„Pirkit mane ir skaitykit“. Pirmieji spausdinti LDK akrostichai

ILJA LEMEŠKIN Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań: dawna literatura i piśmiennictwo bałtyckie, folklorystyka porównawcza, leksykografia, historia bałtystyki. „KUPCIE MNIE I CZYTAJCIE”. PIERWSZE DRUKOWANE AKROSTYCHY W LDK1 „Kup mnie i czytaj”. Pierwsze drukowane akrostychy w Wielkim Księstwie Litewskim Ku pamięci Anatolijusa Nepokupnasa ADNOTACJA Pierwsze drukowane książki LDK – Mała książeczka podróżna z 1522 r. oraz katechizm z 1547 r. – torowały sobie drogę do czytelników ruskich i litewskich za pomocą akrostychów. Książeczki o jednakowym formacie i zbliżonym przeznaczeniu ukazały się jedna po drugiej w tej samej przestrzeni historyczno-kulturowej, jednak akrostychy Franciszka Skoryny i Martynasa Mažvydasa nie były dotąd przedmiotem wnikliwych badań porównawczych. Artykuł ten ma na celu wypełnienie tej luki. Najpierw omówiono akrostychy ruskie z lat 1519–1522, na których M. Mažvydas potencjalnie mógł się wzorować. Na podstawie analogii rozpatrzono cechy akrostychów i omówiono źródło utworów stworzonych przez M. Mažvydasa. SŁOWA KLUCZOWE: M. Mažvydas, P. Skoryna, akrostych, kateizm, paratekst, inwokacja książki do czytelnika, czterowiersz, personifikacja książki, język reklamy. ADNOTACJA Pierwsze drukowane książki w Wielkim Księstwie Litewskim – Mała książeczka podróżna z 1522 roku i Katechizm z 1547 roku – utorowały sobie drogę do czytelnika ruskiego i litewskiego 1 Petras Kalibatas podarował autorowi faksymile dzieła Martynasa Mažvydasa (Catechism..., egz. nr 72). Publikacja, przygotowana dzięki staraniom i opiece Kamilė Kalibaitė, była bardzo pomocna przy pisaniu tego artykułu. Serdecznie dziękuję za to rodzinie litewskich wydawców książek. Straipsniai / Articles 9 ILJA LEMEŠKIN poprzez akrostychy. Książki o jednolitym formacie i podobnym przeznaczeniu powstawały jedna po drugiej w tej samej historyczno-kulturowej przestrzeni; jednak akrostychy Franciska Skoriny i Martynasa Mažvydasa nie były dotąd przedmiotem gruntownego studium porównawczego. Artykuł podejmuje próbę wypełnienia tej luki. Najpierw omówione zostaną ruskie akrostychy z lat 1519–1522, którymi M. Mažvydas mógł się potencjalnie inspirować. Na podstawie analogii przeanalizowane zostaną cechy akrostychów oraz omówione źródła utworów M. Mažvydasa. SŁOWA KLUCZOWE: M. Mažvydas, F. Skorina, akrostych, Katechizm, paratekst, wezwanie książki do czytelnika, czterowiersz, personifikacja książki, język reklamy. Pierwsze drukowane książki WKL – Mała książeczka podróżna z 1522 r. oraz katechizm2 z 1547 r. – utorowały sobie drogę do czytelnika ruskiego i litewskiego za pośrednictwem akrostychów. Tą subtelną formą poezji kombinatorycznej autorzy przedstawiają okoliczności powstania swoich dzieł, a także swój stosunek do kompilatora, autora i wydawcy. Książeczki o jednolitym formacie i zbliżonym przeznaczeniu gatunkowym powstawały jedna po drugiej w tej samej historyczno-kulturowej przestrzeni; należy więc ubolewać, że akrostychy Pranciškusa Skoriny i Martynasa Mažvydasa nie były dotąd przedmiotem gruntownego studium porównawczego. Niniejszy artykuł ma na celu wypełnienie tej luki. Najpierw omówimy ruskie akrostychy z lat 1519–1522, którymi katechizm z 1547 r. mógł się potencjalnie inspirować. Posługując się analogią, przeanalizujemy niektóre cechy akrostychów i omówimy źródła utworów stworzonych przez M. Mažvydasa. 1. P. Skorina, który w latach 1504–1512 zdobył typowe wykształcenie uniwersyteckie, podobnie jak inni przedstawiciele renesansu, znał subtelności poezji i poetyki kombinatorycznej. Umiejętności nabyte podczas studiów rozwijał, wydając Pismo Święte w Pradze w latach 1517–1520. I tak w przedmowie do Księgi Lamentacji z 1519 r. (книга рекла́м па́чѣ ѥме́нѣ (ѿстаромъ месте па҆чскомъ 1519) pisze o akrostychach opartych na alfabecie hebrajskim: пове́рь есть кдѣли иже сна книга замыкает все шесть азбукъ еврейскихъ. „Należy wiedzieć, że w tej księdze jest sześć alfabetów żydowskich” (f. 2v). Następnie wyjaśnia układ lamentacji: w pierwszej, drugiej i czwartej lamentacji znajduje się „po jednym alfabecie” (азбука єдина), a w trzeciej, żałobnej pieśni – trzy. 2 Pierwsza litewska książka jest obecnie ściśle związana z osobą Martynasa Mažvydasa, choć skromniejsza publikacja występuje jako anonimowa. Pojęcie „katechizm Mažvydasa” zobowiązuje, gdyż zakłada, że M. Mažvydas był autorem całej książki, wiemy jednak na pewno jedynie, że był jej kompilatorem i autorem przedmów. W niniejszym artykule używa się tytułu zabytku dawnego drukarstwa – katechizm z 1547 roku. Oznacza on publikację (nazwaną według źródła pierwszego druku), która składa się z dwóch części: Katechizmu (do f. 20r) i Śpiewnika (od f. 20v). 10 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI „Kupcie mnie i czytajcie”. Pierwsze drukowane akrostychy WKL (ὅτεθενι γαρε ἄζέγκι τω) (tamże). Chodzi o to, że trzeci wiersz książki składa się nie z 22 wersów (zgodnie z kolejnością alfabetu hebrajskiego od alef do taw), lecz z ich potrójnej liczby (66 wersów), ponieważ każda litera alfabetu rozpoczyna kolejno trzy wersy. Wydawca zachował zasadę akrostychu, konsekwentnie podając w przedmowie nazwy wszystkich liter (אָלֶף – בֵּית – גִּימֶל – דָּלֶת – הֵא – וָו – זַיִן itd.) oraz ich znaczenia (ἄλφα …). Czytany w ten sposób utwór, który składa się z jednego tribasu i trzech zwykłych akrostychów, zdaniem P. Skaryny odsłania tajemnicę Trójcy Świętej: назма тайнѣ живоначной троици „oznaczając tajemnicę życiodajnej Trójcy” (z kolofonu książki, f. 12r). Później P. Skaryna zastąpił alfabet inną zasadą akrostychu. Bizantyjski akatyst składał się z krótkiego wstępu i 24 strof tworzących akrostych greckiego alfabetu. W wydanej w Wilnie Małej książeczce podróżnej P. Skaryna opublikował podobny utwór słowiański – ἄκαθιστον святой богородице апостолъ петровъ и павловъ и всемъ апостоломъ, czyli akatyst ku czci świętych Piotra i Pawła. Hymn nawiązuje do wcześniejszej tradycji piśmienniczej (Турнов 1989: 92). Po pięciu wstępnych strofach następują tu strofy, których pierwsze litery tworzą alfabet cyrylicki od а do ω. Akrostych obejmuje zatem pierwsze 24 litery alfabetu słowiańskiego: 1 pav. Akrostichą sudarančios raidės akatiste Šv. Petrui ir Povilui (1522) W tej samej książce podobnie skonstruowano również dwa oryginalne akatysty P. Skaryny, lecz zamiast tradycyjnego alfabetu znajdujemy w nich akrostychy innego rodzaju. Są one imienne, a ich użycie pośrednio ujawnia autorstwo publikowanych utworów (książek): п-н-с-а-л-λ-ω-к-т-ο-ο-с-к-ο-ρ-н-н-ц-ф-р-а-н-ц-к-с „napisał doktor Skoryna Franciszek” (Akatyst ku czci św. Jana Chrzciciela – ἄκαθιστον чесномъ и всехвалномъ пророкъ предтечи и крестителю господню июанну поем) oraz а-ε-л-а-λ-δ-ω-к-т-ω-р-с-к-ο-ρ-н-н-ц-ф-р-а-н-ц-к-с „uczynił doktor Skoryna Franciszek” (Akatyst ku czci Najsłodszego Imienia Jezus – починается ἄκαθистъ пресладкомъ имене гдѧ нашего і҃са х҃а глаголемыи поста дны). Pierwsze słowa п-н-с-а-л „napisał” i а-ε-л-а-λ „uczynił” odpowiadają pięciu wstępnym strofom pozostałych akatystów Małej książeczki podróżnej. Zbitki słów а-ω-к-т-о-р-с-к-ο-ρ-н-н-ц-ф-р-а-н-ц-к-с i Straipsniai / Articles 11 ILJA LEMEŠKIN A–ω–κ–τ–ω–ρ–κ–ο–ρ–ι–ν–ι–ψ–φ–ρ–α–η–ι–κ–ο–ς obejmuje typowe dla akatystu 24 pozycje. Hymny stworzone przez samego P. Skarynę pokazują, jak pociągający i ważny był dla niego wymiar akrostychów. Subtelny środek wyrazu, polegający na układaniu zdań z pierwszych liter wersów pieśni, które „skrycie” (czytane pionowo) przekazują określoną informację, został po raz pierwszy zastosowany w książce drukowanej w WKL. 2. Warto pamiętać o akrostychach Skaryny, rozważając dalszy rozwój drukarstwa w WKL. Ten sam środek artystycznego wyrazu został wykorzystany po raz drugi w katechizmie z 1547 roku. W 1938 r. Jan Safarewicz odkrył w litewskiej przedmowie do książki „anonimowy” akrostych personalny – M-A-R-T-I-N-V-S-M-A-S-V-I-D-I-S (Safarewicz 1939). Podobnie było z Małą książeczką podróżną, gdyż akrostychy zawarte w akatystach rozszyfrował dopiero w 1979 r. Anatolij Turov (Туров 1979: 75–76; 1981: 243–244). Wczesny druk litewski jest pod tym względem bardzo podobny do pierwszej książki wydanej na terytorium WKL. Odmiennie było w przypadku książek drukowanych w odległej Pradze: ich strony tytułowe, przedmowy i kolofony dobitnie informują czytelnika WKL o tym wielkim uczonym, który „wyłożył” i wydał Biblię. Powrót do M. Mažvydasa i P. Skaryny skłania do zastanowienia się nad genezą wspomnianych akrostychów personalnych, ich przeznaczeniem i budową, czyli podobieństwami oraz różnicami strukturalnymi. 2.1. Jako wydawca kontynuujący tradycję drukarską WKL M. Mažvydas musiał uwzględnić Małą książeczkę podróżną. Warto zwrócić uwagę na podobieństwa między publikacjami z lat 1522 i 1547 pod względem treści oraz funkcji. Cała publikacja ruska, sądząc z zachowanych egzemplarzy, składała się z Psałterza, Horologionu (Часослов), ośmiu akatystów i ośmiu kanonów, Heksameronu (Шестоднев), Kanonu pokutnego (Канон покаянный), Porządku soboru kościelnego (Последование церковного собора) oraz Paskalii z lat 1523–1543 (szerzej o wczesnym druku ruskim: Немировский 1990: 430–467; Temčinas 2007: 2017: 73). Cały ten zbiór wydawca nazwał Małą książeczką podróżną, na wzór łacińskiego liber viaticus „książki podróżnej” (por. forma miejscownika w posłowiu: псалмы очи всем людям подобной книжце поданы катые положены суть). Układ zbioru i wymowny tytuł zachęcają do zestawienia wydania z 1522 r. ze skróconą wersją katolickiego brewiarza, która rozpowszechniła się w Europie Zachodniej dzięki franciszkanom, na podstawie Breviarium Curiae. Franciszkanin (resp. bernardyn) Franciszek Skaryna opracował z kolei i wydał wersję oficjum przeznaczoną dla Słowian wschodnich. Po osobnym oprawieniu Psałterza Mała książeczka podróżna często funkcjonowała również jako Akatystnik (Акафистник, Канон), czyli znacznie krótszy zbiór śpiewanej poezji liturgicznej. Niewątpliwie również katechizm z 1547 r. miał w swoim składzie 12 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI „Pirkit mane ir skaitykit“. Pirmieji spausdinti LDK akrostichai śpiewnik – PRADESTYSE giesmes šventas. Początkowi śpiewanej poezji liturgicznej towarzyszą w nim odpowiednie nuty. Obie książeczki, pomyślane z myślą o codziennym czytaniu i śpiewie, dostosowano do praktycznych potrzeb (odpowiada temu format in octavo), a krąg ich odbiorców jest szeroki ze względów użytkowych, czyli z uwagi na większą liczbę potencjalnych nabywców. Książki były skierowane zarówno do duchownych, jak i zwykłych czytelników: służyły duszpasterstwu, katechizacji i nauczaniu ludu, a także prywatnej edukacji, osobistemu zbawieniu duszy oraz doskonaleniu religijnemu. Porównując te książki, warto pamiętać, że M. Mažvydas prawdopodobnie znał urzędowy język kancelaryjny WKL, gdyż w przeciwnym razie trudno byłoby mu pracować w Ragainė jako tłumacz dla zarządcy powiatu (Zinkevičius 1988: 44–45). Jest spora szansa, że kompilator katechizmu z 1547 roku wiedział o umiejętnościach kombinatorycznych pioniera drukarstwa w WKL. Bez wątpienia mógł / musiał wzorować się nie tylko na przykładzie wydawcy ruskiego, lecz także na kryptograficznych próbach innych współczesnych, podejmowanych w celu zakodowania własnego imienia. 