Senoji baltų leksikografija Hanzos pirklių tarnyboje. Rankraštinių žodynų paskirtis bei sudarymo laikas

Straipsniai / Articles 9 ILJA LEMEŠKIN Lietuvių kalbos institutas Mokslinių tyrimų kryptys: senoji baltų literatūra ir raštija, lyginamoji folkloristika, leksikografija, baltistikos istorija. DAWNA LEKSYKOGRAFIA BAŁTÓW W SŁUŻBIE KUPIECTWA HANZEATYCKIEGO. PRZEZNACZENIE ORAZ CZAS SPORZĄDZENIA SŁOWNIKÓW RĘKOPIŚMIENNYCH Leksykografia starobałtycka w służbie kupców Hanzy. Cel słowników rękopiśmiennych i czas ich sporządzania ADNOTACJA W artykule kształtowane jest nowe spojrzenie na najstarsze bałtyckie zabytki leksykograficzne: słownik elbląski i tak zwany słowniczek Szymona Grunaua. Oba rękopiśmienne źródła wiążą się z utylitarną dwujęzyczną tradycją leksykografii hanzeatyckiej i są dokładniej zestawiane z tak zwanymi „Księgami ruskimi”, tj. z odpisami słowników dolnoniemiecko-ruskich oraz podręczników rozmów, które ze względów praktycznej nauki języka i prowadzenia interesów sporządzali młodzi Hanzetyci sprakelerere. Dochodzi się do wniosku, że słowniki oraz podręczniki rozmów niemiecko-pruskich stały się aktualne, względnie zostały stworzone wkrótce po nadaniu Elblągowi praw lubeckich, gdy na nowy rynek w celu osiągnięcia zysku przybyli niemieccy kupcy i koloniści. Z Elblągiem ściśle wiąże się zarówno słownik elbląski, jak i słowniczek S. Grunaua; Wpływ leksykografii hanzeatyckiej dostrzega się również w „Słowniczku polsko-jaćwieskim”. Wertykalna lektura słowniczka S. Grunaua pozwala zrekonstruować rozmowy kupieckie, tj. nieuchwytny dotąd w korpusie tekstów języków bałtyckich styl funkcjonalny – socjolekt niemiecko-pruskich kupców z połowy–drugiej połowy XIII w. W XIII w. nie było odpowiednich przesłanek do kształtowania się leksykografii opartej na języku litewskim (ze względu na ograniczony zasięg geograficzny Hanzy). SŁOWA KLUCZOWE: leksykografia hanzeatycka, słownik elbląski, słowniczek Simona Grunaua, podręczniki rozmów, socjolekt niemiecko-pruskich kupców. ILJA LEMEŠKIN 10 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII ADNOTACJA Artykuł przedstawia nowe podejście do najstarszych zabytków leksykografii języków bałtyckich: słownika elbląskiego i tak zwanego słownika Szymona Grunaua. Oba źródła rękopiśmienne wiążą się z hanzeatycką, użytkową, dwujęzyczną tradycją leksykograficzną i są szczegółowo porównywane z tak zwanymi „księgami rosyjskimi”, tj. odpisami dolnoniemiecko-rosyjskich słowników i rozmówek sporządzanych przez młodych hanzeatów, tak zwanych sprakelerere, w celu praktycznej nauki języka i dla potrzeb handlowych. made that German-Prussian vocabularies and phrase-books became relevant, i.e. they were Sformułowano wniosek, że wkrótce po nadaniu Elblągowi prawa lubeckiego oraz niemieckim arrived at the new market to make profit. The Elbing vocabulary and Grunau’s vocabulary are closely linked with Elbing; the influence of the Hanseatic lexicography is also seen in kupcom i kolonistom sporządzono słownik polsko-jaćwieski. Pionowa lektura słownika Grunaua pozwala zrekonstruować rozmówki kupieckie, tj. styl funkcjonalny, który nie został dotąd uchwycony w korpusie bałtyckim – niemiecko-pruski socjolekt kupiecki drugiej połowy XIII wieku. W XIII wieku nie istniały odpowiednie warunki do powstania leksykografii opartej na języku litewskim (ze względu na ograniczony zasięg geography of the spread of Hansa merchants). SŁOWA KLUCZOWE: leksykografia hanzeatycka, słownik elbląski, słownik phrase-book, German-Prussian mercantile sociolect. Lyginamasis žvilgsnis į senus rašytinius šaltinius parodo vieną skirtumą: viGrunaua, wielowiekowymi zabytkami leksykograficznymi dysponuje tylko część Bałtów – Prusowie oraz „Jaćwingowie”1. Powstaje pytanie: dlaczego nie są oni poświadczeni wśród innych Bałtów? Ślady Bazylei i Krety (Dini 2014: 331–332, 553–558) będą związane z piśmiennymi Prusami, którzy, (prze)pisząc księgi, w pozycji kolofonu pozostawiali odpowiednią wzmiankę o sobie i o okolicznościach powstania odpisów lub ich funkcjonowania. Czy ci sami wykształceni ludzie nie mogli również przyczynić się do sporządzania słowników? Aby odpowiedzieć na te pytania, należy określić przeznaczenie zabytków leksykograficznych, tj. ustalić, jakie przyczyny zadecydowały o powstaniu słowników oraz komu, gdzie i do czego były one przydatne. 1.1. Najstarszy i największy słownik języków niemieckiego i pruskiego – tak zwany Elbinger Vokabular (dalej oznaczany skrótem EŽ) zachował się do naszych czasów jako część Codex Neumannianus, który do czasów II wojny światowej był przechowywany w bibliotece miejskiej Elbląga (sygn. Q 84). Słownik, czwarta z kolei część kodeksu, był ostatni; wieńczył go i całą księgę kolofon, który zwięźle 1 Skłonność do datowania powstania Słownika Pogańske gwary z Narewu (Zinkevičius 1985) na „czasy krzyżackie“. Wątpi się w jego jaćwieskość (Schmid 1986; szerzej: Dini 2014: 304–307). W Słowniku dostrzega się język mieszany, w którym zauważalny jest wpływ języka jidysz, izoglosy bałtycko-ugrofińskie (Chelimskij 1985; Орел, Хелимский 1987; Orël 1986), kompilację zasobów leksykalnych języków wschodniobałtyckich i pruskiego. Artykuły / Articles 11 Senoji baltų leksikografija Hanzos pirklių tarnyboje. Rankraštinių žodynų paskirtis bei sudarymo laikas poinformował o twórcy odpisu słownika i całego kodeksu: Explicit per manus Holc ǁ weʃcher De maienburg (185 p.). Skriptoriaus antroponimas ir nurašymo Petri. Błędy występujące w pruskiej części słownika wskazują, że pochodzący z Mayenburga2 Piotr Holcwescher najprawdopodobniej był Niemcem. Do dziś nieuzasadnione pozostaje rozpowszechnione twierdzenie, jakoby sam słownik, tj. prototyp przepisany przez P. Holcwescheria, sporządził mnich zakonu nuo leksikografinio paminklo rūšies resp. žodyno paskirties problemos, kuri iki šiol lieka neišspręsta. Be šios problemos išsamaus aptarimo kalbos apie vienuolį niemieckiego. Kwestia autorstwa bezpośrednio zależy od tego, czy osobę o innym statusie społecznym uznaje się za zbyt wczesną. Przypuszcza się, że wescheris nurašė XIV a. pabaigoje ar XV a. pradžioje. Tiksliau datuoti ateityje bus paranku atrękopiśmienną księgę P. Holcsi, biorąc pod uwagę przerysowany przez Heinricha Niewöhnera w 1912 r. znak wodny3, którego datowanie jest jak dotąd problematyczne. Wyróżnia się on specyficzną cechą – okrągłym rozszerzeniem dolnej, wydłużonej części pyska wołu (szczęk wołu), co utrudnia przypisanie go do obecnie znanych dokładnie datowanych wariantów znaków wodnych i ich typów. W części kolekcji Gerharda Piccarda „Ochsenkopf – Ohne Gesichtsmerkmale – Darüber Stange – Darüber Kreuz – Einkonturiges Kreuz” znajdują się dwa wizerunki, które iš tolo ir tik sąlygiškai galima lyginti su Elbingo kodekse buvusiu vandens ženklu. Jie (Nr. 56698– 56700, 56695) datowane są na lata 1427, 1433, 1435 oraz 1464. Nieco podobny znak wodny z mocno wygiętymi rogami), datowany na 1434 r., występuje w dziele (su tam tikru jaučio nasrų apvalaus išplatinimo požymiu, tačiau ir su akimis bei žvaigžde tarp paNikołaja Lichaczowa – nr 511 (por. także znak wodny nr 541 z 1427 r.: Лихачев I 43, 46; III LXXXVIII). Mając na uwadze stopniowy rozwój omawianego typu znaku wodnego, zasadne byłoby „odmłodzić” datowanie produkcji papieru Kodeksu Elbląskiego. Wydaje się, że kodeks mógł powstać w drugim kwartale XV w. albo nawet w połowie XV w. 1.2. P. Holcwescher przepisał zbiór, w którym dominowały pisma o charakterze prawnym. Najpierw skopiował nadane Elblągowi „prawo lubeckie” – Lübisches 2 Przy interpretacji rodzaju gramatycznego wyrazu maienburg dokonuje się niczym nieuzasadnionej i zbędnej koniektury: Marienburg. 3 Opis H. Niewöhnera z 1912 r. jest dostępny w bazie danych Handschriftencensus: http:// sisches Recht (s. 100–120)5. Następnie polski kodeks prawny – Polnisches Recht (s. 120–168)6, a na koniec słownik języków niemieckiego i pruskiego (s. 169–185). Na karcie wyraźnie www.bbaw.de/forschung/dtm/HSA/Elbing_700330290000.html. ILJA LEMEŠKIN 12 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII Recht für Elbing (1–100 p.)4. Antrąjį skriptorius nurašė prūsų teisyną – Preuswidniał wspólny nagłówek Buch darihn der Lübeschen Rechte beschriben […], a także wymowna sentencja Fiat justicia & pereat mud[us] („niech zwycięży sprawiedliwość i niech zginie [choćby miał polinkis į teisinius dalykus buvo pastebėtas XVI a. Tada raudonu rašalu priešzginąć] cały świat”). Kombinacja przepisanych źródeł dała pierwszym badaczom kodeksu podstawy, by sądzić, że ze zbioru prawa cywilnego korzystał wysoki urzędnik zakonu rezydujący w Elblągu – komtur, któremu podlegali elbląscy mieszczanie i wszyscy miejscowi, tj. Prusowie z tej komturii. James‘as Marchandas (Marchand 1970: 112) zakwestionował deklarowane prawnicze przeznaczenie słownika. W istocie domniemana funkcja prawnicza słabo koresponduje ze słownikiem pojęć języków niemieckiego i pruskiego. Z jednej strony brakuje w nim „wyspecjalizowanego”, tzn. prawniczego, vokiečiai bei lenkai. Šios nuomonės laikėsi Ferdinandas Neumannas ir Edwinas Volckmannas (Volckmann 1869: 4). Vėliau praktinę teisinę paskirtį (für den practischen rechtsgebrauch) svarstė Adalbertas Bezzenbergeris bei Reinholdas Trautmannas (Bezzenberger 1874: 1225; Trautmann 1910: XXIV–XXV). słownictwa, z drugiej zaś znajduje się wiele takich słów (i całych rozdziałów), które semantycznie trudno powiązać z kwestiami prawnymi (łaźnie, chrząszcze, decyzję wymyślił Wolfram Euler, według którego słownik pod względem swojej funkcji odpowiada rozmówkom turystycznym (Euler 1988: 9). Jako „krótki podręcznik rozmówek” (kurzer Sprachführer), ułatwiający komunikację z Prusami na różne tematy życia codziennego, słownik interpretował również Friedrich Benninghoven: „Einem žvaigždynas ir pan.). Šiuolaikišką, t. y. žiūrėdamas per moderniųjų laikų prizmę, Deutschen die Möglichkeit zu geben, sich mit der prußischen Landbevölkerung schnell über die Begriffe des täglichen Lebens zu verständigen” (Benninghoven 1990: 106). W 2003 r. Ralf Päsler opublikował obszerne studium Deutschsprachige Sachliteratur im Preußenland bis 1500. Untersuchungen zu ihrer Überlieferung, w którym niemało 4 Przed głównym tekstem źródła przepisujący zamieścił obszerny rejestr z czerwonym nagłówkiem: „Das ist das lubichs recht vnd der sack” (s. 1). Początek rejestru, również na s. 1, wyróżniono inicjałem: „Das erste ist von echtischaft I [...]”