloward o motywacji demonologicznej, odnotowany tylko jeden – Velni baláitė b. Brb: lie. vélnias ‘bóstwo ziemi i podziemi, czart, diabełek; w religiach – zły duch, niegodziwiecʼ. Nie można stracić z oczu tego, że vv. zapisano w ankiecie leśnictwa Balbieriškis, można więc sądzić, że bagno nie jest przystosowane (nie nadaje się) do ludzkich potrzeb. Wiedza ta (przypuszczenie) wiąże się ze stereotypami wspólnoty językowej, których wpływ na proces nominacji jest oczywisty – mało znane podmokłe miejsce na obszarze leśnym (niezamieszkałym), bagno, z którego ludzie nie korzystają, przez przedstawicieli regionu etnicznego jest traktowane jako pewnego rodzaju miejsce „przebywania” („zamieszkania”) diabłów29. Nie jest całkiem jasne, ze względu na którą cechę hydroobiektu został on nazwany Tamsióji plýnė rst. Ss: czy ze względu na nieprzejrzystość wody (por. lit. tamsióji, por. tamsùs, - ‘który nie jest jasnego koloru, czarniawyʼ), czy ze względu na oświetlenie / nieoświetlenie hydroobiektu (por. lit. tamsùs, - ‘słabo oświetlony lub nieoświetlony; do którego dociera mało światła albo światło nie docieraʼ). Drugą interpretację motywacji mogłaby potwierdzać następująca informacja – helonim odnotowano w ankiecie leśnictwa Varnabūdė. Chociaż nie jest jasne, która sema pierwszego członu została zaktualizowana w procesie nominacji, nie przeszkadza to kwalifikować tej nazwy wodnej jako nazwy według cechy hydroobiektu. 1.2. Nazwy według położenia zajmowanego przez hydroobiekty w przestrzeni mę. Można to Šio skyriaus reprezentantų motyvacijos interpretacija kiek skiriasi: vieni helonimai turi posesyvinę reikšmę, kituose – galima įžiūrėti lokalinę reikšustalić dopiero po wyjaśnieniu ich genezy30. Z tego powodu złożone helonimy powiatu mariampolskiego analizowano w rozdziale „Motywacja posesywności i miejsca”31. Analizując złożone mikrotoponimy wodne w odrębne mikrogrupy, które są widoczne w podrozdziałach bjektų vardus, nurodytus reikšmės niuansus bandoma išryškinti helonimus skiartykułu, jednakże z podanego powodu (niewystarczalności posiadanych danych do wyjaśnienia ich genezy) ich całość przedstawiono w jednym rozdziale. 29 O demonologicznej motywacji złożonych helonimów zob. także. Sviderskienė 2016: 252–253. O ujawnieniu różnych aspektów mitologicznego znaczenia wody w tradycyjnym litewskim światopoglądzie, w którym wodę wiąże się z podziemiem, ziemią i niebem, zob. także. Būgienė 1999: 13–85. O demonologicznych vv. w toponimii rosyjskiej zob. Bieriezowicz, Makarowa, Mullonen 2015. 30 Zob. na temat tego twierdzenia. Savukynas 1963: 238. 31 Zob. także. Sviderskienė 2016: 254. Artykuły / Articles 93 Sudėtinių Marijampolės apskrities helonimų motyvacija (wieś Skaudaliai) – Gedgaud upãlis upl. Slnt (strumień płynie przez terytorium wsi Skaudaliai (VK)). Jak wynika z zebranego i przedstawionego materiału, dane litewskiej toponimii również nie przeczą identyfikacji motywatora związanego z hydrografią57. Zatem uważa się, że przykłady utrwalania informacji etnokulturowej w nazwach miejsc są najprawdopodobniej świadectwami pseudomotywacji. 2.2. Zarejestrowana w żywej mowie forma hydronimu Sidabrnių balà b. Ldvn (ankieta wsi Paželsviai) mogła powstać na podstawie semantycznego skojarzenia form wyrazowych: sidabrniai – srebrne pieniądze, wartościowe przedmioty58. Jednak obiekt wodny najprawdopodobniej został nazwany ze względu na pewne właściwości jego dna i wody: jasne (piaszczyste) dno oraz czystą i przejrzystą wodę bagna59. Zatem rzeczywiście reprezentowanej treści nazwy odpowiada derywat sufiksalny Sidabrniai b. Ldvn: lit. sidãbras ‘cenny, nierdzewny biały metal (Ag)ʼ. Jeśli chodzi o semantykę, por. zarejestrowany na tym samym obszarze hydronim Cidabrabalė b. Brb, utworzony w sposób złożeniowy: lit. cidãbras ‘srebroʼ, również nazwany metaforycznie według właściwości wody obiektu wodnego (ze względu na przejrzystość wody)60. 