„Pirkit mane ir skaitykit“. Pirmieji spausdinti LDK akrostichai

Straipsniai / Articles 9 ILJA LEMEŠKIN Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań naukowych: literatura i piśmiennictwo dawnych Bałtów, lyginamoji folkloristika, leksikografija, baltistikos istorija. „KUPUJCIE MNIE I CZYTAJCIE“. PIERWSZE DRUKOWANE KSIĘGI W WIELKIM KSIĘSTWIE LITEWSKIM AKROSTYCHY1 “Buy me and read me”. Pierwsze drukowane akrostychy w Wielkim Księstwie Litewskim Anatolijaus Nepokupno atminimui ANOTACIJA Pierwsze drukowane księgi Wielkiego Księstwa Litewskiego – Mała książeczka podróżna z 1522 r. mas – į rusėnų bei lietuvių skaitytoją prasiskynė kelią akrostichais. Vienodo formato ir aroraz książeczka o przeznaczeniu katechizmowym z 1547 r. powstały jedna po drugiej w tej samej historycznej przestrzeni kulturowej, jednak akrostychy Franciszka Skoryny i Marcina Mażwida do tej pory nie były przedmiotem szczegółowego badania porównawczego. Niniejszy artykuł ma na celu wypełnienie tej luki. Najpierw omawiane są ruskie akrostychy z lat 1519–1522, na których potencjalnie mógł wzorować się M. Mažvydas. Na podstawie analogii rozpatrywane są właściwości akrostychów, omawiane jest źródło utworów stworzonych przez M. Mažvydasa. ESMINIAI ŽODŽIAI: M. Mažvydas, P. Skorina, akrostichas, Katekizmas, paratekstas, inwokacja książki do czytelnika, czterowiersz, personifikacja książki, reklamos kalba. ADNOTACJA The first printed books in the Grand Duchy of Lithuania – The Small Travel Book in 1522 and Catechism in 1547 – paved their way to the Ruthenian and Lithuanian reader 1 Petras Kalibatas uprzejmie podarował autorowi faksymile dzieła Martynasa Mažvydasa (Catechismvsa…, egz. nr 72). Publikacja, przygotowana dzięki staraniom i opiece Kamilė Kalibataitė, była bardzo pomocna przy pisaniu tego artykułu. Z całego serca dziękuję za to rodzinie wydawców książek litewskich. ILJA LEMEŠKIN 10 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII, choć akrostychy. Książki o jednolitym formacie i podobnym przeznaczeniu powstawały jedna po drugiej w tej samej historycznej domenie kulturowej; jednakże akrostychy Franciska Skoriny i Martynasa Mažvydasa nie były dotychczas przedmiotem gruntownego studium porównawczego. Artykuł stara się wypełnić tę lukę. Najpierw omówiono akrostychy ruskie z okresu 1519– 1522, z których M. Mažvydas mógł potencjalnie czerpać inspirację. W odwołaniu do analogii przeanalizowano cechy akrostychów; omówiono źródło utworów pisarskich M. Mažvydasa. inwokacja książki do czytelnika, czterowiersz, personifikacja książki, język reklamy. KEYWORDS: M. Mažvydas, F. Skorina, acrostic, Catechism, paratext, the Pierwsze drukowane księgi Wielkiego Księstwa Litewskiego – Mała książeczka podróżna z 1522 r. oraz katechizm z 1547 r.2 – torowały sobie drogę do czytelnika ruskiego i litewskiego za pomocą akrostychów. Za pomocą subtelnego środka poezji kombinatorycznej paleotypy określają okoliczności swego powstania, względnie stosunek do kompilatora, autora i wydawcy. Książeczki o jednakowym formacie i zbliżonym przeznaczeniu gatunkowym powstały jedna po drugiej w tej čioje istorinėje kultūrinėje erdvėje, todėl tenka apgailestauti, kad Pranciškaus samej epoce Skoriny i Martyna Mažvydasa akrostychy dotąd nie były przedmiotem pogłębionych badań porównawczych. Niniejszy artykuł ma na celu wypełnienie tej luki. Początkowo mógł aptarsime 1519–1522 m. rusėniškus akrostichus, į kuriuos 1547 m. katekizmas potencjalnie się orientować. Opierając się na analogii, przeanalizujemy niektóre [zagadnienia], a akrostichų savybes, aptarsime M. Mažvydo sukurtų kūrinėlių šaltinius. 1. P. Skorina 1504–1512 m. gavęs įprastą universitetinį išsilavinimą, kaip także inni przedstawiciele renesansu znali subtelności poezji kombinatorycznej i poezji. Umiejętności zdobyte podczas studiów umacniała publikacja Pisma Świętego. W przedmowie do je 1517–1520 m. Antai 1519 m. Raudų knygos     praskiego (   1519) wydania mówi on o akrostychach opartych na alfabecie hebrajskim:            „Trzeba wiedzieć, że w tej księdze znajduje się sześć alfabetów żydowskich” (f. 2v). Następnie wyjaśnia budowę lamentacji: w pierwszej, drugiej i czwartej lamentacji „po jednym alfabecie” ( ), w trzeciej żałobnej pieśni – są trzy 2 Pierwsza litewska książka w tym czasie jest ściśle związana z osobą Marcina Mažvydasa, choć skromne wydawnictwo zachowuje się jak anonimowe. Określenie „katechizm Mažvydasa” mintį, kad M. Mažvydas buvo visos knygos autorius, tačiau mes esame tikri tik dėl leidinio suzobowiązuje, ponieważ zakłada autorstwo dzieła i przedmów. W niniejszym artykule posługujemy się dawną nazwą zabytku drukarstwa – katechizm z 1547 roku. Tak oznaczamy wydawnictwo (nazwane według pierwszego drukowanego źródła), które składa się z dwóch jednostek: Katechizmu (do f. 20r) i Kancjonału (od f. 20v). Artykuły / Articles 11 „Pirkit mane ir skaitykit“. Pirmieji spausdinti LDK akrostichai (   ) (ten pat). Turima omenyje tai, kad knygos trečią eiWiersz składa się nie z 22 wersów (według porządku alfabetu hebrajskiego od alef do taw), lecz trigubai tiek (66 eil.), nes kiekviena abėcėlės raide prasideda trys eilutės iš eilės. Wydawca, zachowując zasadę akrostychu, konsekwentnie podaje w przedmowie nazwy wszystkich liter ( –  –  –  –  –  –  itd.) oraz ich znaczenia (                       … ir t. t.). Skaičius šeši, kurį sudaro vienas trigubas ir trys paprastieji akrostichai, P. Skorinos nuomone, atskleidžia Švč. Trejybės paslaptį:     „oznaczając tajemnicę Trójcy dającej życie” (z gos kolofono, f. 12r). Vėliau abėcėlės pamatą P. Skorina pakeitė kitokiu akrosticho principu. Bibizantyjski akatyst składał się z krótkiego wstępu i 24 strof tworzących akrostych greckiego alfabetu. W wydanej w Wilnie Małej książeczce podróżnej P. Skorina wydrukował utwór słowiański podobnego rodzaju –          , tj. akatyst św. Piotrowi i Pawłowi. Hymn jest poświadczony we wcześniejszej tradycji piśmienniczej (Турилов 1989: 92). Po pięciu wprowadzających strofach następują tu strofy, których pierwsze litery tworzą cyrylicki alfabet od  do w. Akrostych obejmuje zatem pierwsze 24 litery alfabetu słowiańskiego: 1 PAV. Akrostichą sudarančios raidės akatiste šv. Petrui ir Povilui (1522) W tej samej książce w podobny sposób skonstruowano także dwa oryginalne