. Ekscyplit rejestru znajduje się na s. 11: „Der von sinnen ist Komen CCXXXIIX”. Po rejestrze, na s. 11–13, zamieszczono łacińską przedmowę. Sam tekst źródła rozpoczynał się na s. 13: „Von echteschaft. Wo eyn man sinen son adir sine tcht’vs gebet […]“; zakończyła się na 100 stronie słowami: „[...] dij en mogen Keyn gut weg gebin daz ist stete sie vnd daz is ymant gewere sie amen“. 5 Kolorowy nagłówek i początek tekstu „Von wunden bewysunge. Ca[pitulu]m 1. Eyn man der do gewundt wirt sal syne wunden bewisen dem Kemerer […]“ (s. 100) oraz zakończenie tekstu: „[...] wer dy sune bricht der ist des geldes bestandn“ – s. 120. 6 Na początku tego źródła, na s. 120–123, zamieszczono wierszowaną przedmowę. Artykuły / Articles 13 Senoji baltų leksikografija Hanzos pirklių tarnyboje. Rankraštinių žodynų paskirtis bei sudarymo laikas dėmesio skyrė Elbingo kodeksui. Remdamasis gausia Centrinės ir Vakarų Europos bibliotekose, archyvuose bei muziejuose saugoma medžiaga, tyrėjas pasiūlė interesujących nowych spostrzeżeń. Nie zgadzając się z deklarowanym prawnym charakterem kodeksu, R. Päsler dostrzega inną funkcję rękopisu. Dzieło leksykograficzne, jego zdaniem, zaspokajało potrzeby edukacji: „Daher ist es unwahrscheinlich, dass ein Deutscher es mit sich führte, um sich mit dessen Hilfe mit einheimischen Prußen verständigen zu können. Językiem docelowym nie jest pruski, lecz niemiecki. Prus uczy się języka niemieckiego, a wraz z nim poznaje chrześcijańsko ukształtowany światopogląd kolonizatorów. To ostatnie staje się dla uczącego się, czyli ucznia, zrozumiałe dopiero dzięki objaśniającym dodatkom Die Funktion des Vokabulars ist somit im Umkreis des Sprachunterrichts zu sunauczyciela. chen, czyli w kręgu kształcenia i szkoły” (Päsler 2003: 307). z innymi Savo mintis mokslininkas bando pagrįsti tipologiniu gretinimu su kitais žiwschodniopruskimi dziełami leksykograficznymi (na przykład z XV-wiecznym tynų–vokiečių kalbų žodynu, kurį jis žymi santrumpa Königsberg, SUB: 901 – Päsler 2003: 213, 304, 306) bei išsamesne žodyną sudarančių teminių skyrių loanalize. Wymienia je w osobnej tabeli Wortgruppen des ‚Elbinger Vokabulars‘ (Päsler 2003: 305–306): Lfd. Nr. 1. Wort d. Gruppe VokabelNr. Anzahl ders. Charakteristik der Gruppe 1Got 1–11 11 Himmel(sgewölbe) 2Jor 12–23 12 Jahreszeiten und Wochentage 3Erde 24–32 9 die vier Elemente 4Vüer 33–44 12 5Lvft 45–58 14 6Wasser 59–66 8 7Mensch 67–168 102 człowiek od czubka głowy do podeszwy stopy 8Vater 169–192 24 określenia pokrewieństwa 9Hüs 193–235 43 Dom i gospodarstwo 10 Ackerman 236–293 58 11 Wayn 294–315 22 Wóz 12 Möle 316–328 9Młyn 13 Becker 329–346 18 Piekarz 14 Garbreter 347–381 35 Kucharz 15 Kreczem 382–403 22 karczma 16 Herre 404–428 25 hierarchia świeckich wolnych; Sprawy wojenne 17 Ros 429–439 11 Konie 18 Seteler 440–453 14 rzemiosło siodlarskie 19 Weber 454–472 19 Rzemiosło tkackie 20 Schreter 473–495 23 Rzemiosło stolarskie ILJA LEMEŠKIN 14 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII Lfd. Nr. 1. Wort d. Gruppe VokabelNr. Anzahl ders. Charakteristik der Gruppe 21 Schuwert 496–512 17 Schuhmacherhandwerk 22 Smyt 513–549 37 Rzemiosło kowalskie 23 Beder 550–559 10 Rzemiosło balwierskie 24 Vysch 560–585 26 Ryby 25 Walt 586–646 61 Las 26 Tyer 647–670 24 Zwierzęta 27 Varre 671–686 16 Bydło 28 Milch 687–695 9 Mleko i jego produkty 29 Joger 696–705 10 Łowiectwo 30 Vogel 706–773 68 nazw ptaków 31 Slange 774–791 18 Węże, robaki i owady 32 Werld 792–802 11 „Świat, w którym żyjemy” Badacz skłonny jest dostrzegać pewną prawidłowość w przedstawieniu grup tematycznych – subtelny „schemat” (einzelnen Gruppen einem bestimmten Schema folgen): „Grupy rzeczowe stanowią odzwierciedlenie kosmosu, w jego podziale na niebiański, czasowy i ziemski, a więc zgrubny szkic obrazu świata chrześcijańskich niemieckich imigrantów, którego punkt ciężkości spoczywa na określeniach bezpośredniego świata życia (grupy 7–31); Grupy 1–6 przedstawiają kosmologiczną nadbudowę, uzupełnioną przez grupę 32, w której za pomocą pojęć Werld, Lant, Kristenheit, Heidenschaft, Stat i Dorf podane zostają uogólniające określenia form współżycia społecznego w kolejności malejącej. Spośród nich Lant, Stat i Dorf można bez trudu powiązać z prawem, gdyż posiadają ustrój i są zdefiniowane prawnie. Podobnie pojęcia Kristenheit i Heidenschaft mają konotację prawno-kanonistyczną – zwłaszcza na ziemiach pruskich –. A grupa 16 ukazuje za pomocą słów König, Ritter, Leman (Lehensmann), Vrier, Gebuer społeczną hierarchię, która z prawnego punktu widzenia ma niewątpliwie znaczenie” (Päsler 2003: 237). odpowiednio ogólnego resp. niespecjalistyczny (tj. nie wąsko prawniczy) charakter leksykograficzny utwór mógł powstać w Heilsbergu albo we Frauenburgu. W rezydencji biskupiej w Heilsbergu szkoła pruska, według jego twierdzenia, działała od połowy XIV wieku, natomiast szesnastu kanoników katedry we Žodyno funkcionavimą susiejęs su „mokykline sfera“ tyrėjas teigia, kad toks Frauenburgu (Ecclesia Warmiensis) miało utrzymywać i wychowywać w swoich domach po jednym młodzieńcu pruskim7. R. Päsler również zauważa, że taki 7 Badacz Päsler (2003: 237) cytuje Klausa Neitmanna: „Auch jeder der sechzehn Domherren des ermländischen Domkapitels zu Frauenburg hatte einen Jungen prußischer Zunge in seinem Hause zu unterhalten und ihn für die spätere Seelsorge unter seinem Volke zu erziehen. Den Unžodynas mógł być potrzebny również w Marienburgu, gdzie, jak twierdzi, także studiowano po prusku. terricht erhielten die Jungen an der dortigen Kathedralschule. Einige Stammprußen sind im 14. Artykuły / Articles 15 Senoji baltų leksikografija Hanzos pirklių tarnyboje. Rankraštinių žodynų paskirtis bei sudarymo laikas W kwestii miejsca sporządzenia kodeksu elbląskiego badacz ma wątpliwości. P. Holcwescher mógł wykonać swoją pracę w Elblągu – für den Elbinger Deutschordenskonvent. Z drugiej strony autor nie wyklucza możliwości, że kompilację „obowiązkowych” źródeł oraz ich sain die Bestrebungen votiškas archyvavimas įvyko Marienburge: „Die Handschrift würde sich dann zur Verwaltungsreform einordnen lassen und als eine Art kommen“ (Päsler 2003: 237). W każdym „Belegexemplar“ verschiedener Texte in der Marienburg „gelagert“ worden sein; nach Elbing wäre die Handschrift womöglich nach Aufgabe der Marienburg gerazie badacz, zgodnie z dawno ukształtowaną tradycją, zdecydowanie wiąże sporządzenie kodeksu z celami administracyjnymi zakonu krzyżackiego: „In beiden Fällen jedoch wäre die Handschrift für Verwaltungszwecke des Deutschen Ordens hergestellt worden“ (Päsler 2003: 237). 1.3. To ostatnie, szeroko rozpowszechnione twierdzenie wydaje się zbyt kategoryczne i ograniczające. Czy rzeczywiście funkcjonowanie zbioru można uzasadniać wyłącznie oficjalną administracją zakonu krzyżackiego? Czy rzeczywiście w składzie protografu nie da się w żaden sposób pogodzić statutów z glosariuszem? Wydaje nam się, że taka możliwość istnieje. Należy mieć na uwadze, że wszystkie trzy zbiory praw włączone do kodeksu elbląskiego szczegółowo regulowały stosunki gospodarcze, a szczególną uwagę poświęcano w nich kwestiom handlowym. W istocie są to zbiory praw handlowych, które z czasem – zwłaszcza „prawo lubeckie” – zapewniły dynamiczne bogacenie się i rozwój miast regionu bałtyckiego. Tak więc zbiory praw skierowane do różnych jednostek administracyjnych (Pomezanii, Elbląga, terytorium zarządzanego „prawem polskim”) były potrzebne nie tylko komturówi, prokuratorom i kilku innym „administratorom”, lecz także kupcom reprezentującym potężny Związek Hanzeatycki. Bez takich źródeł z trudem mogliby oni skutecznie prowadzić swoją działalność. Kupcom do celów biznesowych potrzebne były jednak także inne źródła pisane, wśród których znajdowały się również pomocnicze [źródła] dla miejscowej ludności, która wciąż w ogóle nie mówiła [w tym języku]. o czym świadczyły prace leksykograficzne sporządzone na potrzeby handlu. lingvistinių priemonių, palengvinančių komunikaciją resp. derybas su nobiliais, amatininkais, valstiečiais, turgininkais, palydovais ir kitais vokiškai menkai ar Najciekawsze i najbliższe gniazdo takich źródeł lingwistycznych tworzą tak zwane „Księgi Svarbu pabrėžti, kad tai nėra vien teorinė galimybė. Hanzos regione yra paruskie” (Einn Russisch Buch; Ein Rusch Boeck; acc. sg. r8sk8jo knigjo – rusche boek). Rosyjsko-niemieckie słowniczki i rozmówki, niegdyś Naugardo und 15. „w swojej pomyślnej karierze aż po stolice biskupie Sambia i Pomezanii” (zob. Neitmann 1996: 64). faktorijoje realizuojami „Hanzos vokiečių žemaičių kalba“ (apie sąvokas Hansesprache arba Lübecker Ausgleichssprache žr. Sanders 1982; Peters 1973), yra ILJA LEMEŠKIN 16 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII ważne przy analizie odpowiedniej „Księgi pruskiej”, tj. słownika elbląskiego, ponieważ z punktu widzenia gatunkowego wyjaśniają pochodzenie tego dzieła