Žagarės šnektos ribos

Straipsniai / Articles 135 JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań naukowych: analiza dialektalna źródeł pisanych, leksykografia i leksykologia gwarowa, socjolingwistyka, składnia. ŽAGARĖS ŠNEKTOS RIBOS Granice lokalnej gwary Żagarė ADNOTACJA W artykule po raz pierwszy wyznaczono granice gwary Żagarė, znajdującej się w północno-zachodniej części podgwary zachodnioaukštaitskiej szawelskiej. Przypomniano kulturalną i gospodarczą przeszłość Żagarė i jej okolic, która wpłynęła na ukształtowanie się sieci społecznych i tożsamości językowej mieszkańców tego regionu. Na podstawie nagrań gwarowych gwary Żagarė ukazano zmiany postaw językowych i samoświadomości respondentów. SŁOWA KLUCZOWE: zachodni Aukštaitowie szawelscy, granice gwary Żagarė, izoglosa, tożsamość językowa. ADNOTACJA Artykuł stanowi pierwszą próbę wyznaczenia granic lokalnej gwary Żagarė, położonej w północno-zachodniej części zachodniąuksztaickiego poddialektu szawelskiego. Przypomina kulturową i gospodarczą przeszłość Żagarė i jej okolic, która wpłynęła na kształtowanie się sieci społecznych i tożsamości językowej mieszkańców regionu. Na podstawie zapisów gwarowych lokalnej gwary Żagarė artykuł ukazuje postawy językowe respondentów oraz ewolucję ich tożsamości. SŁOWA KLUCZOWE: zachodnioauksztocki poddialekt szawelski, granice lokalnej gwary Żagarė, izoglosa, tożsamość językowa. WSTĘP Żagarė – centrum gwary, położone tuż przy granicy Łotwy i oddalone od Joniškis na północny zachód o prawie 26 kilometrów, jest miastem o swoistym składzie etnicznym i historii. Przepływająca przez Żagarė rzeka Szwete dzieli na obu brzegach rzeki dwie JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ 136 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII Żagarė. Na lewym brzegu znajduje się Stara Żagare, a na prawym – Nowa Żagare. Miasto położone jest na skrzyżowaniu dróg do Nowej Akmenė, Janiszek i Jełgawy. Stara część Żagare jest zabytkiem urbanistyki. Sieć ulic objęta ochroną państwa, plan placu Nowej Żagare. Części miasta mają plan prostokątny i zostały ukształtowane w pierwszej połowie XVI wieku1. W źródłach historycznych, jak podają encyklopedie, Żagare (Sagera) jest wzmiankowana od 1253 (lub 1254) r. Pod koniec XIII wieku, podczas powstania Semigalów, Żagare została całkowicie zniszczona przez kawalerów mieczowych. W źródłach historycznych ponownie zaczyna być wzmiankowana od 1473 r. Za czasów Witolda Wielkiego w Żagare znajdowała się nawet komora celna od soli. W Starej Żagare dwór znany jest od 1490 r. W tej części miasta od 1495 r. organizowano wielkie targi. Dnia 16 lipca 1495 r. wielki książę litewski Alekir sandras suteikė teisę Žagarėje rinktis turgums ir prekymečiams, steigti karčemas założył cech rzemieślniczy. W 1499 r. naprzeciwko rynku zbudowano kościół. W latach 1495–1797 w Starej Żagarė działała komora celna. Nowa Żagarė, położona po prawej stronie Szwenty, rozwinęła się w XVI w., a od 1547 r. zaczęto ją nazywać miasteczkiem. W XVI w. w Nowej Żagarė zbudowano kościół, a od 1600 