akrostychy tego P. Skorinos akatistai, tik vietoje tradicinės abėcėlės juose randame kitokios rodzaju. Są one imienne, a za ich pomocą pośrednio ujawniono -----–--------- „pisał džiama publikuojamų kūrinių (knygų) autorystė: ----–-w----–-- doktor Skorina Franciszek” (Akatyst św. Janowi Chrzcicielowi –          w ) oraz ----–-w---w-–------- =–--------- „wykonał doktor Skorina Franciszek” (Akatyst Najsłodszemu Imieniu Jezus –           ). Pierwsze słowa ---- „pisał” i ---- „wykonał” odpowiadają pięciu wprowadzającym strofom akatystów z Małej książeczki podróżnej. Połączenia wyrazowe -w----–-------–--------- i ILJA LEMEŠKIN 12 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII -w---w-–-------=–--------- obejmuje typowe dla akatystu 24 pozycje. Hymny stworzone przez samego P. Skorinę pokazują, jak atrakcyjny i ważny był dla niego wymiar akrostychów. Subtelny sposób wyrazu, gdy z pierwszych liter wersów pieśni tworzone są zdania, które „tajemnie” (czytane pionowo) tik rą informaciją, LDK spausdintoje knygoje buvo panaudotas pirmą kartą. przekazują tam 2. Patrząc na dalszy rozwój drukarstwa WKL, należy mieć przed oczami skorińskie akrostychy. Ten sam środek artystycznego wyrazu został po raz drugi wykorzystany w katechizmie z 1547 roku. W 1938 r. Jan Safarewicz w litewskiej przedmowie do książki odkrył personalny akrostych „anonima” – M-A-R-T-J-N-V-S–M-A-S-V-JD-J-V-S (Safarewicz 1939). Podobna sytuacja miała miejsce w przypadku Małej książeczki podróżnej, ponieważ akrostychy znajdujące się w akatystach dopiero w 1979 r. rozszyfrował Anatolij Turiłow (Турилов 1979: 75–76; 1981: 243–244). Nieśmiały litewski paleotyp pod tym względem jest bardzo podobny do pierwszej książki wydanej na terytorium WKL. Odwrotna sytuacja dotyczy książek wydrukowanych w odległej Pradze: ich karty tytułowe, przedmowy i kolofony usilnie informują czytelnika WKL o tym wielce uczonym mężu, który Biblię „wyłożył” i wydał. Zestawienie M. Mažvydasa i paskirtį bei sandarą, t. y. struktūros panašumus ir skirtumus. P. Skoryny skłania do rozważań nad genezą wskazanych akrostychów personalnych, ich 2.1. Jako wydawca kontynuujący tradycję drukarstwa WKL M. Mažvydas musiał uwzględnić Małą książeczkę podróżną. Należy zwrócić uwagę, że między wydaniami z lat 1522 i 1547 dostrzegalne jest podobieństwo na poziomie treści i funkcjonalnego przeznaczenia. Całą publikację ruską, o ile można sądzić na podstawie zachowanych egzemplarzy, tworzyły: Psałterz, Horologion (Часослов), osiem akatystów i osiem kanonów, Heksameron (Шестоднев), Kanon pokutny (Канон покаяльный), Następstwo zebrania cerkiewnego (Последование церковного собрания) oraz Paschalia z lat 1523–1543 (szerzej o ruskim paleotypie: Немировский 1990: 430–467; Temčinas 2007; 2017: 73). Całość tych ksiąg wydawca, na wzór łacińskiego liber viaticus „księga podróżna”, nazwał Małą książeczką podróżną (por. w słowie końcowym formę loc.:          ). Struktura zbioru oraz wymowny tytuł ogólny skłaniają do zestawiania wydania z 1522 r. z krótką wersją katolickiego brewiarza, która na podstawie Breviarium Curiae rozpowszechniła się w Europie Zachodniej dzięki braciom franciszkanom. Wychowanek franciszkanów (odpowiednio: bernardynów), Franciszek Skoryna, z kolei opracował i wydał wariant Oficjum przeznaczony dla Słowian wschodnich. Po osobnym oprawieniu Psałterza Mała książeczka podróżna nierzadko funkcjonowała również jako Akatystnik (Акафистник, Каноник), tj. jako znacznie krótszy zbiór śpiewanej poezji liturgicznej. Również niejednorodny katechizm z Artykuły / Articles 13 „Pirkit mane ir skaitykit“. Pirmieji spausdinti LDK akrostichai 1547 r. zawiera w swym składzie śpiewnik – PRADESTYSE gieʃʃmes ʃchwentas. Dodatek śpiewanej poezji liturgicznej uzupełniają w nim odpowiednie nuty. Obie książeczki, pomyślane do codziennego czytania i śpiewania, dostosowano do celów praktycznych (odpowiada temu format in octavo), a krąg ich adresatów ze względów utylitarnych, tj. z powodu większego grona nabywców, jest szeroki. Książki są skierowane zarówno do duchownych, jak i do zwykłych czytelników, tj. przeznaczone zarówno do duszpasterstwa, katechizacji i nauczania ludu, jak i do prywatnego kształcenia3, osobistego zbawienia duszy oraz doskonalenia religijnego. Porównując książki, warto mieć na uwadze, że M. Mažvydas najprawdopodobniej znał oficjalny język kancelaryjny WKL, ponieważ w przeciwnym razie trudno byłoby mu pracować w Ragnecie jako tłumacz dla zarządcy powiatu (Zinkevičius 1988: 44–45). Istnieje dość duże prawdopodobieństwo, że autor katechizmu z 1547 roku wiedział o kombinatorycznych umiejętnościach pioniera drukarstwa WKL. Bez wątpienia mógł / musiał kierować się nie tylko przykładem wydawcy ruskiego, lecz także kryptograficznymi próbami innych współczesnych, podejmowanymi w celu zakodowania swojego imienia. 2.2. Patrząc na P. Skorinę i innych licznych „anonimów”, nie należy sądzić, że ukrywali autorstwo w obawie przed negatywną reakcją. Pisanie różnego rodzaju akrostychów w czasach renesansu stało się kwestią mody, a nawet swego rodzaju rutyną. Za pomocą popularnego środka poetyckiego piszący ujawniali swój potencjał twórczy, pomysłowość myśli i słowa, a także przynależność do ludzi utalentowanych i kompetentnych. Zasady sprytnego pisania dobrze znał również ówczesny czytelnik, który w odróżnieniu od człowieka współczesnego był doskonale przygotowany do odgadnięcia wszystkich „tajemnic” tekstu. Zatem akrostych jako wyraz ówczesnego dobrego smaku należy rozumieć przez pryzmat pragmatyki. W utworach występuje on jako istotna część paratekstu, peritekstu autorskiego lub alograficznego. Z tego powodu osoby, która napisała akrostych, nie można bez dodatkowych argumentów od razu uznawać za pisarza, a tekstu użytkowego napisanego na zasadzie akrostychu – za dzieło literackie. Pojęcie „poeta”, niekiedy stosowane wobec P. Skoriny, w tym względzie zobowiązuje nazbyt mocno. Sam wydawca zapewne zdziwiłby się, dowiedziawszy się, że taka etykieta wisi dziś przy jego nazwisku. Podobnie zareagowałby M. Mažvydas. Wówczas wypadało napisać akrostych, a wydawcy, kompilatorzy książek i redaktorzy, gdy nadarzała się odpowiednia okazja, bez żadnych ambicji uzyskania statusu prawdziwych poetów (a takich już wówczas było) chętnie je układali. Początkujący