leksykograficznego, jego strukturę oraz przeznaczenie (tj. związek typologiczny). Do interesujących nas „Ksiąg ruskich” jeszcze powrócimy, ale najpierw przyjrzymy się, z jakiego źródła słownik elbląski był i jest wywodzony do dziś. 1.4. Niemiecko-pruski słownik elbląski tradycyjnie wiąże się z rozpowszechnionym w średniowieczu niemiecko-łacińskim słowniczkiem (Mažiulis 1966: 28), jednak słowniki o takiej strukturze językowej w Prusach i gdzie indziej w ogóle nie są poświadczone. Znane są odpisy słowników łacińsko-niemieckich (Päsler 2003: 213), lecz ich przeznaczenie było zupełnie inne. Posługiwano się nimi, ucząc się łacińskiego zasobu mokiniai sėkmingai įžengdavo per „atviras duris kalboms ir visiems mokslams“ (J. A. Comenius: Janua linguarum reserata sive Seminarium linguarum et scientialeksykalnego. Tak rum omnium = Dwéře Jaʒyků odewřené To aeʃt Krátký a ʃnadný ʒpůʃob kteréhokoli Gaʒyka /ʃspolu y s ʒačatky wʃʃech vměnj ʃwobodných / orientuoti (iš vokiečių į lotynų kalbą) žodynai aptariamuoju laikotarpiu neturėjo prasmės (vartotojų), dėl to jų hipotetinis egzistavimas, apie kurį savo laiku pochopenj). Odwrotnie rozumował Walther Ziesemer (Ziesemer 1920: 139–140), co budzi wiele wątpliwości. Teoretycznie można rozważyć alternatywny model, zgodnie z którym autor słownika języków niemiecko-pruskich usunął z rejestru szkolnego słownika lemmy łacińskie, a zamiast nich posłużył się odpowiednikami niemieckimi: ... ⇨ dwujęz. słownik języków grecko-łacińskich ⇨ słownik języków ⇩ łacińsko-niemieckich słownik języków niemiecko-pruskich Wskazanego schematu wzajemnych relacji słowników trzyma się Rolando Ferri, który stał się pierwszym badaczem podejmującym próbę tekstologicznego 2018). Elbingo žodyną jis nuodugniai gretina su XIV a. pabaigos lotynų–vokiečių žemaičių Liber ordinis rerum, kurį spaudai parengė ir 1983 m. Tübingene išleido Peteris Schmittas. Italų mokslininkas įžvelgia „didelį artumą“ (significant closeness) tarp teminių skyrių ir pamatinių žodžių, kurie tampa pavienių uzasadnienia deklarowanego związku (za pomocą identyfikatorów pól tematycznych Ferriego (Ferri 2018: 129–130). Porównanie dało mu następujący rezultat: Liber ordinis rerum Elbing vocabulary 1. De deo et sanctis 1. (1) Got Deywis 2. De mundo celo et stellis 2. (12) Jor Mettan 3. O czasie (rok jar) 3. (24) Erde Same 4. O ogniu (=EV4) 4. (33) Vüer Panno 5. O powietrzu (=EV5) 5. Luft Wins Artykuły / Articles 17 7. Senoji baltų leksikografija Hanzos pirklių tarnyboje. Rankraštinių žodynų paskirtis bei sudarymo laikas Liber ordinis rerum Elbing vocabulary 6. De aquis (=EV6) 6. (59) Wasser Wundan De terra (=EV3) 7. (67) De montibus (=EV26) Mensch Smonenawi(n)s 8. O rozróżnieniu i miejscach lasów 8. (169) Vater Towis 9. O drogach między De aedificiis (=EV9) ziemiami 9. (193) Hüs Buttan 10. De cognationibus hominis 10. (236) Ackerman Artoys 11. O urzędnikach (=EV16)11. (294). Wayn Abasus 12. O tych, którzy zarządzają wyżywieniem 12. myśliwy) 13. O przygotowujących chleb 13. (329) (316) Möle Malunis (agrestis ackerman, venator Becker Peccore (mola mol; fornarius becker) (=EV 12, EV E13) 14. O przygotowaniu żywności (cocus koch) 14. (347) Garbreter Aubirgo 15. O różnych rodzajach pokarmów (lac milch) 15. (382) Kretzem Karczemo (384 malcz Piwamaltan) 16. O różnych rodzajach napojów melczer, brasium malcz) 17. O 16. (404) Herre Rikis (brasiator rzemieślnikach zajmujących się (textor weber) odzieżą 17. (429) Ros Russis 18. O przygotowujących (krawiec schrader) odzież 18. (440) Seteler Balgninix 19. O przygotowujących (szewc schowort) skóry 19. (454) Weber Tuckoris 20. O rzemieślnikach budowlanych 20. (473) Schroter Scrutele 21. De instrumentis ad commutationes 21. (496) (sellator satlär) Schuwert, Schuwikis rerum necessariis (=EV 11, 17, 18) 22. De emundatoribus (balneator, bader)22. (513) Smyt Wutris 23. De brutis et eorum generibus (=EV26) 23. (550) Beder Stubonikis 24. O niejadalnych (=EV17) domowych 24. (560) Vysch Suckis 25. O dzikich (=EV26)25. (586) Walt Median 26. O gatunkach ptaków (=EV30)26. (647) Tyer Alue 27. O rybach (=EV24)27. (671) Varre Lonix 28. De vermibus venenosis (=EV31)28. (687) Milch Dadan 29. De partibus animalium (=EV7)29. (696) Jeger Medies 30. (706) Vogel Pepelis 31. (774) Slange Angis 32. (792) Werld Swetan ILJA LEMEŠKIN 24 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII Einn Russisch Buch (1546 m. žodyno redakcija) Ein Rusch Boeck... (XVI a. vidurys) Tönies Fenne (1607 m., Pskovas) O uzbrojeniu w Van Seüden, o Pferdenn broni, o wszelkim mięsie Vonn Kriege Vnd Seiner Zubehorunnge Van wandtt lacken Van allerley gedrenke Vonn Tantzen Singenn Vnnd Springen Van Allerleie verwenn Van menschen ledttmaten O dymie, o odzieży z Następnie o moli i wszy, o owocach i ciężarach oraz Wszelakie towary kupieckie okryciach O wszelkich towarach, piśmiennych; następnie o owocach jak o artykułach O wszelkich ziołach, o sprzętach domowych, o szlachetnych kamieniach, o ogniu, o złocie i wyrobach ze złota, o rzemiośle O rosyjskich Moneta statkach O jedwabnych tkaninach, wszelkiego rodzaju futrach, wszelakich kolorach, wszelkiej skórze i skórach O wszelkich lakach, o wszelkich towarach niemieckich O soli i śledziach O wosku i łojach O lnie i konopiach O kamieniach szlachetnych O złocie i srebrze O monecie ruskiej O ziołach i przyprawach O jedwabnych tkaninach Van linen wande O różnego rodzaju farbach O różnego rodzaju suknach Różnice omawianych zabytków wskazują, że w XIV–XV w. musiało istnieć więcej podobnych odpisów, które pod względem tekstologicznym już wówczas tworzyły złożoną sieć. Wskazuje to na duże zapotrzebowanie na „Księgi ruskie” i ich rozpowszechnienie. Dokładnego stosunku między trzema obecnie dostępnymi odpisami raczej nie będzie można ustalić (chyba że na podstawie analizy porównawczej słownika elbląskiego). Rekonstrukcję wspólnego protografu komplikuje fakt, że nagłówki tych samych rozdziałów tematycznych różnią się. Teraz podamy nazwy rozdziałów obok siebie, nie uwzględniając miejsca ich występowania w układzie słowników: Einn Russisch Buch (1546 m. žodyno redakcija) Ein Rusch Boeck... (XVI a. vidurys) Tönies Fenne (1607 m., Pskovas) Vonn gott vnd Dinngen Himlischenn Van Gott vnnd hemmelschen dingen Straipsniai / Articles 25 Senoji baltų leksikografija Hanzos pirklių tarnyboje. Rankraštinių žodynų paskirtis bei sudarymo laikas Einn Russisch Buch (1546 m. žodyno redakcija) Ein Rusch Boeck... (XVI a. vidurys) Tönies Fenne (1607 m., Pskovas) O porach roku, o porach roku oraz o porach roku, o duchowieństwie, o czterech porach dnia, o cieple, także o sprawach duchownych, o stanie duchownym i Stanndt regimentt O stanie świeckim O szczęściu Oberügkheüświata O stanie świeckim i tt regimentt O przyjaciołach i powinowactwach, o krewnych chcę pisać O ojcu i matce, o Przyjaźń przyjaźni i siostrze i bracie oraz O czterech. O czterech O wszelkiej elementach wodzie O wodach O wietrze i księżycu O ziemi O ogniu O osobach ludzkich O osobach i postaci ludzi O dobrze wychowanych ludziach, dobrego rodzaju O źle wychowanych ludziach, złego rodzaju O rzemiosłach O wszelkich urzędach mistrzów i o rozmaitych rzemiosłach O miastach, o O miastach i ziemi, i Krainy miastach i zamkach, o wsiach krajach i miastach Vom Gewichte O ciężarach, miarach i wagach towarach kupieckich O rybach O Van motten vnnde Lasten oraz łokciach, o wszelkich wszelkich rybkach, o Von mahten vndtt wichtenn rybołówstwie i jego rodzaju, o wodzie O ptakach O wszelkich ptakach Niebo i oraz o różnorodnych ptakach dzikich glina O drewnie O wszelkim zagajnikach leśnych oraz innych bemen drewnie oraz o zaroślach i O bydle O dzikich Vonn Wildwergk od(er) Wildwahren zwierzętach i o Anderen Viehe vnd perdenn dzikich zwierzętach Van tamen derttenn O koniach, o maściach koni, o koniach, o napojach, o jedzeniu i piciu oraz o wszelkiego rodzaju napojach, o statkach o wiktuałach; potrzebne w nagłej potrzebie, o wszelkiego rodzaju żywności, o morzu i o statkach, Statki ILJA LEMEŠKIN 26 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII Einn Russisch Buch (1546 m. žodyno redakcija) Ein Rusch Boeck... (XVI a. vidurys) Tönies Fenne (1607 m., Pskovas) O sprzętach O tej samej Von Haushaltunge vnd Derselben Zubehorung domowych i o domu postawie rzemiosła oraz domu O sprzętach domowych O piśmie, pisarzach i Brüeffen Van Bückeren przyborach piśmiennych O człowieku: cały istota człowiek, jego kończyny, członki, ciało i O imionach męskich, o wszelkiego rodzaju imionach ludzi O ubiorach, o odzieniu i strojach; o wojnie i jej sprawach, o ludziach wojny, o wojnie i walkach Zubehorunnge geschefftenn O złocie i wyrobach złotniczych. O Miedź złocie. sülber. Eüsern. Van goldtt vnd suluer O wszelkiego rodzaju ziołach, o szlachetnych ziołach, o ziołach i przyprawach; o szlachetnych kamieniach, o drogich kamieniach, o Vonn Seÿdenn gewandt Van sidengewande Vonn allerleÿ farben Van Allerleie verwenn Van allerley farue kamieniach szlachetnych; o wszelkiego rodzaju lakach, o lakach ściennych, o wszelkich lakach Vonn der Russischenn Münze Van Gelde Vnderschede Van der ruschen muntte De 12 Mensibus. De vnd quatuor Namen der mahnte Tempora auiui dage Vonn Rustungenn zu Van Pferdenn rustingen thon perden Van Allerlei Erdt Beren vnnd Abest Van Van fruchten der erdenn allerley awette O wyrobach żelaznych, o wszelkiego rodzaju towarach niemieckich Vonn Tantzen Singenn Vnnd Springen Van allerley spellwark Spośród trzydziestu dwóch działów tematycznych słownika elbląskiego tylko osiem nie znajduje nominalnych odpowiedników: „Gospodarstwo i prace polowe” (w słowniku elbląskim jest 10.), „Wozy i sanie” (11.), „Młyn” (13.), „Szewstwo” (21.), „Łaźnia” (23.), „Mleko, wyroby