r. przy kościele założono szkołę parafialną. W XVIII–XIX w. powstał zespół dworski Naryszkinów, a do dziś zachowały się pałac, stadnina, maneż, budynki służby dworskiej i park. Stara i Nowa Żagarė zostały uwzględnione w atlasie Imperium Rosyjskiego. Na mapie guberni kowieńskiej zaznaczono je tuż przy granicy (zob. mapę2). Obie części – Stara i Nowa, tworzące dzisiejszą Żagare, często płonęły3. Zarówno Stara, jak i Nowa Żagare bardzo ucierpiały podczas wojen północnych4. Na potrzeby pracy duszpasterskiej w Żagarė zbudowano cztery kościoły różnych wyznań. Oprócz dwóch kościołów katolickich w 1849 lub 1850 roku rozpoczął działalność kościół ewangelicko-luterański, a w 1894 roku powstała także cerkiew prawosławna. W Żagarė istniały szkoły państwowe i prywatne, a prasę wydawano w różnych językach. Od 1865 roku (oprócz szkoły parafialnej) działała szkoła państwowa5. Działały dwie szkoły żydowskie. Od 1909 do 1915 roku funkcjonowała prywatna szkoła handlowa. 1 Szerzej zob. : TLE IV 627–628; https:/www.vle.lt/Straipsnis/zagare-110520. 2 Mapa pochodzi z https://www.runivers ru/maps/podrat.las/30/. 3 Stara Żagare była niszczona przez pożary w 1712 r., 1717 r., 1775 r., 1784 r., 1902 r.. Nowa Żagare została spustoszona przez ogień w 1635 r., 1649 r., 1656 r., 1710 r., 1757 r., 1758 r., 1775 r., 1776 r., 1805 m., 1881 m., 1909 m., 1911 m. 4 Najbardziej Żagare ucierpiała w połowie XVII w. i na początku XVIII w. 5 Utrzymywana przez państwo i władze. Artykuły / Articles 137 Žagarės šnektos ribos W 1906 r. otwarto szkołę miejską. Od 1907 r. rozpoczęła działalność szkoła łotewska. W 1909 r. założono państwową szkołę dla dziewcząt. W 1909 r. założono drukarnię6. Pod koniec XVIII w. szybko rozwijająca się Żagory stała się najważniejszym centrum handlowym północnej Litwy, do którego przyjeżdżali kupcy nie tylko z różnych miejsc Litwy, lecz także z Rùsji, Lénkiji, Ángliji i Vokietji. W latach 1897–1899 w Żagorach było 820 rzemieślników i 171 przedsiębiorstw handlowych. Zachowane budynki starego miasta Żagor, w których mieszkali wówczas znani ludzie lub mieściły się instytucje kultury i mečių istoriją. Įvairiuose pastatuose darbavosi vis kiti amatininkai: odininkai, oświaty, przedsiębiorstwa handlowe, młyny, fabryczki wełniane, skórzane i świec, przypominają o szewcach, złotnikach, kowalach, krawcach, dziewiarzach, pramonės įmonių. Įsteigtos sagų dirbtuvės, muilo fabrikas. Tuomet Žagarėje garncarzach, murarzach, kołodziejach, bednarzach, tkaczach, kuśnierzach, golibrodach i in. W XIX w. zaczęły pojawiać się także inne, a później mieszkało 730 rzemieślników, działało 6 fabryk, 3 młyny i 104 sklepy. Na jarmarki przyjeżdżali kupcy z Anglii, Rosji i Niemiec. Żagory były także największym centrum przemytu w północnej Litwie. Wszystkie te fakty historyczne przywołano w artykule w celu uwydatnienia świadomości językowej oraz ustalenia sieci ekonomicznych i handlowych. 