2.2. Patrząc na P. Skarynę i licznych innych „anonimów”, nie należy sądzić, że ukrywali autorstwo z obawy przed negatywną reakcją. Pisanie różnego rodzaju akrostychów w epoce renesansu stało się modne, a nawet do pewnego stopnia rutynowe. Popularna poetka pozwalała piszącej ujawnić swój potencjał twórczy, pomysłowość myśli i słowa, a zarazem przynależność do ludzi utalentowanych i kompetentnych. Zasady skrytego pisania dobrze znał także ówczesny czytelnik, który w przeciwieństwie do człowieka współczesnego był doskonale przygotowany, by odkrywać wszystkie „sekrety” tekstu. Akrostych jako wyraz dobrego smaku epoki należy zatem rozumieć w perspektywie pragmatycznej. W utworach bywa on istotnym elementem tekstu poprzedzającego, autorskiego lub alograficznego. Z tego powodu osoby, która stworzyła akrostych, nie można bez dodatkowych argumentów od razu uznawać za pisarza, a tekstu użytkowego napisanego według zasady akrostychu – za utwór literacki. Określenie „poeta”, niekiedy stosowane wobec P. Skaryny, jest w tym względzie zbyt zobowiązujące. Sam wydawca zapewne zdziwiłby się, gdyby dowiedział się, że dziś przypisuje mu się tę etykietę. Podobnie zareagowałby M. Mažvydas. Akrostych należało wówczas ułożyć, a wydawcy, kompilatorzy i redaktorzy książek, gdy nadarzyła się odpowiednia okazja, chętnie je komponowali, nie roszcząc sobie pretensji do statusu prawdziwych poetów (a takich już wówczas nie brakowało). Pionierzy drukarstwa ruskiego i litewskiego wcale nie ukrywali swoich akrostychów. W publikacji z 1547 r. ślady poezji kombinatorycznej identyfikujemy wyłącznie w Katekizmie, konkretnie w jego początkowej i końcowej części (zob. kompozycja ramowa), 3 Na podstawie Psałterza i Horologionu Słowianie wschodni uczyli się języka; w katechizmie z 1547 r. funkcję tę pełni Pygus ir trumpas mokslas skaityti ir rašyti. Straipsniai / Articles 13 ILJA LEMEŠKIN tzn. w litewskim przedmowie i litewskim czterowierszu Skaititaiap (o tym dalej). W ostatniej części wydania, czyli w dodatku z poezją śpiewaną zatytułowanym PRADESTYSE gieffmes schuentas, takich cech nie stwierdzono. A zatem miejsce umieszczenia akrostychów odpowiada części wstępnej oraz słowu końcowemu. Właśnie w tych częściach paratekstu utwory tego rodzaju były najczęściej realizowane, względnie oczekiwane przez czytelników, poszukiwane i zwykle odnajdywane. W wydaniu z 1522 r. brakuje części wstępnej i słowa końcowego. Na końcu książki wydawca wydrukował jedynie szczegółowy spis treści писаны речи всей книжце, w którym po kolei wymienił wszystkie jej części składowe. Wiadomo, że mechanicznego wykazu źródeł nie dało się uzgodnić z akrostychem, ale nie było też takiej potrzeby. Na początku i końcu książek akrostychy różnego rodzaju były rozpowszechnione w tradycji łacińskiej. Wśród zabytków pisma i druku cyrylickiego nie było to wówczas jeszcze zwyczajem. Ruscy czytelnicy raczej nie rozglądaliby się tu za jakimiś „ukrytymi” tekstami. Aby wskazać swoje autorstwo, wydawca wybrał znacznie odpowiedniejsze miejsce, znajdujące się poza zwyczajowymi granicami paratekstu, które dziś trzeba objaśnić. RYC. 2. P. Skorina, Akatyst ku Najsłodszemu Imieniu Jezus (1522), rozwarcie 2v–3r; litery składające się na pierwszą leksemę akrostychu 14 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII „Kupcie mnie i czytajcie”. Pierwsze drukowane akrostychy WKL Z perspektywy książek zachodnioeuropejskich może się wydawać, że akrostychy utworzone przez wydawcę pozostają niezauważone wśród licznych hymnów liturgicznych, ale tak nie jest. Pozycja, w której umieszczono akrostychy, ma znaczenie z punktu widzenia gatunku. Trudno wyobrazić sobie inną formę literatury wschodniosłowiańskiej, która byłaby tak użyteczna dla celów P. Skoriny, ponieważ w hymnach o stałej strukturze akrostychy były przewidywalne i oczekiwane. W akatystnikach użycie tradycyjnego środka poetyckiego często sygnalizuje specjalna uwaga na marginesie, a nawet w tytule utworu, na przykład: крєстожьно по аз-вькы „akrostych według alfabetu” (Тупиков 1989: 92). A zatem prawosławni czytelnicy tamtego stulecia zwykle oczekiwali w akatyście pionowo ułożonej kompozycji liter alfabetu, zamiast niej odczytywali jednak akrostych imienny, który ujawniał tożsamość twórcy książki, wydawcy i autora akatystów. Warto zauważyć, że pierwsze słowo akrostychu а-є-л-л zawiera połączenie liter inicjalnych, które koresponduje z sekwencją alfabetu а – є. Aby ułatwić rozpoznanie akrostychu, pierwszych pięć strof, składających się na pierwszą leksemę, umieszczono na jednym rozwarciu arkusza (zob. ryc. 2). Co więcej, wydawca ułatwia późniejszy odbiór akrostychu za pomocą rzucających się w oczy środków typograficznych: nazwiska zapisuje nie zwykłymi wielkimi literami (jak w innych miejscach), lecz ozdobnymi inicjałami. 3 pav. Vardinį akrostichą sudarančios raidės Akatise Saldžiausiam Jėzaus vardui (1522) 4 W tym miejscu zecerowi tekstu najwyraźniej zabrakło K inicjału litery. Straipsniai / Articles 15 ILJA LEMEŠKIN Pozycje, w których umieszczano popularny środek poetycki, oraz pomoce znacznie ułatwiające rozpoznawanie akrostychów i rozwijające kompetencje czytelnika skłaniają do ostrożności w mówieniu o rzekomym ukrywaniu autorstwa i dążeniu do anonimowości. 2.3. Akrostychy P. Skoriny i M. Mažvydasa różnią się pod względem formuł. Wynika to z faktu, że ruski wydawca był ograniczony ścisłymi ramami akatystu. Rozbudowana struktura hymnu wymagała złożonego, czyli bardzo długiego, akrostychu. Starając się wypełnić wszystkie 24 wymagane pozycje akrostychu, wydawca wpisał swój tytuł а-ω-к-т-о-р, dłuższą, dzierżawczą formę nazwiska pochodzenia przezwiskowego с-к-о-р-н-н-у (zamiast krótszej postaci скоп lub скопа) oraz odpowiednią końcówkę łacińską, zwieńczoną φ-ρ-α-н-ψ-и-с-к-κ-с. Wykorzystując czasowniki п-н-с-а-л i а-г-л-а-л, rozciągnął swoje akrostychy do 29 liter akatystu. M. Mažvydas nie miał takich ograniczeń gatunkowych, dlatego jego zwięzły utwór jest prostszy. Tradycyjnie uważa się, że katechizmie z 1547 r. znajduje się akrostych, który zaczyna się od trzeciego wersu przedmowy i składa się z 17 liter, jednak porównanie z P. Skoriną wskazuje, że może być nieco inaczej. Utwór zapisywany pionowo zwykle zaczyna się na początku tekstu. Akrostychów, które kończą utwory lub znajdują się w środku książek, jest znacznie mniej; często stanowią one (semantyczną) kontynuację akrostychu umieszczonego na początku książki. W naszym przypadku przedmowa KNIGIELES Pacias byla Letuvininkump ir Szemaitziump rozpoczyna się od dwóch wersów, które tworzą kombinację liter BĮ: Bralei Jefersi, kupujcie mnie i czytajcie / Jr, zatem kupując, odmieńcie. Wskazany fragment tekstu zamyka kropka, a semantycznie (koherentnie) ten ściśle związany z nagłówkiem dystych można uznać za fakultatywny i dodatkowy, ponieważ tekst można czytać bez większej straty, zaczynając od trzeciego wersu: Sztukę tę wasi ojcowie zwykli byli przyswajać. Ale tego nie mogli w żaden sposób zdobyć.... Nasuwają się naturalne pytania: dlaczego M. Mažvydas skomplikował odbiór swojego pionowo zapisanego utworu tym jakby niepotrzebnym fragmentem? Dlaczego był on tak istotny? Być może dlatego, że BĮ stanowi znaczącą, tj. tworzącą akrostych, zapowiedź, która do dziś nie została w pełni odczytana. 16 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI „Kupcie mnie i czytajcie”. Pierwsze drukowane akrostychy WKL Il. 4. Pierwsza strona litewskiej przedmowy M. Mažvydasa, f. 4v. VUB: Lr 5650 Straipsniai / Articles 17 ILJA LEMEŠKIN Jaką informację mogą przekazywać dwie pierwsze litery? Ze względu na funkcję (reprezentacyjną) i pozycję (przed nazwiskiem) nasuwałby się tu tytuł. Właśnie tak postąpił w 1522 r. P. Skorina, który ze względu na format akrostychu (w ramach akatystu) był zmuszony zapisać w całości swoje określenie⁵: a-w-k-t-o-p-c-k-o-p-h-n-h-y-p-p-a-n-y-h-c-k-a-c. Oczywiście wymagało to więcej wysiłku i czasu. M. Mažvydas, jak już zauważono, nie miał takiej konieczności, dlatego poszedł łatwiejszą drogą – posiadany tytuł akademicki oznaczył skrótem. Skrót B w tamtych czasach regularnie oznaczał bakałarza (łac. baccalaureus), a litera J mogła określać rodzaj bakałarza – łac. iuris „prawa” (por. średniowieczne łac. J.C. – iuris consultus; Cappelli 1928: 171). Skrócony tytuł baccalaureus iuris odpowiada określeniom baccalaureus in iure canonico „bakałarz prawa kanonicznego” albo utriusque iuris bacalaureus „bakałarz obojga [kanonicznego i cywilnego] praw”. Użyte określenie oznaczało osobę, która po studiach na wydziale sztuk wyzwolonych wysłuchała na Wydziale Prawa wymaganych wykładów i pomyślnie zdała odpowiedni egzamin. Taki stopień dawał jej prawo ubiegania się o wyższy stopień, tj. obrony tez doktorskich z prawa. Tytuł baccalaureus iuris pojawiał się w metrykach uniwersyteckich, występuje także w publikacjach z tamtego okresu. Jako przykład wskażemy publikację wydaną w 1509 r. w Wittenberdze Panegyricus Othonis Beckman Vūrbergi Artiū p[ro]fessoris... (Inpreſſum Witteburgi per Ioannē Viridi-|| montanū. Anno. M.D.IX.)6, w której wymieniony jest bakałarz obojga praw Andreas Crapus: Ad Eundē Andreas Crapus Guiten || bergius Vtriuq; iuris Bacalaureus. A zatem odczytanie łacińskiego akrostychu, oparte na analogii z akrostychem ruskim, wskazywałoby, że erudyta M. Mažvydas, który przybył do Królewca, mógł wcześniej odbywać studia wyższe w katolickiej placówce edukacyjnej, tj. tam, gdzie nauczano prawa kanonicznego (względnie, że przed rozpoczęciem studiów w Królewcu studiował już co najmniej około sześciu lat gdzieś na uniwersytecie). Jako zwolennik innej doktryny M. Mažvydas mógł tu doznać przykrości, z powodu której w 1548 r. mógł określić siebie mianem pierwszego męczennika (protomartyr). Warto zauważyć, że identyczny profil studiów miał jego poprzednik – doktor obojga praw Abromas Kulvietis (lata studiów M. Mažvydasa mogą teoretycznie wiązać się z uniwersytetem w Sienie). 3. Proponowany odczyt łacińskiego akrostychu można uzasadnić (dopóki nie zostanie znalezione bezpośrednie potwierdzenie dokumentacyjne) tylko w jeden sposób – wykazać, że litery BJ zostały dobrane i użyte świadomie. Możliwość tę daje nam 5 Skrótu tego słowa nie dało się tu wskazać dokładnie, ponieważ Słowianie wschodni nie używali niemieckich stopni akademickich, względnie ich nie skracali. 