2.3. Metaforycznie, ze względu na porastanie obiektu wodnego drobnymi tatarakami, nazwano bagno Vėversiùko baláitė b. Lbv. Pewna właściwość rozpowszechnionego na całym obszarze Litwy ptaszka (według danych LKŽe, vėversỹs = vieversỹs ‘śpiewający ptak z rodziny skowronków, z rzędu wróblowychʼ) – jego małość (por. Mały taki skowronek, śpiewa wiosną (Dv)) – w procesie nominacji przeniesiono obok mieczyka wodnego o liściach, tataraku (Acorus calamus)ʼ) – dla wyrażenia cechy. Według danych „Słownika porównań”, jako (jak) skowronki: Żyto jest jak skowronki (drobne, jekto augusių augalų – kalavijų (kalavjas ‘pelkių, ežerų, upių augalas panašiais rzadkie)61, por. też zdanie zarejestrowane z żywego języka na tym samym obszarze: Włosy były jak u skowronka (liche, cienkie), kiedy się urodził (Vs). Tę interpretację motywacji potwierdzają dane z ankiety z Makauszków – [bagno] porosło tak zwanymi mieczykami62. Zatem znaczenie faktycznie reprezentowane przez nazwę miejscową – tataraki, 57 Ponieważ badany obszar w okresie międzywojennym można scharakteryzować jako środowisko mieszane pod względem narodowościowym (według danych powszechnego spisu ludności z 1923 r. w powiecie mariampolskim, oprócz Litwinów (87,92%), mieszkało 3,42% Niemców, 1,31% Polaków i in. (w sprawie tych danych zob. także Subačius 2009: 228)), przypuszczalnie związany z hydrografią termin mógł należeć do leksyki zapożyczonej. 58 W sprawie pseudomotywatorów nazw wodnych wiązanych z pieniędzmi w toponimii rosyjskiej zob. Березович 2010: 200–201. 59 W badaniach toponimii rosyjskiej przedstawiono analogiczną interpretację motywacji nazw wodnych (szerzej zob. tamże). 60 W sprawie motywacji tego ostatniego bólonimu zob. także Sviderskienė 2016: 253. 61 Zob. http://lkiis.lki.lt/palyginimu; jsessionid=7A915DD336B6718C1189DBE0D03396F9 [dostęp: 2017-09-04]. 62 Por. także odnotowane na badanym obszarze powiedzenie Reikia išpjauti kalavijus iš balaitės (Šil). DALIA SVIDERSKIENĖ 94 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII dėl menkumo vadinamais vieversiais, apaugusi bala. Reikšmės paaiškinimas ujawnia niezgodność wyrażenia hydronimu Vėversiùko baláitė63. Pojawienie się tej formy w żywym języku uwarunkowała okoliczność, że w językach bałtyckich żywy dopełniacz nazwy, którym można określić każdą nazwę miejscową64, Jak wykazała przeprowadzona szczegółowa analiza motywacji tego ostatniego helonimu, rzeczywiście reprezentowanej treści nazwy odpowiada derywat lyginimui pasitelkus kitame areale užfiksuotą priesaginį žemėvardį Vieversytė ž. Gdž65, patvirtinama gyvojoje kalboje galėjusios funkcionuoti vandenvardžio sufiksalny Vėversiukas b. Lbv. Ze względu na aspekt semantyczny możliwość Vėversiukas dodatkowo uwidacznia jedność formy i treści nazwy jako znaku. 