ruscy i litewscy drukarze wcale nie ukrywali swoich akrostychów. W wydaniu z 1547 r. cechy poezji kombinatorycznej identyfikujemy jedynie w Katechizmie, konkretnie w jego początkowej i końcowej pozycji (niem. Rahmenkompositionen), na podstawie 3 Psałterza i Horologionu Słowianie wschodni uczyli się języka; W katechizmie z 1547 r. funkcję tę pełni Pygus ir trumpas mokʃlas ʃkaititi yr raʃchity. ILJA LEMEŠKIN 14 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII tj. w litewskiej przedmowie i litewskim czterowierszu Skaititaiap (o tym dalej). W ostatniej części wydania, tj. w dodatku poezji śpiewanej, zatytułowanym DESTYSE gieʃʃmes ʃchwentas, tokių požymių aptikta nebuvo. Taigi akrostichų PRAmiejsce wpisu odpowiada części wprowadzającej oraz słowu końcowemu. Właśnie w tych częściach paratekstu utworki tego rodzaju najczęściej były realizowane, względnie oczekiwane przez czytelników, poszukiwane przez nich i zazwyczaj odnajdywane. W wydaniu z 1522 r. brakuje części wprowadzającej i słowa końcowego. Na końcu księgi wydawca wydrukował jedynie szczegółowy spis vardijo visas sudedamąsias dalis. Žinoma, kad mechaniško šaltinių sąrašo nebuvo įmanoma suderinti su akrostichu, bet to daryti nebuvo ir prasmės. Knygos treści    , w którym kolejno w początkowych i końcowych je tradicijoje. Tarp kirilinių rašto ir spaudos paminklų tai tuomet dar nebuvo pozycjach różnego rodzaju akrostychy były rozpowszechnione w łacinie.zwyczajowe. Czytelnicy ruscy raczej nie rozglądaliby się tutaj za jakimiś „ukrytymi” tekstami. Aby określić swoje autorstwo, wydawca wybrał znacznie właściwsze miejsce, znajdujące się poza zwyczajnymi granicami paratekstu, które w naszych czasach należy wyjaśnić. 1 2 3 4 5 2 PAV. 1522 m. P. Skorinos Akatistas Saldžiausiajam Jėzaus vardui (1522), 2v-3r atlanka; litery tworzące pierwszy leksem akrostychu Z perspektywy ksiąg Straipsniai / Articles 15 „Pirkit mane ir skaitykit“. Pirmieji spausdinti LDK akrostichai zachodnioeuropejskich może powstać wrażenie, że akrostychy stworzone przez wydawcę pozostają niezauważone w ogromie pieśni liturgicznych, jednak tak nie jest. Pozycja realizacji akrostychów jest znacząca z punktu widzenia gatunku. Sunku įsivaizduoti kitą rytų slavų literatūros formą, kuri P. Skorinos tikslams byłoby to bardzo pożyteczne, ponieważ w hymnach o stałej strukturze akrostychy były przewidywalne i oczekiwane. W akatystynach tradycyjny środek poetycki, jego zastosowanie, często zdradza specjalna uwaga na marginesach lub nawet w tytułach utworów, na przykład:   - „akrostych według alfabetu” (Турилов 1989: 92). Tak więc prawosławni czytelnicy tamtego wieku zwykle oczekiwali w akatyście pionowo ułożonej alfabetycznej kompozycji liter, jednak zamiast niej odczytywali akrostych imienny, który ujawniał osobę kompilatora księgi, wydawcy i twórcy akatystów. Warto zauważyć, że pierwsze inicialinį raidžių junginį, kuris koreliuoja su abėcėlės sekvenciją  -  . Tam, kad słowo akrostychu ---- ma akrostych byłby łatwiejszy do rozpoznania, pierwszych pięć strof, które tworzą pierwszy leksem, umieszczono na jednej rozkładówce (zob. ryc. 2). Co więcej, dalszą recepcję akrostychu wydawca ułatwia za pomocą rzucających się w oczy środków typograficznych: imiona i nazwiska zapisuje nie zwykłymi literami wersalikowymi (jak gdzie indziej), lecz ozdobnymi inicjałami. 4 1 2 3 4 56 7 8 4 910 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 3 PAV. Vardinį akrostichą sudarančios raidės Akatiste Saldžiausiajam Jėzaus vardui (1522) 4 Šioje vietoje teksto rinkėjui, matyt, pritrūko K raidės inicialo. ILJA LEMEŠKIN 16 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Pozycje prezentacji popularnych środków poetyckich oraz pomocnicze monės, žymiai palengvinančios akrostichų atpažinimą ir ugdančios skaitytojo przedkompetencje skłaniają do ostrożności w mówieniu o rzekomym ukrywaniu autorstwa i dążeniu do anonimowości. 2.3. Pod względem formalnym akrostychy P. Skoryny i M. Mażwida różnią się. Dzieje się tak dlatego, że ruski wydawca był ograniczany ścisłymi ramami akatystu. Rozwinięta struktura hymnu wymagała złożonego, tj. bardzo długiego, akrostychu. Starając się wypełnić wszystkie niezbędne 24 pozycje akrostychu, wydawca wpisał swój tytuł -w----, dłuższą posesywną formę antroponimu ------- (vietoje trumpesnės lyties  arba ) ir atitinkama lopochodzenia przezwiskowego, ukoronowaną łacińską końcówką, imię chrzcielne ---------. Posługując się czasownikami ---- i ----, rozciągnął swoje akrostychy do 29 liter akatystu. M. Mažvydas nie miał takich ograniczeń gatunkowych, dlatego wymyślony przez niego utworek jest prostszy. Tradiciškai manoma, kad 1547 m. katekizme yra akrostichas, kuris prasideda nuo pratarmės trečiosios eilutės ir susideda iš 17 raidžių, tačiau lyginimas su P. Skorina pokazuje, że może być też nieco inaczej. Utworków zapisywanych paprastai prasideda teksto pradžios pozicijoje. Akrostichų, kurie užbaigia kūripionowo lub umieszczanych pośrodku książek jest znacznie mniej; często kontynuują one (semantycznie) akrostych znajdujący się na początku książki. W naszym przypadku przedmowa KNIGIELES Pacʒias byla Letuuinikump jr Sʒemaicʒiump rozpoczyna się od dwóch wersów, które tworzą kombinację liter BJ: BRalei ʃeʃeris imkiet mani ir ʃkaitikiet / Jr tatai ʃkaitidami permanikiet. Wskazany fragment tekstu zamyka kropka, a semantycznie (koherentnie) ten antrašte glaudžiai susijęs dvieilis gali būti vertinamas kaip fakultatyvus ir pridėtinis, nes tekstą be didesnio nuostolio įmanoma skaityti pradedant trečiąja z tym wersem: Makʃla ʃchito tewai iuʃu trakʃʒdawa tureti. Ale to nie może być w żaden sposób uzyskane. … Powstaje naturalne pytanie: dlaczego M. Mažvydas skomplikował odbiór swojego pionowo zapisanego utworu tym pozornie niepotrzebnym fragmentem? Dlaczego był on tak ważny? Być może dlatego, że BJ zostały użyte znacząco, tzn. stanowią początek akrostychu, który do dziś nie został w pełni odczytany. Artykuły / Articles 17 „Pirkit mane ir skaitykit“. Pirmieji spausdinti LDK akrostichai RYC. 4 Pierwsza strona litewskiej przedmowy M. Mažvydasa, f. 4v. VUB: Lr 5650 ILJA LEMEŠKIN 24 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Reklama, susijusi su leidyba bei knygų platinimu, persmelkia visas aptariamosios reliacijos laidas. Dokonuje się tego