6 Tutaj i dalej odwołania podawane są według bazy danych: Verzeichnis der im deutschen Sprachbereich erschienenen Drucke des 16. Jahrhunderts (VD16). VD16 B 1407. 18 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI „Pirkit mane ir skaitykit“. Pirmieji spausdinti LDK akrochai Il. 5. 1509 r. Panegiricus Othonis Beckman Vuartbergii Arti p[ro]fessoris, f. 23r Straipsniai / Articles 19 ILJA LEMEŠKIN bardziej szczegółowe zestawienie tekstologiczne ze źródłem, które bezpośrednio zdeterminowało powstanie dwóch pierwszych wersów przedmowy Katekizmo. Skłaniamy się ku temu, by sądzić, że bezpośredni wpływ na M. Mažvydasa wywarła wydana w Coburgu publikacja satyryczna: Pasquillus. New Zeytung Vom Teuffel ([Coburg], 1546), lub jej wznowienie z lat 1546–1547. Strona tytułowa wskazuje, że książka, podobnie jak katechizm z 1547 r., zewnętrznie odgrywa rolę publikacji anonimowej. Pod względem gatunkowym udaje ona: 1) ulotkę ówczesnych mediów (Zeytung), która rzekomo dokładnie przedstawia bieżące wydarzenia, oraz 2) paszkwil (wł. pasquinata), zawieszony na posągu Pasquina na placu Navona w Rzymie. Ta ostatnia okoliczność wyjaśnia, dlaczego przy roku brakuje informacji o miejscu wydania (również w późniejszych wydaniach książki). Tak czy inaczej, autorstwo dzieła na stronie tytułowej jest nominalnie ściśle związane z legendarnym rzymskim szewcem imieniem Pasquino. Prawdziwe autorstwo tekstu ujawnia nieskomplikowana kryptogram, umieszczona na samym końcu publikacji: <...> Amen; Afanheffucaic [et]c. ⁶ IL. C. Schnauss, kryptogram relacji wydanej w Coburgu w 1546 r., f. 12r Czytając anagram od tyłu, wyłaniają się imię, nazwisko i profesja autora: A–fchnau–ciriauf–k, tj. A[pote]k[arius] / A[pothe]k[er] Ciriacus Schnaus, albo k–ciriauf–fchnau–A, tj. k[oburgische] Ciriacus Schnaus A[potheker]. Około 1550 r. w Coburgu ta sama osoba wydała inną książkę, w której oznaczyła się (na stronie tytułowej) skrótem C.S.A. (= Ciriacus Schnauß Apotecker): Ein schon newes Lied/ von || deren schwatzen Hannen/ lernt wie die || warheit allzeit verhalt/ und offmals || mit dem todt gestrafft wird/ jm || Spen thon [et]c.|| Zucht ehr und lob/ Christlich || verendt durch C.S.A. Darin umb drey || Hauptstück zur geliget geben/ und || menschlich verdient ver=||worffen wirt. (In der Fürstlichen Stadt Coburg/ truts || Ciriacus Schnaus Apotecker, [1550]⁷. Skróty umieszczane obok imion i nazwisk – A (apotekarius), P (pater), BA (baccalaureus artium), BI (bac. juris), BM (bac. medicinae), MA (magister artium), MD (medicinae doctor), DJU (doctor juris utriusque) i podobne – były potrzebne do celów reprezentacyjnych, by dla wszystkich było jasne, że twórca książki nie jest jakimś prostaczkiem, lecz osobą, która zdobyła tytuł akademicki i określoną pozycję społeczną. ⁷ VD16 S 3185–3186. Egzemplarz wydania dostępny online: http://digital.staatsbibliothek-berlin.de/werkansicht?PPN=PPN66835753&PHYSID=PHYS_005&DMID= 20 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI „Kupujcie mnie i czytajcie”. Pierwsze drukowane akrostychy Wielkiego Księstwa Litewskiego Odszyfrowanie podobnych „kryptogramów” nie nastręczało większych trudności, ponieważ współcześni potrafili czytać pionowo i od tyłu. Dobrze pokazują to wszystkie kolejne wydania książki (XVI w.), w których anagram pozostawiano nienaruszony na swoim miejscu (nie usuwano niezrozumiałego „abrakadabra” ani nie psuto go przez zniekształcenie). W czeskim wydaniu książki z 1547 r. kryptogram również został zrozumiany, lecz nieco uproszczony. Wydawca przewidział końcową literę <k> i dla ułatwienia lektury uwspółcześnił zapis nazwiska autora: Asſuanchsſuca || ir. [etc]. (A–schnauſ–ciracu, tj. A[pother] Schnaus Ciracus). 7 IL. Kryptogram C. Schnaussa w czeskim wydaniu z 1547 r., f. 21v Podobnie jak inni intelektualiści swojej epoki, aptekarz z Coburga Cyriacus Schnaussas (Ciracus / Cyriacus / Cirias Schnauß, 1512–1571), znany jako wydawca (1546–1564) oraz gorliwy pamflecista zwolennik Lutra, upodobał sobie różnorodne zasoby poezji kombinatorycznej. Pod tym względem szczególnie wyróżnia się niedatowana książeczka, w której zareagował na interim augsburskie z 1548 r.: INTERIM• || Ein newes vnd || mit Heyler Schrifft wolge= || gründets Lied / Wider das ſchöne heuchliche || vnd gladtreichende Ketlein / gant / ſInterim. || ſampt d. auflegung des feligen worts [etc]. || Darbey. || Der erschrocklich / Teuflich / Antichristlich || Romanifch vnd recht Baptifch Ede / || So den armen Priftern (welche das || reyne wort Gottes verſchweeren || vnd das ſInterim an nemen || müſen) aufflegt wird. || Hüt dich (früher Christ) für den Katzen / || Die ſon lecken vnd hinten kratzen. [etc].⁸ Podstawę publikacji stanowi oparty na Piśmie Świętym (mit Heyler Schrifft wolgegründets Lied) poemat (ff. 2r–3v), w którym znajdujemy personalny akrostych aż dwóch osób: C–I–R–I–A–C–V–S–S–C–H–N–A–V–S–Johannes–Bauer–Schmidt (Ciracus Schnaus, Johannes Bauerschmidt). Pełniący funkcję paratekstu podwójny akrostych różnych rodzajów (rymowy i leksykalny) 8 VD16 B 841. Dostępne online: http://digital.bib-bvb.de/view/bvbmets/viewer.0.6.1.jsp?folder_id=0&dvs=151197665734~286&pid=420650&locale=cs&usePid1=true&usePid2=true# Straipsniai / Articles 21 ILJA LEMEŠKIN 8 pav. C. Schnauso Interimo (po 1548. V. 15) titulinis lapas. Titulinis rėmelis tenka 1546 m. relacijai apie popiežių ir Velnią (galbūt jai ir buvo pagamintas): kairėje pavaizduotas popiežius (Alessandro Farnese krotoporetes), dešinėje – velnias, apačioje pragaro nasrai praryja katalikų kunigus 22 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI „Kupcie mnie i czytajcie”. Pierwsze drukowane akrostychy WKL akrostych subtelnie wskazuje autorstwo, tj. podaje autora (autorów) utworu wierszowanego i/lub wydawcę (wydawców) książki. Zaraz po wierszu zamieszczono (f. 3v) kolejne ćwiczenie kombinatoryczne, które wyjaśnia czytelnikowi prawdziwe znaczenie słowa Intim: Il. 9. Fragment Intima C. Schnaussa (po 15 V 1548), f. 3v Objaśnienie słowa J N T E R J M / które było długo ukrytym rymem Antychrysta w Rzymie, a teraz, wskutek ostatecznego szaleństwa jednego ze sług (G[ot] L[ob]), wyszło na jaw. Wasza łaskawość, niemiecki panie, całe moje bogactwo należy do ciebie. Kombinatoryczne sztuczki tekstowe C. Schnaussa odpowiadają ówczesnym zwyczajom, oczekiwaniom i umiejętnościom czytelników. Stworzone przez niego akrostychy i kryptogramy są typologicznie ważne dla analizy przedmowy M. Mažvydasa, lecz związek tekstologiczny jest uchwytny na innym poziomie, dlatego wrócimy do publikacji: Pasquillus. New Zeitung Vom Teuffel ([Coburg] 1546). Relacja o Diable jest utworem satyrycznym, w którym forma humanistycznego dialogu została pomysłowo połączona z zupełnie odmiennym pierwiastkiem. Dwaj przyjaciele otwarcie rozmawiają o życiu i bieżących sprawach: papież Paweł III (Alessandro Farnese) oraz zarządca całego piekła, Diabeł. Odnalazłszy wspólny język, po bratersku omawiają nie do pozazdroszczenia położenie papieża, przebieg wojny szmalkaldzkiej i jej perspektywy, negocjacje soboru trydenckiego oraz wiele innych tematów politycznych. Komizm osiągnięto na różne sposoby. Papież, usłyszawszy o Biblii, całkiem blednie ze strachu. Ponieważ katolicki przywódca unika Biblii i w ogóle jej nie czyta, o Świętej księdze informuje „ukochanego Pawła” sam diabeł, który upodabnia się do chrześcijańskiego kaznodziei. Satyryczna rozmowa Diabła z papieżem jest treściowo bardzo odległa od katechizmu z 1547 r., łączą je jednak elementy języka reklamowego. Straipsniai / Articles 23 ILJA LEMEŠKIN Reklama związana z wydawaniem i dystrybucją książek przenika wszystkie omawiane wydania relacji. Czyni się to za pomocą subtelnych środków artystycznych. Papież zwierza się po kryjomu swemu podobnie myślącemu rozmówcy ze swych największych trosk i obaw. Piętnaście lat wcześniej w Wittenberdze ukazała się książka M. Luthera Warnung an seine lieben Deutschen, którą reformatorzy wciąż chcą wydawać ponownie. Zdaniem papieża lepiej stracić 30 ton złota, niż znowu doczekać się tej książki, dlatego wraz z kardynałami, biskupami, opatami, prałatami, proboszczami i wszystkimi innymi podwładnymi wykupuje ją i pali. Papieża napada Diabeł, który z kolei radzi nie szczędzić środków, aby odnaleźć i w porę zniszczyć także ten ostatni egzemplarz, jaki pozostał jeszcze na ziemi niemieckiej. W przeciwnym razie — gdyby książka znów się rozpowszechniła — do piekła trafiłoby znacznie mniej ludzi. Ocena książki, wygłoszona tu (ff. 5r–5v) ustami Diabła i papieża, pełni funkcję reklamy, która skłania prawdziwego chrześcijanina do nabycia takiego „niebezpiecznego” wydawnictwa. Wydana w Koburgu w 1546 r. relacja New Zeytung Vom Teuffel oraz jej późniejsze niemieckie wydania zachęcają do kupna książki, która ma się wkrótce ukazać albo właśnie została wydrukowana — Warnunge || D. Martini Luther/ an seine || lieben Deudchen/ vor etlichen Jaren ge= || schriben auff dien fall/ so die Feinde || Christlicher Wheit die Kirchen vnd || Land/ darinne eine Lehr des Euan= || gelii prediget wird/ mit Krieg || überziehen vnd zerstoren || wolten. || Mit einer Vorrede Philipi || Melanthon. || Wittberg/ || Gedruckt durch Hans || Lufft. || 1546¹⁰. W tym samym 1546 r. pismo to wznowiono w Norymberdze (VD16 L 7345–7347), Strasburgu (VD16 L 7348) i Tybindze (VD16 L 7349); w 1547 r. — ponownie w Wittenberdze (VD16 L 7352). W czeskim wydaniu z 1547 r. (Pâqquilus: Nowiny o Čertu a Papežy…, o nim dalej) wypowiedzi papieża i Diabła reklamują odpowiednie czeskie wydanie wyznania wiary, wydrukowane później niż relacja, jeszcze w tym samym 1547 r.: Weyfraha Doktora Marti||na Luthera k feym nileym Niemcom/ před niebil||ka Lethy fepana/ na takowey konecz/ kdyby nepřá=||tlé prawdy Křesťanſké na gegich Cýrkwe a || do gich Zemi wnichž ſe čiſté včení Swa||tého Euangelium káže wařeč||ně přitáhnuti / a gich z=||kázce býti chtěli yaké||ho wtom z=||pouſobu po=||žiti mieli. || Tež y Přemluwa a nebo napomenuti wysoce vče=||ného muže Fi||lipa Melanctona kterauž geſt učinil || na tuto weyſtrahu / Leta toho. 1547. w Wit||temberge [etc. O čež ſau fe ti dobří Towaryši Čert || ӡ Papežem welmi ſtaráli aby 9 Chodzi o to wydanie: Warnunge || D. Martini Lu=||ther/ An eine || lieben Deud=||schen (Gedruckt zu Wittemberg || Durch Hans Lufft || M.D.XXI). VD16 L 7340–7342. 10 VD16 L 7350–7351. Dostępne online: http://digital.onb.ac.at/OnbViewer/viewer.faces?doc=ABO_%2BZ200418609. 