mleczne” (28.), „Łowiectwo” (29.) i „orbis mundi” (32.) Dwadzieścia trzy rozdziały Słownika elbląskiego mają mocne odpowiedniki w co najmniej dwóch odpisach „Ksiąg rosyjskich”. Dla jednego rozdziału tematycznego można znaleźć odpowiednik tylko w jednym z nich: elbląski słownik „Gady i owady” – „Van allerley gewormte” T. Fenne. Możliwe, że ten poświadczony w odpisie T. Fenne rozdział wywodzi się z protografu słownika Artykuły / Articles 27 Senoji baltų leksikografija Hanzos pirklių tarnyboje. Rankraštinių žodynų paskirtis bei sudarymo laikas rosyjsko-niemieckiego (bliskiego Słownikowi elbląskiemu), jednak pozostałe unikalne rozdziały mogą mieć charakter wtórny, innowacyjny. Konkretnie są to: Einn Russisch Buch (1546 m. žodyno redakcija) Ein Rusch Boeck... (XVI a. vidurys) Tönies Fenne (1607 m., Pskovas) O zbożu, zarazach, O chorobach O młóceniu, o O łóżkach i ich Zubehorunge Van Vonn Rauch Następnie Volftt o Vonn allerleÿ wahren tallige hernach vollftt powietrzu i o Vonn wszelkim winie i jedwabnych narodach ludzi Nehewergk, szerokich i długich piwie, o wszelkim mięsie tkaninach, o wszelkich futrach allerley ledder vnd Wahr als huden soli i śledziach als Van wasze vnd Van flasze vnd hemp Van linen wande 1.5.3. Gretimų antraščių įvairavimas leidžia manyti, jog rusų–vokiečių žodynų protografas neturėjo skyrių pavadinimų, t. y. kad jis šiuo atžvilgiu buvo panašus į Elbingo žodyną, kuriame atspirties tašku nusakant teminį bloką buvo słowo podstawowe wyróżnione kolorem. Częściowo wyjaśnia to pojawienie się niektórych „nadmiarowych” bloków tematycznych. Tekst uporządkowany według suteikdavo erdvę tam tikram leksiniam klodui atskirti ir „perprofiliuoti“ į atskisłów podstawowych (tematycznych) tworzy dział semantyczny. Wystarczało dodatkowo pokolorować inicjał i rozwinąć taki rozdział. Proces ten moglibyśmy zilustrować, posługując się słownikiem elbląskim. Na przykład przyjrzyjmy się następującym po sobie rozdziałom tematycznym: „Ciało człowieka, zdrowie” (EŽ 67–168), „Rodzina, krewni” (EŽ 169–192), „Domy, budynki gospodarcze” (EŽ 193–235). Podstawę rozdziału „Rodzina, krewni” stanowią pojęcia pokrewieństwa, jednak rozdział kończy kilka jednostek leksykalnych o zabarwieniu społecznym i zawodowym turintys žodžiai (EŽ 190–192): Son Wayklis Knecht Gewineis Jucvrowe Mergo Wskazane leksemy tworzą przejście semantyczne od jednego pola tematycznego do drugiego, ponieważ przed rozdziałem „Domy, budynki gospodarcze” informują o personelu domowym bliskim rodzinie lub otaczającym rodzinę. W tej pozycji słownikowej (słowniki pojęć należy czytać również wertykalnie, ponieważ podczas ich sporządzania wyrazy gromadziły się na zasadzie asocjacji semantycznych) wyrazy Wayklis, Gewineis, Mergo mają oznaczać „sługa, parobek” (jak ILJA LEMEŠKIN 28 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII woikello „knecht – sługa (parobek)” GrG 79 – PŽE IV 213), „robotnik, najemnik” i odpowiednio „dziewczyna, służąca”. Zatem w omawianym miejscu słownik skrywał pewien potencjał pojawienia się nowego bloku tematycznego. W słowniku elbląskim pozostał on niewykorzystany, ponieważ sam skostniały i nierozwinięty słownik (wskutek wycofania się języka pruskiego z użycia) stał się ślepą uliczką tradycji leksykograficznej. Słowniki rosyjsko-niemieckie, które wywodziły się z zabytku o takiej samej lub podobnej strukturze, przeciwnie, przez wiele stuleci pozostawały aktualne, tzn. były doskonalone i poszerzane (nawet w XVII w.). Wspomniany potencjał został w nich dostrzeżony i należycie wykorzystany, dlatego po rozdziale o pokrewieństwie „Vonn freunnd vnnd Gesiebschafften” prawidłowo następują „Vonn Mannes Persohnenn” oraz „Vonn Handwerckenn” (redakcja Einn Russisch Buch T. Schroue’ego). W tej samej kolejności, lecz pod innymi nazwami, rozdziały przedstawiono w anonimowym XVI-wiecznym Ein Rusch Boeck... (Hüer wül Ick schriuen van Vader vnnd moder Süster vnd Broder vnd Fründtschap [...] Van Allerlei Ampten vnd meisters) oraz w odpisie T. Fenne’ego (Van frundttschop vnd thobehoringe [...] Van allerlei handttwerkenn). Wtórny ciąg tematyczny „O zajęciach, obowiązkach zawodowych”, który dodatkowo rozwinął się na pograniczu rozdziałów „Rodzina, krewni” i „Dom, budynki gospodarcze”, mógł również przesądzić o tym, że przyciągnięto inne semantycznie bliskie pola tematyczne, podane ze względów prestiżowych prepozycyjnie, tzn. przed przeglądem pokrewieństwa: „Vonn dem Geistlichenn Stanndt“, „Vom weltlichenn Stande“ (pod względem Einn Russisch Buch); „Van Geüstlüchenn wesenn“, „Van weldttlücker Oberügkheütt“ (XVI a. Ein Rusch Boeck...); „Van geistlichen standt vnd regimentt“, „Van weltlichen stande vnd regimentt“ (T. Fenne). Susidaro įspūdis, kad „Rusiškų knygų“ protografas savo apipavidalinimu, objętości i struktury T. Schroue‘ė był podobny do słownika elbląskiego. Porównanie prac leksykograficznych niekiedy ujawnia ściślejszy związek między słownikiem elbląskim a XVI-wiecznym Ein Rusch Boeck... (dotyczy to na przykład wspólnej liczby bloków tematycznych i kolejności ich przedstawienia na początku rękopisów: „Van Gott vnnd hemmelschen dingen – EŽ 1; „Van Geüstlüchenn wesenn“; „Van weldttlücker Oberügkheütt“; „Van tüden des Jars vnnd dagen werme Auch tunden“ – EŽ 2; „Van Allerlei Watter“, „De quatuor. Elementis“ – EŽ 3–6; „De 12 Mensibus. De quatuor Tempora auiui“; „Van münschen dat gantze lüff vnd sin EŽ 7; „Van Krüges Lüdenn“ – EŽ 16; „Hüer wül Ick schriuen van Vader vnnd wesen“ – moder Süster vnd Broder vnd Fründtschap“ EŽ 8 itd.), jednak w innych panašumo su kitais nuorašais. Atrodo, kad Elbingo žodynas bus naudingas remiejscach można mówić o konstruowaniu protografu słowników języków Koks buvo Elbingo žodyno ir „Rusiškų knygų“ protografo ryšys, kol kas galima tik spėlioti. Viduramžių Hanzos leksikografija turėjo būti ribota, mat hanrosyjskiego i niemieckiego. Niemcy nad Morzem Północnym i na zachodnim wybrzeżu Morza Bałtyckiego nie napotykali większych problemów w Straipsniai / Articles 29 Senoji baltų leksikografija Hanzos pirklių tarnyboje. Rankraštinių žodynų paskirtis bei sudarymo laikas jiems nebuvo sunku dirbti savo darbą Nyderlanduose ir Skandinavijoje esanporozumiewaniu się. O pokrewieństwie językowym i dyglosji w tych faktorach. Nieco bardziej złożona sytuacja panowała w Anglii, gdzie pod wpływem języka francuskiego mieszana komunikacja werbalna (oparta na dolnoniemieckim) była bardziej skomplikowana. W tej przestrzeni potencjalnie można już oczekiwać pomocniczych rękopiśmiennych słowniczków, które początkującym kupcom hanzeatyckim ułatwiały orientację pod względem językowym. W miarę zbliżania się do Europy Wschodniej zapotrzebowanie na słowniki dwujęzyczne nieuchronnie rosło, ponieważ kupcy coraz częściej stykali się z „obcymi” językami. Dlatego na Wschodzie można prognozować różniące się wiekiem prace leksykograficzne dotyczące języków dolnoniemiecko-słowiańskich (na przykład rosyjskiego lub polskiego), dolnoniemiecko-bałtyckich (pruskiego, łotewskiego), dolnoniemiecko-ugrofińskich (estońskiego, liwskiego). Oczywiście, jest to tylko teoretyczna możliwość, która nie oznacza, że wszystkie takie słowniki rzeczywiście zostały wówczas spisane. Uwzględniając specyfikę językową regionu Hanzy (szerzej: Сквайрс, Фердинанд 2002: 78–80), można byłoby hipotetycznie rozważyć przykład niezachowanego do naszych czasów słownika dwujęzycznego, na przykład niemiecko-angielskiego, który później wykorzystano przy opracowywaniu słowników niemiecko-pruskiego i (lub) niemiecko-rosyjskiego. Z drugiej strony słownik elbląski może wywodzić się ze słownika niemiecko-rosyjskiego, z którego z czasem wykształciły się zachowane do naszych dni znacznie rozszerzone „Księgi rosyjskie“. Mogło być również odwrotnie: XIII-wieczny słownik języków niemieckiego i pruskiego mógł położyć podwaliny pod powstanie „Księgi rosyjskiej“. Niezależnie od kierunku rozwoju, ważny jest dla nas kulturowy kontekst historyczny oraz praktyczne funkcjonowanie pokrewnych słowników, które determinowało ich strukturę i treść. 1.6. Analogię do okoliczności powstania słowników języków rosyjskiego i funkcionavimu padeda geriau suprasti Elbingo žodyno ištakas ir tipologiją. Prakniemieckiego oraz ich charakterystyczny dla kupców hanzeatyckich stosunek do języków obcych trafnie opisali Catherine Squires i Svetlana Ferdinand: „Преимущества, которые дает владение языком партнера, ганзейцы осознали рано. Именно в источниках, касающихся Rusini, wspominani są sprakelerere – kupcy uczący się języka rosyjskiego сыновья […]. Овладение иностранным языком являлось обязательным punktem w programie kształcenia początkujących kupców hanzeatyckich [Bruchhäuser 1989, 99, 118]. Przy tym, o ile pozwalają sądzić źródła, подход к обучению языку был сугубо практическим: ганзейские «ученики» приобретали знания в устном общении с русскими хозяевами во время пребывания на боярских дворах. Уже в проекте договора 1268–1269 гг. оговаривается возможность направлять немецких и готландских юношей на Русь для овладения языком: Hospites libere et sine contradictione pueros suos mittant ad discendum loquelam in terram quoqumque uolunt“ (Сквайрс, Фердинанд 2002: 59). Szczególnie należy tu podkreślić praktyczny model znajomości języka. Zarówno protograf „Ksiąg rosyjskich“, jak i pierwowzór słownika elbląskiego musiały obejmować najróżniejsze dziedziny codziennego życia: od Boga i boskiej natury poprzez ILJA LEMEŠKIN 30 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII įvairius žmogiškus dalykus iki įvairiausių gyvūnų (o dėl vabzdžių ir iki pirties). Specializuotiems dalykams juose nebuvo vietos. Jų pirminė