za pomocą nienarzucających się środków artystycznych. Papież w tajemnicy wyjawia rozmówcy o tych samych poglądach swoje największe zmartwienie i lęk. Przed 15 laty w Wittenberdze wydano książkę M. Lutra Warnung an seine lieben Deutschen9, którą teraz reformaci zamierzają wydać ponownie. Zdaniem papieża lepiej stracić 30 ton złota, niż ponownie doczekać się tej książki, dlatego też wraz z kardynałami, biskupami, opatami, prałatami, proboszczami i wszystkimi innymi podwładnymi skupuje ją i pali. Papieża pociesza Diabeł, który z kolei radzi nie oszczędzać środków, aby i ten ostatni zachowany jeszcze na ziemi niemieckiej egpaplitus – w sidła piekła wpadło znacznie zempliorius būtų rastas ir laiku sunaikintas. Priešingu atveju – knygai iš naujo mniej ludzi. Ocena książki wypowiedziana tutaj (ff. 5r-5v) ustami Diabła i papieża działa jak reklama, która prawdziwego chrześcijanina skłania do nabycia takiego „niebezpiecznego” wydania. Wydana w 1546 r. w Coburgu reliacja New Zeyttung Vom Teuffel oraz jej późniejsze niemieckie wydania motywują do kupna mającej wkrótce wyjść lub właśnie wydrukowanej książki – Warnunge || D. Martini Luther/ an ʃeine || lieben Deudʃchen/ vor etlichen chen vnd || Land/ darinne reine Lehr des Euan= || gelij geprediget wird/ mit Krieg || vberʒiehen vnd ʒerʃtoren || Jaren ge= || ʃchrieben auff dieʃen fall/ ʃo die Feinde || Chriʃtlicher Warheit dieʃe Kirwolten. || Z przedmową Philippiego || Melanchtona. || Wittenberga/ || Drukiem Hansa || Luffta. || 1546 10. W tych samych 1546 r. Ostrzeżenie zostało ponownie wydrukowane w Norymberdze (VD16 L 7345–7347), Strasburgu (VD16 L 7348), Tybindze (VD16 L 7349); w 1547 r. – ponownie w Wittenberdze (VD16 L 7352). W czeskim wydaniu z 1547 r. (Paʃʃquillus: Nowiny o Cʒertu a Papeʒy…, o nim dalej) oświadczenia papieża i Diabła reklamują odpowiedni czeski wariant Ostrzeżenia, wydrukowany później niż relacja w tym samym 1547 r.: Weyʃtraha Doktora Marti|| na Luthera k ʃveym mileym Niemcom/ před niekoli|| ka Lethy ʃepʃana/ na takowey konetʒ/ kdyby nepřá=|| tlé prawdy Křeʃtianʃké na gegich Cýrkwe a || do gich Ӡemij wnichǯ ʃe čiʃté včenij Swa|| tého Evangelium káǯe wáleč|| ně přitáhnauti / a gich z=|| káǯce býti chtěli/ yaké|| hoby wtom ʒ=|| puoʃobu po=|| lipa Melancktona kterauǯ geʃt včinil || natuto weyʃtrahu / Léta tohoto. 1547. w Wit|| temberce [et]c. O coǯ ʃau ʃe ti dobřij Towaryʃʃy Cǯert || ʒ Papeǯem welmi ʃtarali aby 9 Niniejsze wydanie jest wspomniane: Warnunge || D. Martini Lu=||ther/ An ʃeine || lieben Deud=|| ʃchen (Gedruckt ʒu ǯiti mie|| li. || Teeǯ y Předmluwa a nebo napomenutij wysoce vče=|| ného muǯe FiWittemberg || Durch Hans Lufft || M.D.XXXI). VD16 L 7340–7342. 10 VD16 L 7350–7351. Dostępne w internecie: http://digital.onb.ac.at/OnbViewer/viewer. faces?doc=ABO_%2BZ200418609. Straipsniai / Articles 25 „Pirkit mane ir skaitykit“. Pirmieji spausdinti LDK akrostichai na Gewo newyʃʃlo. (Wytłoczono i ukończono [w Mladej Boleslavi u Václava Oustskiego] Roku. 1547)11. Prie popiežiaus frustracijos ir Velnio susirūpinimo grįžtama dar kartą kitow części relacji (ff. 10r–10v). Tytuł reklamowanej książki został tu po raz drugi wyróżniony typograficznie – wydrukowany wielkimi literami. Diabeł szczerze żałuje swojego przyjaciela i w ogóle wszystkich katolików, ponieważ, jak przypuszcza, zgubna dla papieża książka nie będzie bardzo droga i człowiek, rezygnując z lepszego kąska i napojów, będzie mógł nabyć ją za zaoszczędzone ir popiežius, kuris paviešina preliminarų kainoraštį. Lyg būtų koks leidėjas ar spaustuvininkas, jis pareiškia, kad knyga bus pigi, vargu ar kainuos daugiau nepieniążki. Z ubolewaniem zgadza się na to gu trzy krajcary. Z przedmową będzie viršys. Popiežiui patiktų, jei būtų pardavinėjama bent už tris–keturias kronas, droższa, ale i tak nie [będzie kosztować] czterech krajcarów, w przeciwnym razie byłaby niedostępna dla ciekawego i pragnącego prawdy ludu. A zatem relacja szczegółowo informuje o rychłym ukazaniu się książki M. Lutra i zachęca do jej kupna. Jako wydawca C. Schnauss nie zapomina również o swojej pracy literackiej, którą za pomocą środków reklamy odpowiednio prezentuje na stronie tytułowej. Ponieważ publikacja rzekomo jest anonimowa, do czytelników zwraca się sama książka (dalej ten fragment tekstu będziemy nazywać „inwokacją do czytelników”). Prosi ich save pirkti ir skaityti: Fromer Chriʃt Kauff vnd ließ mich in Treuen Dein gelt ʃol dich gewißlich nicht reuen Thu ich dan nicht frey die warheit ʃagen Z So magʃtu mich vor dem Bapʃt verklagen „Ištikimasis krikščionie, pirk ir skaityk mane pasitikėdamas. pewnością nie będziesz żałować swoich pieniędzy, A jeżeli nie mówię prawdy, Będziesz mógł poskarżyć się na mnie papieżowi.” Vokiškąjį 1546 m. originalą, nagrinėjant inicialinį dvieilį M. Mažvydo praw przemowie warto porównać z czeską adaptacją relacji, ponieważ w późniejszej publikacji z 1547 r. omawiana inwokacja do czytelnika funkcjonuje nieco inaczej. C. Schnauss na stronie tytułowej (f. 1r, zob. dalej) podał tytuł książki (a), jej krótką treść wierszowaną (b) i wreszcie inwokację książki do czytelnika (c), którą jako pomocniczy element reklamy wyróżnił wizualnie. Na odwrocie 11 Tu i dalej podawane są odsyłacze według bazy danych „Knihopis”. Knihopis 5126. Egz. dostępny: https://books.google.cz/books?vid=NKP:1002400497&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false. ILJA LEMEŠKIN 26 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Na odwrocie karty (f. 1v) pojawiła się wierszowana przedmowa (d, e), w której Pasquino wyjaśnia okoliczności powstania dzieła oraz szeroko moralizuje. Czeski wydawca Václav′ Oustský′ nieco inaczej ułożył wymienione jednostki (a, c, b, d …), skierował inwokację do czytelników (tzn. zastosował formy liczby mnogiej) oraz interesująco zmodyfikował przedmowę (f). Por. : 1546 f. 1r 1547 f. 1r b Jak a niedawno papież i jego Fromer Chriʃt Kauff Paʃquillus. New Ӡeyttung Vom Teuffel. towarzysz Dwau ʃobie Der oberʃt Sathanus auß der hell Von jhrer gʃelʃchafft vnd dieʃem Kryg Sprach gehalten/vnd wem ʃie den Syg günnen wolten gʃcholten Darinn die Reichʃtend auch hart Drůmb das ʃie ʃich ʃtelln ʒür gegenweer den Keyʃer mit groʃʃem heer mne duowier eines bʃorgt tiech Penieʒ ʒa mne neda || te marnie / Geʃtli ʒie wteto wie || cy Dem