24 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI „Kup mnie i czytaj”. Pierwsze drukowane akrostychy Wielkiego Księstwa Litewskiego na Gevo nevÿllo. (Wytf[t]ėno a dokonano [v Mladė Boleslavi u Václava Oustského] Leta. 1547)11. Do frakcji papieskiej i niepokoju w Venlo powraca się jeszcze raz w innej części relacji (ff. 10r–10v). Reklamowany tytuł książki po raz drugi wyróżniono tu typograficznie – wydrukowano go dużymi literami. Pewien człowiek szczerze żałuje swego przyjaciela i ogółem wszystkich katolików, ponieważ papież wie, że książka, jak przypuszcza, będzie bardzo droga, a człowiek, który zrezygnuje z lepszego kąska i napojów, będzie mógł ją kupić za zaoszczędzone grosze. Z ubolewaniem zgadza się z tym także papież, który przedstawia wstępny cennik. Jak gdyby był wydawcą czy drukarzem, oświadcza, że książka będzie tania i raczej nie będzie kosztować więcej niż trzy krajcary. Z przedmową będzie droższa, ale i tak nie przekroczy czterech krajcarów. Papież byłby zły, gdyby sprzedawano ją choćby za trzy–cztery korony, bo wówczas byłaby nieosiągalna dla ciekawych i pragnących prawdy ludzi. A zatem relacja szczegółowo informuje o rychłym ukazaniu się książki M. Lutra i zachęca do jej kupna. Jako wydawca C. Schnauss nie zaniedbuje również swojej pracy literackiej, którą odpowiednio wspiera środkami reklamowymi na stronie tytułowej. Ponieważ publikacja nie jest anonimowa, do czytelników zwraca się sama książka (ten fragment tekstu będziemy dalej nazywać „inwokacją do czytelników”). Prosi, by ją kupować i czytać: Pobożny chrześcijaninie, kup mnie i kochaj szczerze; twoje pieniądze z pewnością nie będą ci żal. Jeśli nie będę mówił prawdy swobodnie, możesz pozwać mnie przed papieżem. „Wierny chrześcijaninie, kup mnie i czytaj z ufnością. Z pewnością nie będziesz żałować wydanych pieniędzy. A jeśli nie mówię prawdy, będziesz mógł oskarżyć mnie przed papieżem”. Niemiecki oryginał z 1546 r., analizując inicjałowy dwuwiersz w przedmowie M. Mažvydasa, warto porównać z czeską adaptacją relacji, ponieważ w tym drugim wydaniu z 1547 r. omawiana inwokacja do czytelnika pełni nieco inną funkcję. C. Schnauss na stronie tytułowej (f. 1r, zob. niżej) podał tytuł książki (a), jej krótką treść ujętą w wersy (b), a wreszcie inwokację książki do czytelnika (c), którą wyróżnił wizualnie jako pomocniczy element reklamy. Na następnej 11Tu i dalej podaje się odsyłacze według bazy danych „Knihopis”. Knihopis 5126. Ez. Dostępne: https://books.google.cz/books?id=NKP:100400497&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false. Straipsniai / Articles 25 ILJA LEMEŠKIN na odwrocie karty (f. 1v) pojawiła się wierszowana przedmowa (d, e), w której Pasquino wyjaśnia okoliczności powstania utworu oraz szeroko moralizuje. Czeski wydawca, Václav Oustský, ułożył wymienione jednostki nieco inaczej (a, c, b, d...), skierował innowację do czytelników (tzn. użył form liczby mnogiej) oraz ciekawie zmodyfikował przedmowę (f). Por.: 1546 f. 1r 1547 f. 1r Pasquillus. a Nowina o diable. b Jak niedawno papież i jego towarzysz, najwyższy szatan, przemawiali z piekła o swoim przedsięwzięciu i tej wojnie, oraz komu wszyscy chcieli dać zwycięstwo przy Świętej Trójcy; w tej sprawie ostro zgromiono także stany Rzeszy, ponieważ zbroją się do obrony przeciw cesarzowi z wielką zawziętością. Papież pragnie tylko jednego, szatan zaś nasłuchuje czegoś; troska papieża z pewnością się spełni, nadzieja szatana całkiem przepadnie. c Prawdziwy chrześcijaninie, kup mnie i czytaj z ufnością; twoich pieniędzy na pewno nie pożałuję. Jeśli nie powiem prawdy otwarcie, możesz mnie oskarżyć przed papieżem. 1546 Pasquillus: a Nowina o czarcie i papieżu: jak sobie wierni i stąpeni, to || warysi / a geich o nynie || sych przebiezych spo || lecznem || Rozmłowani c Miłi Krzśtianie Kupucte a czcie mne duowie || nie / Shledate zie tiech Peniez za mne neda || te marnie / Getli zie weto wie || cy nebū prawdy || wypwo || wati Muzte mne ztho treba || przed Papezem Obzalowati. 26 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI „Kupcie mnie i czytajcie”. Pierwsze drukowane akrostychy WKL IL. 10. Strona tytułowa relacji C. Schnaussa z Coburga z 1546 r. Straipsniai / Articles 27 ILJA LEMEŠKIN f. lv f. lv d Paquill, ad lect. Chrj̄en. [e]c. e Chrześcijanie, bogaci i ubodzy, Słuchajcie i niech was ogarnie współczucie, Jak papież i jego towarzysze chcą unicestwić słowo Boże, Niedawno znalazłem w pewnym miejscu Poznałem wszystkie ich zamiary, zwłaszcza to, czego pragnie papież i na co nasłuchuje szatan, Szybko mieliby mnie na oku Że nie zdołali dokończyć tego wcale Lecz co z tego zachowałem Chcę obwieścić młodym i starym Ku czci mojej ojczyzny Wysoko cenionym wolnym Niemcom Zwłaszcza ewangelickiemu związkowi Za którym te psy kąsają Aby każdy, młody i stary Z mocą zniweczył fałsz papieża A ja strzegę nadziei Jathana Niech Bóg wspomoże go swoją dobrocią Który wszystkich fałszywych [wrogów] ma Uczynił papieżowi i jego całej wspólnocie Dla dobra nas wszystkich się objawi Nie poskąpi nam też żadnej pomocy Tylko na tym polega cały brak Abyśmy się nie poprawili ani trochę Dlatego czyńmy tylko to, co powinniśmy Tak Bóg znowu czyni to, czego chcemy I wspiera nas w każdej niedoli Ten sam miły, wierny Bóg Niech będzie wiecznie chwalony, ponad wszelką wzgardę. A M E N 28 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI „Pirkit mane ir skaitykit“. Pirmieji spaudinti LDK akrostichai 11 RYC. C. Schnausso, czeskojęzyczne wydanie religijne z 1547 r., karta tytułowa Straipsniai / Articles 29 ILJA LEMEŠKIN f. 2r f. 2r f Bap[t. Ach weh O wehe... [tekst relacji] b Pa[ɣquillus:, A cóż tedy niedawno Papież a jego towarzysz mili, nowy[s]zy Satanas z Piekła po[polu ga byli. O nyniej[s]y p[de wzate Walce a towar[i]kė sprzymierzeni, ktoby to zwycięstwo otrzymał, o tym mieli rozmowę. Obaj g[au tę jedną wolę mieli i wzmienieni. Aby pobożni [tawoe i[je na głowę byli porażeni, ponieważ [w]dycky [tawieg] wielkim proroctw[em] przeciw jego C[yar[ke welbno[tia duszen[twj. Oče[je ge[Pape[s w[emi obče[ni narnie [staral, a Satanas to ku[emu skutecznie dopomagał. Tak że w[dy Paweł papież to wykonał, o[[starost miał, a Satanas o takową [swą pieczę i nadzieję napo[le dy przy[ 30 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII „Kupcie mnie i czytajcie”. Pierwsze drukowane akrostychy w LDK f. 2v f. 2v f [tekst relacji] d PaƖƖquilus do KęƖtjanƞkemu Cƶtenarzi f Kto miłuje Prawdę i Sąd Boży, nie chce być pachołkiem podnóżka. Widzi, jak wkrótce Litwa umrze, a na Boga ani na Jego Słowo nic nie zważa. Czytaj / patrz / i lud, który się pyta, wyjdź z Babilonu, z tego przeklętego miejsca. e Chrześcijanie w jedności / ubodzy Boży w Panu. Posyłajcie i mówcie ponad miarę, z politowaniem. Jak Paweł papież teraz swym towarzyszom. Słowo Boże wygładza sługi, okrutnie wplątane. Niedawno sam byłem obecny na jednej z takich mszy i zrozumiałem, że wszystko radzę wam dobrze czytać. Uważajcie też, cóż Paweł papież napisał. Jakże pilnie szatan obserwował jego zamiary. Dlatego oni mają o mnie wiedzieć, że niczego nie zdradzę z tego, czego pragną i chcą. A cokolwiek ja kiedyś zdobyłem, pamiętam. Wiedzą o tym starzy i dzieci. I wszystko to ku chwale i kupieckiemu zyskowi, ci moi ojcowie i szlachetni panowie. Szczególnie zaś temu ewangelickiemu ludowi. Oni go nienawidzą i chcą zniszczyć do gruntu. A oto już wszyscy, starzy i młodzi, haniebnie i sromotnie w krwi brodzą. A przeciw takiemu szatanowi nie idzie się, a jego bogactwo Straipsniai / Articles 31 ILJA LEMEŠKIN Il. 12. Relacje Schausso z czeskiego wydania z 1547 r., przedmowa z rymowanym wstępem, f. 2v 32 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI „Kup mnie i czytajcie”. Pierwsze drukowane akrostychy WKL f. 3r f. 3r f [tekst relacji] e Vchovež nas wkrÿtu nam vçiniena Milot Boži A tak ty wſęcky Papežow faleſne rê I gho Towarſwa budu geweny tady Dle naſeho bauduho wſeho dobreho Ne opuſtit Boh a Pán pomocy ſdu ſweho Ale ten newietſy nedofatek prinas gft naten čàs Žie naſÿch żiwotow nelepſſugem ani żwalas Neſ geſti jie my to což naleži budeme çiniti Vçinijt nam Boh ẓaſe to coz my budeme chiti Gemuẓ w Trogicy nerozdilne bud çief a chwala Kteraẓ je gmu predwiekÿ wiekuow dala A ditj je bude wždy bezpreſtanj Nawieczne wiew bez ſkona[n]ji Amen Analiza wydań z 1546 i 1547 r. ujawnia, że reklamowy czterowiersz wymyślony przez C. Schnaussa wyróżniał się atrakcyjnością i żywotnością (o tym więcej w kolejnym rozdziale). W przedstawionym układzie inwokacja do czytelnika pełniła początkowo (w niemieckim oryginale) rolę pomocniczą, dlatego wydawca z Coburga wydrukował ją mniejszą frakturą. W czeskim wydaniu utwór reklamowy został „wywyższony”, tzn. jego status zrównano ze statusem tytułu: na stronie tytułowej fragment tych wersów stał się kontynuacją nagłówka utworu. Co więcej, czterowiersz wpłynął na przedmowę. Na wzór poprzedzającej książkę przedmowy czeski tłumacz albo wydawca dopisał do niej wierszowany wstęp, tj. fragment f, który można przetłumaczyć następująco: „Kto miłuje prawdę i Boży porządek Nie chciej pozostać gołymi plecami podpartym12. Spójrz, jakich mają złych i podstępnych serc, Wcale nie zważają na Boga ani na Jego słowa. Czytaj, patrz i dobrze się przypatrz I szybko wyrwij z Babilonu13” Nietrudno zauważyć, że imperat. Čyti ‘czytaj’, Wiz ‘patrz’, ʃud ‘zrozum, przypatrz się’, wythni ‘wyrwij’ rozwijają wcześniejsze wezwania książki: niem. sg. Kauff ‘kup’, lieβ ‘czytaj’ oraz cz. pl. Kupte ‘kupcie’ i czyte ‘czytajcie’. Innymi słowy, w czeskiej publikacji z 1547 r., w porównaniu z niemieckim oryginałem, dostrzegamy ciekawą tendencję: obrazowy tekst reklamowy ze strony tytułowej 12 Chodzi o (gen. sg. Plechačow) katolickich duchownych: księży tonsurowanych i zakonników (nom. sg. cz. plechač ‘mający tonsurę; duchowny katolicki’). Nom. sg. cz. podnož ‘podnóżek’. 