6 Zob. szerzej : TLE IV 628; https:/www.vle.lt/Straipsnis/zagare-110520. JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ 138 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII MATERIAŁ BADAWCZY, CEL, METODY W Archiwum Gwar Instytutu Języka Litewskiego (LKI TA) przechowywana jest niemała liczba nagrań z Żagare i jej okolic. Badane nagrania gwarowe obejmują lata 1998–2003⁷. Przepytano respondentów najstarszego pokolenia, urodzonych w latach 1901–1936. Nagrania wykonywali zarówno językoznawcy (nr 15), jak i studenci filologii litewskiej (nr 16, 18, 19, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29), a także uczniowie pod kierunkiem nauczycieli (nr 239, 240, 241)⁸. Z opowieści wyłaniają się nie tylko życie respondentów, wstrząsy i przewroty historyczne, kataklizmy pierwszej i drugiej wojny światowej, lecz także życie kulturalne, społeczne i gospodarcze Żagare, z którego wyraźnie ujawniają się postawy językowe respondentów oraz kierunki sieci społecznych9. Należy przypomnieć, że dialektolodzy zauważyli poszczególne, pojedyncze przypadki języka gwarowego (szlekowanie (pisali o tym Aldona Jonaitytė, Aleksas Girdenis, Juozas Pabrėža, Aušra Kaikarytė), przypadki żmudzkiej akcentuacji (Pabrėža), perfektyw (Girdenis, Genovaitė Kačiuškienė) itp.), które autorka szerzej i dokładniej zaakcentuje, opisując gwarę Żagare w innych artykułach. Ponadto badacze dialektów języka litewskiego wyznaczają za gwarami Żagare i Skaistgiris także dwie izoglosy. Pierwsza – realizacja ė po twardym l jako a, . Za nią zaznacza się druga – izoglosa realizacji akcentowanych ė, o, y, ū w rdzeniu. Ponieważ gwara Żagare nie została jeszcze szerzej i dokładniej zbadana, w pierwszej kolejności postawiono sobie za cel ustalenie granic gwary Żagare. W związku z tym wyznaczono następujące zadania: zapoznać z historycznym, religijnym i kulturowym dziedzictwem Żagare, które mogło mieć wpływ na rozwój językowy gwary. Po wysłuchaniu nagrań ujawnić spostrzeżenia językowe i kulturowe respondentów. Wyznaczyć granice gwary żagarėskiej i narysować mapę. Do osiągnięcia wyznaczonego celu najlepiej nadawały się stosowane w tradycyjnej dialektologii metody opisowa, porównawcza i kartograficzna. W 7 LKI TA przechowywane są również nagrania z późniejszych lat, na przykład wykonane w latach 2011–2013, lecz autorka artykułu nie opiera się na nich z jednego powodu – wieku respondentów. Najstarsze pokolenie najlepiej odzwierciedla tradycyjną gwarę, a najwięcej nagrań gwarowych takich respondentów wykonano we wskazanych latach. 8 W 1998 r. Kaikarytė przeprowadziła wywiad z mężczyzną (ur. 1928 r.) i kobietą (ur. 1928), natomiast studentki lituanistyki S. Mickutė i S. Raicevičiūtė – z mężczyzną (ur. 1930) i dwiema kobietami (ur. 1914 r. i 1936 r.). W 1999 r. nagrano teksty szesnastu respondentek urodzonych w latach 1901, 1902, 1909, 1911, 1912, 1914, 1915, 1918, 1920, 1921, 1923, 1926, 1927, 1928, 1929, 1934 oraz respondenta (ur. 1924 r.); nagrania wykonali A. Laurikėtytė, B. Balutytė, R. Vidmantaitė, J. Norkienė i S. Raicevičiūtė. W 2003 r. uczniowie gimnazjum „Aušros” w Janiszkach zapisali opowieści respondentek i respondenta urodzonych w 1923 r. oraz 1925 r. 9 Termin „sieci