paskirtis – padėti bendrai orientuotis naujoje kalboje, parodyti, kas kaip vadinama naujoje vietoje. Między innymi miało to prowadzić do „nomenklatorycznego” podejścia do języka, tj. do dominacji rzeczowników. Słowniki nomenklatoryczne można zestawiać ze współczesnymi ilustrowanymi dwujęzycznymi słowniczkami dla początkujących (lemat niemieckiego rejestru odpowiadałaby tu ilustracja). Brak pojęć liczebników, miary, wymiany, sprzedaży i kupna jest również zrozumiały. Był to już inny poziom poznania języka, który ze względu na swoją aktualność (w oczach przyszłych kupców) być może nie wymagał specjalnego utrwalenia na papierze, ponieważ takie rzeczy wbijano do głowy na pamięć, a następnie rozwijano w rozmowach. Można sądzić, że docelowym użytkownikiem słowników był młodzieniec – człowiek, który nie ukończył dwudziestu lat: „Знание русского языка считалось очень важным и ценным качеством для купца, ведущего торговые дела с Русью. Руссконемецкие разговорники Шрове, Фенне и анонимный разговорник 1568 г., как показывает их анализ, скорее всего были не единичными трудами tego typu, lecz reprezentowali całą tradycję [Rösler 1990]. Авторами этих разговорников, как правило, бывали молодые купеческие сыновья, так как людям старше 20 лет считалось уже нецелесообразным начинать поприще, związane z badaniem tak złożonego języka jak rosyjski: „Nen lerekint boven twintich jar olt scal de sprake in deme Naugardeschen richte noch to Nougarden enbinnen, he se we he si, de in des kopmannes rechte wesen wille““(Сквайрс, Фердинанд 2002: 68). Język pruski bez żadnych wątpliwości należał do języków złożonych, dlatego słownik typu elbląskiego musiał być skierowany do pokolenia młodych użytkowników. Ta sama z powodzeniem stosowana przez Hanzę strategia handlowa – oparta na szczególnym zwróceniu uwagi na język miejscowy – miała być realizowana również w Prusach, a zwłaszcza intensywnie wówczas, gdy po interwencji wojskowej u ujścia rzeki Elbląg założono port (1237 r.). Po dziesięciu latach (1246 r.) osadzie Elbląg nadano prawa miejskie Lubeki – niekorzystne dla zakonu, privilegijų pirklių luomui10. Teisiniuose santykiuose pirkliai taip įgijo ypatingą ponieważ zapewniały różne ulgi i status (prawnie gwarantowały go zbiory praw), co sprzyjało nadzwyczajnemu rozwojowi handlu. Założone w połowie XIII w. i kontrolowane przez Lubekę miasto wkrótce stało się ważnym ośrodkiem handlu międzynarodowego, gdzie kupcy należący do związku miast Hanzy (podróżujący przez Elbląg do Nowogrodu i z powrotem) uzyskali możliwość wolnego handlu. Uważa się, że niezbyt korzystne dla zakonu prawa zostały nadane „w drodze wyjątku”, tj. jako podziękowanie za znaczące wsparcie kupców lubeskich w podboju i kolonizacji Prusów. Ważne jest dla nas, że wyjątkowa dostępność miasta 10 Później na zamieszkanym przez Prusów terytorium te specyficzne prawa miejskie nadano Braniewu (1284 m.). Artykuły / Articles 31 Senoji baltų leksikografija Hanzos pirklių tarnyboje. Rankraštinių žodynų paskirtis bei sudarymo laikas Sprzyjała konkurencji wśród kupców hanzeatyckich, a w związku z tym także zainteresowaniu lokalnym językiem, co z kolei prawidłowo prowadziło do pojawienia się odrębnej kategorii ludzi – młodych sprakelerere. 1.7. Polityka językowa Hanzy – uległa wobec wszystkich potencjalnych partnerów handlowych – może nasuwać myśl, że na powstanie słownika wpłynęło pirkliai. Tai tiesa, tačiau negalima nuvertinti ir prekyba užsiimančių vietinių znaczenie przybyłych z daleka niemieckich kolonistów. Nie spoglądali negatywnie nes jos nesuvokdavo kaip kliūties. Tam tikru laiku galėjo būti netgi atvirkščiai. Konkurencijos sąlygomis vietinės kalbos mokėjimas užtikrindavo monopolinę na język zniewolonego ludu, sytuację, z której zdolni kupcy chętnie korzystali. Z tego samego Nowogrodu znane są nam surowe ograniczenia językowe. Aby wyeliminować konkurentów, realizowano tu konsekwentną „blokadę językową”, kiedy zabraniano wyjawiać tajemnic języka rosyjskiego Francuzom, Holendrom, Flamandom, Walonom, Anglikom, Szkotom i innym obcym. I tak na zjeździe w Lubece w 1423 r. przyjęto zakaz skierowany przeciwko młodzieży holenderskiej: „dat man jennigen Hollandesschen jungen up de sprake bringe“. Na zjeździe Hanzy w Valmierze w 1434 r. wprowadzono inne ograniczenie: „Ok en sall man neynes Hollanders, Zeelanders, Campeers, Vlaminghe noch Engelsche jungen doen noch doen helpen up de sprake“ (szerzej na ten temat: Squires 2009: 38; Рыбина 2009: 228). W przypadku języka pruskiego trudne relacje między hanzeatami a obcymi nie są poświadczone dokumentami, jednak na ziemi pruskiej mogło wówczas istnieć pewne wewnętrzne napięcie między elblążanami a przedstawicielami wszystkich pozostałych miast Hanzy. Jest to zrozumiałe, ponieważ dla niektórych trudno lub trudniej dostępny egzotyczny język stawał się ważnym narzędziem, które na lokalnym rynku uniemożliwiało przywłaszczenie sobie większej części zysku i tym samym zapewnienie długotrwałego dobrobytu kupców. A zatem oddaniem swoich synów na „naukę języka pruskiego” byli bystės įsigalėjimo suteikdavo konkurencinį pranašumą, dėl to būtų galima samprotauti net apie tai, kad jų platinimas ir plitimas buvo ribojami ar reguliuojami. zainteresowani zarówno przedstawiciele odległych miast Hanzy, jak i miejscowi sudėtyje, kurie likdavo pirklių nuosavybė. Šiuo atžvilgiu verta prisiminti Elbinkupcy elbląscy (mieszczanie). Słownik języków niemieckiego i pruskiego oraz podobne źródła o charakterze językowym do historii kodeksu dwu… To zachęcało do kontrolowanego przepisywania słowników ze specjalistycznych, zawodowo sprofilowanych zbiorów. Do 1823 r. należał do Abrahama Griubnava (Abraham Grübnau, 1740–1823). Pierwszym znanym nam właścicielem był wpływowy elbląski kupiec, który zasłynął również jako gorliwy kolekcjoner książek i różnego rodzaju starożytności. Kodeks elbląski mógł otrzymać od swoich kolegów, tj. takich samych kupców jak jis, įsigyti iš kitų profesijų atstovų, tačiau labai gali būti, kad knyga ilgą laiką priklausė „šeimai“11. 11 Ród Griubnavów wywodzi się z Królewca. Przypuszcza się, że przodkowie A. Griubnava przenieśli się do Elbląga w XVII w., jednak nie przeczy to naszemu rozumowaniu. W kontekście dawnej miejskiej ILJA LEMEŠKIN 32 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII 1.8. Warto podkreślić, że nadane Elblągowi w 1246 r. „prawa lubeckie” stanowią podstawę sygn. kodeksu. Q 84. Ten aspekt kodykologiczny jest naszym zdaniem znaczący, ponieważ uzasadnia przynależność słownika niemiecko-pruskiego do omówionej wcześniej utylitarnej leksykografii Hanzy oraz wspiera zasadność takiej klasyfikacji. Wydaje się, że nie uwzględniono należycie specyficznego lokalnego składu kodeksu, względnie jego kupieckiego charakteru. Między podstawą prawną nadaną Elblągowi a słownikiem języków niemieckiego i pruskiego, jak się zdaje, zachodzi ścisły związek przyczynowy: bez silnie osiadłych w Elblągu hanzeatów pruska leksykografia najprawdopodobniej nigdy by nie powstała. Sytuacja wyglądałaby zupełnie inaczej, gdyby w kodeksie występowało prawo kitokių aiškinimų. Prūsų atžvilgiu yra pažymėtinos ir kitos kodeksą sudarančios dalys. Po pramagdeburskie albo chełmińskie. Taka kombinacja źródeł wymagałaby zasadniczo zwycięscy Prusowie powstania z lat 1242–1249, jak pokazuje umowa dzierzgońska, danam vellent eligere. vel que vellent secularia iudicia obseruare, habito inter se consilio pecierunt et elegerunt legem mundanam et secularia iudicia Polonozgodzili się kierować prawem polskim: „Postea dicti neophiti requisiti a nobis quam legem munrum vicinorum suorum. Et predicti fratres eis concesserunt benigne“ (Kregždys 2012: 45). To uzasadniałoby włączenie Polnisches Recht do kodeksu. W przypadku Pomezańskiego zwodu prawnego ścisły związek z Prusami jest również oczywisty. Uwzględniając omówione okoliczności, można wysunąć hipotezę, że zbiór „pruski” pod względem przeznaczenia i treści został sporządzony w środowisku kupieckim Elbląga. W mieście rządzonym prawem lubeckim znajdujemy najkorzystniejsze warunki, które motywują do połączenia słownika i zbiorów praw pod jedną okładką. Początkowo taki zbiór mógł składać się z „Zwodu prawa knyga iš turėtų šaltinių buvo sudaryta tik XIV a. viduryje, tačiau ir tokiu atveju ją sudarant turėta atsižvelgti (iš dalies retrospektyviai) į praktinius Hanzos pirklių interesus. 