2.3. Na badanym obszarze odnotowano jeszcze jedną nazwę, budzącą wątpliwości przy interpretacji jej motywacji – Káulinis rastas b. Šil. Na podstawie zeznań informatorów, odnotowanych w ankiecie leśnictwa Mikališkis, można sądzić, że bagno otoczone lądem, ten obiekt hydrograficzny najprawdopodobniej miał niewielkie rozmiary, a zatem nazywający, opierając się na wzroku, mógł zidentyfikować go w odniesieniu do otaczającego mikrośrodowiska66. Aby argumentacyjnie wyjaśnić, jaka cecha miejsca zadecydowała o tej nazwie, poszukiwano odpowiedzi również w materiałach toponimicznych zapisanych z żywej mowy na obszarach innych gwar. Znaleziono w powiecie poniewieskim. W gminie Krekenava. W ankiecie wsi Stukai odnotowano nazwę bagna Káulinė b. Krkn. W rubryce ankiety „Rodzaj, wygląd, jakość powierzchni ziemi” napisano: kelmuota bala prie Stukų miško. Więcej […] (nieczytelny wyraz) podłużna. Z przedstawionych informacji można wnioskować, że ten obiekt wodny został nominowany ze względu na kształt67. Można więc przypuszczać, że również obiekt wodny badanego obszaru mógł zostać nominowany ze względu na kształt (por. także odnotowaną na badanym obszarze nazwę bagna z przyrostkiem Káulinė b. KzR68). Na podstawie semantycznych skojarzeń form wyrazowych w żywym języku mogły powstać powiązania z kośćmi znajdowanymi w tych miejscach. Na przykład we wspomnianej ankiecie dotyczącej wsi Stukai w rubryce „Uwagi” napisano, że dawniej na tym bagnie zakopywano padłe lub zabite konie. 63 Na uwagę zasługuje również zdrobniała forma pierwszego członu złożonej nazwy miejscowej. 64 Zob. także. Savukynas 1963: 235. 65 Według danych VK, nazwa miejscowa zapisana w powiecie kiejdańskim. gmina Gudžiūny dwór 66 Straipsnio autorė dėkoja slaptajam recenzentui už pastabą, kad bala ‘vieta, apsupta sausumosʼ Pilėnai w ankiecie (1936 r.). w każdym razie jest [to] dowolne – miejsce bogate w wodę zawsze otacza ląd. Ponadto, jeśli chodzi o interpretację motywacji hydronimu, „nie można wykluczyć możliwości, kaulų“. 67 Dar plg. VK užfiksuotus žemėvardžius: Kškiakaulis dr. Rim (1966 m. užrašė kalbininkas K. Eiże Káulinis rastas jest miejscem, w którym znajduje się gmina), wzgórze Nugarkaulis. Mlt (ankieta nazw miejscowych z 1935 r.), które najprawdopodobniej również zostały nazwane ze względu na kształt obiektu topograficznego. 68 W ankiecie leśnictwa Runki dodatkowych informacji nie odnotowano. Artykuły / Articles 95 Sudėtinių Marijampolės apskrities helonimų motyvacija 2.4. Nie całkiem jasne czynniki, które zainspirowały powstanie jeszcze jednej nazwy wodnej: Samanýno rastas rst. Brb: lit. samanýnas ‘miejsce porośnięte mchemʼ, pod względem semantyki por. inne nazwy wodne utworzone w sposób złożeniowy, odnotowane na badanym obszarze: Samanýnraistis rst. Dg, Samanýnpelkė plk. Smln (zob. na ich temat VK). Trudno dokładnie stwierdzić, czy podmokłe miejsca zostały nazwane ze względu na lokalnie sąsiadujące miejsce, w którym porosły rośliny określonego rodzaju, tj. mchy, czy też miejsce zajmowane przez raist było właśnie tym porośniętym mchem miejscem, samanynas (Samanýnas rst. Brb ?), oceniając z dzisiejszej perspektywy. Dostępne dane przemawiają za możliwością interpretacji zarówno jednej, jak i drugiej motywacji nazwy wodnej. Według danych LKŽe w żywej mowie na badanym obszarze odnotowano przypadek użycia apelatywu samanýnas Tam paraisty vieni samanyna […] (Pv), co świadczyłoby o tym, że położenie samanynas wskazywane jest względem raist (paraisty), a zatem położenie raist najprawdopodobniej również mogłoby być identyfikowane względem samanynas. Jednakże w żywej mowie na badanym obszarze odnotowano nazwy obiektów wodnych Samanýnas plk. Lp (1975 r.); rst. Šlvn (1988 m.), rst. Ktv (1986 m.)69 liudija raistavardžio Samanýnas buvimo galimybę. 