społeczne” obejmuje dawne relacje gospodarcze i handlowe między Łotyszami a Litwinami, lecz poprzez świadomość językową (używanie języka łotewskiego w komunikacji) wiąże się także z językoznawstwem. Artykuły / Articles 139 Žagarės šnektos ribos SIECI SPOŁECZNE I ŚWIADOMOŚĆ JĘZYKOWA W tekstach gwarowych zapisanych w Żagarach i jej okolicach wyłaniają się opowieści respondentów o Żagarach jako samodzielnym i posiadającym samorząd ośrodku, w którym współżyli ludzie różnych narodowości i wyznań religijnych. Respondenci wyrazili swoje postawy językowe, swoistą samoświadomość językową oraz wskazali więzi handlowe i zawodowe. Żagary (w skrócie Žg) respondenci wspominają i stale podkreślają jako centrum gminy, którym miejscowość ta była od dawna, dopóki centrum nie stał się Joniškis: *žagã·rs vauz bùva pri‿*liẽtuvos / kur‿dàbà *jónišks rajòns / tai‿bú·dava *žagã·res rajòns (Žg).¶ Tutaj, w Żagarach, jak opowiadają, odbywały się największe jarmarki (jomarki). W pamięci respondentów zachowały się duże podwórza domów miasteczka oraz swoiste dziedzictwo urbanistyczne. Były one przystosowane do przechowywania wozów kupców przybywających na targ. W dni wielkich targów nawet dzieci starały się zarobić, por.: uš‿ta.[koni]‿priu.r·ima. dúodava dẽ·šim ceñtu. ¶ ddel kima *żagã·r bú·dav(a) ače ¶ o‿kàdà bú·dava jó·marks / tai‿tàdà bú·dava po‿šita. padvã·du. suvaúodava i‿kiẽma. / jà ¶ su‿dvračei(s) suvaúodava ¶ p.lnas kl·tis prikždavom tu.‿dvrau. ¶ dvdešim ceñtu. / a‿pẹŋó·lika ceñtu. jau‿m.m i.‿kišẽ·ne. leñd / jà ¶ (Veršia). Ponieważ w okolicach Żagarė znajdowały się lasy należące niegdyś do Naryszkina, potrzebni byli gajowi. Naryszkin nie przyjmował Litwinów do pracy z powodu protekcji krewnych, lecz wzywał do służby Łotyszy i Niemców, dlatego Litwini oceniali gajowych tak: tù ès *narškina eguu / tù ès *narškina šuùks / venu žó·u (Žg). Najczęściej dawni gajowi zarabiali niemało pieniędzy i nabywali gospodarstwa, lecz nie pozostawali w nich długo i znów wracali do swojej pracy: [w gospodarstwie na wybudowaniu] čè já.m [tėvui] nepatka / màt mškè užá.uges ¶ sàva ú·ki. p.rkta. sẽ·serei pal.ka ¶ nebebùva ka(b) bebú· / pal.ka / venu žó·u / pavoj.ŋga ¶ tú·kstanti. car.u r.bu. sumok·e [už žemę] ¶ tàz bùva ddelis pnigs ¶ carnei pnigai bùva brá.ŋgu·s (Žg). ¶ Žagarė – wielonarodowościowe miasto. Respondenci opowiadają, że było wielu przedsiębiorczych Żydów: dã· przy‿*lietuvõ·s / *stȓùliz bùva ved·is / żi.dẽ·lis ¶ nù‿tai / js vade malú·na. / i‿vade karš·kla. / i‿vad(e) elèktras ¶ elèktra. jz dã·ve visá(m) miestẽ·ui [Žagarei] (Žg). Należy przypomnieć, że w Żagarė działała żydowska wspólnota „Kahal”. Opowiadający nie omijają tematu rozstrzelania Żydów: opisuje się nie tylko osobiście przeżywany stan, lecz także niemożność zrealizowania zamiarów ochrony Żydów, ponadto dziwi naiwna wiara samego narodu żydowskiego w człowieczeństwo narodów walczących, por.: daũg laba sušá.ude *żagã·r tu.