1.9. Elbingo žodyno suvokimas per Hanzos kalbos politikos prizmę bei hanprodukcji leksykograficznej (dwujęzycznej i utylitarnej) pomaga to określić czas, w którym mógł zostać sporządzony prototyp słownika elbląskiego. Założenia są możliwe do czasu powstania ir sąlygos žodynui atsirasti susiformavo XIII a. viduryje. Abejotina, ar tai buvo faktoriі elbląskiej. Potrzeba posiadania słownika tego rodzaju wzrosła prawdopodobnie wkrótce po nadaniu praw lubeckich w 1246 r., kiedy na nowy rynek w poszukiwaniu zysku napływali niemieccy kupcy i koloniści. Taka sytuacja trwała do czasu, gdy (wyczerpane) dynastie kupieckie ustępowały miejsca przedstawicielom rodzin miejscowych, którzy korzystnie spowinowacili się z osobami posiadającymi odpowiedni kapitał. W wyniku małżeństw zawieranych dla interesu majątek jednej rodziny regularnie przechodził w ręce „innych” (od teścia do zięcia). Tak mogło być również w przypadku Griubnavów. Jest dla nas ważne priklausymas miesto valdžiai (Stadtrath) ir pirklių luomui. Straipsniai / Articles 33 Senoji baltų leksikografija Hanzos pirklių tarnyboje. Rankraštinių žodynų paskirtis bei sudarymo laikas lubeckiego”, „Zwodu prawa polskiego” i słownika. Nie wcześniej niż w 1340 r. zbiór uzupełniono o „Zwód prawa pomezańskiego”. Oczywiście możliwe jest, że w rękopisie z różnymi dostawcami i nabywcami towarów można było porozumiewać się wyłącznie po prusku. W porównaniu z innymi ziemiami pruskimi okres ten w Pomezanii nie był długi. Szybko znacznie wzrósł tu poziom używania języków viršutinę ribą, t. y. laiką, iki kol sudaryti nomenklatorinį žodyną dar buvo prasmės. polskiego i niemieckiego. Od początku lub połowy XIV w. można mówić o warunkach dwujęzyczności przynajmniej w tej specyficznej komunikacji kontaktowej, w którą byli zaangażowani kupcy hanzeatyccy. To wyznacza nam Zatem warunkowy przebieg powstawania Kodeksu elbląskiego można (wy)obrazić sobie w następujących etapach: a) W przybliżeniu w okresie 1237–1300, ze względu na potrzeby hanzeatyckich sprakelerere, sporządzono słownik niemiecko-pruski lub prusko-niemiecki (słowniki), który (które) mógł (mogły) znacznie różnić się od odpisu P. Holcwescheriego (w jego składzie mogły / musiały znajdować się rozmówki, zob. dalej). b) Nadane Elblągowi „prawo lubeckie”, które stanowi podstawę sygnatury kodeksu. Q 84, reprezentuje redakcję zbioru praw powstałą nie później niż w 1300 r. (początki redakcji wywodzi się z rękopisu „prawa lubeckiego”, który do czasów II wojny światowej (sygnatura E 135) był przechowywany w archiwum miejskim Elbląga – Päsler 2003: 234). A zatem w okresie mniej więcej od 1300 do 1340 r. mogła powstać pergaminowa księga rękopiśmienna, którą tworzyły mniej więcej równie stare: nadane Elblągowi „prawo lubeckie”, „Zbiór praw polskich” oraz słownik. c) „Zbiór praw Pomezanii” został włączony później, po 1340 r. Zbiór o takim składzie w drugim ćwierćwieczu XV w. lub w połowie XV w. najprawdopodobniej przepisał (nie sporządził) P. Holcwescher. 2. Rekonstruowana etapowość powstawania kodeksu elbląskiego wskazuje, że słownik języka niemieckiego i pruskiego był w różnym czasie przepisywany kilkakrotnie. Wydaje się, że między oryginałem z połowy–drugiej połowy XIII w. a odpisem P. Holcwescheriego mogły powstać co najmniej dwie kopie pośrednie. Jest rzeczą oczywistą, że skłania to do rozważań, jak na przestrzeni tych wieków funkcionavo pagal savo pirminę paskirtį (XIII a. antroji pusė), jis, ko gero, buvo tobulinamas ir pildomas, tačiau vėliau, prekybai persiorientavus į vokiečių kalbą, sustabarėjusio žodyno nuorašai buvo mechaniškai kopijuojami bei tikrų tikriausiai ir redukuojami. Pastarąją galimybę remia lyginimas su kitu leksikozmieniała się praca leksykograficzna. Jak dotąd słownik jest zabytkiem grafii (jego strukturą) – niewielkim słowniczkiem z rozmówkami, który tradycyjnie ściśle wiąże się z imieniem Simona Grūnaua (Simon Grunau, około 1470–1530 / 37 r.). Przyciąga on naszą uwagę ze względu na tę samą poświadczoną w regionie bałtyckim hanzeatycką tradycję leksykograficzną. 2.1. Ugruntowane w bałtystyce określenie słowniczek Simona Grūnaua nie jest zbyt trafne, ponieważ wyraża jedynie prawdopodobieństwo, że zakonnik pochodzący z Tolkemity przyczynił się do opracowania słownika. Jego rzeczywista rola będzie zapewne ILJA LEMEŠKIN 40 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII Hanzos eksporto prekė, ir tai lemia imperat. 2 a. sg. pr. plateys ‘mokėk’ vartojiznacznie skromniejsza i bardziej powierzchowna. Zasługa S. Grūnaua może „sukirmijusių [raudonos spalvos ąžuolo] obuoliukų“ (vo. galöpfel = roter apffel, plg. vid. vo. aukšt. rōt ‘falsch, listig’; taisyklingesnis bus GrA žodžių junginys dorównywać wkładowi P. Holcwescheria. I mą. Z regionu bałtyckiego sprowadzano skóry, a do ich garbowania potrzebowano wielu suszonych warmun wabelcke, w IV 263). Ši daug tanino turinti prekė (galai arba cecidijos, lo. galla), sprendžiant pagal žodynėlį, taip pat figūravo tuometinių pirklių pasiūloje: ‘tu neturi? – duosiu tau galus’. „Rusiškose knygose“ ją atitinka: skatn6y wráhi – gallen (Fenne 123.14). Kitaip suvokti warmun wabelcke netiktų, nes kas XIII a. pardavinėtų ar którym rozpoznaje się występujący w funkcji przydawki rzecz. por. gen. warmun ‘robaków, owadów’ (< subst. pr. *varmas ‘robak; owad’); por. PEŻ kupiłby taki „towar” jak zwykłe jabłko. Jedno zdanie ujawnia pobożność ówczesnych kupców lub (i) ich rolę misyjną. Zostało ono podane na początku rozdziału „Kościół”: Beichten Sunde – gerbeis greki ‘mów (wyznaj) grzechy’ (GrG 28–29). W miejscu greki rodzaju oczekiwalibyśmy nom. l. poj. masc. *grekoi (PEŻ I 408). Zapisanie końcówki może odzwierciedlać wpływ języka rosyjskiego (końcówkę acc. pl.). Z nietypowej perspektywy komunikacyjnej Prusów ukazują dosadne przekleństwa i wulgaryzmy: der arʃch leck – peiʃda pomeleis ‘wylizuj mi tyłek’ (GrA 76–77), Arʃch kuʃʃen – piʃda pomeleis ‘t. yłek.’ (GrG 82–83) (por.: niem. küssen Sie meinen Arsch; lit. į subinę pabučiuok, subinę laižyti; czes. polib mi prdel, vyliž si prdel itp.); nim gefatter – ymays comatter ‘weź kuma’ (GrA 80–81) (por.: поиметь куметру; еть твою мать); GrG 86-87 Straipsniai / Articles 41 Senoji baltų leksikografija Hanzos pirklių tarnyboje. Rankraštinių žodynų paskirtis bei sudarymo laikas er iʃt ein dreck – ieʃt goʃen ‘(tai yra) šūdas’ (GrA 99–100) (plg.: vo. das ist scheiße). Podane przykłady są interesujące z punktu widzenia interferencji językowej i niwelacji przekleństw. Osoba interesująca się („zbierająca”) danymi języka pruskiego najwyraźniej orientowała się na przekleństwa, z którymi zetknęła się już podczas negocjacji z przedstawicielami innych narodów. Prawdopodobnie byli to ci sami nowogrodzianie. Można wysunąć hipotezę, że niektóre frazy z zachowanych rozmówek rosyjsko-niemieckich zostały dostosowane do języka pruskiego, ponieważ niemiecki kupiec dostrzegał większe podobieństwo między językami i zachowaniami językowymi Słowian wschodnich i Prusów. Szeroko rozpowszechniony słowiański emotyw *(to / on) jest govьno został na swój sposób „przełożony” na język pruski, jednak wskutek nieostrożności pozostawiono oryginalny, lecz zapisany literami łacińskimi czasownik – ru. ieʃt = est6 ‘jest’20 (por. ʃaydit = soudit7; Dam = dam7 (zob. przypis 17); a także rodzaj aucm (le. bośiań, = ru. аист) ‘bocian’ w tak zwanym słowniczku jaćwieskim – Zinkevičius 1985: 67). Taka metoda pracy przesądziła o sztuczności pruskich „odpowiedników”, kiedy na przykład powiedzenie ymays comatter ‘weź kumę’ można zrozumieć wyłącznie w obrębie rosyjskiej leksyki obscenicznej (wyrażenie поиметь куму po raz pierwszy poświadczone jest w zabytku Rusi Nowogrodzkiej – tak zwanej Pierwszej Kronice Nowogrodzkiej: „Иже поиметь куме себѣ женѣ, по закону людскому носа обѣма урѣзати и разлучити я“ („Kto ma stosunek seksualny z kumą, temu według ludzkiego prawa należy obojgu uciąć nosy i ich rozdzielić“) (НПЛ 499)). W świetle stosunków handlowych doskonale zrozumiała jest fraza: ʃlo ein richter21 – kyrteis tickers ‘uderz prawdziwego’ (GrA 94–95). Będzie to standardowa formuła umacniania porozumień, która w uzgodnionej postaci wyglądałaby jak *kyrteis tickran ‘uderz prawą’, gdzie acc. sg. fem. tickran oznacza ‘prawą (rękę)’ (por. dat. sg. fem. tickray ‘prawej (ręce)’ I 92 – PEŽ IV 192–193; także: ros. прáвица ‘prawa ręka’, lit. prosta ‘t. s.’ itd.). Polecenie *kyrteis tickran ‘uderz prawą rękę [przy zawieraniu umowy]’ odpowiadałoby: lit. (su)kirsti rankas, duoti dešinę; ros. рукобитие; czes. placnout si Właściwe tej sytuacji podanie rąk i uderzenie nimi – po wyrównaniu, uzgodnieniu transakcji – nieustannie pojawia (rukama) = ruku na to, pravicu dáti ir t. t. Ar verta minėti, kad pirkimo-pardasię w rozmówkach rosyjsko-niemieckich, gdzie 20 Z drugiej strony formę ieʃt (GrA 98) potencjalnie można również odczytać jako bezokolicznik есть ‘jeść’. Wówczas rodzaj goʃen można byłoby interpretować jako sg. acc. pr. gosen ‘gnój’ (nom. sg. fem. pr. *gāzē ‘gnój’). Koprofagia miała związek semantyczny (por. objaśnienia senników) z nagłym uzyskaniem dochodów, sukcesem w handlu, pieniędzmi, wzbogaceniem się. 21 W sprawie rodzaju richter zob. Parę zdań T. Fennego: Kottoreu dorogo mnie præmo iechatt na praua al leua : Welchen wech sall ich rechtt reisen vp de rechter oder luchter handtt (217 s.). ILJA LEMEŠKIN 42 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII Bei: vdari sim porukam, da dai bog vam obemæ mums rūpima paralelė vartojama kaip obligatorinis terminus technicus? Kaip vieną iš daugelio pavyzdžių nurodysime T. Fenne‘ės užfiksuotą frazę: na prikub. Slae mÿt ehme in de handt, vnd godt geue beÿde thor winst. (Fenne 394) Z powodu niejasnej sytuacji komunikacyjnej sporne pozostaje znaczenie frazy zum irʃten kom her – pirmas eykete ‘idź tam pierwszy’ (GrA 97–98). Od czasów R. Trautmanna formę eykete odczytuje się jako lie. eĩki tę ‘idź tam’ (Trautmann 1910: 326; PEŽ dziwi. W przestrzeni targowej, gdzie kupcy hanzeatyccy odbywali I 246). Kitos kalbos įtaka buvo anksčiau iliustruota keiksmų pagrindu, ir ji neswoją „praktykę językową”, być może w ten sposób odpowiadano na litewskie susidurdavo įvairios tautos, dėl to kaimyninės lenkų ir lietuvių kalbos čia tikrai skambėjo. Kaip nurodyti žodžiai galėjo / turėjo funkcionuoti, sunku pasakyti. życzenie eik velniop. W takim przypadku liczebnik pirmas byłby najprawdopodobniej leksykalną jednostką języka litewskiego, która jeszcze bardziej poszerzyłaby grono zapożyczeń. A zatem utwór, którego odpisy w XVI w. trafiły do Preussische Chronik S. Grunaua, można właściwie rozumieć w kontekście hanzeatyckiej leksykografii utylitarnej. Część odpowiadającą dialogom „Ksiąg rosyjskich” reprezentuje jedenaście schematów budowy zdań. Są to przypadki, gdy obok centrum gramatycznego (czasownika) występują nie zawsze uzgodnione dopełnienia: 1. gerbeis greki : *gerbais grēkans ‘wyznaj grzechy’ (GrG 28–29); 2. plateys Sali : *plāteis sālis ‘płać sól’ (GrG 