13 Z sideł Kościoła katolickiego (aluzja do Mat. 1,11–18). Straipsniai / Articles 33 ILJA LEMEŠKIN strona biegnie dalej ku przedmowie. Związek lub następstwo tej tendencji skłonni jesteśmy dostrzegać w katechizmie z 1547 r. Warto zauważyć, że cz. verb. jud‘ „zbuduj zrozumienie, przemyśl” (wyrażenie jud’ co fe pijfe „przemyśl, co jest napisane”) koreluje semantycznie z użytym przez M. Mažvydasa trybem rozkazującym permaniek (odczytując w ten sposób permaniek), natomiast niem. pl. BRalei feferis i formy rozkazujące ikiet, ſkaitiet, permiekiet odpowiadają z kolei gramatycznie czes. pl. Milí Křeťiané; Kupte, czťete. Wskazane okoliczności pozwalają ostrożnie postawić hipotezę, że M. Mažvydas znał i uwzględnił właśnie czeskie wydanie książki, sprawia ono bowiem wrażenie ogniwa pośredniego (między z 1546 r. New Zeytung Vom Teufel a katechizmem z 1547 r.). Z punktu widzenia chronologii względnej taka możliwość jest prawdopodobna i warta rozważenia. Sądząc po kolofonie, druk głównego tekstu katechizmu z 1547 r. ukończono pod koniec tego roku (VIII diena Menesſ Sauſia (= grudnia)). Ostatnią składkę wydrukowano wtedy lub później; składała się ona (jako dodatkowy składek ósemkowy A) ze strony tytułowej, dedykacji, obu przedmów i elementarza14. Czeska relacja o papieżu i Wilnie ukazała się najpóźniej 24 IV 1547 r. (czyli przed bitwą pod Mühlbergiem). Reklamowano w niej czeskie wydanie M. Luthera z 1547 r. (liczące 38 kart, in quarto). Aby reklama miała sens, należało ją upublicznić z wyprzedzeniem, zapewne już na samym początku 1547 r. A zatem są podstawy, by sądzić, że M. Mažvydas znał publikację z 1547 r. – Paſquillus: Nowin o Cžtu a Papež. Czytanie czeskiego źródła i jego rozumienie nie mogło nastręczać żadnych trudności tłumaczom katechizmów J. Seklucjana i J. Malecjusza, jeśli wziąć pod uwagę „ekspansję literackiego języka czeskiego” (Havránek 1939) na polszczyznę XIV–XVI wieku. M. Mažvydas miał jednak dostęp również do niemieckich wariantów relacji. W 1547 r. była to nowina prasowa łatwo dostępna i szeroko znana wśród protestantów. W 1546 r. wydano ją co najmniej pięć razy. Dzieło wieńczące Koburg (VD16 S 3180–381, być może także: VD16 S 3175 i VD16 ZV 13961) ukazało się dwukrotnie w 1546 r. w Augsburgu 14 Elementarz Pygus ir trumpas mokſlas ſkaitity yr raſchty mógł zostać włączony do Katechizmu z banalnych względów typograficznych: po przedmowach należało zapełnić miejsce, które w przeciwnym razie pozostałoby puste w arkuszu drukarskim. Okoliczność tę musiał znać również autor elementarza. 15 Przypomnijmy na przykład myśli J. Malecjusza, przedstawione w polemice językowej Defensio verae translationis corporis Catechismi in linguam Polonicam, adversus calumnias Joannis Secleciani (1547): „Hoc autem certo scias, neminem unquam literas sacras in linguam polonicam vere ac proprie vertere posse sine adminiculo linguae Bohemicae et sacrum literarum lingua Bohemica editarum. Quandoquidem lingua polonica plurimum corrupta est usque adeo, ut nemo vere ac proprie polonic loqui novit, nisi Bohemicae linguae non ignarus fuerit. Adferrem ego tibi in medium multas dictiones latinas, quas nemo polonorum in linguam polonicam vere ac proprie vertere potest, nisi Bohemicae linguae non ignarus fuerit. Quales sunt pus, impius, beatus, benedictus, gloria laus, laudus, benedicamus, adoramus, glorificamus etc.“ (Warmiski 1906: 199; Lenartowicz-Zagrodna 2011). 34 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI „Kupcie mnie i czytajcie”. Pierwsze drukowane akrostychy w Wielkim Księstwie Litewskim (VD16 S 317 = VD16 S 318; VD16 S 319), co najmniej raz w Norymberdze (VD16 S 382) i Strasburgu (VD16 S 383). Jeszcze jedno, bliżej niezlokalizowane wydanie ukazało się prawdopodobnie w latach 1546–1547 (VD16 S 376). Wszystkie te relacje, jak już zauważono, propagowały i towarzyszyły Warnung an seine lieben Deutschen. Dzięki przypisywanemu M. Lutherowi autorstwu para wydawanych równolegle książek była popularna we wszystkich krajach protestanckich. Przemycano je do Czech, gdzie duży popyt doprowadził do ukazania się czeskiego przekładu. Bez wątpienia obie atrakcyjne książki antypapieskie czytano również na dużą skalę w Królewcu. Należy podkreślić, że działo się to w przededniu ukazania się katezimo z 1547 r. W tym kontekście interesujące byłoby rozważenie, jak litecki dwuwiersz oddziaływał lub miał oddziaływać na ówczesnego czytelnika. Czytającej publiczności personifikacja książki wyrażona w słowach wezwania Fromer Chrift Kauff und lieb mich... ir Milį Krezf- tie Kupąte a cžiete me... Cži / Wiz / a fu’ co fe piffe... była doskonale znana ze świeżych publikacji z lat 1546–1547. W oczach czytelników twórca katezimo z 1547 r., przywołując ją za pomocą krótkotrwałej¹⁶ aluzji literackiej, aktualizuje tę personifikację: Bralei fefes imiet mani ir skaitykiet || Ir tai skaitydami permani- kiet. Trzeba dodać, że nie czyni tego mechanicznie, postępując podobnie jak w czeskim wydaniu z 1547 r. Choć nie jest to przekład dosłowny, ścisły związek między niemieckim oryginałem, czeską adaptacją i litecką wariacją tekstową pozostaje wyraźnie rozpoznawalny. Wezwanie książki wszędzie zaczyna się od apostrofy wyrażonej wołaczem, skierowanej do tego samego adresata, czyli czytelnika/kupującego (lp. Fromer Chrift / lm. Milį Krezfiane – lm. Bralei fefes); dalej użyto imperatywów o identycznym lub zbliżonym znaczeniu (lp. Kauff / lm. Kupąte – lm. imkiet; lp. lieį / lm. cžiete / lp. Cžti – lm. skaitykiet; lp. fu’d – lm. permanikiet), a także spójnik (und / a – ir), zaimek (mich / me – mani) oraz ich kolejność w obrębie syntagmy. Widoczna jest zmiana funkcjonalna: język reklamy > staje się wstępem do konceptualnej przedmowy. Typowy dla prostej reklamy czasownik Kauff / Kupąte M. Mažvydas zastępuje neutralniejszym imkiet, choć pierwotne znaczenie nie znika z przedmowy (czas. imti „chwytać, brać do ręki”, ale też „kupować, nabywać; pożyczać”). Współcześni, mając przed oczami reklamowy czterowiersz C. Schnaussa, czyli dostrzegając intertekstualny związek, musieli rozumieć dwuwiersz M. Mažvydasa także w tym znaczeniu: „Bracia i siostry, kupcie mnie i czytajcie...”. A zatem ślad reklamy, zważywszy na genezę tekstu, bynajmniej nie znika z Katechizmu. Zarazem M. Mažvydas, prawdopodobnie naśladując czeską publikację z 1547 r., otoczył tekst czysto utylitarny także innymi intencjami i znaczeniami. Jedynym miejscem, w którym autor przedmowy odchodzi od niemiecko-czeskiego źródła (źródeł), jest apostrofa, por. Fromer Chrift / Milį Krezfiane – Bralei fefes. Dokładny 16 Dla czytelników z połowy XVI w. są one dziś trudne do uchwycenia, a czasem wręcz niezrozumiałe, toteż niegdyś aktualne związki intertekstualne zanikają. Straipsniai / Articles 35 ILJA LEMEŠKIN dosłowne tłumaczenie brzmiałoby Wierzący / Drodzy / Dzielni / Pobożni... chrześcijanie (lub w liczbie pojedynczej), lecz w Katechizmie brakuje takiego oczekiwanego i pożądanego początku. Zamiast standardowego zwrotu M. Mažvydas używa liczby mnogiej Bralėi feris albo liczby pojedynczej Bralau milalis. Dlaczego? Takie pytanie musieli stawiać sobie również pierwsi czytelnicy Katechizmu. Było ono wówczas bardziej aktualne niż dziś, ponieważ znane było źródło, od którego autor „odszedł” (tj. na poziomie tekstu naruszył horyzont oczekiwań). Odpowiedź czytelnikom zapewne sama się nasuwała: dla czytelnika oczywiste było, że odejście od zwyczajowych zwrotów i oryginału wynikało ze starań o utworzenie akrostychu. Innymi słowy, na początku przedmowy, względnie akrostychu (w pozycji przed własnym nazwiskiem), autorowi zależało na literze B (< baccalaureus), ale nie znalazł odpowiedniego litewskiego synonimu niemieckiego przymiotnika Frommer albo czeskiego Milý, który zapewniłby potrzebne aliteracje17. 4. A zatem, tworząc wstęp litewskiej przedmowy, czyli początkową kombinację dwóch liter BJ tworzących akrostych i odpowiadającą fragmentowi czeskiej relacji z 1547 r. ƒ, M. Mažvydas musiał kierować się apelacyjną częścią paratekstu, charakterystyczną dla drukowanych książek tego okresu. Jednostka strukturalna budowy książki, którą z braku lepszego określenia nazwaliśmy inwokacją do czytelnika, zwięźle, atrakcyjnie i obrazowo informowała (często w formie czterowiersza na karcie tytułowej) o publikacji, przyciągała uwagę czytelnika, a wreszcie zachęcała do nabycia książki. Warto podkreślić, że do tej kategorii tekstów należy zaliczyć również wszystkie te paralele, które wcześniej zestawiano tekstologicznie z dwuwierszem M. Mažvydasa. W 1983 r. Anatolij Nepokupnas zwrócił uwagę (Nepokupnas 1983: 173; 1994: 71–72) na rękopiśmienny słownik języka rosyjskiego i opublikował wierszyk Einn Russich Buch bin ich genannt, / Im deutschen Lanndt ganz unbekandt / Der mich hatt geschrieben den Lasse gott / Frolich Leben unnd sterben Amen. p. / Hilff got was ich beginne / Einn selig ende ich gewinne / Der dies hatt geschrieben / Got gebe ihm nach gottes willen zu Leben / Ahier Auff dieser erden / Das seine sehll gott zu theil werde / Thomas Schroue Ist ehr genant / Das er got musse werden bekannt. / Amen, Anno Domini / 1546 (sygn. MS. slav. quart. 18; cyt. za: Glück, Pörzgen 2009: 157), sporządzony w języku górnoniemieckim i przechowywany obecnie w Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie (przed wojną: Staatsbibliothek zu Berlin Preußischer Kulturbesitz). Ukraiński bałtysta przywołał starsze badanie Michaiła 17 Podobny mechanizm kombinacji oparty na aluzji do powszechnie znanego tekstu literackiego można sobie wyobrazić także współcześnie. Naśladując kryptografię M. Mažvydasa, autor artykułu mógłby zamiast imienia i nazwiska „podpisać się” na przykład w taki pomysłowy sposób: Montego Bay, Montego Bay, bałtysta pracuję w czeskiej stolicy. Jeszcze większy pożytek przyniosłoby zastąpienie oczekiwanego Montego Bay wyrażeniem w rodzaju Habana drive, które określałoby tytuł akademicki i ułatwiało identyfikację osoby. 36 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI „Kupcie mnie i czytajcie”. Pierwsze drukowane akrostychy WKL... Wniosek z badań Aleksiejewa, według którego odpis utworu sporządzono na potrzeby wydawnicze (Алексеев 1951: 108). Jego zdaniem źródło językowe planowano / przygotowywano do wydania w 1546 r., a publikację miał otwierać tekst odpowiadający inwokacji „czytaj”. M. Aleksiejew całkiem zasadnie dostrzegł inwokację (nazywał ją стихотворное напутствие) w pierwszym czterowierszu (Алексеев 1951: 108): Jestem zwana księgą rosyjską, w niemieckim kraju całkiem nieznaną; ten, który mnie napisał, niech Bóg pozwoli mu radośnie żyć i umrzeć. Amen. Ten czterowiersz jest typologicznie i genetycznie zestawiany z czterowierszami inwokacyjnymi C. Schnausa i innych ówczesnych wydawców, od których się go wywodzi. W 1947 r., rozważając możliwe źródło dwuwiersza, Vincas Mykolaitis-Putinas wskazał (Mykolaitis 1962: 197) inny czterowiersz reklamowy, o którym w jednej z przypisów, omawiając działalność Hansa Weinreicha, mimochodem wspomniał Paulius Tschackert (Tschackert 1890: 92). Znacznie obszerniejszy opis publikacji Das Vater | unser... | Herr (VD16 B 5441) przedstawił w 1861 r. Rudolph Reicke (Reicke 1861: 199–201); za nim przytaczamy tu czterowiersz: W Królewcu wydrukował mnie Hans Weynech bardzo starannie, przy schodach zamkowych, w starym mieście; kto ma ochotę, ten może mnie kupić. Bibliotekarz królewiecki zwrócił uwagę, że czterowiersz wydrukowano na samym końcu książki – na stronie recto ostatniej karty. Badacz rozważał kwestię datowania książki, lecz w przeciwieństwie do G. Ch. Pisanskiego nie doszedł do stanowczego wniosku. Pozostałe rozważania na temat lat 1524–1525 opierały się na słabych argumentach, a konkretnie na tym, że drukarz, który właśnie przybył do Królewca, miał poinformować o swojej działalności i planach. Gdy drukarnia „zyskała rozgłos”, czyli we