‿ži.dẽ·u. / ja ¶ tylko w tym miasteczku mieszkali. ¶ żeby nam było dobrze. gdzie poszli / to‿oni różnymi sposobami by zatrzymali ich ¶ zobaczyć. obcy / [powiedzą] oni Żydzi zatrzymują ¶ tylko nas władza od razu zastrzeli JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ 140 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII z nimi ¶ na polu. [mieszkając na samotnym gospodarstwie] mógłbyś im [Żydom] dać jeść w kuchni. / a‿co· ¶ oni [Żydzi] długo nie będą czekać / żeby oni nie tylko ¶ co· im mówią / oni nie tylko ¶ mówią / tutaj nie można być / nie będzie tutaj (Veršiai). Jedną z grup etnicznych zamieszkujących miasto Żagare i jego okolice byli Cyganie (wspomina: gonai). Respondentai apie jų gyvenimo būdą, nepriimtiną lietuviams, visada kàz bùva diǽuses vàgs ? ¶ Cygan / ja ¶ nie było takiego. i.tarmi. / bo‿przecież‿Litwin ukradł konia. / a‿tam‿krowa. ¶ Cyganie mądrzy bardzo ¶ ten [koń] sprzedał / wrócił / i‿znów dał / a‿nie‿zobaczysz gdzie‿jaki. konik. gdzie‿w lesie. przywiązany. / już (Cielęta)10. W gwarowych zapisach ekspedycji w Żagarė odzwierciedlona jest różnorodność religijna mieszkańców miasteczka oraz określona została ocena innowiercy: o‿wtedy te‿wierzenia a bardzo‿się różniły ¶ tutaj katolik / a‿tutaj luteranin ¶ to‿sądny dzień ¶ ten‿luteranin był śmiercią (Žg). O osiedleniu się Łotyszy na Litwie respondenci opowiadali tak: wszyscy właściciele majątków zostali spolszczeni, a wszystkich szlachciców wypędzono na Syberię. [po powstaniu w 1863 r., ponieważ szlachta bardzo popierała powstanie] te majątki sprzedano na licytacji, a Łotysze kupowali te ziemie [ponieważ były tanie] (Žg). Dlatego w Żagarė i jej okolicach Łotysze mieszkali dość licznie: każda wieś była pełna samych Łotyszów. byli zarówno bogaci, jak i Łotysze. był / jeden jakiś Litwin (Žg). Często respondenci wyjaśniają nawet pochodzenie nazw miejscowych słowami języka łotewskiego, por.: z łotewskiego. kabes był bruzis / to browar, wieś Bruža jest teraz, / święto, po łotewsku święto, jak święta rzeka, tamtędy by się przechodziło. (Žg). Żagaryszczanie nawet tożsamość językową wiążą z językiem łotewskim, por.: m.m gità kabà lã·tvei (Žg). Co prawda, respondenci wspominają również o zmienionych wzajemnych relacjach: ka‿lã·tvei m.m kaškõ nedraũgiški / jà ¶ àš / kai‿bùvau já.uns / tai‿má.n patgdava tie‿lã·tvei ¶ lã·tviškai išmó·kau ¶ ka‿bú·tu. añtras lã·tvis / gal·tumm panek· (Veršia). Z Łotwą Żagaryszczan łączyły dava / kàtri bùva mieó·nai ¶ làei d.uæ mok·dava ¶ vs mieó·nai edavom również relacje zawodowe, np.: nu‿tai‿ei‿*làtvije. d.ȓ ¶ čè / i‿*liẽtuva. / nedavom d.ȓ ni‿vens ¶ màna tùks vaúodava i‿*lã·tvije pad· kú. / nu‿tai‿jz gr.d. usid.rbdava (Veršia). Nie unikano również czasowego życia na Łotwie, czując obowiązek (po dorastaniu dzieci) powrotu na Litwę: vaka susitvarkė / užá.uga lik‿sept·. mẽ·tu. / i‿va·vom laũka [z Łotwy] (Veršia). Obecnie używanie języka łotewskiego osłabło: lã·tu. kaba. ba(u) užmi / àle bški mó·ku (Žiuria). Świadomość językowa wiąże się nie tylko z Łotyszami, lecz także z Niemcami. Respondenci wymieniają kilka cech językowych, które są najwyraźniej zauważalne – cofnięcie akcentu i związany z tym sposób mówienia, por.: a‿jũs vó·kete / a‿jũ·s lã·tve? ¶ mã·tot / tas‿kirčẽ·vims te ¶ i‿mẽ·(s) stàče kabam (Žiuria). Respondenci zauważyli, że ta mowa nie podobała się osobom posługującym się innymi językami, ponieważ 10 Szerzej o stosunku do Cyganów zob. Švambarytė 2005: 186–192. Artykuły / Articles 141 jest obca dla ich ucha, por.: ta‿tam. màt niepatgdava Žagarės šnektos ribos [przybyłym] ¶ ta‿ta. m. · obca (Žiuria). Niektórzy respondenci skłaniają się ku wierze w prace językoznawców i już utożsamiają się z Żmudzinami: o‿mẽ·s tai‿žemačei ẽ·sam. jak na‿ziem·liściu p·sze (Žiuria). Respondenci mają skłonność do porównywania dwóch Litw pod względem jakości życia i oceny towarów: *smetó·na la.ka.s vs bùva isidalne. ¶ weŋkieuos vs bùva (Veršia); a‿dàbà / žati.s / po‿lta. bú.lkas ¶ prie‿*smetó·nas te(b) brá.ŋgei nebùva / kai‿dàbà ka‿· (Veršia). W zapisach gwarowych nie umyka też uwadze polityka współczesnego państwa: dá.r .rà netkra *li.tuvà / kol‿bùs tkrà *li.tuvà / tai‿tàdà bùs vskas pge (Veršia). Zatem z nagrań gwarowych dostrzegalne są nie tylko postawy respondentów wobec tożsamości językowej, lecz także granice sieci ekonomicznej. Mieszkańcy Žagariškiai handlowali z Łotyszami; służyli i pomagali u łotewskich gospodarzy niemal przez cały dziewiętnasty wiek, a mieszkańcy przygranicznego miasteczka swobodnie mówili po łotewsku11. Wszystkie te postawy mają historyczne uzasadnienie, ponieważ Žagarė i jej okolice należały do hrabstwa Kurlandii. Być może również dlatego mieszkańcy Žagarė starszego pokolenia skłonni są utożsamiać się nie z Litwinami i zachodnimi Auksztotami, lecz z Łotyszami. Uwidacznia się także inna, kształtowana przez językoznawców, postawa: zaczyna się uważać za Żmudzinów, lecz nie za zachodnich Auksztotów. Taka świadomość językowa, takie rozdwojenie pokazują, że respondenci gwary Žagarė nadal poszukują tożsamości językowej. ŽAGARĖS ŠNEKTOS RIBOS Gwara Żagary należy do dialektu zachodnioaukštaitskiego szawelskiego (w skrócie VAŠ) (zob. mapę12). Jak widać na mapie, obszar zachodnich aukštaitów, do którego należą szawelscy i kowieńscy, ze względu na rozciągnięcie przez całe centralne terytorium Litwy, a įvairovės bei susidarančių kalbinių reiškinių savitumo dialektologų imtas išsagwary opisano dopiero w ostatnich latach, jednak badań gwar i gwar pogranicznych wciąż brakuje. Warto przypomnieć, że kształtowanie się tożsamości narodowej na ziemiach bałtyckich wiąże się z dwojakimi (wschodnimi i zachodnimi) wpływami kulturowymi. Odrodzenie narodowe i samoświadomość narodowa, zdaniem Alvydasa Butkusa, na ziemiach bałtyckich rozpoczęły się przede wszystkim w otoczeniu kultury niemieckiej, a nie polskiej. Publiczne i długotrwałe [uznanie] języka litewskiego oraz 11 Szerzej o stosunku do Łotyszy zob. Švambarytė 2004: 151–156. 