38–39); 3. peiʃda pomeleis : *peizdan pa-mi-leis ‘wyliz mi dupę’ (GrA 76–77); 4. ymays comatter : *imais kumater (r. sl. kъmotrъ) ‘pieprz kumę’ (GrA 80–81); 5. Ny thueri thu – Dam thoi warmun wabelcke : *ni turi tu – dam (< дамъ) toi varmun vābelkans ‘nie masz ? – dam ci robaczywe jabłuszka’ (GrG 89– 90, GrA 83); 6. Pipelko kayat thu : *pipelkā k(v)ait-tu ‘ptaka chcesz ty’ (GrG 93–94); 7. ʃaydit [thi Dewes] : *sudit (< сoудитъ) [ti(n) deivas] ‘[Bóg cię] sądzi’ (GrG 95, GrA 86); 8. Ny koyto [wiʃge] : *Ni k(v)ai-tu vizgis ‘nenori tu avižos’ (GrG 100, GrA 91–92); 9. kyrteis tickers : *kirtais tikran ‘(przetnij prawą (rękę))’ (GrA 94–95); 11. ieʃt 10. pirmas eykete : lie. *pirmas eiki ten (GrA 97–98); goʃen : *jest (< есть) gozes ‘(to) jest gówno’ (GrA 99–100). Należy tu również zaliczyć zasoby leksykalne, które ułatwiały komunikację z zacnymi partnerami handlowymi i różnymi pruskimi oszustami: Dirʃos gintos Artykuły / Articles 43 Senoji baltų leksikografija Hanzos pirklių tarnyboje. Rankraštinių žodynų paskirtis bei sudarymo laikas ‘zacny człowiek’ (GrG 97), Mangos Sones ‘syn dziwki’ (GrG 98), Maiters ‘łotr’ (GrG 99). Należy zauważyć, że te potencjalne zwroty są przedstawiane jako kartu su: ʃaydit [thi Dewes] ‘(te)teisia [dievas tave]’ (GrG 95, GrA 86) ir Sanday ‘sudie’ (GrG 96). Taigi potencialių sintagminių santykių atžvilgiu įmanoma rekonstruujące jeszcze następujące pary: Sanday Dirʃos gintos ‘żegnaj, zacny człowieku’ (GrG 96–97); ʃaydit [thi Dewes] Mangos Sones / Maiters ‘[Bóg cię] osądzi, synu dziwki / łotrze’ (GrG 95, GrA 86, GrG 98–99). 2.3. Większość podanych przykładów stanowią emotywy oraz w taki czy inny sposób związane z handlem wyrażenia, z których niemała część ma dokładne odpowiedniki w odpisach „Ksiąg rosyjskich”. W spisie identyfikowane są obce elementy gramatyczne, semantyczne, leksykalne oraz idiomatyczne, i jest to normalne, mając na uwadze możliwy wpływ rozmówek rosyjsko-niemieckich oraz właściwości hanzeatyckich zabytków leksykograficznych. O treści słowniczka i rozmówek decydowała wielojęzyczna przestrzeń targowa, gdzie cija, kuri tekstui suteikia nepakartojamą turgavietės šnekos koloritą, negali būti atsitiktinė. Tuo galima lengvai įsitikinti. Daiktavardžius užtenka pastumti viena odbywał się prymitywny handel wymienny22. Omówiono sekwencję czasowników i rzeczowników GrG oraz GrA ku górze lub ku dołowi. Wówczas wskazane nagromadzenie relacji semantycznych natychmiast znika. Po takim eksperymencie otrzymamy semantycznie niespójne i z principo nesuderinamų leksemų rinkinį: ‘išpažink’ – ‘druska’, ‘mokėk’ – ‘pasturgalis’, ‘palaižyk man’ – ‘kūma’ ir t. t. Można zatem wywnioskować, że omawiane źródło leksykograficzne jest znacznie starsze niż „Kronika pruska”, do której znacznie później zostało mechanicznie włączone. Może być współczesne protografowi słownika elbląskiego, ponieważ tego rodzaju praca musiała zostać wykonana wówczas, gdy handel wymienny odbywał się jeszcze na podstawie języka pruskiego, resp. istnieli przedstawiciele stanu kupieckiego (młodzi Niemcy, sprakelerere), zainteresowani choćby powierzchownym zorientowaniem się w języku miejscowego rynku. Zachowane w kilku odpisach źródło w XVI w. było postrzegane jako przykład „czystego” języka pruskiego. Relikt tamtych czasów zwrócił uwagę S. Grunaua, 22 Charakter naturalnej wymiany zdeterminował zastosowanie par semantycznych: ‘(nie) chcesz’ / ‘(nie) masz’ – ‘dam’. Słodyne yra paliudyti ir piniginės prekybos elementai: plateys ‘mokėk’, kalte ‘markė’. Pažymėtina, kad žodynėlis atskleidžia vienpusišką prekybą – pardavimą (be prekių įsigijimo). Neturėdamas atitinkamų kompetencijų jaunas pirklys atlieka platintojo funkciją: parduoda, siūlo, ieško pirkėjo. ILJA LEMEŠKIN 44 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII jednak trudno przypuszczać, by zrozumiał on przeznaczenie źródła leksykograficznego przekazanego w kronice, jej autor jo sudarymo priežastį bei aplinkybes. Niekuo nepagrįstą hipotezę, jog „Prūsikroniki zaadaptował pewien podręcznik rozmów w językach niemieckim i łacińskim (Rosenkranz 1957), można z całą pewnością odrzucić. Zatem sporządzenie źródła leksykograficznego nie ma nic wspólnego z osobą S. Grunaua, dlatego nie należy też nazywać go jego imieniem. Naszym zdaniem odpowiednie byłoby określenie „Pruska książeczka”, które bez deminutywu można zastosować także do samego słownika elbląskiego. 3. Proponowane nazwy – „Księga pruska (elbląska)” i „Pruska tė“ – grindžiami analogija su giminiškomis „Rusiškomis knygomis“, kuriose pasikalbėjimai pateikiami kartu su žodynu. Tai mus grąžina prie anksčiau paliestos problemos: koks yra galimas Elbingo žodyno ir „Rusiškų knygų“ resp. jų pirmtakų santykis? Aptartas Hanzos leksikografinės tradicijos kontekstas leiksiążeczka” pozwalają sądzić, że słownik elbląski, tj. odpis z XV w., prawdopodobnie tylko częściowo odzwierciedla oryginał z połowy–drugiej połowy XIII w. W pewnym momencie źródło mogło zostać istotnie skrócone, gdyż z przepisywanego tekstu usunięto ważny składnik „Księgi pruskiej” – rozmowy. W warunkach XV wieku można to zrozumieć, ponieważ w czasach P. Holcwescheriego jau seniai buvo perėjusi į vokiečių kalbą (taip pat smarkiai pakito prekybos postraciły one aktualność i sens, gdyż handel zmienił charakter: od wymiany naturalnej przechodzono do pieniężnej). Z punktu widzenia nauki języka pruskiego, tj. z perspektywy XIII wieku, tej części praktycznej bardzo brakuje, ponieważ słownik i rozmówki niegdyś tworzyły jedną całość (trudno rozstrzygnąć, która część była „główna”). Stosunek blisko spokrewnionych „Ksiąg pruskich” i „Ksiąg ruskich” niestety nadal pozostaje niejasny. Ich protografy, jak już zauważono, mogły wywodzić się z trzeciego źródła, tj. z hipotetycznego słownika niemiecko–x-języcznego (na przykład być może niemiecko-angielskiego z rozmówkami). Elementy wschodniosłowiańskie dostrzegalne w wykorzystanej przez S. Grunaua „Książeczce pruskiej” ujawniają bardzo prawdopodobny wpływ rosyjsko-niemieckich rozmówek, jednak nie mają rozstrzygającej mocy dowodowej przy ustalaniu kierunku rozwoju między rosyjską a pruską leksykografią. Należy uwzględnić ścisłe kontakty w XIII–XIV wieku między Nowogrodem, Elblągiem i innymi miastami hanzeatyckimi. Do Rusi nowogrodzkiej kupcy jeździli przez Elbląg; przez ten sam Elbląg, przewożąc towary, wracali do domu. Zatem przez to miasto handlowe przejeżdżali i tutaj właśnie handlowali ci sami ludzie. Ponieważ ze względów biznesowych wszędzie stosowano tę samą powszechnie znaną praktykę nauki języków, nie ma nic dziwnego w tym, że ktoś z nich, tłumacząc i adaptując, przepisał jakiś krótki podręcznik do nauki języka rosyjskiego i niemieckiego (być może nie tłumaczył, lecz tylko swobodnie przekazał treść). Wpływ tego ostatniego źródła mógł być wtórny, ponieważ być riantas, kuris tipologiškai, atrodo, yra senesnis negu visi dabar žinomi „Rusiškų Straipsniai / Articles 45 Senoji baltų leksikografija Hanzos pirklių tarnyboje. Rankraštinių žodynų paskirtis bei sudarymo laikas może sama leksykografia rosyjsko-niemiecka rozwinęła się z XIII-wiecznej „Księgi pruskiej”. „Księgę pruską” reprezentuje obecnie słownik elbląski, tj. skrócone (bez rozmówek) odpisy „ksiąg” „Księgi pruskiej”. Wzajemną relację można umownie i jedynie w przybliżeniu próbować przedstawić w sposób pokazany na rys. 1. Omówienie słownika elbląskiego i „Książeczki pruskiej” skłania do wspomnienia w kilku słowach tak zwanego „Słowniczka polsko-jaćwieskiego”, który swoją strukturą, treścią i objętością przypomina tradycję leksykografii hanzi. Porównawcze spojrzenie na najstarsze rękopiśmienne słowniki języków bałtyckich prowadzi nas do jasnego zrozumienia, że w omawianym okresie sporządzanie dwujęzycznych (o znaczeniu regionalnym) dzieł papildymą lėmė grynai praktiniai tikslai. Žodynų sudarymas – sunkus darbas, leksykograficznych, ich przepisywanie, kompilowanie i które miało przynieść dėl abstrakčių „pažintinių“ sumetimų tokių dalykų tuomet niekas nerašė. Reiwymierne praktyczne korzyści, ponieważ dla przyjemności albo należy sądzić, że aptarti žodynai. Greičiausiai dėl tų pačių komercinių priežasčių buvo panaudota ta pati seniai išbandyta kalbos mokymosi metodika. Skirtis turėjo sudarymo Pogańske gwary z Narewu funkcjonowały podobnie jak wcześniej miejsce i docelowy użytkownik – być może polscy kupcy. To wyjaśnia znaczne pomieszanie metimais atsiradusį ir prekiautojų tarpe vartojamą pidžiną, kuris potencialiai x–vo. arba vo.–x kalbų žodynas ir (arba) pasikalbėjimai „Prūsiška knyga“: języków. Język „Słowniczka jaćwieskiego” przypomina nam specyficzny słownik języków handlowych suwo.–pr. lub pr.–wo. słownik języków i rozmówki połowa XIII w.