wszystkich późniejszych książkach po 1525 r., nie posługiwał się już tym czterowierszem. Można jednak równie dobrze przyjąć inną interpretację: czterowiersz mógł zostać opublikowany znacznie później, kiedy początkowo ryzykowny projekt wydawniczy przyniósł efekty, a mieszkańcy Królewca zaczęli przychodzić kupować książki bezpośrednio w drukarni (być może drukarnia zaczęła pełnić w większym stopniu funkcję księgarni i punktu dystrybucji książek). Pytania budzi również miejsce, w którym umieszczono inwokację. R. Reicke opisał egzemplarz z Królewskiej i Uniwersyteckiej Biblioteki w Królewcu, w którym znajdowała się na końcu, Straipsniai / Articles 37 ILJA LEMEŠKIN to znaczy po inwokacji (!), miały jeszcze dwie pieśni. Bibliotekarz, polemizując z wnioskiem profesora z Gdańska Michaela Ch. Hanowa, ustalił, że owe pieśni stanowią osobną część, która wyraźnie różniła się od pierwszej części także papierem. Pozostaje żałować, że obecnie nie dysponujemy ani egzemplarzami gdańskimi, ani królewieckimi. W przeciwnym razie szczegółowa analiza bloku książki pomogłaby wyjaśnić kwestię, której R. Reicke, niestety, nie poruszył: czy czterowiersz nie mógł w rzeczywistości należeć do innej jednostki konwolutu, obejmującej pieśni: 1) O Jesu Christ, deyn nam der ist, 2) Eyn geystlich lied von | den sieben worten die Got der Herr | sprach am stammen des hey-| gen Creutz (Reicke 1861: 201–202)? Należy zatem brać pod uwagę realną możliwość, że czterowiersz nie zamykał Pater noster Mathiasa Bienwalda, lecz otwierał bliżej niezidentyfikowany i nieznany zbiorek poezji. W tym przypadku czterowiersz byłby jedynym elementem paratekstowym (otwierającym wydawnictwo), mającym cechy wspólne z inwokacją C. Schnaussa z 1546 r.: Kauff mich – ich mich wer lust zu kauffen hat. Wreszcie pamiętajmy, że wydawcy i drukarze, którzy przez dłuższy czas uprawiali swój fach, wyróżniali się pewną specyfiką i stałością elementów paratekstowych; dlatego inwokacja jako swoisty znak handlowy miała tendencję do powtarzania się. Utworek wierszowany, sporadycznie stosowany przez H. Weinreicha, nie jest charakterystyczny dla tego drukarza ani pod względem formy, ani treści. Twierdzenie Leva Vladimirova, że „podobne strofy znajdują się także w innych pierwszych wydawnictwach H. Weinreicha” (Vladimirovas 1979: 324), niestety nie odpowiada rzeczywistości (przynajmniej w świetle dotychczas dostępnych źródeł). Przyglądając się czeskim drukom z pierwszej połowy XVI w., widzimy, że inwokacje tworzone przez różnych wydawców nie były jednakowe. Szczególną spójnością stylistyczną i oryginalnością wyróżnia się apelatywny paratekst Mikuláša Konáča, na którym wzorowali się również inni wydawcy. Praski humanista wydał w latach 1507–1528 około 50 publikacji. Zwracając się w pragmatycznym tonie do czytelników, którzy rozpoczynali i kończyli tekst główny, najczęściej pisał wierszem, nie stroniąc od akrostychów (np.: Knihopis ČD 427). Inwokacje i inne części paratekstowe, które ujmowały tekst główny w ramy, wydawca również wyróżniał typograficznie, tj. używając czcionek innego rozmiaru, ale, w przeciwieństwie do C. Schnaussa, zawsze zwracał się do czytelnika we własnym imieniu (a nie w imieniu książki). Można zauważyć prawidłowość w stosowaniu stworzonych przez niego inwokacji: na początku słowami Máš tu, Čechu milý... „masz tu, miły Czechu...” przedstawia książkę i jakby wręcza ją czytelnikowi, a na końcu publikacji życzy powodzenia słowami měj se dobře „trzymaj się dobrze”. Tę powtarzającą się formułę odnotowano w jego książkach 18 razy. 1520 m. leidinyje Mistra Jana Husy kazatele, slauhne dědice českého, Dvanácti článku víry křesťanské obecné, desí Božích přikázaní a modlitby Páně Očenáš etc. vykládové každému spasení žádajícímu křesťanu nepotřebnější. (V Praze, Mikuláš Konáč z Hodiškova 1520) (Knihopis ČD 326) obok życzeń wydawca zamieszcza praktyczną uwagę o miejscu, gdzie można niedrogo kupić książkę: 38 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI „Kupcie mnie i czytajcie”. Pierwsze drukowane akrostychy WKL Miejcie się dobrze i tymi książkami sami się posługujcie, swoich uczniów nauczajcie, abyście z Balaamem od oślicy nie zostali osądzeni i ukarani. W wielkim mieście Pradze tych książek nie kupujcie. „Trzymajcie się dobrze i, sami posługując się tymi książeczkami, troszczcie się o swoich uczniów, abyście nie zostali ukarani jak Balaam z oślicą. W wielkim mieście Pradze można tanio kupić te książeczki”. W obrębie paratekstu wydawca czasem tworzy artystycznie sugestywne czterowiersze, w których nie brakuje typowych form rozkazujących ani innych zachęt o charakterze reklamowym. Na przykład inwokacja z 1514 r.: K Cžtenaržy. Nechceffli hlúpy na fwětie zwolati Nebýwázy fkipy Múdrofti zgednati Cžtiž Mudrce fobie a nebudels robie Prawint yá tobie. (Knihopis 1371) „I czytelniku. Jeśli chcesz pozostać głupcem na świecie, nie bądź skąpy w zdobywaniu mądrości¹⁸. Czytaj mądrze, a nie będziesz dzieckiem. Mówię ci prawdę”. Współcześni M. Konáča i jego naśladowcy nie byli tak pomysłowi, ale i dla nich charakterystyczna była stałość formuł inwokacyjnych i ich cech stylistycznych. Oczywiście często stosowali zwroty do czytelnika / nabywcy oraz imperatywy stosowne do sytuacji: 1533 r. Mėj se dobre, čti a sud, uprímý čtenáři „Trzymaj się dobrze, czytaj i osądzaj, szczery czytelniku” (Knihopis 663); 1533 r. Protož kdožkoli miluješ pravú teologii, čti, roznevej a potom sud „Dlatego każdy, kto miłuje prawdziwą teologię, niech czyta, rozważa, a potem osądzi” (Knihopis 1709); 1541 r. Protož kdož by chtěl rad bludy a faleš te skutý poznati, čti sobě tuto knižku, jenž se počina štastně „Dlatego kto chciałby poznać błędy i fałsz tej sekty, niech przeczyta tę książeczkę, która szczęśliwie się zaczyna” (Knihopis 704) itd. Abstrakcyjnie uogólniona inwokacja, tj. taka, która pasowałaby do każdej publikacji, funkcjonuje obok jednostek apelatywnych, semantycznie dostosowanych do konkretnego dzieła, podobnie jak robił to C. Schnauss. Jako przykład wskażmy trójjęzyczny słownik Jodoca Gutknechta wydany około 1535 r. Vokabular latěně, česky a německy každému mladému i staremu velmi potřebny a užitečny. Vocabu­laris rerum [Nürnberg, (Jodocus Gutknecht) ok. 1535] (Knihopis 1891): 18 Tj. „nie bądź skąpy przy kupowaniu książki”. Straipsniai / Articles 39 ILJA LEMEŠKIN Jeśli chcesz poznać trzy przesławne języki i zaoszczędzić pieniądze oraz troskę, nie wyruszając w drogę, teraz masz wiedzę i opracowanie. Przeto czytaj sobie i z wdzięcznością ujrzysz to, co zostało dla ciebie pokrótce spisane, bo człowiek bez mówienia i bez namysłu jest nikim. „Jeśli chcesz nauczyć się trzech sławnych języków i zaoszczędzić pieniędzy i trosk, nie uszczuplając domowego budżetu, masz teraz wiedzę i książkę. Dlatego czytaj sobie i z wdzięcznością zastanów się nad tym, co zostało Ci krótko napisane, ponieważ bez mówienia i bez rozumienia człowiek jest nikim.” Związek i stałe cechy stylistyczne są niewątpliwie charakterystyczne również dla literatury samego K. Burga oraz wydawcy C. Schnaussa, który omawiany tu typ innowacji19 modyfikuje zależnie od konkretnych potrzeb: a) 1550 r.: O nowo=|| narodzonym bożku w Babel. Pismo =|| doniesione przez kupców z Ro=|| na prawdę do Wenecji i do Włoch || także później z Rzymu, ostatniego grudnia || 49 r., a z Wenecji 9 stycznia || tego pięćdziesiątego roku itd.|| Napisane do kupców w Augsburgu =||. 1550 (C.S.A.) (VD16 ZV 30501) Kup mnie, o pobożny chrześcijaninie, wiernie,/ nie żałuj trudu, by mnie czytać./ Jest ci to bowiem bardzo potrzebne/ ze względu na podstępy szatana. b) 1550 r.: Nowina.|| O nowo=|| narodzonym bożku w Babel. Pismo =|| doniesione przez kupców z Rodos/|| uznane za prawdę w Wenecji i we Włoszech/|| także później z Rzymu, ostatniego grudnia || 49 r., a z Wenecji 9 stycznia || tego pięćdziesiątego roku itd.|| Napisane do kupców w Au=gsburgu ||. (C.S.A.) (VD16 ZV 13960) Kup mnie, o pobożny chrześcijaninie, wiernie,/ nie żałuj trudu, by mnie czytać./ Jest ci to bowiem bardzo potrzebne/ ze względu na podstępy szatana. 19 W książkach C. Schnaussa znajdujemy typologicznie odmienne innowacje, których treść jest dostosowana do innych publikacji, np.: Inna pieśń narracyjna/ || która mówi, że człowiek całą swą nadzieję i || ufność na wieki i tylko w Bogu pokładać || powinien [itd. Jedynie ku Tobie, Panie || Jezu Chryste. (1550, VD16 S 3184); Słowo PANA trwa na wieki / || Jemu pozwolimy rządzić. || Oby dalej w miłości i nauce / || stale budować, umacniać. ([1552], VD16 S 3174); Z pomocą Boga: Żółty/ czarny/ zielony i biały/ || W Saksonii i Hesji zachowują pierwszeństwo. || Bóg chętnie obdarzy swoją łaską / Udzieli mu pokoju i długiego życia. (1555, VD16 S 3167); Nie mam wiele złota ani srebra/ || Za to, co daje mi Bóg, jestem zobowiązany || służyć każdemu. || Dopóki żyję i mogę służyć. (1564, VD16 S 3168). 40 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI „Pirkit mane ir skaitykit“. Pirmieji spausdinti LDK akrostichai IL. 13. Strona tytułowa publikacji C. Schnaussa z 1550 r. Von dem newgebornen Abgott zu Babel Straipsniai / Articles 41 ILJA LEMEŠKIN c) 1555: Coś nowego: || Bardzo pobożne kazanie, które || święty biskup pomocniczy z Bambergu || osobiście, ze szlochami i łzami, wygłosił u św. Marcina || w Niedzielę Palmową 1555 roku, o || błogosławionym wjeździe naszego umiłowanego Pana i Zbawiciela || Jezusa Chrystusa do Jerozolimy [et]c. || Także dwa niezwykle || cudowne sny zacnego męża, || z których można się nauczyć kunsztownie gotować i śmiać [et]c. || Na koniec zaś osobliwa, piękna historia o || święceniu palm, dokonanym przez zastępcę biskupa pomocniczego [et]c. (mój N., zwany C. Schnaub; Laus Deo Omnipotenti/ Anno 1555 Adij 3 May) (VD16 S 3166) (il. 14). Ku chwale i czci Boga Najwyższego/ Na przekór diabłu i jego zgrai. Kup i kochaj mnie (O) pobożny Chrześcijaninie/ Dowiedz się, czym jest wasze poświęcenie i kazanie A zatem, według dostępnych źródeł, czterowersowa strofa inwokacyjna Fromer Christ Kauff vnd lieb mich in Treuen C. Schnausso po raz pierwszy została wykorzystana w 1546 r. w relacji o Diable i papieżu – Pasquillus. New Zeyttung Vom Teuffel ([Coburg], 1546). Personifikacja książki wynika z domniemanego anonimowego autorstwa (podobnie jak w katechizmie z 1547 r.). Wspomniany dalej zwrot był wielokrotnie modyfikowany i ponownie wykorzystywany w innej postaci (dostosowanej do nowego wydania). Nie wymieniono tu wszystkich książek, w których poświadczono ten sam lub podobny motyw Fromer Christ Kauff vnd lieb mich in Treuen – Kauff mich O fromer Christ in trewen – Kauff vnd Lieb mich (O) frommer Christ. Nie można wykluczyć, że C. Schnauss wykorzystywał ten model strofy także w swoich wcześniejszych publikacjach, które nie są nam jeszcze znane lub nie zachowały się do naszych czasów. Możliwe również, że struktura ta była używana już przed C. Schnaußem. Omawiana inwokacja do czytelnika była publikowana bez istotnych zmian do początku XVII w. Późniejsze wydania (np. 1580, VD16 ZV 11492; 1600, VD17 14:68686C; 1605, VD17 3:019348C) świadczą o niezwykłej popularności relacji. W 1546 r. protestanci z zapałem czytali i rozpowszechniali satyrę polityczną, ponieważ odnosiła się do najważniejszych wydarzeń wojny szmalkaldzkiej. Wydarzenia te obserwowała wówczas cała Europa Zachodnia. Pięćdziesiąt lat później ówczesne aktualności nie były już ani tak interesujące, ani zrozumiałe, jednak atrakcyjna forma dialogu humanistycznego nadal zaspokajała literackie potrzeby czytelników. Nowym wydaniom towarzyszy rycina przedstawiająca ponadczasowe postaci relacji: papieża i diabła (il. 15). 