3. WNIOSKI 3.1. Ustalono, że na badanym obszarze przeważają nazwy złożone, oznaczające położenie obiektu wodnego, jego miejsce w przestrzeni – 30 jednostek (40 proc.). Nazwy tworzy się, orientując się względem lokalnie sąsiadujących obiektów topograficznych: nazw wodnych, miejscowości, zwłaszcza nazw terenowych9; budynków (stodół, ganków, kuchni, kładek), drzewa (dębu) oraz innych miejsc na jimas pagal hidroobjektų išsidėstymą vienas kito atžvilgiu užfiksuotas vienas powierzchni ziemi (grobel, torfowiska, boru sosnowego itp.). Nazwa- (Retos balaitės b. Brb). Pozwala to stwierdzić, że większa część helonimów tworzonych metodą zestawiania jest w świadomości jednostki odzwierciedleniem otaczającej rzeczywistości topograficznej, geograficznej i kulturowej. Cechy badanych obiektów wodnych wyrażają 26 helonimów (36 proc.). Przy nazywaniu najbardziej szczegółowo określana jest powierzchnia dna obiektu wodnego3 (jakość powierzchni dna (muł), jego właściwości fizyczne (lepkość), oddalenie, przemieszczanie się od powierzchni w dół (głębokość)) oraz ilość wody w obiekcie wodnym5 (obfitość wody w obiekcie wodnym3 oraz jej brak2). Nazwy tworzone są również według innych cech obiektów wodnych: vietos ypatybę4, pagal augalus4 ir gyvūnus (paukščius)4, pagal tai, ko yra / randawedług charakterystycznego występowania w miejscach podmokłych2, według gabarytów obiektu wodnego itd. Pokazuje to, że 69 według świadectwa informanta jest bardzo głęboki, porośnięty krzewami, a bezpośrednie dojście do niego jest trudne. Pośrodku bagna rośnie mech. DALIA SVIDERSKIENĖ 96 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII najbardziej przyciąga uwagę nominującego przy tworzeniu metodą zestawiania nazw wód na badanym obszarze. Odnotowano 17 nazw według relacji z osobą (24 proc.). Zdecydowaną większość stanowią nazwy wyrażające stosunki własności. Wybrane do nominacji antroponimy odzwierciedlają mieszaną narodowościowość badanego obszaru. Odnotowano także antroponim *Gidžiūnas, który nie przetrwał do naszych czasów, zarejestrowany w formie hydronimu Gidžiūno balaitė (Krosnos vls.) i zachowany w księdze kościelnej parafii Krosna Katarzyna Gidžunas (1873 r.). Analiza helonimów złożonych (podobnie jak zrostów) pozwala ostrożnie stwierdzić zaobserwowane aktywniejsze wykorzystanie antroponimów w procesie nominacji helonimów niż w przypadkach nominacji rzek i jezior. Do potwierdzenia lub obalenia tego twierdzenia potrzebne są bardziej szczegółowe badania rodzimej (litewskiej) helonimii. Ze względu na czas użytkowania nazwano jeden obiekt wodny (Malkakirčių bala b. Ss). 3.2. Metaforyczne hydronimy, choć fragmentarycznie, ukazują jednak odmiennie postrzeganie obiektów wodnych przez przedstawiciela wspólnoty językowej badanego obszaru. W procesie toponimicznym, przy nazywaniu określonego obszaru obiektu jako miejsca, stosowane są różne domeny źródłowe: pãtapas, patãpas (powódź) – dla oznaczenia ilości wody w obiekcie wodnym (Patapų balaitė b. Krsn), sidãbras – dla oznaczenia przejrzystej wody obiektu wodnego (Sidabrniai b. Ldvn). Forma hydronimu Sidabrnių balà b. Ldvn, odnotowana w żywej mowie, mogła powstać na podstawie semantycznego skojarzenia form wyrazowych (sidabrniai – srebrne pieniądze, wartościowe przedmioty). Przestrzenne postrzeganie całości i części przez „twórcę” nazw miejsc oraz skłonność do konkretyzacji ilustruje mikrosystem Lančkavà (b. KzR) – Lančkavõs Kója (pln. KzR), ujawniony w trakcie badań. Wydaje się, że z powodu zamknięcia, konserwatyzmu i podkreślania własnej tożsamości międzywojennej społeczności wiejskiej podejmowano próby prisiminimus apie tautos praeitį. Šie bandymai „nusėdo“ jos vienetuose Liogerio ożywienia i utrwalenia w toponimii nazw balos b. Ss, Razbaininkų plynaitė b. KzR (pseudomotywatory liogeris, razbaininkas), ujawniając w ten sposób kulturowe priorytety wspólnoty etnicznej. W hydronimie Vėversiùkas b. Lbv (doprecyzowana ir Velni baláitė b. Brb motyvacija paremta įvardijančių realijų (paukščio, miforma vv. z Vėversiùko baláitė b. Lbv) dokonano przeniesienia wartościujących cech istot żywych na rośliny rosnące w pobliżu obiektu wodnego oraz na ocenę obiektu wodnego, aby (wy)razić tę ocenę. Vėversys (= skowronek) reprezentuje małość, diabły – nieprzydatność dla ludzkich potrzeb. Ta ostatnia ocena opiera się na stereotypach świadomości etnicznej. Oba określenia obiektów wodnych są informatywne z punktu widzenia etnokulturowego. Zauważona właściwość utrwalania informacji etnokulturowej w nazwach skatina tolesnes toponominacijos studijas, atskleidžiančias vietų varduose sumiejsc zgromadziła inwentarz cech narodowych (kulturowych), Artykuły / Articles 97 Sudėtinių Marijampolės apskrities helonimų motyvacija uwydatniających najbardziej typowych przejawicieli (reprezentantów) właściwości tego czy innego miejsca. Ponieważ przy wyjaśnianiu motywacji hydronimów (podobnie jak innych toponimów) ujawniają się także intencje wartościujące nominatora, uzyskane wyniki badań litewskiego onomastykonu mogłyby zostać włączone w zakres badań aksjologii języka. SKRÓTY OZNACZEŃ OBIEKTÓW I INNE SKRÓTY ank. – ankieta aps – powiat avd. – nazwisko b. – bagno db. – wąwóz dv. – dwór gir. – leśnictwo int. – dopływ kl. – droga kln. – góra klv. – wzgórze mš. – las plk. – bagno, podmokłe miejsce prk. - w znaczeniu przenośnym, np. – łąka, s. – wyspa, gmina – powiat, pow. – nazwa miejscowości pvd. – pavardė rst. – raistas ž. – žemė SKRÓTY OZNACZEŃ LOKALIZACYJNYCH Auk – Aukštãdvaris (Aukštdvars) Lp – (rej. trãkajski) Brb – Balbiẽriškis (rej. preński) Dg – Daũgai (rej. olitaũski) Gdl – Gudẽliai (sam. mariampolska ter.) Gdž – Gudžinai (rejon kėdainijski) Igl – Igliškliai (sam. mariampolska ter.) Klvr – Kalvarijà (Marijámpolės sav. ter.) Ktv – Kietãviškės (rejon kaišiadorski) KzR – Kazl Rūdà Lbv – Liubãvas (ter. sam. Kalwaria) Ldvn – Liudvinãvas (ter. sam. Mariampol) Léipalingis (samorząd rejonu Drskininkų. ter.) Mrj – Mariampol Pkn – Pakúonis (rej. Prenai) Plv – Plviškiai (rej. Wyłkowyszki) Prn – Prenai Pv – Pivašinai (rej. Olita) Slnt – Salanta (rej. kretyngoski) Smln – Smaliniñkai (rej. jurborski) Ss – Sasnavà (samorząd mariampolski) ter.) Sug – Sugiñčiai (rej. mołcki) Šil – Šilavótas (rej. preński) Šlvn – Šlavañtai (rej. łoździejski) Vv – Veiveria (rej. preński) DALIA SVIDERSKIENĖ 98 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII ŹRÓDŁA ATSŽ II – Informator dotyczący podziału administracyjno-terytorialnego Litewskiej SRR 2, opracowali Z. Noreika, V. Stravinskas. Wilno: Mintis, 1976. Gottschald Max 1954: Niemiecka onomastyka. Berlin: Verlag Walter de Gruyter u. Co. IAK – Kartoteka historycznych nazw osobowych, zbiory Centrum Badań Języków Bałtyckich i Nazewnictwa Instytutu Języka Litewskiego. LKŽe – Słownik języka litewskiego 1–20, 1941–2002, wersja elektroniczna (drugie wydanie elektroniczne), kolegium redakcyjne: Gertrūda Naktinienė (redaktor naczelna), Jonas Paulauskas, Ritutė Petrokienė, Vytautas Vitkauskas, Jolanta Zabarskaitė. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2013. LPŽ – Słownik litewskich nazwisk 1–2, autorzy: V. Maciejauskienė, M. Razmukaitė, A. Vanagas, redaktor odpowiedzialny. A. Vanagas. Wilno: Mokslas, 1985–1989. LUEV – Nazewnictwo rzek i jezior Litewskiej SRR, red. odp. E. Grinaveckienė. Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1963. LVŽ I – Słownik litewskich nazw miejscowych 1, kolegium redakcyjne: L. Balode, V. Blažek, G. Blažienė, V. Kardelis, A. Ragauskaitė, S. Temčinas, J. Udolph. Wilno: wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 2008. LVŽ II – Słownik litewskich nazw miejscowości 2, autorzy: L. Bilkis, G. Blažienė, M. Norkaitienė, A. Ragauskaitė, M. Razmukaitė, D. Sviderskienė, red. odp. L. Bilkis. Wilno: wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 2014. SNP – Słownik nazwisk współcześnie w Polsce używanych 1–10. Kraków: Polska Akademia Nauk, Instytut Języka Polskiego, 1992–1994. VK – kartoteka nazw miejscowych z żywego języka. Zbiory Centrum Badań Języków Bałtyckich i Onomastyki Instytutu Języka Litewskiego. LITERATŪRA Būgienė Lina 1999: Mitinis vandens įprasminimas Lietuvių sakmėse, padavimuose ir tikėjimuose. – Tautosakos darbai 11(18), 13–85. Čepienė Nijolė 2006: Lietuvių kalbos germanizmai ir jų fonetinės ypatybės. Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Gudavičius Aloyzas 2007: Gretinamoji semantika. Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla. Gudavičius Aloyzas 2009: Etnolingvistika (Tauta kalboje). Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla. Gritėnienė Aurelija 2006: Augalų pavadinimų motyvacija šiaurės panevėžiškių patarmėje. Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Straipsniai / Articles 99 Sudėtinių Marijampolės apskrities helonimų motyvacija Jakaitienė Evalda 2010: Leksikologija. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Jasiūnaitė Birutė 2007: „Velnio kėdė“ (mitologinių personažų aplinka frazeologijoje: namai, sodyba, bažnyčia). – Baltistica 42(1), 89–115. Lubienė Jūratė 2015: Lietuvių kalbos mikonimai: nominacija ir motyvacija. Klaipėda: Klaipėdos universiteto leidykla. Marcinkevičienė Rūta 2011: Žodžio reikšmė. Žodynai ir tekstynai. Kaunas: Vytauto Didžiojo universiteto leidykla. Mataitytė Inga 2013: 1863 metų sukilimas ir sukilėliai kalboje. – Gimtoji kalba 4, 4–11. Razmukaitė Marija 2003: Būdvardžio áukštas, aukštà įvardžiuotinės formos vietovardžiuose. – Kalbos kultūra 76, 63–66. Razmukaitė Marija 2003b: Sudėtiniai Lietuvos oikonimai. – Baltu filoloğija 12(2), 63–80. Savukynas Bronys 1963: Kilmininkiniai lietuvių vietovardžiai. – Lietuvių kalbotyros klausimai 6, 235–246. Savukynas Bronys 1966: К проблеме западнобалтийского субстрата в югозападной Литве. – Baltistica 1(2), 165–176. Savukynas Bronys 1971: Kaip padaryti vandenų vardai. – Pergalė 12, 166–169. Subačius Kęstutis 2009: Marijampolės miestas. Priešistorė, miesto ištakos, istorija, mintys, kūrėjai. Marijampolė: Piko valanda. Sviderskienė Dalia 2005: Marijampolės apskrities Marijampolės valsčiaus vietovardžių darybos ir kilmės polinkiai. – Acta Linguistica Lithuanica 52, 91–118. Sviderskienė Dalia 2014: Dėl Marijampolės apskrities žemėvardžių semantinės motyvacijos (kvalifikavimo ir klasifikavimo problema). – Tarptautinės mokslinės konferencijos „Onomastikos dabartis: inovacijos ir tradicijos“ tezės 2014 m. lapkričio 20–21 d., Vilnius. Prieiga per internetą http://www.lki.lt/LKI_LT/images/Instituto_darbai/ Konferencijos/onomastikos_dabartis_tezes.pdf (žiūrėta 2015-08-14). Sviderskienė Dalia 2015: Dėl pragmatinės lingvistinės vietovardžių analizės (remiantis Marijampolės apskrities vietovardžiais). – Acta Linguistica Lithuanica 73, 166–199. Sviderskienė Dalia 2016: Sudurtinių Marijampolės apskrities helonimų motyvacija. – Acta Linguistica Lithuanica 75, 243–273. Urbutis Vincas 1978: Žodžių darybos teorija. Vilnius: Mokslas. Vanagas Aleksandras 1970: Lietuvos TSR hidronimų daryba. Vilnius: Mintis. DALIA SVIDERSKIENĖ 100 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Vanagas Aleksandras 1981: Lietuvių hidronimų semantika. – Lietuvių kalbotyros klausimai 21, 4–153. Vanagas Aleksandras 1989: Recenzija: Мурзаев Э. М. Словарь народных географических терминов. Москва: Мысль, 1984, 654 c. – Lietuvių kalbotyros klausimai 28, 212–214. Vanagas Aleksandras 1973: Vietovardžiai. – Kaip rinkti liaudies kalbos duomenis (Metodiniai patarimai). Vilnius: Raidė, 6–9. Vanagas Aleksandras 1999: Hidronimai. – Lietuvių kalbos enciklopedija. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 239–242. Березович Е. Л. 1997: О специфике топонимической версии этнокультурной информации. – Известия Уральского государственного университета. Гуманитaрные науки 7, 90–106. Березович E. Л. 1998: Семантическая типология русских топонимов: проблемы, возможности, перспективы. – Ономастика и диалектная лексика 2, 129–148. Березович E. Л. 2010: Русская топонимия в этнолингвистическом аспекте: Мифопоэтический образ пространства. Москва: КомКнига. Березович E. Л., Кучко В. С., Сурикова О. Д. 2015: Топонимическое предание и исторический факт (на материале преданий о разбойниках восточного Вологодско-Костромского пограничья). – Вопросы ономастики 1(18), 108–133. Березович E. Л., Макарова, А. А., Муллонен, И. И. 2015: „Демонологические“ названия в русской и субстратной топонимии Русского Севера и Карелии (на материале основ черти hiisi-). – Linguistica 55, 187–206. Блинова О. И. 2007. Мотивология и её аспекты. Томск: Издательство Томского университета. Гoлев Н. Д. 1972: О принципах номинации и методе их исследования. Prieiga per internetą http://lingvo.asu.ru/golev/articles/z66.html (žiūrėta 2017-08-19). Гулиева Л. Г. 2009: Топонимия и фоновая информация. – Этнолингвистика. Ономастика. Этимология: материалы междунар. науч. конф. Екатеринбург, 8–12 сентября 2009 г., под ред. Е. Л. Березович, 70–73. Кубрякова Е. С. 2004: Язык и значение. Москва: Языки славянской культуры. Кубрякова Е. С. 2012: Теория номинации и словообразование. Москва: Либроком. Суперанская А. В. 2009: Ономастика начала XXI века. Москва: Институт языкознания. Artykuły / Articles 101 Sudėtinių Marijampolės apskrities helonimų motyvacija TMOI – Teoria i metodologia badań onomastycznych, A. W. Superańska, В. Э. Сталтмане, Н. В. Подольская, А. Х. Султанов, отв. ред. А. П. Непокупный. Москва: Наука, 1986. Motivation of Composite Helonyms of Marijampolė County STRESZCZENIE W ramach kontynuacji analizy toponimizacji hydronimów zarejestrowanych w okresie międzywojennym z jednej jednostki administracyjnej (powiatu mariampolskiego) artykuł zawiera pogłębioną analizę motywacji helonimów utworzonych za pomocą kompozycji. Po skorygowaniu dotychczasowego podziału toponimów złożonych na toponimy dopełniaczowe i określeniowe (według Vanagasa) poprzez podział na toponimy złożone o związku zgody i niezwiązane związkiem zgody (według Savukynasa), te ostatnie oceniono w sposób kompleksowy: z perspektywy słowotwórczej i semantycznej, z uwzględnieniem informacji tła dotyczących danego okresu oraz w odniesieniu do dodatkowych danych z międzywojennych kwestionariuszy, w których odnotowano czynniki nominacji i wyniki aktywności komunikacyjnej członków wspólnoty językowej, co pomogło ustalić rzeczywiście reprezentowaną treść hydronimów i pseudomotywację. Analiza wykazała nierównomierną strukturę hydronimów złożonych oraz różne związki syntaktyczne między komponentami nominacji binarnej; w procesie nominacji zasób leksykalny odzwierciedla kierunek myślenia członka wspólnoty językowej w określonej dziedzinie etycznej przy wyborze cechy motywacji i intencji komunikacyjnych. Wszystko to jest ściśle związane z rzeczywistością