ʃathan ʃein hoffnung felen gar. Můʒte nicht frey die warheit ʃagen So magʃtu vnd ließ mich in Treuen Dein gelt ʃol dich gewißlich nicht reuen 1546 a bapʃt ʃol ʃein ʃorg gwiß werden war Paʃʃquillus: Nowiny o Cʒertu a Papeʒy: wiernych a ʃtaupenych c To || waryʃʃych / a gegich o nyniey || ʃʃych prʒibieʒych ʃpo || lecʒnem || Roʒmlauwanij All beyd hertʒlich gern Milij Krʒeʃtiane Kupugte a cʒtiete Wyder || nie / Shledate ʒie Wie auch der bapʃt nůr Sathan dargegen auff etwas horcht c nebudu prawdy || wyprawo || wati Dem mne ʒtoho trʒeba || prʒed Thu ich dan mich vor dem Bapʃt verklagen. Papeʒem Obʒialowati. Straipsniai / Articles 27 „Pirkit mane ir skaitykit“. Pirmieji spausdinti LDK akrostichai 10 ILUSTR. Karta tytułowa relacji C. Schnaussa z Koburga z 1546 r. ILJA LEMEŠKIN 28 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII f. 1v f. 1v d Paʃquill, ad lect. Chriʃtian. [et]c. e Frum en Chriʃten reich vnd armen Hort vnd laʃt euchs auch erbarmen Gdy papież i jego towarzysz usłyszeli Gottes wort vertilgen wöllen Ich ʃtundt yetʒt neulich an eim ort wszystkie ich zamysły, każde słowo, szczególnie o co papież się troszczył i na co szatan nasłuchiwał, wkrótce mieli się dowiedzieć, że nie zdołali tego całkowicie doprowadzić do końca. Lecz to, co z tego zapamiętałem, chcę oznajmić młodym i starym, ku czci mojej ojczyzny, szczególnie ewangelickiemu przymierzu, aby Den Freyen deutʃchen hochgenant każdy, młody i stary, strzegł się nadziei Nach welchem beiʃʃen dieʃe hündt szatana. Niech w tym pomaga Bóg przez Des bapʃts ʃorg war mach/mit gewalt swoją dobroć, który wówczas objawi nam dla naszego dobra wszelką fałszywą radę papieża wraz z czynami jego towarzystwa i nie oszczędzi nam swojej pomocy. Jedynie w tym tkwi cały brak, że nie poprawiamy się ani trochę. Wtedy Bóg znów czyni to, czego chcemy, i pozostaje przy nas w każdej potrzebie. Temu samemu miłemu, wiernemu Drůmb laʃt vns nůr thun was wir ʃolln Bogu niech będzie wieczna chwała mimo wszelkiego pośmiewiska. A M E N Artykuły / Articles 29 „Pirkit mane ir skaitykit“. Pirmieji spausdinti LDK akrostichai 11 RYC. Wydanie relacji C. Schnaussa z 1547 r. w języku czeskim, strona tytułowa ILJA LEMEŠKIN 30 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII f. 2r f. 2r fBapʃt. Ach, biada, o biada… [reliacijos tekstas] b Pasquillus: Jakże niedawno papież, a jego towarzysz miły. neywyʃsʃʃy Satanaʃs ʒPekla poʃpolu gsau byli O nynieiʃʃy p dʃe wʒate Walce a towariʃke  spřiʒnienij kdoby to witieʒʃtwij obdrǯal/oto  mieli roʒmluwenij Proto ǯeʃe Oba gʃau te gednomyʃlne wuole byli y vmijnienij. Aby poboǯnij ʃtawowe řiʃʃe nahlawu byli poraǯenij wʒdycky ʃtawiegi vwelikem protiwe ʃtwij. Oto jest proti geho Cyʃarʒʃke welebnoʃti a duoʃtogenʃtwij. papież, który ze wszystkich obyczajów usilnie się starał. a Szatan, który ku wszelkiemu skutecznie pomagał. Tak że zawsze Paweł papież to wykonał, o co staranie miał, a Szatan atakował swą pieczą i nadzieją; wkrótce potem przyszedł: ~ f. 2v f. 2v Artykuły / Articles 31 „Pirkit mane ir skaitykit“. Pirmieji spausdinti LDK akrostichai f [reliacijos tekstas] d f e Paʃʃquillus k Kʒeʃtianʃkemu Cʒtenarʒi Kto miłujesz Prawdę, a Rząd Boży, nie chciej być dla nich podnóżkiem. Widz, jak okrutna, chciwa serce magii. Czytaj / Widz / i sądź, co się pisze, A wyrwij się z A na Boha ani geho Slowo nicʒ nedbagij. Babilonu spiesznie. Chrześcijanin wierny / ubogi, bogaty i Pan. Posłyszcie i miejcie nad tym jakieś zlitowanie. Jak Pawel Papeʒ nynij sʃwym Towaryʃtwom. Słowo Boże oglądać wszelakie rozliczne  jako ście  Niedawno byłem przytomny w jednym tajnym  mieście i zrozumiałem te wszystkie rady wybornie czysto. Cʒiehoʒ geʃt Satanaʃs ʃewʃʃy pilnoʃtij poʒorowal. Tudzież to oni o mnie wiedzieć Ӡwlaʃʃtie pak ocʒ geʃt Pawel Papeʒ pecʒowal. mają, że z wszystkiego nie prowadzą, cóż żądają i chcą. A cóżem ja kiedykolwiek z tego odebrał, swą pamięcią. Magicy o tym wiedzieć, starsi i dzieci, a uczynimy to wszystko ku pochwale i kupiectwu. Te moje Ojcowskie, a prze wszystkie szlachetne Włości, one się rwą i chcą jej skazy do gruntu. A oto się już wszyscy: starsi i młodzi. Aprotoʒ od takowe A ʒwlaʃʃtie pak tomu Ewangeliʃtʃkemu Puntu. Satanowy nadiege a geho ʒboʒij Hanebnie ʃʃerednie y krwawie wadij. ILJA LEMEŠKIN 32 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII 12 PAV C. Schnausso reliacijos 1547 m. čekų laida, prakalba su eiliuota įžanga, f. 2v f. 3r Straipsniai / Articles 33 „Pirkit mane ir skaitykit“. Pirmieji spausdinti LDK akrostichai f. 3r f [reliacijos tekstas] eVchoweiʒ nas wkryʃtu nam vcʒiniena Miloʃt Boʒij A tak ty wʃʃecky Papeʒowy ffaleʃʃne rady I geho Towaryʃtwa budau ʒgeweny tady Dle naʃʃeho budaucyho wʃʃeho dobreho Ne opuʃtijt Buoh a Pán pomocý lidu ʃweho Ale ten neywietʃʃy nedoʃtatek přinas geʃt naten čas Neʒ geʃtli ʒie my to coǯ naleʒij budeme cʒiniti Vcʒinijt nam Buoh ʒaʃe to coʒ my budeme chtiti Gemuʒto w Trogicy neroʒdilne bud cʒieʃt a chwala Kteraʒ ʃe gemu prʒedwieky wiekuow dala 1546 m. ir 1547 m. leidinių gretinimas atskleidžia, kad C. Schnausso sugaldar kitame skyriuje). Parateksto Ӡie naʃʃych ʒiwotuow nepolepʃʃugem ani ʒawlas sudėtyje invokacija į skaitytoją iš pradžių atliko (vokiečių originale) pagalbinį vaidmenį, dėl to Koburgo leidėjas ją išspausdino mažesne fraktūra. Čekų laidoje reklamos kūrinėlis buvo „paaukštintas“, t. y. jo teisės buvo sulygintos su pavadinimo: tituliniame puslapyje šis eiliuotas fragįžangą, t. y. fragmentą f, kurią galėtumėme A dijti ʃe bude wʒdy beʒprʒeʃtanij Nawiecʒne wieky beʒ ʃkona[n]ij Amen išversti taip: votas reklaminis ketureilis pasižymėjo patrauklumu bei gyvybingumu (apie tai mentas pratęsė kūrinio antraštę. Negana to, ketureilis padarė įtakos prakalbai! Pagal prabylančios knygos pavyzdį čekų vertėjas arba leidėjas jai prirašė eiliuotą „Kas myli teisybę ir Dievo tvarką Nenorėk pasilikti plikuolių atloša12. Veizdėk, kokių turi piktų bei klastingų širdžių, Visai nepaiso Dievo bei jo žodžių. Skaityk, veizdėk ir parašytą permanyk Ir iš Babilono13 greitai išplėšyk“. Nietrudno zauważyć, że imperat. Cǯti ‘czytaj’, Wiʒ ‘patrz’, ʃuď ‘miej zrozumienie, pojmij’, wytrhni ‘wyrwij’ rozszerzają wcześniejsze wezwania książki: niem. sg. Kauff ‘kup’, ließ ‘czytaj’ i cz. lm. Kupugte ‘kupcie’ i cʒtiete ‘czytajcie’. Innymi słowy, w czeskiej publikacji z 1547 