–druga połowa „Księga ruska”: słownik języków ruskiego–wo. słownik języków i rozmówki (mogą być starsze niż XIII–XIV w.) „Księga pruska“: Protograf słownika elbląskiego „Księga pruska“: Słownika elbląskiego Odsył. P. Holcwescheriego Einn Russisch Buch (redakcja do 1494 r.) Ein Rusch Boeck... (połowa XVI w.) Tönies Fenne (1607 r., Psków) „Pruskie książeczki” nuorašai (S. Grūnavo) pośredni odpis lub odpisy GrA, GrG, GrC, GrF, GrH Pogańske gwary z Narewu polsko-„jaćwies- ? ki” kalbų žodynas 1 PAV. ILJA LEMEŠKIN 46 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII galėjo susiformuoti arti Elbingo – Tčeve, Torunėje arba Bydgoščiuje. Pastaroji lokalizacija mums atrodo įtikimesnė, nes paaiškina stiprų jidiš kalbos poveikį. Taigi, viduramžių baltų leksikografiją, kuriai atstovauja vokiečių–prūsų kalsłownik elbląski, tak zwany słowniczek S. Grūnaua oraz, najprawdopodobniej, „Słownik polsko-jaćwieski” warto badać przez pryzmat polityki językowej Hanzy oraz w kontekście hanzeatyckiej produkcji leksykograficznej (dwujęzycznej i utylitarnej). Takie ujęcie badania ujawnia podobieństwo struktury blisko spokrewnionych słowników. Analiza porównawcza słowników języków niemiecko-pruskiego, prusko-niemieckiego i rosyjsko-niemieckiego pokazuje, że protograf „Ksiąg ruskich” z XIII–XIV w. (stworzony w języku dolnoniemieckim w faktorii nowogrodzkiej) pod względem formy, objętości i struktury był podobny do słownika elbląskiego z połowy–drugiej połowy XIII w. Źródło to będzie przydatne przy rekonstruowaniu protografu słowników języków rosyjskiego i niemieckiego. Porównanie z pochodzącym z końca XIV w. łacińsko-dolnoniemieckim Liber ordinis rerum należy uznać za zbyt odległe. Przez analogię do pokrewnych „Ksiąg ruskich” słownik elbląski (Elbinger Vokabular) i tak zwany słowniczek S. Grūnaua warto nazywać „Księgą pruską (elbląską)” i „Książeczką pruską”. O przynależności do średniowiecznej leksykografii hanzeatyckiej świadczą nie tylko bliski podział na pola tematyczne, regionalna dwujęzyczność, utylitarny charakter i zgodność objętości. Nie mniej istotny jest ścisły związek słownika z Elblągiem (który uzyskał prawa lubeckie w 1246 r.) oraz sam skład kodeksu elbląskiego, w którym główne miejsce zajmuje Lübisches Recht für Elbing. Względny przebieg powstawania Kodeksu elbląskiego rekonstruuje się w następujących etapach: 1. W przybliżeniu w okresie 1237–1300 r. na potrzeby hanzeatyckich sprakelerere sporządzono słownik języków niemiecko-pruskiego lub prusko-niemieckiego, który mógł również zawierać część z rozmówkami. 2. Od 1300 do 1340 r. mogła powstać pergaminowa księga rękopiśmienna, którą tworzyły pochodzące z tego samego okresu: nadane Elblągowi „Prawo lubeckie”, „Polski zwód praw” i słownik. 3. „Zwód praw Pomezanii” został włączony później, po 1340 r. W takim składzie zbiokinį XV a. viduryje nurašė P. Holcwescheris. Stopniowość powstawania kodeksu wskazuje, że między oryginałem z połowy–drugiej połowy XIII w. a odpisem P. Holcwescheriego mogły powstać co najmniej dwie kopie pośrednie. Podczas przepisywania praca leksykograficzna ulegała zmianom. Dopóki słownik funkcjonował zgodnie ze swoim pierwotnym przeznaczeniem (druga połowa XIII w.), był udoskonalany i uzupełniany (w przypadku „Ksiąg ruskich” proces aktualizacji trwał do XVII w.), jednak później, gdy handel przestawił się na język niemiecki, odpisy skostniałego słownika były mechanicznie kopiowane oraz najprawdopodobniej także znacznie redukowane. W wyniku skracania „Księga pruska (elbląska)” mogła utracić część z rozmówkami. Pasikalbėjimų svarbą atskleidžia į „Prūsijos kroniką“ įtrauktas leksikografijos Artykuły / Articles 47 Senoji baltų leksikografija Hanzos pirklių tarnyboje. Rankraštinių žodynų paskirtis bei sudarymo laikas praca, na końcu której rekonstruowane są (czytając artykuły słownikowe w układzie pionowym) zdania ważne dla pomyślnego prowadzenia handlu. Wracając do pytania postawionego na początku artykułu (dlaczego gatunek leksykograficzny jest ograniczony do wąskiego obszaru geolingwistycznego i kim byli pierwsi twórcy słowników bałtyckich?), należy stwierdzić, że włączenie dimą lėmė ekonominiai santykiai ir motyvai. Lemiamos reikšmės turėjo turėti zabytków pruskich i „jaćwieskich” do strefy wpływów Hanzy, a konkretnie jo stiprus poveikis viso regiono prekybai. Hanzos pirklių ekspansija į prūsų bei jotvingių apgyvendintas žemes su savimi atnešė hanziečių praktikuojamą – jauzałożenie miasta Elbląga i nuolių sprakelerere – metody nauki języka miejscowego. Ten mechanizm nauki języka nie jest poświadczony na terytorium Wielkiego Księstwa Litewskiego, tj. tam, gdzie Hanza pojawiła się znacznie później i gdzie jej działalność napotykała przeszkody. Z tego powodu początki leksykografii litewskiej datuje się na znacznie późniejszy okres. LITERATŪRA Baar Antonius Hendrikus 1885: Tönnies Fenne’s Low German Manual of Spoken Russian – Pskov 1607. III. Russian-Low German Glossary. Copenhagen: Royal Danish Academy of Sciences and Letters. Benninghoven Friedrich 1990: Unter Kreuz und Adler. Der Deutsche Orden im Mittelalter. Ausstellung des Geheimen Staatsarchivs Preußischer Kulturbesitz anläßlich des 800jährigen Bestehens des Deutschen Orden. Berlin: Geheimes Staatsarchiv. Bezzenberger Adalbert 1874: Review of Nesselmann 1873. – Göttingische gelehrte Anzeigen 39, 1221–1250. Bruchhäuser Hanns-Peter 1989: Kaufmannsbildung im Mittelalter. Determinanten des Curriculums deutscher Kaufleute im Spiegel der Formalisierung von Qualifizierungsprozessen. Köln; Wien: Böhlau. Chelimskij Evgenij 1985: Fenno–Ugrica в ятвяжском словарике? – Tarptautinė baltistų konferencija 85, 234–235. Dini Pietro Umberto 2013: A Note on the Tradition of the Old Prussian GrH. – Res Balticae 13, 51–59. Dini Pietro Umberto 2014: Foundations of Baltic Languages. Vilnius: Eugrimas. ILJA LEMEŠKIN 48 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII Dworzaczkowa Jolanta 1958: Kronika pruska Szymona Grunauna jako zrodło historyczne (Die Chronica Prussica des Simon Grunau als Geschichtsquelle). – Studia Źródłoznawcze. Commentationes 2, 119–146. Euler Wolfram 1988: Das Altpreußische als Volkssprache im Kreise der indogermanischen und baltischen Sprachen. – Innsbrucker Beiträge zur Sprachwissenschaft 39. Fałowski Adam 1992: „Einn Russisch Buch“ by Thomas Schroue. The 16th-century Russian-German dictionary and phrase-book. I. Introduction. Photocopies. Cracow. Fałowski Adam 1994: „Ein Rusch Boeck...“. Ein Russisch-Deutsches anonymes Wörterund Gesprächsbuch aus dem XVI. Jahrhundert. Köln, Weimar, Wien: Böhlau. Fałowski Adam 1996: „Ein Rusch Boeck...“. Rosyjsko-niemiecki anonimowy słownik i rozmówki z XVI wieku. Analiza językowa. Kraków: Universitas. Fałowski Adam 1997: „Einn Russisch Buch“ Thomasa Schrouego. Słownik i rozmówki rosyjsko-niemieckie z XVI wieku. II. Transliteracja tekstu. Indeks wyrazów i form rosyjskich. Kraków: Grell. Ferri Rolando 2018: A note on the Elbing Vocabulary in the context of the ancient and medieval lexicographical traditions. – Incontri Baltistici in Pisa. Studi e saggi. II, Studia Baltica Pisana 3, 123–131. Gernentz Hans Joachim 1986: Tönnies Fenne’s Low German Manual of Spoken Russian – Pskov 1607. IV. Mittelniederdeutsch-neuhochdeutsches Wörterbuch zum Russisch–niederdeutschen Gesprächsbuch. Copenhagen: Royal Danish Academy of Sciences and Letters. Gernentz Hans Joachim, Korol Tamara, Rösler Irmtraud 1988: Das Gesprächsbuch des Tönnies Fenne in seinem sprachund gesellschaftshistorischen Umfeld. – Untersuchungen zum Russischniederdeutschen Gesprächsbuch des Tönnies Fenne, Pskov 1607. Ein Beitrag zur deutschen Sprachgeschichte. Berlin: Akademie–Verlag. Hammerich Louis Leonor, Jakobson Roman 1970: Tönnies Fenne’s Low German Manual of Spoken Russian – Pskov 1607. II. Transliteration and Translation. Copenhagen: Royal Danish Academy of Sciences and Letters. Hendriks Pepijn, Schaeken Jos 2008: Tönnies Fenne‘s Low German Manual of Spoken Russian, Pskov 1607. An electronic text edition. Leiden: Opl. Slavistiek. Hendriks Pepijn 2011: Innovation in tradition. Tönnies Fonne‘s Russian-German phrasebook (Pskov, 1607). Leiden: Leiden University. Hermann Eduard 1949: Eine unbeachtete Überlieferung des preussischen Vokabulars Simon Grunaus. – Nachrichten der Akademie der Wissenschaften in Göttingen 6, 151–166. Straipsniai / Articles 49 Senoji baltų leksikografija Hanzos pirklių tarnyboje. Rankraštinių žodynų paskirtis bei sudarymo laikas Jakobson Roman, Schooneveld Elizabeth 1961: Foreword, Tönnies Fenne’s Low German Manual of Spoken Russian – Pskov 1607. I. Facsimile Copy. Copenhagen: Royal Danish Academy of Sciences and Letters. Kiparsky Valentin 1970: Das Schicksal eines altpreußischen Katechismus (II). – Baltistica 6(2), 219–226. Kregždys Rolandas 2012: Baltų mitologemų etimologijos žodynas. I. Kristburgo sutartis. Vilnius: Lietuvos kultūros tyrimų institutas. Lemeškin Ilja 2017: „Pirkit mane ir skaitykit“. Pirmieji spausdinti LDK akrostichai. – Acta Linguistica Lithuanica 77, 9–52. Marchand James 1970: Some remarks on the German side of the Elbing Vocabulary. – Baltic Linguistics, 109–117. Mažiulis Vytautas 1966–1981: Prūsų kalbos paminklai 1–2. Vilnius: Mintis. Neitmann Klaus 1996: Christliche Unterweisung von Deutschen und Prußen im Ordensland Preußen. – Westpreußen-Jahrbuch 46, 57–72. Orël Vladimir 1986: Marginalia to the Polish-‘Jatvingian’ Glossary. – Indogermanische Forschungen 91, 269–272. Päsler Ralf G. 2003: Deutschsprachige Sachliteratur im Preußenland bis 1500. Untersuchungen zu ihrer Überlieferung (Aus Archiven, Bibliotheken und Museen Mittelund Osteuropas 2). Köln, Weimar, Wien: Böhlau Köln. Peters Robert 1973: Mittelniederdeutsche Sprache. – Niederdeutsch. Sprache und Literatur. Eine Einführung. 1. Sprache. Wachholtz, Neumünster, 66–115. PEŽ I–IV – Mažiulis Vytautas. Prūsų kalbos etimologijos žodynas 1–4. Vilnius: Mokslas, 1988–1997. Rosenkranz Bernhard 1957: Zur Überlieferungsgeschichte des preussischen Vokabulars Simon Grunaus, ΜΝΗΜΗΣ ΧΑΡΙΝ. Gedenkschrift P. Kretschmer II. Wiesbaden-Wien, Harrassowitz-Hollinek, 113–117. Rösler Irmtraut 1990: Fremdsprachliche Kommunikation vor 450 Jahren. Das russische Buch: ein russisch-deutscher Sprachführer von 1546. – Skamandros. Germanistisches Jahrbuch der DDR und der Republik Polen. Warschau. Sanders Willy 1982: Sachsensprache, Hansesprache, Plattdeutsch. Sprachgeschichtliche Grundzüge des Niederdeutschen. Göttingen: Vandenhoeck and Ruprecht. Schmid Wolfgang Paul 1986: Die ‘Germanismen’ im sog. Polnisch-Jatvingischen Glossar. – Indogermanische Forschungen 91, 273–286.