5. Katechizm wydany w litewskim paleotypie w 1547 r. kończy się na f. 20r. Od f. 20v zaczyna się nowy pod względem gatunku i autorstwa utwór – PRADESTYSE giełfmes schwentas. Katechizm zamyka fragment prozą, Upaminagimas, w którym M. Mažvydas ponownie zwraca się do „braci i sióstr”, prosząc ich pokornie 42 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII „Pirkit mane ir skaitykit“. Pirmieji spaudinti LDK akrostichai IL. 14. Strona tytułowa publikacji C. Schnaussa z 1555 r. Etwas neus: Ein sehr andechtige Predig... Straipsniai / Articles 43 ILJA LEMEŠKIN IL. 15. Wydanie relacji C. Schnaussa z początku XVII w. Newe Zeitung/ || Vom Teuffel uñ Bahst/ || wie sie untereinander Gesprech halten / || kurtzweilig vnnd sehr luftig zu lesen ([1605]) (VD17 3:019348C), strona tytułowa przyjąć „krótką naukę” i ją opanować. Upaminagimą wieńczy krótka uwaga Gals, która wyznacza granicę między składowymi częściami wydania z 1547 r. Na dole tej samej karty (f. 20r) opublikowano atrakcyjny czterowiersz Skaititiaip, odpowiadający inwokacyjnym czterowierszom C. Schnaussa i innych wydawców: Upaminagimas. PRaſchau aſch jus Letuwinikus ir ſße=maiczius miloſius bralius ir ſeſeris, preg=tam ir upaminaui jus per Pāną Ieſuſą Chriſtuſą at pirtkagi bei iſſanitagi muſu idant ta trumpa maſſla iſchmaktumbet ijr wiſada atmintumbet, ſunus iſuſu ir ſchei=mina turit iſchmakiti. A iſchguldimo pla=teſnia iſch kazanes ir patam iſch dideſnia katechiſmuſa makikietele. A ſchitą mana darba ijr prakaita uſz gier preimtumbet praſchau. Gals. Skaititiaip. Drogi bracie, czytając to, wiedz, że mój język teraz się jąka. Dlatego jeśli znajdziesz gdzieś jakiś błąd, popraw go, bez gniewu i niechęci. 44 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII „Pirkit mane ir skaitykit“. Pirmieji spaudinti LDK akrostichai ILUSTR. 16. Zakończenie Katechizmu M. Mažvydasa (f. 20r) Straipsniai / Articles 45 ILJA LEMEŠKIN Stworzony przez M. Mažvydasa czterowiersz jest umieszczony w kolofonie Katechizmu i odpowiada zwyczajowej inwokacji ad lectorem. Pod względem formalnym zwraca uwagę interesujący związek między litewską przedmową a zakończeniem Katechizmu: jednostki ujmujące główny tekst w ramy — obie i tylko one! — są jednakowo rymowane. Widać też inną ważną cechę łączącą: końcowy czterowiersz i przedmowa rozpoczynają się samodzielnym (tj. zakończonym kropką) dystychem, które tworzą taki sam układ liter BJ. Że nie jest to przypadkowa zbieżność, pokazuje zestawienie dwóch pierwszych wersów: BRalej szafarzu, weź mnie i przeczytaj / Jbo czytając, zrozumiesz. Bralau milaſis, ſkaitidams tatai ſzinaſy / Jag taſſai lieſzuwis dabar reiſchkiefy. Wskazane fragmenty otwierają zwroty w liczbie mnogiej i pojedynczej, zaczynające się od tego samego leksemu BRalei / Bralau, po którym następuje imiesłów współczesny w liczbie mnogiej i pojedynczej ſkaitidami / ſkaitidams oraz zaimek tatai. Można odnieść wrażenie, że jeden dystych został ułożony z uwzględnieniem drugiego. Biorąc pod uwagę drukowane źródło dystychu przedmowy, należy sądzić, że końcowa inwokacja przekształciła dystych przedmowy, a nie odwrotnie. Wymienione podobieństwa można wyjaśnić na dwa sposoby. Po pierwsze. Dwa pierwsze wersy czterowiersza Skaititaiap zostały początkowo napisane z myślą o przedmowie na początku książki. Litewska przedmowa mogła więc wyglądać mniej więcej tak: *Bralau milaſis, ſkaitidams tatai ſzinaſy / Jag taſſai lieſzuwis dabar reiſchkiefy. Makſla ſchito tewai [tavo] trakſzdawa tureti. Ale to negaleia ne wenu budu gauti. Regiety to nareia ſawa akimis / Taipyr ilchgirſti ſawa auſimis. Jau nu ka tewai nakada nereg eia / Nu ſchitai wiſs [tavimp] ateia. I tak dalej. Później M. Mažvydas wymyślił bardziej odpowiedni początek przedmowy, do którego — wzorem C. Schnaussa — dodał tryb rozkazujący. Wcześniej zrymowany fragment został usunięty, ale szkoda było go nigdzie nie wykorzystać. Po drugie. Początek inwokacji Skaititaiap został stworzony według wzoru wcześniejszego dystychu, tj. dystychu przedmowy, ponieważ autor ponownie uznał za istotny układ liter BJ. Oznaczałoby to, że czterowiersz zamykający Katechizm składa się z niewielkiego 46 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII „Pirkit mane ir skaitykit“. Pirmieji spausdinti LDK akrostichai akrostych. Litery BJ, oznaczające Baccalaureus Juris, wskazywały na tego samego bakałarza prawa, M. Mažvydasa, co wcześniej akrostych przedmowy. Szeroko rozpowszechniony w średniowiecznej łacinie skrót TP z kolei oznaczałby wyrażenie Titul[m] Posuit „postawił znak krzyża” (Cappelli 1928: 517). A zatem kombinacja liter w końcowym paratekście B–J–T–P odpowiadałaby łacińskiemu Baccalaureus Juris Titulum Posuit „bakałarz prawa postawił znak krzyża”, względnie „M. Mažvydas pobłogosławił”. Akrostych o takiej treści i funkcji doskonale pasowałby do tego miejsca, ponieważ autor kończy tu swoją pracę i „żegna się”. Pamiętajmy, że M. Mažvydas znał akrostych umieszczany na końcu książki. W podobny sposób przedstawił się w publikacji Forma Chrikſtima. Niestety, od czasów Jana Safarewicza upowszechnił się pogląd, że akrostych z 1559 r. jest niedoskonały: „Akrostych nie jest doskonały: po imieniu Martinus stoi jeszcze jeden wers, zaczynający się od S–, tak samo po nazwisku Maswidas pojawia się jeszcze M–“ (Safarewicz 1946: 65). „Nadmiarowe” litery <S> i <M> polski badacz próbował wyjaśnić tym, że M. Mažvydas, skrępowany formą wierszowaną, tj. strofami dziewięciowersowymi, nie zapanował nad oryginałem. Takie wyjaśnienie wydaje nam się nieprzekonujące, ponieważ w akrostychu nie występują niesystemowe elementy, tj. niemotywowane litery, które zakłócałyby tekst o ściśle uporządkowanej strukturze pionowej. Ostatni przekładany utwór – Giefme duchauna / ape muſu S. Chrikſta fuguldīta nūg D. Mart. Luthe-ra (f. CIIIr–CVv) – kończą trzy strofy o jednakowej długości, z których dwie (druga i trzecia od końca) podają imię i nazwisko tłumacza oraz twórcy książki, ale nie tylko: M-A-R-T-I-N-V-S-S – M-A-S-W-J-D-A-S-M. Ten kombinatoryczny utwór można odczytać (por. na przykład zapis kryptogramu C. Schnaussa z 1546 r.) jako MARTINVS-MASWJDAS–SM, tj. Martinus Maswid[iu]s significamus „[my] oznaczamy / wyrażamy: Martynas Mažvydas” (pluralis auctoris / modestiae w połączeniu ze średniowiecznołacińskim skrótem SM; na temat tego ostatniego zob. Cappelli 1928: 354). Odpowiadałoby to katechizmowemu „M. Mažvydas pobłogosławił”. Kolejna strofa (ostatnia w kolejności) przynosi wreszcie werbalną „wypowiedź” M. Mažvydasa, tj. to, co zwięźle „oznacza” on dla czytelnika w formie krótkiej modlitwy: Diewui Tewui ſchlowe dūkem Ir Jheſu Chriſtu garbinkem Bei Dwaſſe ſchwenta laupſin=kem Wienam Diewui dekawokem Kurs iſtates eſt Chriſkſtima Ant ghreku aptźiſtighima Bei amſzina iſchganima Nūg Chriſtaus apſſadeta Jem buk amſzina garba. Amen. Straipsniai / Articles 47 ILJA LEMEŠKIN Można zatem dojść do wniosku, że w publikacji z 1547 r. mamy prawdopodobnie dwa akrostychy, wpisane po łacinie w wierszowany litewski paratekst książki. Akrostych na końcu katechizmu rozwijał semantycznie i poszerzał akrostych przedmowy: B-J-M-A-R-T-J-N-V-S-M-A-S-V-J-D-J-V-S – <tekst katechizmu> – B-J-T-P „bakałarz prawa Martynas Mažvydas < – > bakałarz prawa pobłogosławił”. W ten sposób kompilator zarysował swoją autorską część w obrębie anonimowej kompilacji. Wykorzystanie zasobów języka łacińskiego w utworach kombinatorycznych świadczy o tym, że ich adresatem nie był zwykły chłop. Przeciętny „użytkownik” katechizmu – czytający, słuchający, śpiewający, uczący się pisma i podstawowych prawd religijnych Litwin – nie zauważyłby ich ani nie docenił. Akrostychy są skierowane do czytelnika profesjonalnego, człowieka książki, przede wszystkim do duchownych różnych wyznań. Skłaniamy się ku temu, by sądzić, że zastosowany środek wyrazu jest ściśle związany z pierwszą przedmową katechizmu z 1547 r., skierowaną do tych samych „pasterzy i sług Kościoła litewskiego”. W łacińskiej dedykacji i przedmowie M. Mažvydas ostro gani Wielkie Księstwo Litewskie wraz z całym tamtejszym duchowieństwem katolickim, które „strzeże” lud przed Pismem Świętym (mówi o tym również C. Schnauss). Łaciński akrostych bezpośrednio sąsiaduje z dedykacją i łacińską przedmową, dlatego nie można twierdzić, że przedmowa nie była podpisana. Osoba czytająca po łacinie i znająca poetykę kombinatoryczną w XVI w. nie była ograniczona myśleniem atomistycznym (nie rozdzielała źródeł według języka ani nie „dusiła ich we własnym sosie” jako litewskiego lub „obcego” przedmiotu badań), dlatego potrafiła nie tylko odczytać następujący dalej łaciński akrostych, lecz także powiązać go z łacińskimi elementami paratekstu znajdującymi się obok i w innych miejscach. Kompetentny „podpis” należycie zamykał łacińską przedmowę. Po ostrej krytyce katolickiego duchowieństwa M. Mažvydas podpisuje się odpowiednio – skrótem BJ pokazuje, że jako surowy autor nie jest w ciemię bity. Ma prawo wypowiadać się surowo o duchownych, którzy odeszli od czystego Kościoła, ponieważ sam zna kanony kościelne. Jako bakałarz prawa kanonicznego B. J. Martinus Masvidius przypomina w swojej przedmowie ustrój pierwotnego Kościoła chrześcijańskiego, obiecuje nie poruszać (co oznacza, że potencjalnie może to zrobić) „bardziej skrytych i spornych kwestii religijnych” itd. Zwracając się do kompetentnego czytelnika, M. Mažvydas nie ograniczył się w paratekście swojej książki do samej kombinatoryki. Autor nie stronił również od subtelnych aluzji literackich. Czynił to, uwzględniając najpopularniejsze protestanckie „bestsellery” tamtego roku; w naszym przypadku chodzi o niezwykle popularną (sądząc po liczbie wydań z 1546 r. i liczbie zachowanych egzemplarzy) relację o papieżu i Diable. Personifikacja książki posłużyła C. Schnaussowi w 1546 r. jako użyteczne i dogodne rozwiązanie przy publikowaniu „anonimowego” wydania: fikcyjny Pasquino osłaniał prawdziwego autora, który nie mógł propagować publikacji pod własnym nazwiskiem (jako autor i/lub wydawca). Zadanie to z powodzeniem powierzono samej książce, która nagle przemawia do czytelnika. 