twórcy nazwy, jego/jej wiedzą i świadomością, a także świadomością etniczną (narodową). W badaniu określono tendencje nominacji złożonych helonimów (1). Na omawianym obszarze dominują nominacje wyrażające położenie obiektu wodnego, jego miejsce w przestrzeni (40 procent). Obiekty są nazywane z uwzględnieniem lokalnie powiązanych nazw terenowych oraz innych miejsc i budynków znajdujących się na powierzchni ziemi. Pokazuje to, że helonimy utworzone za pomocą kompozycji są odzwierciedleniem otaczającej rzeczywistości topograficznej, geograficznej i kulturowej w świadomości jednostki. Cechy obiektów wodnych wyrażają 36 procent hydronimów. Dla innych właściwości nazywane są również dno obiektu wodnego (jego jakość (obszar pokryty gliną), właściwości fizyczne (lepkość), oddalenie, rozciągnięcie od powierzchni w dół (głębokość) oraz ilość wody w obiektach wodnych), a także rośliny, zwierzęta ject (plenty of water and its absence) are most commonly reflected in nominations. Hydro- (ptaki), to, co znajduje się w miejscach podmokłych, objętość obiektu wodnego itd. Ukazuje to, co przyciąga uwagę nadawcy nazwy podczas tworzenia hydronimów na omawianym obszarze. DALIA SVIDERSKIENĖ 102 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Nazwy oparte na relacji z osobą stanowią 24 procent. Przeważają nad nimi nazwy wyrażające relacje własności. Nazwy osobowe, na których opiera się nominacja, odzwierciedlają mieszaną sytuację etniczną na analizowanym obszarze. (2) Metaforyczne hydronimy ujawniają, jak członek wspólnoty językowej na tym obszarze jako perceives the small hydroobjects. When designating the target domain of the hydroobject miejscu; w procesie nominacji wybierane są różne domeny źródłowe: pãtapas, patãpas (powódź) – na oznaczenie ilości wody w obiekcie hydrologicznym (Patapų balaitė b. Krsn); Forma nazwy sidãbras – to denote the hydroobject’s transparent water (Sidabrniai b. Ldvn). The hydroSidabrnių balà b. Ldvn, odnotowana w żywej mowie, mogła powstać na podstawie semantycznego skojarzenia form wyrazowych (sidabrniai – srebrne pieniądze, kosztowności). (3) Koncepcję nadawcy nazwy dotyczącą przestrzennej całości i części oraz tendencję do konkretyzacji ilustruje mikrosystem ujawniony w badaniu: Lančkavà (b. KzR) – Lančkavõs Kója (pln. KzR). (4) Priorytety kulturowe wspólnoty etnicznej ujawniają się w próbach ożywienia i utrwalenia pamięci o przeszłości narodu, które zostały utrwalone w postaci pseudomotywatorów liogeris i razbaininkas w takich jednostkach własnej toponimii, jak Liogerio balos b. Ss i Razbaininkų plynaitė b. KzR. (5) Nazwy Vėversiùkas b. Lbv (forma toponimiczna została zmodyfikowana z Vėversiùko baláitė) oraz Velni baláitė b. Brb są informacyjne pod względem etniczno-kulturowym. Ich motywacja opiera się na przeniesieniu cech wartościujących nominowanego realium (ptaka, mitycznego stworzenia) w celu wyrażenia oceny roślin rosnących obok obiektu wodnego (tataraku) oraz samego obiektu wodnego. Vėversys (= vieversys, „skowronek”) reprezentuje małość; velnias (velniai, „diabeł”) reprezentuje nieprzydatność dla ludzkich potrzeb. Ta ostatnia ocena opiera się na stereotypach świadomości etnicznej. Analiza motywacji złożonych helonimów wykazała, że omawiane onyma są nie tylko odzwierciedleniem otaczającej rzeczywistości geograficznej i topograficznej w świadomości jednostki. Odzwierciedlają również priorytety kulturowe i wskaźniki aksjologiczne wspólnoty etnicznej. Nadesłano 3 października 2017 r. DALIA SVIDERSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT–10308 Wilno, Litwa [email protected]