r., w porównaniu z niemieckim oryginałem12 Mowa o (gen. sg. Plechacʒuow) katolickich lu, pastebime įdomią tendenciją: vaizdingas reklaminis tekstelis nuo titulinio duchownych: tonsurowanych księżach oraz zakonnikach 13 Z sideł Kościoła katolickiego (nom. sg. č. plecháč ‘turintis plikę; katalikų dvasininkas’). Nom. sg. č. podnož ‘kojų atrama’. (aluzja do Mat. 1,11–18). ILJA LEMEŠKIN 40 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Chceš-li poznati přeslavné tři řeči języki a zachovati peníze i péči i vandrování doma teď poznání bez máš a sepsání. masz i pisanie.” Protož čti sobě a spatříš s vděčností to, což jest tobě sepsáno v krátkosti mluvení a bez rozumění kadangi be nikýmž člověk není. „Jeżeli chcesz poznać trzy słynne zachować pieniądze i trudy bez wędrowania, w domu teraz wiedzę pažinimą ir knygą. Dėl to skaityk sau ir su padėka pamatysi tai, kas Tau trumpai parašyta, neb bez kalbėjimo ir be supratimo žmogus yra niekas.“ Ryškūs ir pastovūs stilistikos požymiai, be jokios abejonės, būdingi ir patyrusiam Koburgo literatui bei leidėjui C. Schnaussui, kuris čia aptariamąjį invokacijos tipą19 priklausomai nuo konkrečių poreikių modifikuoja: a) 1550 m.: O nowo|| narodzonym bożku w Babilonie. Odpis, który kupcy z Rodos przesłali do Wenecji i do Italii jako prawdziwą wiadomość, a następnie z Rzymu ostatniego grudnia w roku 49. oraz z Wenecji napisali. 1550 (C.S.A.) (VD16 ZV 30501) Kup mnie, o pobożny Chryste, w zaufaniu, dig den 9. Januarij || dieʃes Funfftʒigʃten Jares etc.|| An die Kauffleut gen Augʃburg Laʃʒ dich ʒuleʃen keyn muhe rewen. Dann dir iʃt viel hieran gelegen/ Von des Sathans ʃchalckheit wegen. b) 1550 m.: Nowe wiadomości. O nowo narodzonym bożku w Babilonie. Odpis, który kupcy z Rodos przesłali do Wenecji i do Italii jako prawdziwą wiadomość, a następnie z Rzymu ostatniego grudnia w. 49. vnd aus Venedig den 9. Styczniu tego pięćdziesiątego roku itd. Do kupców w Augsburgu napisane. (C.S.A.) (VD16 ZV 13960) Kup mnie, o pobożny Chryste, w zaufaniu, Nie żałuj trudu, by mnie przeczytać. Dan dir iʃt viel hieran gelegen/ Von des Sathans ʃchalckheit wegen. 19 W księgach C. Schnaussa znajdujemy typologicznie odmienne inwokacje, które pod względem treści są dostosowane do innych publikacji, np. Ein ander Geyʃtlich Lied/ || Das der menʃch all ʃein hoffnung vnnd || trawen eynig vnd alleyn ʒu Got ʃetʒen || ʃoll [et]c. Alleyn ʒu dir Herr || Jheʃu Christ. (1550, VD16 S 3184); Słowo PANA trwa na wieki / Niechże mu pozwolimy panować. || Der woll vns fort in lieb vnd leyd / || Beʃtendig darbey erhalten. ([1552], VD16 S 3174); Z Bożą pomocą: żółty, czarny, zielony i biały — || Zachowuje w Saksonii i Hesji nagrodę. || Niech Bóg udzieli swojej łaski z radością, || niech obdarzy go pokojem i długim życiem. (1555, VD16 S 3167); Złota i srebra nie mam, || czym Bóg mnie obdarza, do tego jestem zobowiązany, || aby tym służyć każdemu człowiekowi. || Dopóki żyję i mogę służyć. (1564, VD16 S 3168). Straipsniai / Articles 41 „Pirkit mane ir skaitykit“. Pirmieji spausdinti LDK akrostichai IL. 13 Strona tytułowa publikacji C. Schnaussa Von dem newgebornen Abgott ʒu Babel z 1550 r. ILJA LEMEŠKIN 42 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII c) 1555 m.: Coś nowego: || Bardzo pobożne kazanie, które || święty biskup pomocniczy w Bambergu || wygłosił osobiście u św. Marcina, z westchnieniami i łzami, w Niedzielę Palmową roku 1555, o || chwalebnym wjeździe naszego umiłowanego Pana i Zbawiciela || Jezusa Chrystusa do Jerozolimy, [et]c. || Także piękna historia o || poświęceniu palm przez służbę biskupa pomocniczego [et] dabey des H. Mans vberauß || wnderbarlicher Treume ʒwene/ auß || welchen mann künʃtlich Kochen vnd Lachen lernen mag [et]c. || Endtlich aber/ Ein wnderliche c. (mei  N. der heiʃt C. Schnauß; Laus Deo Omnipotenti/ Anno 1555 Adij 3 May) (VD16 S 3166) (il. 14). Na chwałę i cześć najwyższego Boga, na postrach diabłu i jego zgrai. Kup i czytaj mnie, o pobożny chrześcijaninie, Lern was ihr Weih vnd Predig iʃt Zatem wers kluczowy inwokacyjnych czterowierszy Fromer Chriʃt Kauff vnd ließ Treuen C. Schnausso leidiniuose, sprendžiant pagal prieinamus šaltinius, pirmą mich in został kiedyś wykorzystany w relacji z 1546 r. o Diable i papieżu – Pasquillus. ze New Zeyttung Vom Teuffel ([Coburg], 1546). Knygos personifikacija atsiranda względu na domniemaną anonimowość autorstwa (tak samo jak w katechizmie z 1547 nurodyta frazė buvo ne kartą modifikuota ir kitokiu (naujam leidiniui pritaikytu) pavidalu pakartotinai panaudota. Knygos, kur paliudytas vienodas arba par.). Następnie płodny motyw Fromer Chriʃt Kauff vnd ließ mich in Treuen – Kauff mich O fromer Chriʃt in trewen – Kauff vnd Ließ mich (O) frommer Chriʃt, wymieniono tu nie wszystkie. Nie można wykluczyć możliwości, że C. Schnauss nie zachował do naudojo ir savo ankstesniuose lediniuose, kurie mums dar nežinomi arba mūnaszych czasów tego modelu kształtującego wiersz. Możliwe jest również, że struktura ta była używana jeszcze przed C. Schnausem. Omawiana inwokacja do czytelnika bez istotnych zmian była publikowana do początku XVII wieku. Późniejsze wydania (np.: 1580, VD16 ZV 11492; 1600, VD17 14:686686C; 1605, VD17 3:019348C) ujawniają niezwykłą popularność relacji. W 1546 roku protestanci gorliwie czytali i rozpowszechniali satyrę polityczną, ponieważ reagowała ona na najważniejsze wydarzenia wojny szmalkaldzkiej. Wówczas obserwowała ich cała Europa Zachodnia. Po pięćdziesięciu latach ówczesne mios, nei suprantamos, tačiau skaitytojas patrauklia humanistinio dialogo foraktualia nie były już ani tak interesujące, ani nie zaspokajały już ich potrzeb literackich. Nowym wydaniom towarzyszy rycina przedstawiająca ponadczasowych bohaterów relacji: papieża i diabła (il. 15). 5. W litewskim paleotypie z 1547 r. Katekizm kończy się na f. 20r. Od f. 20v rozpoczyna się nowe pod względem gatunkowym i autorskim dzieło – PRADESTYSE gieʃʃmes ʃchwentas. Katechizm kończy napisany prozą fragment Upaminagimas, w którym M. Mažvydas ponownie zwraca się do „braci i sióstr”, prosząc ich pokornie Artykuły / Articles 43 „Pirkit mane ir skaitykit“. Pirmieji spausdinti LDK akrostichai ILUSTR. 14 Strona tytułowa publikacji C. Schnaussa z 1555 r. Etwas neus: Ein ʃehr andechttige Predig… ILJA LEMEŠKIN 44 Na dole karty Acta Linguistica Lithuanica LXXVII (f. 20r) opublikowano priimti „trumpą mokslą“ ir jį mokėti. Upaminagimą vainikuoja trumpa pastaba Gals, kuri nubrėžia takoskyrą tarp sudedamųjų 1547 m. leidinio dalių. To paties atrakcyjny czterowiersz Skaititaiap, który odpowiada inwokacyjnym czterowierszom C. Schnaussa i innych wydawców: Upaminagimas. PRaʃchau aʃch ius Letuwinikus ir ʃʒe= maicʒius miloʃius bralius ir ʃeʃeris, preg= tam ir vpaminaiu ius per Pn Ieʃuʃa Chriʃtuʃa at pirtkagi bei iʃʒanitagi muʃu idant ta trumpa makʃla iʃchmaktumbet ijr wiʃada atmintumbet, ʃunus iuʃu ir ʃchei= mina turit iʃchmakiti. A iʃchguldima pla= teʃnia iʃch kaʒanes ir patam iʃch dideʃnia katechiʃmuʃa makikieteʃe. A oto moja praca i trud, bardzo proszę o życzliwe przyjęcie. Koniec. Spis treści. Bralau milaʃis, ʃkaitidams tatai ʃʒinaʃy/ Jag taʃʃai lieʃʒuwis dabar reiʃchkieʃy. Jeśli zatem napiszę jakiś błąd / Pataiʃik, bewyʃakia vʃʒwidegima. RYC. 15. Wydanie relacji C. Schnausso Newe z początku XVII wieku Gazeta, || o diable i papieżu, || jak prowadzą ze sobą rozmowę halten / || kurtʒweilig vnnd ʃehr luʃtig ʒu leʃen ([1605]) (VD17 3:019348C), strona tytułowa Straipsniai / Articles 45 „Pirkit mane ir skaitykit“. Pirmieji spausdinti LDK akrostichai RYC. 16. Zakończenie Katechizmu M. Mažvydasa (f. 20r) ILJA LEMEŠKIN 46 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Stworzony przez M. Mažvydasa paratekstowy czterowiersz został umieszczony w pozycji kolofonu Katechizmu i odpowiada inwokacji ad lectorem o typowej aspektu pastebimas įdomus ryšys tarp lietuviškos prakalbos ir Katekizmo patreści. Pod względem formalnym zakończenia: jednostki ujmujące tekst główny w ramy – oba i tylko one! – są jednakowo zrymowane. Dostrzegalna jest jeszcze inna ważna cecha jednocząca: końcowy czterowiersz i przedmowa rozpoczynają się samodzielnym (tj. zakończonym kropką) dystychem, które tworzą identyczną kombinację liter BJ. Że nie jest to przypadkowa zbieżność, pokazuje zestawienie dwóch pierwszych wersów: BRalei ʃeʃeris imkiet mani ir ʃkaitikiet / Jr tatai ʃkaitidami permanikiet. Bralau milaʃis, ʃkaitidams tatai ʃʒinaʃy / Jag taʃʃai lieʃʒuwis dabar reiʃchkieʃy. Wskazane fragmenty otwierają l. mn. i l. poj. zwroty, które rozpoczynają się identycznym leksemem BRalei / Bralau, dalej użyto l. mn. i l. poj. imiesłów przysłówkowy ʃkaitidami / ʃkaitidams oraz zaimek tatai. Powstaje wrażenie, że jeden dystych został ułożony z uwzględnieniem drugiego. Mając na uwadze drukowane źródło dystychu przedmowy, należy sądzić, że końcowa inwokacja zmodyfikowała dystych przedmowy, a nie odwrotnie. Wymienione warianty Pirma. Dvi pirmos ketureilio Skaititaiap eilutės iš pradžių buvo parašytos można wyjaśniać na dwa sposoby. i przeznaczonej dla przedmowy na początku książki. Wówczas litewska przedmowa mogła wyglądać maždaug taip: *Bralau milaʃis, ʃkaitidams tatai ʃʒinaʃy / Jag taʃʃai lieʃʒuwis dabar reiʃchkieʃy. Makʃla ʃchito tewai [tavo] trakʃʒdawa tureti. Ale to negaleia ne wenu budu gauti. Regiety to nareia ʃawa akimis / Taipyr iʃchgirʃti ʃava auʃimis. Jau nu ka tewai nakada neregieia / Nu ʃchitai wiʃs [tavimp] ateia. I t. t. Później M. Mažvydas wymyślił stosowniejszy początek przemowy, który według przykładu C. Schnaussa uzupełnił imperatywami. Wcześniej ułożony fragment został usunięty, lecz szkoda było go nigdzie nie wykorzystać. Druga. Początek inwokacji Skaititaiap został stworzony według wcześniejszego, tj. przemowy, modelu dystychu, ponieważ dla autora ponownie aktualna stała się kombinacja liter BJ. Oznaczałoby to, że czterowiersz kończący Katechizm tworzy niewielki Artykuły / Articles 47 „Pirkit mane ir skaitykit“. Pirmieji spausdinti LDK akrostichai akrostych. Litery BJ, oznaczające Baccalaureus Juris, wskazywałyby (podobnie jak wcześniej w akrostychu przedmowy) na tego samego bakałarza praw M. Mažvydasa. W średniowiecznej łacinie szeroko rozpowszechniony skrót TP z kolei reprezentowałby połączenie wyrazów Titulum Posuit „umieścił znak krzyża” (Cappelli 1928: 517). A zatem kombinacja liter końcowego paratekstu B-J-T-P odpowiadałaby łacińskiemu Baccalaureus Juris Titulum Posuit „bakałarz praw umieścił znak krzyża”, względnie „M. Mažvydas pobłogosławił”. Akrostych autorius čia užbaigia savo darbą ir „atsisveikina“. o takiej treści i przeznaczeniu doskonale pasowałby do tego miejsca, ponieważ przypomnijmy, że dla M. Mažvydasa akrostych zamieszczony na końcu książki był no Safarewicziaus laikų, deja, įsigalėjo nuomonė, jog 1559 m. akrostichas nėra czymś znanym. W podobny sposób przedstawił siebie w publikacji Forma ze wiersz, zaczynający się od S–, tak samo po pozwisku Maswidas ukazuje się jeszcze M–“ (Safarewicz 1946: 65). „Perteklines“ <S> ir <M> raides lenkų Chrikʃtima. Od Jatobulasa: „Akrostych nie jest doskonały: po imieniu Martinus stoi jeden jeszctyrėjas bandė aiškinti tuo, kad varžomas eiliuotos formos, t. y. 9 namas, kadangi akrostiche nebūna nesisteminių elementų, t. y. nemotyvuotų eilučių posmų, M. Mažvydas nesuvaldė originalo. Takie wyjaśnienie wydaje nam się niewiarygodne liter, które rozbijałyby wertykalnie ściśle uporządkowany tekst. Ostatni przekładany utwór – Gieʃme duchawna / ape muʃu S. Chrikʃta ʃuguldita ng D. Mart. Luthera (f. CIIIr-CVv) – kończą trzy strofy o jednakowej objętości, z których dwie (druga i trzecia od końca) określają imię i nazwisko tłumacza oraz twórcy książki, ale nie tylko: M-A-R-T-J-N-V-S–S – M-A-S-W-J-D-A-S–M. Ten kombinatoryczny utwór należy odczytywać (por. na przykład zapis kryptogramu „[mes] Martynas Mažvydas žymime / reiškiame“ (pluralis auctoris / modestiae C. Schnaussa z 1546 r.) jako MARTJNVS-MASWJDAS–SM, tj. Martinus Masvid[iu]s significamus w połączeniu ze średniowiecznym łacińskim skrótem SM; na temat tego ostatniego – Cappelli 1928: 354). Odpowiadałoby to katechizmowemu „M. Mažvydas pobłogosławił” Kolejna (ostatnia z kolei) strofa wreszcie przynosi werbalny „wyraz” M. Mažvydasa, tj. to, co w formie krótkiej modlitwy zwięźle „sygnifikuje” on czytelnikowi: Diewui Tewui ʃchlowe dkem Ir Jheʃu Chriʃtu garbinkem I Duchowi Świętemu chwałę= kem Jedynemu Bogu dziękujmy Który ustanowił chrzest Dla odpuszczenia grzechów I dla wiecznego zbawienia Ng Chriʃtaus apʃʒadeta Jem buk amʃʒina garba. Amen. ILJA LEMEŠKIN 48 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Można więc dojść do wniosku, że w wydaniu z 1547 roku mamy najprawdopodobniej dwa akrostychy, które po łacinie zostały wpisane w wierszowany litewski paratekst książki. Akrostych końca Katechizmu semantycznie przedłużył i rozszerzył akrostych przedmowy: B–J–M-A-R-T-J-N-V-S–M-A-S-V-J-D-J-V-S – <tekst Katechizmu> – B–J–T–P „bakałarz praw [teologii] Martynas Mažvydas < – > bakałarz praw [teologii] pobłogosławił”. W ten sposób kompilator wyznaczył swoją autorską część w obrębie anonimowej kompilacji. Realizacja kombinatorycznych utworów za pomocą zasobów języka łacińskiego jų adresatas nėra paprastas valstietis. Eilinis Katekizmo „vartotojas“ – skaitanświadczy o tym, że tis, słuchający, śpiewający, uczący się pisma oraz tuvis – jų nepastebėtų ir neįvertintų. Akrostichai yra nukreipti į profesionalų elementarnych prawd religijnych, pozostaje czytelnikiem, człowiekiem ksiąg, kę manyti, jog panaudota raiškos priemonė glaudžiai susijusi su pirma 1547 m. przede wszystkim zaś – dla kapłanów różnych doktryn. Mamy tu przedmowę do Katechizmu, skierowaną do tych samych „pasterzy i sług Kościoła litewskiego”. W łacińskiej dedykacji oraz przedmowie M. Mažvydas ostro potępia Wielkie Księstwo Litewskie wraz z całym jego katolickim duchowieństwem, które „chroni” lud przed Pismem Świętym (o tym mówi także C. Schnauss). Do dedykacji i łacińskiej przedmowy bezpośrednio przylega łaciński akrostych, dlatego nie można twierdzić, że przedmowa nie została podpisana. Osoba czytająca po łacinie w XVI wieku i znająca poetykę kombinatoryczną nie była ograniczona myśleniem atomistycznym netroškino jų „savo sultyse“ kaip lituanistinį arba „svetimą“ tyrimo objektą), (nie rozdzielała źródeł na podstawie języka i dlatego mogła nie tylko odczytać następujący dalej łaciński akrostych, lecz także powiązać go z sąsiadującymi oraz znajdującymi się w innych miejscach łacińskimi elementami paratekstu. Kompetentny „podpis” należycie zakończył łacińską przedmowę. Po ostrej krytyce katolickich księży M. Mažvydas podpisuje się odpowiednio – skrótem BJ pokazuje, że tak surowy autor nie jest w ciemię bity. Wobec księży, którzy oddalili Būdamas kanonų teisės bakalauru B. J. Martinus Masvidius savo prakalboje się od czystego Kościoła, ma prawo wypowiedzieć surowe słowo, ponieważ sam zna kanony kościelne. przypomina ustrój pierwotnego Kościoła chrześcijańskiego, obiecuje nie poruszać (co oznacza, że potencjalnie może) „bardziej tajemniczych i spornych kwestii religijnych” itd. Zwracając się do kompetentnego czytelnika, M. Mažvydas w paratekście swojej książki nie ograniczył się wyłącznie do kombinatoryki. Autor nie stronił również od subtelnych aluzji literackich. Czynił to, uwzględniając najważniejsze protestanckie „bestsellery” tamtych lat, w naszym przypadku – niezwykle popularną (sądząc po liczbie wydań z 1546 r. i liczbie zachowanych egzemplarzy) relację o papieżu i Diable. Personifikacja książki z 1546 r. wydała się C. Schnaussowi użyteczna i dogodna przy publikowaniu „anonimowego” wydawnictwa, ponieważ fikcyjny Pasquino zasłonił prawdziwego autora, który nie mógł propagować publikacji pod własnym nazwiskiem (jako autor i / lub wydawca). Zadanie to zostało z powodzeniem przeniesione na samą książkę, która nagle przemawia do czytelnika. Artykuły / Articles 49 „Pirkit mane ir skaitykit“. Pirmieji spausdinti LDK akrostichai Na tytulicznym 1547 r. katechizmu twórca książki również nie został wskazany. Całkiem możliwe, że Katechizm stał się publikacją anonimową pod wpływem publikacji C. Schnaussa. Wydaje się, że między rzekomą anonimowością publikacji C. Schnaussa i M. Mažvydasa a personifikacją książki istnieje ścisły związek. Inwokację o charakterze reklamowym, a konkretnie kluczową formułę inwokacyjnego czterowiersza Fromer Chriʃt Kauff vnd ließ mich, M. Mažvydas twórczo wykorzystał na początku litewskiej przedmowy, a także dalej, rozwijając motyw „mówiącej” książki. Adaptując inwokację do czytelnika na język litewski, na podstawie tego samego niemieckiego lub / i czeskiego przykładu inwokacyjnego czterowiersza (uwzględniając również początek swojej litewskiej przedmowy) stworzył końcowy utwór wierszowany Skaititaiap. Mówiąc o możliwym źródle (źródłach), świadomie używamy liczby mnogiej. Nie ma powodu sądzić, że pisząc Katechizm, M. Mažvydas nie znał języka niemieckiego, a więc nie mógł czerpać z niemieckich relacji C. Schnaussa. Tradycyjny pogląd nadal kształtuje interpretacja II listu M. Mažvydasa (nie późniejszego niż luty 1549 r.), która wydaje nam się zbyt radykalna, dosłowna i wyrwana z szerszego kontekstu listu. W liście adresowanym do księcia Albrechta nadawca prosi o mianowanie go księdzem w Labguwie albo w Ragnecie. Pierwsza parafia, zdaniem M. Mažvydasa, byłaby mniej odpowiednia, ponieważ zupełnie nie zna on języka niemieckiego (non calleo aliquantulum Germanice; tłumaczenie M. Ročki: „wcale nie guvoje tuomet jau gyveno nemažai vokiečių, ir jis nebūtų buvęs pajėgus jiems mówię po niemiecku”). Należy rozumieć, że w Labguwie odpowiednio pełnić posługę duszpasterską. Przydatność księdza była i nadal jest oceniana według jego zdolności do czytania nie książki, lecz kazania. Z powodu wad wymowy ksiądz cudzoziemiec często stawał się obiektem drwin (przypomnijmy polemikę filologiczną z 1706 r.). Nie posiadając niezbędnych umiejętności mówienia, M. Mažvydas nieśmiało prosi księcia o przydzielenie go do parafii litewskiej, choć, nie mając innego wyjścia, pojechałby także do Labguwy (tzn. byłby zmuszony służyć na tyle, na ile potrafiłby bez niezbędnej praktyki językowej, i po niemiecku?). Zatem w liście omawiana jest posługa pastora, tj. czytanie kazań, a nie zwykłe porozumiewanie się w życiu codziennym i ogólne rozumienie języka. Znajomość języka zarówno wtedy, jak i obecnie jest pojęciem szerokim, a także konieczne jest uwzględnienie jego funkcji. W 1549 r. erudyta M. Mažvydas najprawdopodobniej płynnie czytał po niemiecku, polsku, czesku, rusku, prusku itp., lecz znalazłszy się w Prusach, potrafił wygłaszać kazania w języku ojczystym. Pewien stopień znajomości języka niemieckiego i / lub czeskiego potwierdzają również kwestie analizowane w niniejszym artykule. LITERATURA Cappelli Adriano 1928: Lexicon abbreviaturarum = Słownik łacińskich i włoskich skrótów. Leipzig: Weber.