12 Mapa zaczerpnięta z www.tarmes.lki.lt/F_vasmap.htm. JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ 142 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII Artykuły / Articles 143 Pogarda dla litewskości spowalniała i tak już opóźnione Žagarės šnektos ribos kształtowanie się litewskiej świadomości narodowej w XIX wieku, formowała kompleksy narodu niepełnowartościowego. Mówiący gwarą żagarėską musieli zetknąć się z wpływem obu kultur. W okolicach Żagare, jak opowiadają respondenci, vs dvariniŋk·lei bùva suleŋk·e ¶ i‿vsùs bajor·us ižgrú·da i‿*sbira. [po powstaniu 1863 r., ponieważ szlachta bardzo popierała powstanie] ¶ tuõz dvàrùs padave laũka ¶ lã·tvei pika ta(ž)‿žeùkes [ponieważ było tanio] (Żg). Naujųjų rodzin ninkų (latvių ir vokiečių) dvareliuose ima plisti lietuvybės idėjos. Galima būtų można przypuszczać, że na powstawanie zjawisk językowych – uniwersaliów – i komplikowanie się ekspresji językowej wpływ miało również to zjawisko historyczne13. Niektóre spostrzeżenia dotyczące zjawisk językowych gwary żagarėskiej opisane zostały przez dr A. Kaikarytė (1976–2016), która badała gwarę skaistgiryską. Dialektolożka, opierając się na teorii morfologii naturalnej, rozpowszechnionej w Niemczech i Austrii na początku lat 70. XX wieku, przedstawiła najbliższą gwarze żagarėskiej gwarę skaistgiryską, porównując niektóre zjawiska gwary skaistgiryskiej ze zjawiskami gwary żagarėskiej (Kaikarytė 2015: 150–173)14. Ponadto pewne zjawiska akcentuacyjne, morfologiczne i syntaktyczne gwary żagarėskiej zostały już wcześniej zauważone przez dialektologów, jednak nadal brakuje bardziej spójnego opisu gwary15. Aby dokładniej zbadać gwarę, należy najpierw określić jej granice (zob. mapę16). Jak widać na po raz pierwszy sporządzonej i publikowanej mapie, gwara żagarska rozciąga się na samym północnym zachodzie. Dlatego północno-zachodnią granicę wyznaczałaby granica Republiki Litewskiej i Republiki Łotewskiej (Jšpt 2001: 13; Lktch 2004: 60). Najbliższe miejscowości to Dilbina, Minčáičiai, Žagãrė i Žagarškiai. Wschodnia granica gwary żagarskiej styka się z gwarą skajstgirską. Zdaniem A. Kaikarytė „Granica ta nie została jeszcze wystarczająco zbadana i określona” (Kaikarytė 2015: 150). W pobliżu tej granicy położone są wsie Daukši, Rukužių, Stungi, Gražáičių, Verši, Màželių. Południowo-zachodnią granicę gwary żagarskiej należy poprowadzić przez Juodeikiùs i Gaižáičius, Raistùs, Martýniškius, położone w pobliżu granicy rejonu okmiańskiego. Warto pamiętać, że drugi tom Atlasu języka litewskiego (w skrócie LKA), poświęcony fonetyce, a także mapy zjawisk fonetycznych, wskazuje kilka izoglos językowych przebiegających nawet w pobliżu gwar Skaistgirys i Žagarė. Jedną z nich byłaby wymowa e, ei w temacie po spółgłosce l, w chrestomatii gwarowej określana jako stwardnienie e, ei 13 Szerzej o dworach Daunorava i in. zob. Vasiliauskas 2017. 14 Teoria morfologii naturalnej „zarówno tendencje strukturalne w językach, jak i specyficzne procesy zmian w różnych językach wyjaśnia częściowo uniwersalnymi zasadami naturalności” (Kaikarytė 2010: 6). 15 Autorka zamierza przedstawić bardziej szczegółową analizę językową gwary Žagarė w kolejnych artykułach. 16 Mapę sporządziła dr Laura Geržotaitė, opierając się na mapach LKA i Lktch. Dziękuję koleżance zarówno za wnikliwe doprecyzowanie granic gwary Žagarė, jak i za inne uwagi.