48 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII „Pirkit mane ir skaitykit“. Pirmieji spaudinti LDK akrostichai Na stronie tytułowej katechizmu z 1547 r. twórca książki również nie został wymieniony. Całkiem możliwe, że Katechizm stał się anonimową publikacją pod wpływem publikacji C. Schnaussa. Wydaje się, że między pozorną anonimowością publikacji C. Schnaussa i M. Mažvydasa a personifikacją książki istnieje ścisły związek. Inwokację o charakterze reklamowym, a konkretnie kluczowe sformułowanie inwokacyjnego czterowiersza Fromer Christ Kauff und ließ mich, M. Mažvydas twórczo wykorzystał na początku litewskiej przedmowy, a następnie rozwijał motyw „mówiącej” książki. Adaptując inwokację skierowaną do czytelnika na język litewski, stworzył na podstawie tego samego niemieckiego i/lub czeskiego wzorca inwokacyjnego czterowiersza (uwzględniając także początek swojej litewskiej przedmowy) końcowy, rymowany utwór Skaiti- taip. Mówiąc o możliwym źródle lub źródłach, świadomie używamy liczby mnogiej. Nie wydaje się, by istniał powód, aby sądzić, że pisząc Katechizm, M. Mažvydas nie znał niemieckiego lub nie mógł czerpać z niemieckich relacji C. Schnaussa. Na tradycyjny pogląd nadal wpływa interpretacja II listu M. Mažvydasa (napisanego najpóźniej w lutym 1549 r.), która wydaje nam się zbyt radykalna, dosłowna i wyrwana z szerszego kontekstu listu. W liście skierowanym do księcia Albrechta nadawca prosi o mianowanie go duchownym w Labiawie albo w Ragnecie. Pierwsza parafia, zdaniem M. Mažvydasa, byłaby mniej odpowiednia, ponieważ zupełnie nie zna on niemieckiego (non calleo aliquantulum Germanice; tłumaczenie M. Ročki: „nie mówię ani trochę po niemiecku”). Należy rozumieć, że w Labiawie mieszkało wówczas już wielu Niemców i nie byłby w stanie odpowiednio służyć im duchowo. Przydatność duchownego oceniano i nadal ocenia się na podstawie umiejętności czytania nie książki, lecz kazania. Z powodu wad wymowy duchowny obcego pochodzenia często stawał się obiektem drwin (przypomnijmy polemikę filologiczną z 1706 r.). Nie mając niezbędnych umiejętności mówienia, M. Mažvydas dyskretnie prosi księcia o przydzielenie go do parafii litewskiej, choć w braku innego wyjścia pojechałby także do Labiawy (tj. byłby zmuszony służyć, na ile zdołałby bez niezbędnej praktyki językowej, i to po niemiecku?). List dotyczy zatem posługi pastorskiej, czyli głoszenia kazań, a nie zwykłego porozumiewania się w codziennych sprawach i ogólnej znajomości języka. Znajomość języka była i nadal jest pojęciem szerokim, dlatego trzeba uwzględnić jego funkcjonalne zastosowanie. W 1549 r. eruditus M. Mažvydas zapewne swobodnie czytał po niemiecku, polsku, czesku, rusku, prusku itp., ale po przybyciu do Prus potrafił głosić kazania w swoim ojczystym języku. Pewną znajomość niemieckiego i/lub czeskiego potwierdzają także zagadnienia analizowane w niniejszym artykule. L I T E R A T U R A C a p p e l l i A d r i a n o 1928: Lexicon abbreviaturarum = Wörterbuch lateinischer und italienischer Abkürzungen. Leipzig: Weber. Straipsniai / Articles 49 ILJA LEMEŠKIN Glück Helmut, Pörzgen Yvonne 2009: Deutschlernen in Russland und in den baltischen Ländern vom 17. Jahrhundert bis 1941. Eine teilkommentierte Bibliographie. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag. Havránek Bohuslav 1939: Expanze spisovné češtiny od 14. do 16. století. – Co daly naše země Evropě a lidstvu. Od slovanských věrozvěstů k národnímu obrození, red. V. Mathesius. Praha: Evropský literární klub, 53–59. Catechismvsa – [Martynas Mažvydas], Catechismvsa prafty Sӡadei, Makſlas ſkaitima raſchta yr gieſmes del krikſczianijtes bei del berneliu iaunu nauiey ſugulditas...: [faksymile] / [kierowniczka projektu faksymilowego wydania „Katechizmu” Martynasa Mažvydasa Kamilė Kalibataitė]. [Wilno]: [Petro ofsetas], [2017]. Lenartowicz-Zagrodna Anna 2011: „Defensio verae translationis corporis Catechismi in linguam Polonicam, adversus calumnias Joannis Secluciani” (1547) Jana Małeckiego. Przekład wraz z komentarzem. – Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza 18(2), 133–169. Mykolaitis-Putinas Vincas 1962: Literatūriniai elementai Mažvydo ir jo amžininkų raštuose (1947). – Vincas Mykolaitis-Putinas. Raštai 8. Vilnius: Valstybinė grožinės literatūros leidykla, 147–200. Nepokupnas Anatolijus P. 1983: Baltai slavų giminaičiai. Vilnius: Mokslas. Nepokupnas Anatolijus P. 1994: „M. Mažvydo „Katekizmo“– bylojančio vadovėlio (knygelių) vaizdas istorijos ir kultūros kontekste. – Protestantizmas Lietuvoje: istorija ir dabartis, ats. red. Inge Lukšaitė. Vilnius: Apyaušris, 70–77. Reiche Rudolf 1861: Ueber den ältesten Königsberger Druck und zwei in Wackernagel’s Bibliographie des deutschen Kirchenliedes nicht verzeichnete Liederdrucke. – Serapeum: Zeitschrift für Bibliothekwissenschaft. Handschriftenkunde und ältere Litteratur 13, 199–204. Safarewicz Jan 1939: Un acrostiche de Mažvydas. – Prace Filologiczne 18, 7–8. Safarewicz Jan 1946: Dwa drobiazgi litewskie. 1. Kilka uwag o wersyfikacji litewskiej, 2. Nie znany akrostich Maźwida. – Inter Arma: zbiór prac ofiarowanych Prof. Kazimierzowi Nitschowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin (1 II. 1944) przez przyjaciół, kolegów i uczniów. Kraków: Studium Słowiańskiego Uniw. Jagiell., 59–65. Temčinas Sergejus 2017: Skorina ir Lietuva. Mažoji kelionių knygelė ir Apaštalų darbai ir laiškai. – Pranciškaus Skorinos Rusėniškajai Biblijai – 500, sud. S. Narbutas. Vilnius: Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių biblioteka, 69–77. Tschackert Paul 1890: Urkundenbuch zur Reformationsgeschichte des Herzogthums Preußen 1. Einleitung. Leipzig: Verlag von S. Hirzel. 50 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII „Kupcie mnie i czytajcie”. Pierwsze drukowane akrostychy w Wielkim Księstwie Litewskim Vladimirovas Levas 1979: Knygos istorija: Senovė. Viduramžiai. Renesansas. XVI–XVII amžius. Vilnius: Mokslas. Warmiński Ignacy 1906: Andrzej Samuel i Jan Seklucyan. Poznań: Księgarnia Św. Wojciecha; Skład główny w Księgarni G. Gebethnera i Sp. w Krakowie. Zinkevičius Zigmas 1988: Lietuvių kalbos istorija 3. Senųjų raštų kalba. Vilnius: Mokslas. Алексеев Михаил П. 1951: «Книга русского языка» Т. Шрове 1546 г. и ее автор. – Памяти академика Льва Владимировича Щербы. Сборник статей. Ленинград: Издательство Ленинградского государственного университета им. А.А. Жданова, 103–112. Немировский Евгений Л. 1990: Франциск Скорина: Жизнь и деятельность белорусского просветителя. Минск: Мастацкая літаратура. Темчин Сергей Ю. 2007: Происхождение названия Малой подорожной книжки Франциска Скорины в свете описи Супрасльского монастыря 1557 г. – Amoenitates vel lepores philologiae, pod. red. R. Laskowskiego, R. Mazurkiewicza. Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN, Wydawnictwo Lexis, 456–464. Турилов Анатолий А. 1979: Гимнографическое наследие Франциска Скорины в рукописной традиции (к вопросам описания). – Всесоюзная научная конференция «Проблемы научного описания рукописей и факсимильного издания памятников письменности» 14–16 февраля 1979 г. Тезисы докладов, отв. ред. М.В. Кукушкина и С.О. Шмидт. Ленинград: Библиотека АН СССР, 45–46. Турилов Анатолий А. 1981: Гимнографическое наследие Франциска Скорины в рукописной традиции (к вопросу о научном описании и изучении рукописей традиционного содержания). – Проблемы научного описания рукописей и факсимильного издания памятников письменности. Материалы Всесоюзной конференции, под ред. М. В. Кукушкиной и С. О. Шмидта. Ленинград: Наука, 241–247. Турилов Анатолий А. 1989: Новые списки гимнографических сочинений Ф. Скорины. – Франциск Скорина – белорусский гуманист, просветитель и перепечатчик, отв. ред. М.Б. Ботвинник. Минск: Вышэйная школа, 91–96. Straipsniai / Articles 51 ILJA LEMEŠKIN „Kupcie mnie i czytajcie”. Pierwsze drukowane akrostychy w Wielkim Księstwie Litewskim STRESZCZENIE Jako wydawca kontynuujący tradycję drukarstwa w Wielkim Księstwie Litewskim (WKL), Martynas Mažvydas powinien był uwzględnić The Small Travel Book Franciska Skoriny. Książki Mažvydasa i Skoriny, porównywane w artykule, mają jednolity format i podobne przeznaczenie. Dwie książki, które były pierwszymi drukami wydanymi w WKL, opisują okoliczności swego powstania, tj. związki z kompilatorem, autorem i wydawcą, za pomocą akrostychów – subtelnego środka poetyki kombinatorycznej. Rusiński paleotyp z 1522 r. świadczy o dwóch zasadach komponowania akrostychów: alfabetycznej i osobowej. W litewskiej przedmowie Mažvydas zastosował akrostych osobowy. Porównanie z akrostychem rusińskim pokazuje, że pozycja przed imieniem oraz funkcja reprezentacyjna wymagały tytułu akademickiego. Układ liter BJ utworzony przez dwa pierwsze wersy przedmowy ujawnia nadany tytuł akademicki: baccalaureus juris, „bakałarz prawa”. Pisząc pierwszy dwuwiersz litewskiej przedmowy, Mažvydas nawiązał do drukowanego źródła z 1546 r. – satyrycznej relacji Schnaussa o diable i papieżu, w której książka zwracała się do czytelnika w następujący sposób: Fromer Christ Kauff und ließ mich (lub do jej czeskiego przekładu z 1547 r., w którym użyto odpowiednich form liczby mnogiej: Milij Krześtiane Kupugte a cztiete mne). Odstępstwo od oryginału widoczne w zwrocie adresatywnym (Fromer Christ/ Milij Krześtiane, lecz BRalei ſeferis) wynika z próby skomponowania akrostychu. Autorowi zależało na tym, by na początku przedmowy, tj. akrostychu, oraz w pozycji przed imieniem znalazła się litera B (< baccalaureus). Akrostych znajduje się także na końcu Katechizmu, w miejscu kolofonu: układ liter w ostatnim czterowierszu B-J-T-P odpowiada łacińskiej formule Baccalaureus Juris Titulum Posuit „bakałarz prawa postawił znak”, co oznacza „Mažvydas udzielił błogosławieństwa”. Tworząc początek akrostychu, autor uwzględnił charakterystyczny dla ówczesnych książek element paratekstu o funkcji apelatywnej – inwokację do czytelnika, która często przybierała formę czterowiersza na stronie tytułowej. Czterowiersz Schnaussa z 1546 r., który wywarł wpływ także na Mažvydasa, zyskał popularność wśród protestantów w latach 1546–1547. Relacja przeznaczona dla protestantów informowała o końcu wojny szmalkaldzkiej, czyli walki między protestantami a katolikami. Liczne wydania z 1546 r. oraz liczba zachowanych egzemplarzy świadczą o tym, że czytano ją w całej protestanckiej Europie. Złożono do druku 8 grudnia 2017 r. ILJA LEMEŠKIN Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected] 52 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII