Senoji baltų leksikografija Hanzos pirklių tarnyboje. Rankraštinių žodynų paskirtis bei sudarymo laikas

IJA LEMEŠKIN Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań naukowych: dawna literatura i piśmiennictwo bałtyckie, folklorystyka porównawcza, leksykografia, historia bałtystyki. DAWNA LEKSYKOGRAFIA BAŁTYCKA W SŁUŻBIE KUPCÓW HANZY. PRZEZNACZENIE SŁOWNIKÓW RĘKOPIŚMIENNYCH I CZAS ICH POWSTANIA Dawna leksykografia bałtycka w służbie kupców Hanzy. Przeznaczenie słowników rękopiśmiennych i czas ich powstania STRESZCZENIE W artykule przedstawiono nowe spojrzenie na najstarsze zabytki leksykografii języków bałtyckich: słownik elbląski i tak zwany słowniczek Simona Grunaua. Oba źródła rękopiśmienne wiąże się z utylitarną, dwujęzyczną tradycją leksykografii hanzeatyckiej i szczegółowo zestawia z tak zwanymi „Księgami ruskimi”, tj. odpisami słowników dolnoniemiecko-rosyjskich i rozmówek, sporządzanymi z myślą o praktycznej nauce języka i prowadzeniu interesów przez młodych hanzeatczyków sprakelere. Wysunięto wniosek, że słowniki niemiecko-pruskie i rozmówki stały się potrzebne, względnie powstały wkrótce po nadaniu Elblągowi prawa lubeckiego, gdy do nowego rynku handlowego przybyli niemieccy kupcy i koloniści. Z Elblągiem ściśle wiążą się zarówno słownik elbląski, jak i słowniczek S. Grunaua; wpływy leksykografii hanzeatyckiej dostrzega się także w „Słowniczku polsko-jaćwieskim”. Pionowa lektura słowniczka S. Grunaua pozwala zrekonstruować rozmówki kupieckie, czyli nieuchwycony dotąd w tekstach języków bałtyckich styl funkcjonalny – socjolekt niemiecko-pruskich kupców z połowy i drugiej połowy XIII wieku. W XIII wieku nie istniały odpowiednie warunki do rozwoju leksykografii opartej na języku litewskim (ze względu na ograniczony zasięg geograficzny ekspansji Hanzy). SŁOWA KLUCZOWE: leksykografia hanzeatycka, słownik elbląski, słowniczek Simona Grunaua, podręczniki rozmówek, socjolekt niemiecko-pruskich kupców. Straipsniai / Articles 9 ILJA LEMEŠKIN ADNOTACJA Artykuł proponuje nowe podejście do najstarszych zabytków leksykografii języków bałtyckich: słownika elbląskiego i tak zwanego słownika Simona Grunaua. Oba rękopiśmienne źródła wiążą się z użytkową, dwujęzyczną tradycją leksykograficzną Hanzy i są szczegółowo porównywane z tak zwanymi „księgami rosyjskimi”, tj. odpisami dolnoniemiecko-rosyjskich słowników i rozmówek, sporządzonymi przez młodych hanzeatów, tak zwanych sprachlehre, w celach praktycznej nauki języka i prowadzenia interesów. Stwierdzono, że słowniki i rozmówki niemiecko-pruskie stały się potrzebne, czyli zaczęto je sporządzać, wkrótce po nadaniu Elblągowi prawa lubeckiego i przybyciu niemieckich kupców oraz kolonistów na nowy rynek, by czerpać zyski. Słownik elbląski i słownik Grunaua są ściśle związane z Elblągiem: wpływ leksykografii hanzeatyckiej widoczny jest również w słowniku polsko-jaćwieskim. Pionowa lektura słownika Grunaua pozwala zrekonstruować rozmówki kupieckie, tj. styl funkcjonalny, którego dotąd nie uwzględniono w bałtyckim korpusie – niemiecko-pruski kupiecki socjolekt z drugiej połowy XIIIth wieku. W XIIIth wieku nie istniały odpowiednie warunki do rozwoju leksykografii opartej na języku litewskim (ze względu na ograniczony zasięg geograficzny działalności kupców hanzeatyckich). SŁOWA KLUCZOWE: leksykografia hanzeatycka, słownik elbląski, słownik Grunaua, rozmówki, niemiecko-pruski socjolekt kupiecki. Porównawcze spojrzenie na dawne źródła pisane ujawnia jedną różnicę: średniowiecznymi zabytkami leksykograficznymi dysponuje tylko część ludów bałtyckich – Prusowie i „Jaćwingowie”¹. Pojawia się pytanie: dlaczego nie są one poświadczone wśród pozostałych ludów bałtyckich? Ślady Bazylei i Krety (Dini 2014: 331–332, 553–558) wiążą się zapewne z piśmiennymi Prusami, którzy, przepisując lub sporządzając księgi, pozostawiali w kolofonach odpowiednią wzmiankę o sobie oraz o miejscach powstania lub przechowywania odpisów. Czy ci sami wykształceni ludzie nie mogli przyczynić się także do opracowania słowników? Aby odpowiedzieć na te pytania, należy określić przeznaczenie zabytków leksykograficznych, tj. ustalić, jakie przyczyny doprowadziły do powstania słowników i komu, gdzie oraz do czego były one przydatne. 1.1. Najstarszy i największy słownik niemiecko-pruski – tak zwany Elbinger Vokabular (dalej oznaczany skrótem EŻ) – dotarł do naszych czasów jako część Codex Neumannianus, który do II wojny światowej przechowywano w bibliotece miejskiej w Elblągu (sygn. Q 84). Słownik, czwarta z kolei część kodeksu, był jego ostatnią częścią; zarówno jego, jak i całą księgę wieńczył kolofon, który zwięźle 1 Žodyno Pogańske gwary z Narew (Zinkevičius 1985) pašymą linktama kelti į „kryžiuočių laikus“. Jo jotvingiškumu abejojama (Schmid 1986; plačiau: Dini 2014: 304–307). Žodynė žvelgiama maišta kalba, kurioje pastebima jidiš kalbos įtaka, baltų-ugrofinų izoglosos (Chelimski 1985; Opel, Xelimxki 1987; Orėl 1986), rytų baltų bei prūsų kalbų leksinių išteklių kompiliacija. 10 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Stara leksykografia bałtycka w służbie kupców hanzeatyckich. Przeznaczenie i czas powstania słowników rękopiśmiennych informował o odpisie słownika i jego twórcy: Explicit per manus Petri Holc || wecher De mainburg (s. 185). Antroponim skryby oraz błędy przepisywania, które występują w pruskiej części słownika, wskazują, że pochodzący z Mayenborg2 Piotr Holweschers był prawdopodobnie Niemcem. Do dziś nieuzasadnione pozostaje rozpowszechnione twierdzenie, że sam słownik, tj. protograf przepisany przez P. Holweschera, sporządził mnich zakonu niemieckiego. Kwestia autorstwa jest bezpośrednio związana z problemem rodzaju zabytku leksykograficznego, a zatem przeznaczenia słownika, który dotąd pozostaje nierozstrzygnięty. Bez dokładniejszego omówienia tego problemu rozważania o mnichu lub osobie o innym statusie społecznym są przedwczesne. Przyjmuje się, że rękopiśmienną księgę P. Holweschers przepisał pod koniec XIV lub na początku XV wieku. W przyszłości dokładniejsze datowanie ułatwi uwzględnienie znaku wodnego, przerysowanego przez Heinricha Niewöhnera w 1912 roku3, którego datowanie jest na razie problematyczne. Cechuje go specyficzna właściwość – okrągłe rozszerzenie dolnej części pyska wołu (jego nozdrzy), które utrudnia przyporządkowanie go do obecnie znanych, dokładnie datowanych wariantów i typów znaków wodnych. W części kolekcji Gerharda Piccarda zatytułowanej „Ochsenkopf – Ohne Gesichtsmerkmale – Darüber Stange – Darüber Kreuz – Einkonriges Kreuz” znajdują się dwa wizerunki, które tylko z grubsza i w przybliżeniu można porównać ze znakiem wodnym występującym w kodeksie elbląskim. Są one (nr 56698–56700, 56695) datowane na lata 1427, 1433, 1435 i 1464. Nieco podobny znak wodny (z pewnym zaokrąglonym rozszerzeniem nozdrzy wołu, ale także z oczami i gwiazdą między niemal zakrzywionymi rogami), datowany na 1434 rok, występuje w dziele Nikołaja Lichaczowa – nr 511 (por. także znak wodny z 1427 roku, nr 541: Лихачев I 43, 46; III LXXVIII). Biorąc pod uwagę stopniowy rozwój omawianego typu znaku wodnego, datę produkcji papieru kodeksu elbląskiego należałoby przesunąć na późniejszy okres. Wygląda na to, że kodeks mógł powstać w drugim ćwierćwieczu XV wieku albo nawet w połowie XV wieku. 1.2. P. Holweschers przepisał zbiór, w którym dominowały pisma o charakterze prawnym. Najpierw skopiował nadane Elblągowi „prawo lubeckie” – Lübisches 2 Interpretując formę mäenburg, bezpodstawnie i niepotrzebnie wprowadza się koniekturę: Marienburg. 3 Opis H. Niewöhnera z 1912 roku jest dostępny w bazie danych Handschriftenensus: http://www.baw.de/forschung/dtm/HSA/Elbing_70033029000.html. Straipsniai / Articles 11 ILJA LEMEŠKIN Recht für Elbing (1–100 p.)4. Drugi skryba przepisał pruskie prawo – Preussisches Recht (100–120 p.)5. Następnie prawo polskie – Polnisches Recht (120–168 p.)6, a wreszcie słownik języków niemieckiego i pruskiego (169–185 p.). Wyraźne ukierunkowanie na zagadnienia prawne zauważono w XVI w. Wówczas na karcie tytułowej atramentem dopisano wspólny tytuł Buch darin der Lübeschen Rechte beschriben [...], a także wymowną sentencję Fiat justicia & pereat mundus („niech stanie się sprawiedliwość i niech zginie [choćby miał zginąć] cały świat”). Połączenie przepisanych źródeł dało pierwszym badaczom kodeksu podstawy, by sądzić, że z kompendium prawa cywilnego korzystał wysoki rangą urzędnik zakonu rezydujący w Elblągu – komtur, któremu podlegali elbląscy mieszczanie i wszyscy mieszkańcy okolicy, tj. Prusowie, Niemcy i Polacy z tej komturii. Tego zdania byli Ferdinand Neumans i Edwin Volckmann (Volckmann 1869: 4). Później o praktycznym przeznaczeniu prawnym (für den praktischen rechtsgebrauch) rozważali Adalbert Bezenberger i Reinhold Trautmann (Bezenberger 1874: 1225; Trautman 1910: XXIV–XXV). James Marchand zakwestionował deklarowane prawne przeznaczenie słownika (Marchand 1970: 112). Rzeczywiście, domniemana funkcja prawna słabo współgra ze słownikiem pojęciowym języków niemieckiego i pruskiego. Z jednej strony brakuje w nim leksyki „specjalistycznej”, czyli o charakterze prawnym, z drugiej – występuje wiele takich słów (i całych rozdziałów), które trudno semantycznie powiązać z zagadnieniami prawnymi (łaźnie, wały, gwiazdy itp.). Współczesne, to znaczy patrzące przez pryzmat nowoczesności, rozwiązanie zaproponował Wolfram Euler: jego zdaniem słownik pełnił funkcję podobną do rozmówek turystycznych (Euler 1988: 9). Słownik interpretował jako „krótki przewodnik językowy” (kurzer Sprachführer), ułatwiający komunikację z Prusami na różne codzienne tematy, także Friedrich Benninghoven: „Einem Deutschen die Möglichkeit zu geben, sich mit der preußischen Landesbevölkerung schnell über die Begriffe des täglichen Lebens zu verständigen” (Benninghoven 1990: 106). W 2003 r. Ralf Päsler opublikował obszerne studium Deutschsprachige Sachliteratur im Preußenland bis 1500. Untersuchungen zu ihrer Überlieferung, w którym wiele 4 Przed głównym tekstem źródła umieszczono szczegółowy rejestr z czerwonym nagłówkiem: „Das ist das lubichs recht und der sack“ (1 p.). Początek rejestru, na tej samej, 1. stronie, wyróżniono inicjałem: „Das erste ist von echtshaft I [...]“. Rejestr kończy się na 11. stronie: „Der von sinnen is Komer CXXIX–IX“. Po rejestrze, na stronach 11–13, zamieszczono łacińską przedmowę. Samo źródło rozpoczyna się na stronie 13: „Von echschaft. Wo en man sinen son dir ine töchts gebet [...]“; kończy się na stronie 100 słowami: „[...] di en mogen Keyn gut weg gebin daz ist ste sie vnd das is man gewere sie amen“. 5 Kolorowy nagłówek i początek tekstu „Von wunden bewysunge. Capitulum 1. Eyn man der do gewunt wirt sal sine wunden bewisen dem Kemer [...]“ (strona 100), a także zakończenie tekstu: „[...] wer dy sune bricht der ist des geldes bestant“ – strona 120. 6 Na początku tego źródła, na stronach 120–123, zamieszczono szereg przedmów. 12 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Senoji baltų leksikografija Hanzos pirklių tarnyboje. Rankrašinių žodynų paskirtis bei sudaromo laikas dużo uwagi poświęcił kodeksowi elbląskiemu. Opierając się na obszernych materiałach przechowywanych w bibliotekach, archiwach i muzeach Europy Środkowej i Zachodniej, badacz zaproponował interesujące nowe interpretacje. Podważając deklarowane prawne przeznaczenie kodeksu, R. Päsler wskazuje na inną funkcję rękopisu. Jego zdaniem dzieło leksykograficzne służyło potrzebom edukacyjnym: „Daher ist es unwahrscheinlich, dass ein Deutscher es mit sich führte, um sich mit dessen Hilfe mit einheimischen Prūsen verständigen zu können. Zielsprache ist nicht das Prūßische, sondern das Deutsche. Der Prūße lernt die deutsche Sprache und mit ihr lernt er das christlich geprägte Weltbild der Kolonialherren kennen. Letzteres erschließt sich dem Lernenden, also einem Schüler, aber erst durch erklärende Zusätze eines Lehrers. Die Function des Vokabulars ist somit im Umkreis des Sprachunterrichts zu suchen, also im Umkreis von Ausbildung und Schule“ (Päsler 2003: 307). Uczony próbował uzasadnić swoją tezę, porównując typologicznie słownik z innymi znanymi dziełami leksykograficznymi z dawnych Prus Wschodnich (na przykład z XV-wiecznym słownikiem łacińsko-niemieckim, oznaczanym przez niego skrótem Königsberg, SB: 91 – Päsler 2003: 213, 304, 306), a także przeprowadzając szczegółową analizę tematycznych rozdziałów składających się na słownik. Wymienia je w osobnej tabeli Wortgruppen des ‚Elbinger Vokabulars‘ (Päsler 2003: 305–306): Nr | 1. wyraz grupy | Nr hasła | Liczba haseł | Charakterystyka grupy 1 | Bóg | 1–11 | 11 | niebo (sklepienie niebieskie) 2 | Rok | 12–23 | 12 | pory roku i dni tygodnia 3 | Ziemia | 24–32 | 9 | cztery żywioły 4 | Ogień | 33–44 | 12 | cztery żywioły 5 | Powietrze | 45–58 | 14 | cztery żywioły 6 | Woda | 59–66 | 8 | cztery żywioły 7 | Człowiek | 67–168 | 102 | człowiek od stóp do głów 8 | Ojciec | 169–192 | 24 | określenia pokrewieństwa 9 | Dom | 193–235 | 43 | dom i 10 | Rolnik | 236–293 | 58 | gospodarstwo 11 | Wóz | 294–315 | 22 | wóz 12 | Młyn | 316–328 | 9 | młyn 13 | Piekarz | 329–346 | 18 | piekarz 14 | Kucharz | 347–381 | 35 | kucharz przygotowujący potrawy 15 | Karczma | 382–403 | 22 | wyszynk 16 | Pan | 404–428 | 25 | hierarchia świeckich ludzi wolnych; sprawy wojenne 17 | Koń | 429–439 | 11 | konie 18 | Siodlarz | 440–453 | 14 | rzemiosło siodlarskie 19 | Tkacz | 454–472 | 19 | rzemiosło tkackie 20 | Krawiec | 473–495 | 23 | rzemiosło krawieckie Straipsniai / Articles 13 ILJA LEMEŠKIN Nr porządkowy Pierwsze słowo grupy Nr hasła Liczba tychże Charakterystyka grupy 21 Schuwert 496–512 17 Rzemiosło szewskie 22 Smyt 513–549 37 Rzemiosło kowalskie 23 Beder 550–559 10 Rzemiosło balwierskie 24 Vysch 560–585 26 Ryby 25 Walt 586–646 61 Las 26 Tyer 647–670 24 Zwierzęta 27 Vare 671–686 16 Bydło 28 Milch 687–695 9 Mleko i jego przetwory 29 Joger 696–705 10 Łowiectwo 30 Vogel 706–773 68 Nazwy ptaków 31 Slange 774–791 18 Węże, robaki i owady 32 Werd 792–802 11 „Świat, w którym żyjemy” Badacz skłania się ku dostrzeżeniu pewnej prawidłowości w układzie grup tematycznych – subtelnej „schematyczności” (einzelnen Gruppen einen bestimmten Schema folgen): „Grupy rzeczowe dają obraz kosmosu, jego podziału na sferę niebiańską, czasową i ziemską, a zatem ogólny zarys obrazu świata chrześcijańskich niemieckich osadników, którego punkt ciężkości przypada na określenia odnoszące się do bezpośredniego środowiska życia (grupy 7–31); grupy 1–6 przedstawiają kosmologiczne ramy, uzupełnione przez grupę 32, w której za pomocą pojęć Werd, Lant, Kristenheit, Heidenschaft, Stat und Dorf podano uogólniające określenia form współżycia społecznego w porządku malejącym. Spośród nich Lant, Stat i Dorf można bez trudu powiązać z prawem, gdyż mają ustrój i są zdefiniowane prawnie. Również pojęcia Kristenheit i Heidenschaft mają konotacje prawno-kanonistyczne – zwłaszcza na ziemiach pruskich. Grupa 16, za pomocą leksemów König, Ritter, Leman (wasal), Vrier, Gebur, ukazuje hierarchię społeczną, która ma niemałe znaczenie prawne” (Päsler 2003: 237). Badacz twierdzi, że słownik, którego funkcjonalność wiąże się ze „sferą szkolną”, jako dzieło leksykograficzne o charakterze ogólnym, czyli niespecjalistycznym (tzn. nieściśle prawnym), mógł powstać w Heilsbergu lub Frauenburgu. Według niego w rezydencji biskupiej w Heilsbergu szkoła działała już od połowy XIV wieku, natomiast kanonicy katedry we Frauenburgu (Ecclesia Warmiensis) mieli obowiązek utrzymywać i wychowywać w swoich domach po jednym młodym Prusie⁷. R. Päsler zauważa również, że taki 7 Tyrėjas Päsleris (2003: 237) cituoja Klausą Neitmanną: „Auch jeder der sechzehn Domherren des ermländischen Domkapitels zu Frauenburg hatte einen jungen preußischen Zunge in seinem Hause zu unterhalten und ihn für die spätere Seelsorge unter seinem Volke zu erziehen. Den Unterricht erhielten die Jungen an der dortigen Kathedralschule. Einige Stamprußen sind im 14. 14 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Senoji baltų leksikografija Hanzos pirklių tarnyboje. Rankraščių žodynų paskirtis bei sudaromo laikas Słownik mógł być potrzebny także w Marienburgu, gdzie, jak twierdzi, również studiowano język pruski. Badacz ma wątpliwości co do miejsca powstania kodeksu elbląskiego. P. Holcwecher mógł wykonać swoją pracę w Elblągu – für den Elbinger Deutschordenskontent. Z drugiej strony autor nie wyklucza możliwości, że kompilacja źródeł „pralomų” oraz ich swoiste zarchiwizowanie nastąpiły w Marienburgu: „Die Handschrift würde sich dann in die Bestrebungen zur Verwaltungsreform einordnen lassen und als eine Art „Belegexemplar“ verschiedener Texte in der Marienburg „gelagert“ worden sein; nach Elbing wäre die Handschrift womöglich nach Aufgabe der Marienburg gekommen“ (Päsel 2003: 237). W każdym razie badacz, zgodnie z od dawna ugruntowaną tradycją, zdecydowanie wiąże powstanie kodeksu z celami administracyjnymi Zakonu Krzyżackiego: „In beiden Fällen jedoch wäre die Handschrift für Verwaltungszwecke des Deutschen Ordens hergestellt worden“ (Päsel 2003: 237). 1.3. Ten rozpowszechniony pogląd wydaje się zbyt kategoryczny i ograniczający. Czy funkcjonowanie zbioru można rzeczywiście uzasadnić wyłącznie oficjalną administracją zakonu krzyżackiego? Czy rzeczywiście w obrębie prografo teisnų niekap nie można połączyć ze słownikiem? Wydaje nam się, że taka możliwość istnieje. Należy pamiętać, że wszystkie trzy zbiory praw włączone do kodeksu elbląskiego szczegółowo regulowały stosunki gospodarcze, a szczególną uwagę poświęcały zagadnieniom handlu. W istocie są to zbiory prawa handlowego, które z czasem – zwłaszcza „prawo lubeckie” – zapewniły dynamiczne bogacenie się i rozwój miast regionu bałtyckiego. A zatem zbiory praw skierowane do różnych jednostek administracyjnych (Pomezanii, Elbląga, terytorium objętego „prawem polskim”) były potrzebne nie tylko komturii, prokuratorom i innym „administratorom”, lecz także kupcom reprezentującym potężną Hanzę. Co więcej, trudno sobie wyobrazić, by bez tych źródeł mogli z powodzeniem prowadzić swoją działalność. Kupcom do prowadzenia interesów potrzebne były jednak również inne źródła pisane, w tym pomocnicze narzędzia lingwistyczne ułatwiające komunikację, względnie negocjacje z noblami, rzemieślnikami, chłopami, bogaczami, przewodnikami i innymi osobami, które słabo znały język miejscowej ludności lub wcale nim jeszcze nie mówiły. Ważne jest podkreślenie, że nie jest to wyłącznie teoretyczna możliwość. W regionie Hanzy poświadczone są prace leksykograficzne powstałe z potrzeb handlowych. Ciekawą i najbliższą grupę tego rodzaju źródeł językowych stanowią tak zwane „księgi ruskie” (Ein Russisch Buch; Ein Rusck Boeck; acc. sg. русько книго – rusche boek). Słowniczki i rozmówki rosyjsko-niemieckie, niegdyś wykorzystywane w faktorii nowogrodzkiej w „języku dolnoniemieckim kupców hanzeatyckich” (na temat pojęć Hansprache lub Lübecker Ausgleichsprache zob. Sanders 1982; Peters 1973), są i w XV wieku, w trakcie pomyślnej kariery, doszli do godności biskupich w Sambii i Pomezanii” (zob. Neitmann 1996: 64). Straipsniai / Articles 15 ILJA LEMEŠKIN są ważne przy badaniu odpowiedniej „księgi pruskiej”, czyli słownika elbląskiego, ponieważ z punktu widzenia gatunku wyjaśniają pochodzenie tego dzieła leksykograficznego, jego strukturę i przeznaczenie (tj. związek typologiczny). Wrócimy jeszcze do interesujących nas „ksiąg ruskich”, ale najpierw przyjrzymy się temu, z jakiego źródła wywodzono i nadal wywodzi się słownik elbląski. 1.4. Niemiecko-pruski słownik elbląski tradycyjnie łączy się ze średniowiecznym niemiecko-łacińskim słowniczkiem (Mažiulis 196: 28), jednak w Prusach ani gdzie indziej nie poświadczono tego rodzaju powiązań językowych między słownikami. Znane są odpisy słowników łacińsko-niemieckich (Päler 2003: 213), ale miały one zupełnie inne przeznaczenie. Korzystano z nich podczas nauki łacińskiego słownictwa. W ten sposób uczniowie z powodzeniem wchodzili przez „otwarte drzwi do języków i wszystkich nauk” (J. A. Comenius: Janua linguarum reserata sive Seminarium linguarum et scientiarum omnium = Dwēre Jazyků otevřené To aeft Kratký a snadný způsob kterého li Gazyką /ßpolu y s začátky wssech wměni swobodných / pochopeńi). Odwrotnie ukierunkowane słowniki (z niemieckiego na łacinę) nie miały w omawianym okresie sensu (brakowało użytkowników, dlatego ich hipotetyczne istnienie, rozważane swego czasu przez Walthersa Ziesemera (Ziesemer 1920: 139–140), budzi poważne wątpliwości. Teoretycznie można rozważyć alternatywny model: twórca słownika niemiecko-pruskiego usunął z łacińskiego hasła w szkolnym słowniku rejestr łaciński, a zamiast niego wykorzystał niemieckie odpowiedniki: Przedstawionego schematu wzajemnych relacji między słownikami trzyma się Roland Ferri, który jako pierwszy badacz podjął próbę tekstologicznego uzasadnienia deklarowanego związku (Ferri 2018). Szczegółowo zestawia on słownik elbląski z łacińsko-dolnoniemieckim Liber ordinis rerum z końca XIV wieku, przygotowanym do druku i wydanym w Tybindze w 1983 roku przez Petera Schmitta. Włoski uczony dostrzega „znaczną bliskość” (significant closeness) między rozdziałami tematycznymi a słowami podstawowymi, które pełnią funkcję identyfikatorów poszczególnych pól tematycznych (Ferri 2018: 129–130). Porównanie przyniosło mu następujący wynik: Liber ordinis rerum Słownik elbląski 1. De deo et sanctis 1. (1) Got Deywis 2. De mundo celo et stellis 2. (12) Jor Metan 3. De tempore (annus jar) 3. (24) Ede Same 4. De igne (=EV4) 4. (33) Vēre Pano 5. De aere (=EV5) 5. (45) Luft Wins 16 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Dawna leksykografia bałtycka w służbie kupców hanzeatyckich. Przeznaczenie i czas powstania słowników rękopiśmiennych Liber ordinis rerum Elbing vocabulary 6. De aquis (=EV6) 6. (59) Wasser Wundan 7. O ziemi (=EV3) O górach (=EV26) 7. (67) Człowiek Smonenai(n)s 8. O rozróżnieniu i miejscach w lasach 8. (169) Vater Towis 9. O drogach między ziemiami O budynkach (=EV9) 9. (193) Hüs Buttan 10. O pokrewieństwie człowieka 10. (236) Ackerman Artos 11. O urzędnikach (=EV16) 11. (294) Wayn Abasus 12. O tych, którzy trudnią się zdobywaniem pożywienia (rolnik, myśliwy) 12. (316) Möle Malunis 13. O przygotowywaniu pieczywa (mola mol, fornarius beker) (=EV 12, EV E13) 13. (329) Becker Pecore 14. O przygotowywaniu żywności (cocus koch) 14. (347) Garbreter Aubigo 15. O różnych rodzajach żywności (lac milch) 15. (382) Kretzem Karczemo (384 malcz Piwaltan) 16. O różnych rodzajach napojów (brasiator melcer, brasium malcz) 16. (404) Herre Rikıs 17. O rzemieślnikach wykonujących odzież (textor weber) 17. (429) Ros Rusis 18. O wytwórcach odzieży (sartor schrader) 18. (440) Seteler Balgninis 19. O wytwórcach wyrobów skórzanych (sutor schowrt) 19. (454) Weber Tuckoris 20. O rzemieślnikach budowlanych 20. (473) Schroter Scrutele 21. O narzędziach niezbędnych do wymiany towarów (=EV 11, 17, 18) (sprzedawca satlär) 21. (496) Schuwert Schuwikis 22. O osobach prowadzących łaźnie (balneator, bader) 22. (513) Snẏt Wris 23. O zwierzętach dzikich i ich gatunkach (=EV26) 23. (550) Beder Stubonikis 24. O artykułach gospodarstwa domowego, których nie można spożywać (=EV17) 24. (560) Vysch Suckis 25. O dzikich zwierzętach (=EV26) 25. (586) Walt Medan 26. O gatunkach ptaków (=EV30) 26. (647) Tyer Alue 27. O rybach (=EV24) 27. (671) Varre Lonix 28. O jadowitych robakach (=EV31) 28. (687) Milch Dadan 29. O częściach zwierząt (=EV7) 29. (696) Jeger Medis 30. (706) Vogel Pepelis 31. (774) Slange Angis 32. (792) Werd Swetan Straipsniai / Articles 17 ILJA LEMEŠKIN Tabela ukazująca podobieństwo treści i struktury ma swoją specyfikę, której badacz nie potrafił właściwie podkreślić. Autor przyznaje, że Liber ordinis rerum jest znacznie bardziej stabilnym dziełem leksykograficznym. W publikacji P. Schmitta składa się ono aż z 250 rozdziałów, co trudno skorelować z blokami tematycznymi słownika elbląskiego, których jest zaledwie 32 (Ferri 2018: 127–128). Zamieszczone po lewej stronie fragmenty łacińskich tytułów oraz ciągła numeracja rozdziałów, mogące wizualnie sugerować znacznie ściślejszy związek porównywanych zabytków, są kwestią umowną: „I have subsumed different subchapters of the LOR [Liber ordinis rerum – I. L.] under the same heading in cases in which different chapters were clearly expansions of the preceding and more general one, like, e.g. De artificibus pro vestitu, De diversis metiebus pannorum, De preparatibus vestium et vestibus, De partibus vestimentorum, De ornamentis, De pannis ad ornatum spectantibus, which I have subsumed under only just one title, de artificibus pro vestitu; this implies that the numbers I have written next to each ‘chapter’ do not designate the order of the same chapter in the MSS of LOR, but are intended only to facilitate comparison with the EV [Elbing Vocabulary – I. L.], which I think is significant in many regards. In addition, the Liber includes several grammatical chapters, which adds up to the total of 250 in Schmitt’s edition. I have added (in bold), in the left column, after the title of each chapter, some Latin-German entries which have a correspondent in the right column“ (Ferri 2018: 127–128). Ostatecznie R. Ferri dochodzi do ostrożnych wniosków, które zaobserwowane paralele strukturalne i treściowe wywodzą z ciągłości dawnej i wspólnej (uniwersalnej) tradycji leksykograficznej: „EV mirrors closely the sequence of chapters found in LOR, in turn inherited from the arrangement of all such lists and most other classified glossaries from antiquity onwards. First come the words for ‘God’ (the various deities of classical mythology in the ancient glossaries), the sky, the weather, and the four elements. Then comes the human world: the human anatomy, kinship, bonds and other relationships describing social relationships. The next group includes nouns for human activities, first the agriculture, then manufacturing (weaving, shoemaking, working textiles). The last section is devoted to animals and plants. Medieval glossary and encyclopedic writers had inherited this preordained structure from antiquity: bilingual Greek-Latin glossaries always follow this macrostructural pattern: the gods and heavens, the human body and the human nature, human activities including the production of food and drink, agriculture, animals, plants“ (Ferri 2018: 130–131). O potencjalnym możliwym bezpośrednim związku między Liber ordinis rerum a słownikiem elbląskim badacz wypowiada się bardzo ostrożnie: „The EV follows one such pre-existing template, close to what we have in the LOR, which I have chosen as a term for comparison because in terms of language (Niederdeutsch), geographical distribution and date may 18 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Senoji baltų leksikografija Hanzos pirklių tarnyboje. Rankraščių žodynų paskirtis bei sudaromo laikas mogły być zbliżone do tego, co autorzy EV wykorzystali jako wzór przy gromadzeniu i rejestrowaniu danych pruskich” (Ferri 2018: 127). Z taką ostrożnością (may have been close) należy się zgodzić, ponieważ między słownikami łacińsko-niemieckimi i niemiecko-pruskimi można uchwycić co najmniej jedno ogniwo pośrednie, a mianowicie słownik niemiecko-x lub x-niemiecki o przeznaczeniu handlowym, którego reprezentantami są wspomniane już rosyjsko-niemieckie prace leksykograficzne. Wzajemne relacje między słownikami można przedstawić w następującej sekwencji: Liczby rzymskie oznaczają przesunięcia funkcjonalne między źródłami leksykograficznymi: od hermeneutyki i edukacji ku pragmatycznemu zastosowaniu leksykografii, zapewniającemu zysk. Procesowi temu towarzyszy nieunikniona zmiana strukturalna. Właśnie ze względu na dwupłaszczyznową strukturę językową hipotezę R. Pälslera o edukacyjnym przeznaczeniu słownika elbląskiego i szkolnej sferze jego użycia należy oceniać krytycznie. Gdyby kompilator rzeczywiście kierował się celami trivium, wybrałby łacińsko-niemieckie źródło leksykograficzne i w żadnym razie nie zrezygnowałby z rejestru łacińskiego. Wówczas powstałby zwyczajny słownik trójjęzyczny: łacińsko-niemiecko-pruski. Właśnie w ten sposób (przez „rozbudowywanie” istniejących słowników dwu- lub trójjęzycznych) w średniowieczu i renesansie zazwyczaj kształtowała się leksykografia w językach narodowych. Trudno wyobrazić sobie autora, który odrzuciłby część łacińską, na przykład Konstantyna Sirvydasa, publikującego zamiast Dictionarium trium linguarum okrojony, czyli polsko-litewski słownik (por.: 1489 r. Trialog Vīdenský; XVI w. Vokabülär hebrejsko-německo-latinsko-český; Dictionarius trium linguarum. latine. teutonie: Boemice [...] 1513; Dictionarius Trium Linguarum Latine Teutonice et Polonice [...] 1528; Dictionarius Latine, Germanice, Polonice et Ungarice 1531 itd.). Regionalna dwujęzyczność wskazuje, że autor / Straipsniai / Articles 19 ILJA LEMEŠKIN użytkownik słownika był praktykiem, a nie akademikiem. Oczywiście pozostaje możliwość, że słownik elbląski nie był pierwszym tego rodzaju, tj. został sporządzony na wzór starszego słownika niemieckiego, na przykład niemiecko-rosyjskiego. 1.5.1. Spośród najstarszych znanych jeszcze słowników rosyjsko-niemieckich naszą uwagę przyciągają trzy dzieła, których powstanie w XIII–XIV w. było uwarunkowane działalnością kupców hanzeatyckich: a) Źródło leksykograficzne Einn Russich Buch – książka z rozmów w językach rosyjskim i górnoniemieckim, zawierająca słownik (1r–113r ff.; słownik zajmuje 68r–89r ff.) – obecnie przechowywane jest w większym kodeksie (łącznie 147 f.) w Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie. Przed II wojną światową kodeks o tej samej sygnaturze, Ms. slav. fol. 18, przechowywany był w Berlinie (Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz). Analiza znaków wodnych wskazuje, że zabytek rękopiśmienny został po raz ostatni przepisany w latach 1581–1591 (Falowski 1992: 4). Strona tytułowa ujawnia jednak czas i okoliczności, w jakich i z jakiego powodu sporządzono dwa wcześniejsze odpisy: Nazywają mnie księgą ruskojęzyczną, w ziemi niemieckiej zupełnie nieznaną. Niech Bóg pozwoli temu, kto mnie spisał, żyć radośnie i umrzeć. Amen. Pomóż, Boże, w tym, co zaczynam; niech osiągnę szczęśliwy koniec. Temu, kto to napisał, niech Bóg da, zgodnie ze swoją wolą, żyć tutaj, na tej ziemi, a jego duszę niech Bóg przyjmie do siebie. Thomas Schroue jest jego imieniem; niech będzie znany Bogu. Amen, Anno Domini *146* Thomasa Schrouego wiarygodnie utożsamia się z burmistrzem Tartu, który w 1494 r. w składzie poselstwa Hanzy odwiedził Moskwę, a po powrocie z podróży przedstawił krótkie sprawozdanie z nieudanych negocjacji z Iwanem III (Alexeev 1951: 109–110). W Moskwie rozstrzygano przede wszystkim kwestię „językową”, gdyż władze carskie wcześniej zatrzymały tłumacza Hanzy. Zatrzymanie tłumacza musiało przynajmniej częściowo doprowadzić do zgromadzenia rękopiśmiennego słownika i książek rozmówek, ponieważ 20 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Stara leksykografia bałtyjska w służbie kupców hanzeatyckich. Przeznaczenie i czas powstania słowników rękopiśmiennych Należało porozumiewać się z Moskalami. Do tego czasu Einn Russisch Buch mogła być przechowywana w „Niemieckim Dworze”, który działał w Nowogrodzie od 1192 r. Sporządzony wcześniej i stale uzupełniany „praktyczny podręcznik” był potrzebny młodym, początkującym kupcom (ich liczba w kantorze w niektórych latach sięgała 150–200 osób!), którzy, korzystając z niego, zdobywali przydatne w handlu kompetencje językowe. W 1494 r., gdy Iwan III likwidował faktorję hanzeatycką, źródło to wraz z innymi niemieckimi rękopisami nowogrodzkimi naturalnie zmieniło miejsce przechowywania. A zatem T. Schroue mógł zabrać słownik ze sobą, przepisać go albo zlecić przepisanie podległemu mu człowiekowi. Musiało się to wydarzyć jeszcze pod koniec XV w., ponieważ zmarł w Tartu w latach 1498–1501, pełniąc funkcję burmistrza tego miasta. Podana na stronie tytułowej data 1546 r. wskazuje z kolei na istnienie kolejnego pośredniego odpisu, który trafił do druku podczas przygotowywania książki (Akeceev 1951: 108). Świadczyć o tym może inwokacja do czytelnika, tj. początkowy czterowiersz, którego forma i treść są charakterystyczne dla publikacji XVI-wiecznych. Na czterowiersz słownika prawdopodobnie wpłynęła inwokacja do czytelnika autorstwa C. Schnausa, która ukazała się drukiem po raz pierwszy nie później niż w 1546 r. (więcej na ten temat: Lemeškin 2017). A zatem popularne źródło językowe, które w połowie XVI w. omal nie zostało wydane, było w ciągu stulecia przepisywane co najmniej trzykrotnie. „Ruska księga” bez wątpienia była stale aktualizowana już wcześniej. Oryginał słownika z XII–XIV w. musiał mieć mniej więcej taką samą strukturę, tj. być podobnie podzielony na rozdziały tematyczne (w Einn Russisch Buch jest ich 43), ale rozdziały te musiały zawierać znacznie mniej jednostek leksykalnych. Z czasem zmieniła się również postać niemieckiej części słownika. Gerld Stone odnalazł w rękopisie wiele sporadycznie występujących form dolnoniemieckich (Stone 1990). Potwierdza to wcześniej wysuniętą hipotezę (Jakobson, Schooneveld 1961; Gernentz, Korol, Rösler 1988: 39–40), że protograf słownika obejmował języki rosyjski i dolnoniemiecki. Zasób rosyjskich słów jednoznacznie wskazuje z kolei na Nowogród i/lub Psków, tj. na obszar, w którym stale koncentrowały się interesy handlowe Hanzy. Źródło wydał i szczegółowo zbadał Adam Falowski (Falowski 1992, 1997). b) Rosyjsko-dolnoniemiecka książeczka konwersacyjna i słownik, przepisane i uzupełnione w 1607 r. w Połocku przez Toniesa Fennego (Tonnies Fenne gheordt dit boek. || Anno 1607 den 1 septemb. || zu Pleschow geschreven – 1 p.). Przez długi czas uważano, że rękopis przechowywany w Królewskiej Bibliotece Duńskiej (sygn. Thott 1104 4) jest oryginalnym dziełem leksykograficznym z początku XVII w. (słownik zajmuje s. 31–130), jednak polscy badacze ustalili, że około 80% danych językowych pokrywa się z materiałem leksykalnym T. Schroue’a Einn Russisch Buch (Бочек 3003: 215). Oznacza to, że oba słowniki o identycznej strukturze wywodzą się ze wspólnego protografu (na temat tożsamości tekstów i struktury słowników zob. także Jakobson, Schooneveld 1961: 5–31). Straipsniai / Articles 21 ILJA LEMEŠKIN Od 1961 r. źródła te były systematycznie publikowane i badane przez Louisa Leonora Hamericha, Romana Jakobsona, Antoniusa Hendrikusa van den Baarsa oraz Hansa Joachima Gernenza (Jakobson, Schooneveld 1961; Hamerich, Jakobson 1970; Baar 1885; Gernenz 1986). Niedawno rękopis ponownie odczytali (Hendriks, Schaeken 2008; Hendriks 2011)8 i włączyli do bazy danych TITUS9 Pepijn Hendriks i Jos Schaeken. W słowniku znajdujemy 54 rozdziały tematyczne. c) Rosyjsko-dolnoniemiecka książeczka konwersacyjna i słownik zatytułowane Ein Rusch Boeck.... Zabytek leksykograficzny (liczący 94 karty) jest przechowywany w Bibliotece Jagiellońskiej; przed II wojną światową znajdował się w Berlinie (Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz) pod tą samą sygnaturą, Ms. slav. quart. 14. Rękopis szczegółowo badał A. Fałowski, który datował go na połowę XVI w. i wiązał jego pochodzenie z Pskowem (Fałowski 1994, 1996). Słownik składa się z 35 jednostek tematycznych. 1.5.2. Wszystkie wymienione źródła leksykograficzne, znacznie bardziej zbliżone (pod względem struktury i objętości) do słownika elbląskiego niż do Liber ordinis rerum, łączy ścisły związek tekstologiczny, którego natura pozostaje jednak niejasna. Żadnego rękopisu nie można wyprowadzić bezpośrednio z innego ani odwrotnie. Zachowane odpisy są dość stare (jeden reprezentuje redakcję z końca XV w., drugi odzwierciedla sytuację z połowy XVI w., a trzeci — z początku XVII w.), a kolejność przedstawienia bloków tematycznych znacznie się w nich różni. Poniżej, bez specjalnego wyboru ani uzgadniania, podajemy po kolei wszystkie tytuły rozdziałów poświadczone w rękopisach: Einn Russisch Buch (redakcja słownika z 1546 r.) Ein Rusch Boeck... (połowa XVI w.) Tönies Fenne (1607 r., Psków) O Bogu i sprawach niebieskich O Bogu i rzeczach niebiańskich O czterech żywiołach O porach roku O naturze Niemców O wietrze i księżycu O stanie duchownym O władzy świeckiej Nazwy miesięcy i dni O stanie świeckim O porach roku i cieple, a także o czasie O czterech porach roku O przyjacielu i towarzystwach O wszelkiego rodzaju wodzie O stanie duchownym i zarządzaniu O osobach męskich O czterech żywiołach O stanach świeckich i rządach O rzemiosłach O 12 miesiącach. O czterech porach roku O przyjaźni i pokrewieństwie O miastach O całym życiu i istocie człowieka O osobach i wyglądzie ludzi 8 https://opacess.leidenuniv.nl/handle/1887/17831. 9 http://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/slav/russ/fenne/fenne.htm. 22 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Stara leksykografia bałtycka w służbie kupców Hanzy. Przeznaczenie i czas powstania słowników rękopiśmiennych Einn Russisch Buch (redakcja słownika z 1546 r.) Ein Rusch Bec... (połowa XVI w.) Tönies Fenne (1607 r., Psków) Vom Steden Vnnd Landschafften Van Krüges Lüden Van geschiden luden guder artt Vom Gewete Tu chcę wspomnieć o ojcu i matce, siostrze i bracie oraz krewnych Van vngeschikten luden boß artt O miarach i łokciach O rozmaitych nazwach ludzi O nazwach ludzi O rybach O różnych urzędach i mistrzach O krajach i miastach O ptakach O pismach i listach O narodach i ludziach O drewnie O książkach O różnych rzemiosłach O zbożu O odzieży O wojnie i innych sprawach O bydle O miastach, zamkach, krajach i wsiach O różnego rodzaju zabawkach O koniach O octach, uciskaniu i potrzebnym wyposażeniu O miarach i wagach O dziczyźnie lub towarach z dziczyzny O domu i gospodarstwie domowym Szerokie i wąskie O żywności O wszelkiego rodzaju drewnie, krzewach i innych nazwach O ziemi O napojach O dzikich zwierzętach, innym bydle i koniach O wodach O morzu i statkach O jeździe konnej O krzewach i drewnie O sprzętach domowych i ich wyposażeniu O wszelkiego rodzaju rybach w wodzie O owocach ziemi O gospodarstwie domowym i jego wyposażeniu O rozmaitych ptakach i drobiu O rozmaitym zbożu O wyrobach żelaznych O złocie, srebrze, żelazie i miedzi O rozmaitym ptactwie dzikim i domowym O tkactwie O różnicach w pieniądzach O rozmaitych przyprawach O młóceniu O rozmaitych jagodach ziemnych i jabłkach O rybach i gatunkach zwierząt O pisarstwie O pisaniu, ludziach i chorobach O dzikich zwierzętach O ludzkich członkach O statkach O zwierzętach oswojonych O imionach męskich O kamieniach szlachetnych O koniach O łóżkach i ich wyposażeniu O rozmaitym winie i piwie O zbroi dla koni O odzieży O węgorzach i ziołach O rozmaitych włoskich rzeczach Straipsniai / Articles 23 ILJA LEMEŠKIN Einn Russich Buch (redakcja słownika z 1546 r.) Ein Rusch Boeck... (połowa XVI w.) Tönies Fenne (1607 r., Psków) O jeździe konnej O jedwabnych tkaninach O różnego rodzaju mięsie O wojnie i jej wyposażeniu O tkaninach ściennych O różnego rodzaju napojach O tańcu, śpiewie i skakaniu O różnego rodzaju piórach O częściach ciała ludzkiego O dymie, jak niżej następuje O miarach, ciężarach, wagach i wszelkiego rodzaju towarach kupieckich O odzieży O wszelkiego rodzaju towarach, jak niżej następuje O towarach okrętowych O wszelkich przyprawach O sprzęcie domowym O szlachetnych kamieniach O futrach O złocie i wyrobach ze złota O narzędziach rzemieślniczych O rosyjskiej monecie O statkach O jedwabnych tkaninach O wszelkiego rodzaju futrach O wszelkiego rodzaju barwnikach O wszelkiego rodzaju skórze i wyprawionych skórach O wszelkiego rodzaju sukni O wszelkiego rodzaju towarach niemieckich O soli i śledziach O wosku i łoju O tłuszczu i konopiach O kamieniach szlachetnych O złocie i srebrze O monecie ruskiej O ziołach i przyprawach O jedwabnych tkaninach O płótnie lnianym O różnego rodzaju futrach O różnego rodzaju suknie Różnice między omawianymi zabytkami wskazują, że w XIV–XV w. musiało istnieć więcej niż kilka podobnych odpisów, które już wówczas tworzyły zawiłą sieć pod względem tekstologicznym. Świadczy to o dużym zapotrzebowaniu na „Księgi ruskie” i ich rozpowszechnieniu. Dokładnego stosunku trzech zachowanych odpisów raczej nie uda się ustalić (chyba że na podstawie analizy porównawczej słownika elbląskiego). Rekonstrukcję wspólnego protografu komplikuje fakt, że nagłówki rozdziałów dotyczących tych samych terminów różnią się. Poniżej podamy nazwy rozdziałów obok siebie, nie uwzględniając ich miejsca w układzie słowników: Einn Russich Buch (redakcja słownika z 1546 r.) Ein Rusch Boeck... (połowa XVI w.) Tönies Fenne (1607 r., Psków) O Bogu i sprawach niebieskich O Bogu i sprawach niebieskich 24 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Stara leksykografia bałtycka w służbie kupców hanzeatyckich. Przeznaczenie i czas powstania słowników rękopiśmiennych Einn Russisch Buch (redakcja słownika z 1546 r.) Ein Rusch Boec... (połowa XVI w.) Tönies Fenne (1607 r., Psków) O porach roku O porach roku i dniach, cieple, a także dźwiękach O czterech porach roku O stanie duchownym O sprawach duchownych O stanie i ustroju duchownym O stanie świeckim O świeckich przełożonych O stanie i ustroju świeckim O przyjaciołach i powinowatych Tutaj chcę pisać o ojcu i matce, siostrze i bracie oraz pokrewieństwie O przyjaźni i pokrewieństwie O czterech żywiołach. O rozmaitych wodach O czterech żywiołach, o towarach, o wietrze i księżycu, o ziemi, o ogniu O różnych osobach O osobach i wyglądzie ludzi; o ludziach dobrego charakteru; o ludziach niezręcznych i złego charakteru O rzemiosłach O rozmaitych małpach i mistrzach O rozmaitych rzemiosłach O miastach, o miastach i krajach O miastach i zamkach, krajach i wsiach O krajach i miastach O wadze, miarach i łokciach O miarach, ładunkach, wagach i rozmaitych towarach kupieckich O miarach i wagach O rybach O różnych rybach w wodzie O rybach i innych gatunkach O ptakach O różnych ptakach pod niebem O wszelkich ptakach, dużych i małych O drewnie O różnych rodzajach drewna i krzewów oraz innych drzewach O krzewach i drewnie O bydle, o dzikiej zwierzynie lub dzikich zwierzętach O dzikich zwierzętach i innym bydle oraz piórach O dzikich zwierzętach, o zwierzętach oswojonych O koniach O umaszczeniu koni O koniach O narzędziach i naczyniach O jedzeniu, piciu i potrzebnych rzeczach O wszelkich napojach, o wszelkiej żywności O morzu i statkach O statkach O statkach Straipsniai / Articles 25 ILJA LEMEŠKIN Einn Russisch Buch (redakcja słownika z 1546 r.) Ein Rusch Boec... (połowa XVI w.) Tönies Fenne (1607 r., P. Škovas) O sprzętach domowych i ich wyposażeniu; o gospodarstwie domowym i jego wyposażeniu O domu i gospodarstwie domowym O sprzętach domowych; o narzędziach rzemieślniczych O pisarstwie O listach i pismach; o książkach O artykułach piśmiennych O częściach ciała ludzkiego O człowieku, całym ciele i jego naturze O ludzkich członkach O imionach mężczyzn O rozmaitych imionach ludzi O imionach ludzi O ubraniu O ubraniach O odzieży O wojnie i jej wyposażeniu O ludziach wojny O wojnie i sprawach wojskowych O złocie i wyrobach ze złota O złocie, srebrze, żelazie i miedzi O złocie i srebrze O różnego rodzaju ziołach O jadalnych ziołach O ziołach i przyprawach O szlachetnych kamieniach O szlachetnych kamieniach O szlachetnych kamieniach O jedwabnych tkaninach O jedwabnych tkaninach O rozmaitych kolorach O różnych barwach O rozmaitych kolorach O różnych sukiennych tkaninach O sukiennych tkaninach O różnych sukiennych tkaninach O rosyjskiej monecie O pieniądzach i wymianie O rosyjskiej monecie O 12 miesiącach. O czterech porach roku Nazwy miesięcy i dni O uzbrojeniu konnym O uzbrojeniu konnym O wszelkiego rodzaju jagodach i owocach O owocach ziemi, o wszelkiego rodzaju zbożu O wyrobach żelaznych O wszelkiego rodzaju naczyniach O tańcach, śpiewie i skakaniu O wszelkiego rodzaju grach Spośród trzydziestu dwóch działów tematycznych słownika elbląskiego tylko osiem nie znajduje nominalnych odpowiedników: „Gospodarstwo i prace rolne” (w słowniku elbląskim jest to dział 10.), „Koła i sanie” (11.), „Młyn” (13.), „Szewstwo” (21.), „Łaźnia” (23.), „Mleko, przetwory mleczne” (28.), „Łowiectwo” (29.) oraz „orbis mundi” (32.). Dwadzieścia trzy działy słownika elbląskiego mają wyraźne odpowiedniki w co najmniej dwóch odpisach „Ksiąg ruskich”. Dla jednego działu tematycznego można wskazać odpowiednik tylko w jednym z nich: „Gady i owady” w słowniku elbląskim – „Van allerley gewrme” u T. Fennego. Możliwe, że ten uzupełniony dział w odpisie T. Fennego wywodzi się z protografu słownika rosyjsko-niemieckiego (bliskiego słownikowi elbląskiemu 26 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Senoji baltų leksikografija Hanzos pirklių tarnyboje. Rankrašinių žodynų paskirtis bei sudaromo laikas słowniku), jednak inne unikatowe rozdziały mogą mieć charakter wtórny, innowacyjny. Konkretnie są to: Enn Russisch Buch (redakcja słownika z 1546 r.) Ein Rusch Boeck... (połowa XVI w.) Tönies Fenne (1607 r., Psków) O zbożu, o jego transporcie, o młockach, o modlitwach i ich wyposażeniu, o rzeczach użytecznych, jak poniżej następuje, o wszelkich towarach, jak poniżej następuje O skorupach, biegach i chorobach, o wszelkich winach i piwie, o jedwabnych tkaninach O narodach i ludziach, szerokości i długości, o wszelkim mięsie, o wszelkich towarach, o wszelkiej skórze i futrach, o soli i śledziach, o wosku i talerach, o flaszkach i konopiach, o lnianych tkaninach 1.5.3. Zróżnicowanie nagłówków grup pozwala przypuszczać, że protograf słowników rosyjsko-niemieckich nie zawierał tytułów rozdziałów, tzn. pod tym względem przypominał słownik elbląski, w którym słowo kluczowe wyodrębniające blok tematyczny zaznaczono kolorem. To częściowo wyjaśnia powstanie niektórych „nadmiarowych” bloków tematycznych. Tekst uporządkowany według słów kluczowych (tematycznych) stwarzał przestrzeń do wyodrębnienia określonej warstwy leksykalnej i „przeprofilowania” jej w odrębną dziedzinę semantyczną. Wystarczyło dodatkowo pokolorować inicjał, aby rozbudować taki rozdział. Proces ten można zilustrować na przykładzie słownika elbląskiego. Przyjrzyjmy się na przykład następującym po sobie rozdziałom tematycznym: „Ciało człowieka, zdrowie” (EŽ 67–168), „Rodzina, krewni” (EŽ 169–192), „Domy, budynki gospodarcze” (EŽ 193–235). Podstawę rozdziału „Rodzina, krewni” stanowią pojęcia pokrewieństwa, jednak rozdział kończy kilka słów o zabarwieniu społecznym i związanym z przeznaczeniem do pracy (EŽ 190–192): Wskazane jednostki leksykalne tworzą przejście semantyczne od jednego pola tematycznego do drugiego, ponieważ przed rozdziałem „Domy, budynki gospodarcze” mówią o personelu domowym bliskim rodzinie lub ją otaczającym. W tej pozycji słownika (słowniki pojęciowe należy czytać również wertykalnie, ponieważ podczas ich sporządzania wyrazy gromadzono na zasadzie skojarzeń semantycznych) wyrazy Waklis, Geweinis, Merg powinny oznaczać „sługę, parobka” (jak Straipsniai / Articles 27 ILJA LEMEŠKIN woikello „knecht – sługa (parobek)” GrG 79 – PŽE IV 213), „służący, najemnik” oraz, odpowiednio, „dziewczyna, służąca”. A zatem w omawianym miejscu słownik skrywał pewien potencjał do utworzenia nowej grupy terminów. W słowniku elbląskim pozostał on niewykorzystany, ponieważ sam skostniały i nierozwinięty słownik (wskutek zaniku języka z użycia) stał się ślepą uliczką tradycji leksykograficznej. Z kolei słowniki rosyjsko-niemieckie, które wyewoluowały z zabytków o takiej samej lub podobnej strukturze, przez długie wieki pozostawały aktualne, tj. były udoskonalane i rozszerzane (nawet w XVII w.). Dostrzeżono w nich wspomniany potencjał i należycie go wykorzystano, dlatego po rozdziale o pokrewieństwie „Von freund vnd Geschefften” zgodnie z regułą następują „Von Mannes Personen” oraz „Von Handwercken” (redakcja T. Schroue’a Ein Russich Buch). Tę samą sekwencję, lecz pod innymi tytułami rozdziałów, przedstawiono w anonimowym XVI-wiecznym Ein Rusch Boeck... (Hier wil Ic schrieen van Vader vnd moder Süter vnd Broder vnd Frundschap [...] Van Allerlei Ampten und meisters) oraz w odpisie T. Fennego (Van frundtschap und thoeborige [...] Van allerlei hantwercken). Wtórny ciąg tematyczny „O zajęciach, obowiązkach zawodowych”, który rozwinął się na obrzeżach rozdziałów „Rodzina, krewni” i „Dom, budynki gospodarcze”, mógł również sprawić, że dołączono inne semantycznie pokrewne pola tematyczne, umieszczone z wyprzedzeniem, tj. przed omówieniem krewnych: „Von dem Geistlichen Standt”, „Vom weltlichen Stande” (T. Schroue’a Ein Russich Buch); „Van Geistüchen wesen”, „Van weldtlicker Oberü-gheütt” (XVI-wieczny Ein Rusch Boeck...); „Van geistlichen stand vnd regiment”, „Van weltlichen stande vnd regiment” (T. Fennego). Odnosi się wrażenie, że układ „ruskich ksiąg” pod względem kształtu, objętości i struktury był podobny do słownika elbląskiego. Porównanie prac leksykograficznych niekiedy ujawnia bliższy związek między słownikiem elbląskim a pochodzącym z połowy XVI w. Ein Rusch Boeck... (dotyczy to na przykład wspólnej liczby bloków tematycznych i kolejności ich przedstawienia na początku rękopisów: „Van Gott vnd hemmelschen dingen – EŻ 1; „Van Geistüchen wesen“; „Van weldtlicker Oberügh eütt“; „Van tiden des Jars vnd den werne Auch tunden“ – EŻ 2; „Van Allerlei Watter“, „De quatuor Elementis“ – EŻ 3–6; „De 12 Mensibus. De quatuor Tempora auiji“; „Van müinschen dat ganze lijf vnd sin wesen“ – EŻ 7; „Van Krüges Lüden“ – EŻ 16; „Hier wil Ic schrieen van Vader vnd moder Süter vnd Broder vnd Frundschap“ EŻ 8 itd.), gdzie indziej jednak można znaleźć podobieństwa do innych odpisów. Wydaje się, że słownik elbląski będzie pomocny w rekonstrukcji układu słowników rosyjsko-niemieckich. Związek między układami słownika elbląskiego i „ruskich ksiąg” można na razie jedynie zgadywać. Średniowieczna leksykografia hanzeatycka musiała być ograniczona, gdyż hanzeaci nie napotykali większych problemów komunikacyjnych na Morzu Północnym i zachodnim wybrzeżu Bałtyku. Ze względu na pokrewieństwo języków i dyglosję 28 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Senoji baltų leksikografija Hanzos pirklių tarnyboje. Rankrašinių žodynų paskirtis bei sudaromo laikas nie mieli trudności z wykonywaniem swojej pracy w kantorach w Niderlandach i Skandynawii. Nieco bardziej złożona sytuacja panowała w Anglii, gdzie pod wpływem języka francuskiego mieszana komunikacja werbalna (oparta na dolnoniemieckim) była bardziej skomplikowana. Na tym obszarze można już potencjalnie spodziewać się pomocniczych słowniczków rękopiśmiennych, które ułatwiały początkującym kupcom hanzeatyckim orientację językową. W miarę posuwania się ku Europie Wschodniej zapotrzebowanie na słowniki dwujęzyczne nieuchronnie rosło, ponieważ kupcy coraz częściej stykali się z „obcymi” językami. Dlatego na Wschodzie można przewidywać prace leksykograficzne o różnym stopniu dawności, obejmujące pary językowe: dolnoniemiecki–słowiański (na przykład rosyjski lub polski), dolnoniemiecki–bałtycki (pruski, łotewski), dolnoniemiecki–ugrofiński (estoński, liwski). Oczywiście jest to tylko teoretyczna możliwość, która nie oznacza, że rzeczywiście sporządzono wówczas wszystkie takie słowniki. Atsižvelgus į Hanzos regiono kalbinę specifiką (plačiau: Скайре, Фердинанд 2002: 78–80), būtų galima hipotetiškai svarstyti apie mūsų laiku nepasiekusio dvikalbio žodyno pavyzdį, pavyzdžiui, vokiečių–anglų kalbą, kuris vėliau buvo panaudotas sudarant vokiečių–prūsų ir (arba) vokiečių–rusų kalbų žodynus. Kita vertus, Elbingo žodynas gali būti kildinamas iš vokiečių–rusų kalbų žodyno, iš kurio ilgainiui išsirutuliojo mūsų dienas pasiekusios gerokai išplėtotos „Rusiškos knygos“. Galėjo būti ir atvirkščiai: XIII a. vokiečių–prūsų kalbų žodynas galėjo padėti pamatą „Rusiškai knygai“ atsirasti. Kokia bebūtų raidos kryptis, mums svarbu kultūrinis istorinis kontekstas ir praktinis gimininių žodynų funkcionavimas, kuris lėmė jų sandarą ir turinį. 1.6. Analogia z okolicznościami powstania słowników rosyjsko-niemieckich oraz ich funkcjonowaniem pomoże lepiej zrozumieć początki i typologię słownika elbląskiego. Praktyczne podejście kupców hanzeatyckich do języków obcych trafnie scharakteryzowały Catherine Squires i Svetlana Ferdinant: „Zalety, jakie daje znajomość języka partnera, są oczywiste. To właśnie w źródłach dotyczących Rusi wspomina się o sprakerere – synach kupieckich uczących się języka rosyjskiego [...]. Opanowanie języka obcego stanowiło obowiązkowy element programu kształcenia początkujących kupców hanzeatyckich [Bruchhäuser 1989, 99, 118]. Przy tym, o ile pozwalają sądzić źródła, podejście do nauki języka było wyłącznie praktyczne: „uczniowie” hanzeatyccy zdobywali wiedzę w ustnych kontaktach z rosyjskimi gospodarzami podczas pobytu na dworach bojarskich. Już w projekcie układu z lat 1268–1269 przewidziano możliwość wysyłania niemieckich i holenderskich młodzieńców na Ruś w celu opanowania języka: Hospites libere et sine contradictione pueros suos mittant ad discendum loquelam in terram quoque uolunt” (Скайре, Фердинанд 2002: 59). Należy tu szczególnie podkreślić konieczność znajomości języka. Zarówno pierwowzór „ruskich ksiąg”, jak i poprzednik słownika elbląskiego musiały obejmować najróżniejsze dziedziny życia codziennego: od spraw dworu i możnych po Straipsniai / Articles 29 ILJA LEMEŠKIN rozmaite sprawy ludzkie, aż po rozmaite zwierzęta (a w przypadku owadów także łaźnię). Nie było w nich miejsca na zagadnienia specjalistyczne. Ich pierwotnym przeznaczeniem była pomoc w ogólnej orientacji w nowym języku, pokazanie, jak nazywa się różne rzeczy w nowym miejscu. Między innymi miało to sprzyjać „nomenklaturowemu” podejściu do języka, czyli dominacji rzeczowników. Słowniki nomenklaturowe można zestawiać ze współczesnymi ilustrowanymi słowniczkami dwujęzycznymi dla początkujących (ilustracja odpowiadałaby tu niemieckiemu rejestrowi). Brak pojęć związanych z czytaniem, mierzeniem, wymianą, sprzedażą i kupnem jest również zrozumiały. To już inny poziom poznawania języka, który ze względu na swoją aktualność (w oczach przyszłych kupców) mógł, a nawet musiał, zostać specjalnie utrwalony na papierze, ponieważ takich rzeczy uczono się na pamięć, a następnie rozwijano w rozmowach. Można przypuszczać, że docelowym użytkownikiem słowników był młodzieniec, który osiągnął pełnoletność: „Znajomość języka rosyjskiego uchodziła za bardzo ważną i cenną cechę kupca prowadzącego interesy handlowe z Rusią. Jak pokazuje analiza, rosyjsko-niemieckie rozmówki Schouego, Fennego i anonimowy rozmownik z 1568 r. najprawdopodobniej nie były pojedynczymi dziełami tego rodzaju, lecz stanowiły część całej tradycji [Rösler 1990]. Autorami tych rozmówek byli z reguły młodzi synowie kupców, ponieważ osobom powyżej 20. roku życia nie uważano już za celowe rozpoczynać kariery związanej z nauką tak trudnego języka, jakim jest rosyjski. „Nen lekent boven twintich jar olt sal de sprake in deme Naugardescher richte noch to Nou-garden ennenn, he se we he si, de in des kopmanne riche wesen wille“ (Сквайр, Фердинанд 2002: 68). Język pruski bez wątpienia należał do trudnych, dlatego słownik typu elbląskiego musiał być przeznaczony dla młodego pokolenia użytkowników. Ta sama hanzeatycka strategia handlowa – oparta na szczególnym uwzględnianiu miejscowego języka – musiała być realizowana również w Prusach, zwłaszcza intensywnie po tym, jak po interwencji wojskowej u ujścia portu w Elblągu założono port (1237 r.). Dziesięć lat później (1246 r.) mieszkańcom Elbląga nadano prawa miejskie Lubeki – niekorzystne dla zakonu, ponieważ zapewniały różne ulgi i przywileje stanowi kupieckiemu10. W stosunkach prawnych kupcy uzyskali w ten sposób szczególny status (gwarantowany prawnie), co sprzyjało wyjątkowemu rozwojowi handlu. Założone w połowie XIII w. i kontrolowane przez Lubekę miasto wkrótce stało się ważnym ośrodkiem handlu międzynarodowego, gdzie kupcy dorównujący rangą kupcom miast hanzeatyckich (podróżujący przez Elbląg do Nowogrodu i z powrotem) uzyskali możliwość wolnego handlu. Uważa się, że prawa niezbyt korzystne dla zakonu nadano „z rozsądku”, tj. w podzięce za znaczące wsparcie kupców lubeckich w podbijaniu i kolonizacji Prus. Ważne jest dla nas to, że szczególna dostępność miasta 10 Później na zamieszkanym przez Prusów terytorium te szczególne prawa miejskie nadano Braniewu (1284 r.). 30 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Stara leksykografia bałtycka w służbie kupców hanzeatyckich. Przeznaczenie i czas powstania słowników rękopiśmiennych skłania kupców hanzeatyckich do konkurencji, a w konsekwencji także do zainteresowania się miejscowym językiem; to z kolei w sposób prawidłowy prowadziło do pojawienia się odrębnej kategorii ludzi – młodzieńców sprakelere. 1.7. Polityka językowa Hanzy – uległa wobec wszystkich potencjalnych partnerów handlowych – może nasuwać myśl, że powstanie słownika zawdzięczamy przybyłym stamtąd kupcom. To prawda, nie można jednak pomniejszać znaczenia miejscowych niemieckich osadników zajmujących się handlem. Nie patrzyli oni niechętnie na język miejscowej ludności, ponieważ nie postrzegali go jako przeszkody. W pewnych okresach mogło być wręcz przeciwnie. W warunkach konkurencji znajomość języka miejscowego zapewniała pozycję monopolistyczną, z której zdolni kupcy chętnie korzystali. Z samego Nowogrodu znamy surowe ograniczenia językowe. Aby wyeliminować konkurentów, realizowano tu konsekwentną „blokadę językową”, zakazując udzielania nauki języka rosyjskiego Francuzom, Holendrom, Flamandom, Walonom, Anglikom, Szkotom i innym cudzoziemcom. Na przykład podczas zjazdu w Lubece w 1423 r. przyjęto zakaz wymierzony przeciw młodzieży holenderskiej: „dat man jennen Hollendschen jungen up de sprake bringe”. Na zjeździe Hanzy w Valmierze w 1434 r. wprowadzono kolejne ograniczenie: „Ok en sall man neynes Hollanders, Zeelanders, Campeers, Vlaminghe noch Engelsche jungen doen noch doen helpen up de sprake” (szerzej na ten temat: Squires 2009: 38; Prūša 2009: 228). W przypadku języka pruskiego trudne relacje między hanzeatami a obcymi nie są poświadczone w dokumentach, jednak na ziemiach pruskich mogło wówczas istnieć pewne wewnętrzne napięcie między elblążanami a przedstawicielami wszystkich pozostałych miast Hanzy. Jest to zrozumiałe, ponieważ dla niektórych trudny lub trudno dostępny egzotyczny język stawał się ważnym narzędziem, które utrudniało przejmowanie większej części zysku na miejscowym rynku, a tym samym zapewnienie kupcom długotrwałego dobrobytu. A zatem zarówno przedstawiciele odległych miast Hanzy, jak i miejscowi kupcy (mieszczanie) z Elbląga byli zainteresowani oddawaniem swoich synów „na naukę języka pruskiego”. Słownik niemiecko-pruski i podobne źródła o charakterze językowym do znacznego stopnia zapewniały przewagę konkurencyjną, można więc nawet rozważać, czy ich rozpowszechnianie i obieg nie były ograniczane lub regulowane. Sprzyjało to kontrolowanemu przepisywaniu słowników w ramach zbiorów o specjalistycznym profilu zawodowym, które pozostawały własnością kupców. Warto w tym kontekście przypomnieć historię kodeksu elbląskiego. Do 1823 r. należał on do Abrahama Grübnaua (Abraham Grübnau, 1740–1823). Pierwszym znanym nam właścicielem był wpływowy kupiec elbląski, znany również jako gorliwy kolekcjoner książek i różnych starożytności. Kodeks elbląski mógł otrzymać od swoich kolegów, czyli kupców takich jak on, albo nabyć od przedstawicieli innych zawodów, ale bardzo możliwe, że książka przez długi czas należała do „rodziny”11. 11 Ród Grübnauów wywodzi się z Królewca. Uważa się, że przodkowie A. Grübnaua przenieśli się do Elbląga w XVII w., jednak nie stoi to w sprzeczności z naszym rozumowaniem. W dawnych Straipsniai / Articles 31 ILJA LEMEŠKIN 1.8. Warto podkreślić, że „prawo lubeckie” nadane Elblągowi w 1246 r. stanowi trzon kodeksu. Podstawę Q 84. Ten aspekt kodykologiczny jest naszym zdaniem istotny, ponieważ uzasadnia zaliczenie słownika niemiecko-pruskiego do omówionej wcześniej utylitarnej leksykografii hanzeatyckiej i potwierdza zasadność takiej klasyfikacji. Wydaje się, że dotąd nie uwzględniono należycie specjalistycznego, lokalnego składu kodeksu, czyli jego handlowo-gospodarczego charakteru. Między podstawą prawną nadaną Elblągowi a słownikiem niemiecko-pruskim zachodzi bowiem ścisły związek przyczynowy: bez trwale osiadłych w Elblągu hanzeatów leksykografia pruska zapewne nigdy by nie powstała. Sytuacja wyglądałaby zupełnie inaczej, gdyby w kodeksie figurowało prawo magdeburskie lub chełmińskie. Takie zestawienie źródeł wymagałoby zasadniczo odmiennej interpretacji. W odniesieniu do Prusów warto zwrócić uwagę także na pozostałe części składające się na kodeks. Po przegranym powstaniu w latach 1242–1249 Prusowie, jak wynika z traktatu dzierzgońskiego, mieli kierować się prawem polskim: „Poste dicti neophiti requisiti a nobis quam legem mundanam vellent eligere. vel que vellent secularia iudicia obseruare, habito inter se consilio pecierunt et elegerunt legem mundanam et secularia iudicia Polonorum vicinorum suorum. Et predicti fratres eis concesserunt benigne” (Kregždys 2012: 45). To uzasadnia włączenie prawa polskiego do kodeksu. W przypadku prawa pomezańskiego jego ścisły związek z Prusami jest również oczywisty.Polnisches Recht włączenie do kodeksu. W przypadku prawa pomezańskiego jego ścisły związek z Prusami jest również oczywisty. Uwzględniając omówione okoliczności, można postawić hipotezę, że zbiór o „pruskim” przeznaczeniu i zawartości powstał w środowisku zamkowym w Elblągu. Miasto rządzone prawem lubeckim zapewniało najkorzystniejsze warunki, uzasadniające połączenie słownika i zbiorów praw pod jedną okładką. Początkowo taki zbiór mógł obejmować „Prawo lubeckie”, „Prawo polskie” i słownik. Nie wcześniej niż w 1340 r. uzupełniono go o „Prawo pomezańskie”. Oczywiście możliwe, że rękopiśmienną księgę z posiadanych źródeł skompilowano dopiero w połowie XIV w., jednak nawet w takim przypadku podczas jej tworzenia należało uwzględnić (częściowo retrospektywnie) praktyczne interesy kupców hanzeatyckich. 1.9. Rozpatrywanie słownika elbląskiego przez pryzmat polityki językowej Hanzy i w kontekście hanzeatyckiej produkcji leksykograficznej (dwujęzycznej i utylitarnej) pomaga określić czas, w którym mógł powstać jego prototyp. Przesłanki i warunki powstania słownika ukształtowały się w połowie XIII w. Wątpliwe, czy było to możliwe przed pojawieniem się czynnika elbląskiego. Zapotrzebowanie na słownik tego rodzaju wzrosło prawdopodobnie wkrótce po nadaniu prawa lubeckiego w 1246 r., gdy na nowy rynek zaczęli napływać w poszukiwaniu zysku niemieccy kupcy i osadnicy. Taka sytuacja trwała do chwili, gdy z (rozproszone) dynastie kupieckie ustępowały miejsca osobom spoza miejscowych rodzin, które dzięki zawieraniu małżeństw zyskiwały odpowiedni kapitał. Ze względu na prowadzenie interesów majątek jednej rodziny regularnie przechodził w ręce „innych” (za sprawą ożenku). Tak mogło być również w przypadku Grūbnauów. Istotna jest dla nas przynależność do władz miejskich (Stadtrath) oraz stanu kupieckiego. 32 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Senoji baltų leksikografija Hanzos pirklių tarnyboje. Rankraščių žodynų paskirtis bei sudaromo laikas dostawcami i nabywcami różnych towarów można było negocjować wyłącznie po prusku. W porównaniu z innymi ziemiami pruskimi okres ten na Pomezanii nie był długi. Szybko znacznie wzrósł tu poziom użycia języka polskiego i niemieckiego. Od początku lub połowy XIV w. można mówić o warunkach dwujęzyczności przynajmniej w tej specyficznej komunikacji kontaktowej, w którą byli zaangażowani kupcy hanzeatyccy. Wyznacza to górną granicę, tj. moment, do którego sporządzenie słownika nomenklaturowego miało jeszcze sens. Można zatem wyobrazić sobie warunkowy przebieg powstawania kodeksu elbląskiego w następujących etapach: a) W okresie około 1237–1300 r., w odpowiedzi na potrzeby sprek(e)lere Hanzy, sporządzono słownik języka niemieckiego i pruskiego lub pruskiego i niemieckiego (słowniki), który (które) mógł (mogły) znacznie różnić się od odpisu P. Holcveschera (mógł/mogły zawierać lub musiały zawierać rozmówki, zob. niżej). b) „Prawo lubeckie” nadane Elblągowi, stanowiące podstawę kodeksu o sygn. Q 84, reprezentuje redakcję prawa powstałą nie później niż w 1300 r. (jej początki wywodzi się z rękopisu „Prawa lubeckiego”, który do II wojny światowej (sygn. E 135) przechowywano w archiwum miejskim Elbląga – Päsler 2003: 234). Możliwe zatem, że w okresie mniej więcej od 1300 do 1340 r. powstała pergaminowa księga rękopiśmienna, obejmująca „Prawo lubeckie” nadane Elblągowi, „Polski kodeks prawny” oraz słownik, wszystkie mniej więcej współczesne sobie. c) „Prawo pomezańskie” włączono później, po 1340 r. Zbiór o takim składzie najprawdopodobniej przepisał (nie sporządził) P. Holcvescher w drugim ćwierćwieczu XV w. lub w połowie XV w. 2. Rekonstruowana stopniowość powstawania kodeksu elbląskiego wskazuje, że słownik języka niemieckiego i pruskiego przepisywano kilkakrotnie w różnych okresach. Wydaje się, że między oryginałem z połowy lub drugiej połowy XII w. a odpisem P. Holcveschera mogły powstać co najmniej dwie kopie pośrednie. Jest rzeczą oczywistą, że skłania to do zastanowienia się, jak na przestrzeni tych stuleci zmieniała się praca leksykograficzna. Dopóki słownik pełnił swoją pierwotną funkcję (druga połowa XIII w.), zapewne był ulepszany i uzupełniany; później jednak, gdy handel przestawił się na język niemiecki, odpisy utrwalonego słownika kopiowano mechanicznie, a prawdopodobnie także skracano. Możliwość tę potwierdza porównanie z innym zabytkiem leksykografii (jego układ – niewielki słowniczek z rozmówkami – tradycyjnie ściśle wiąże się z imieniem Simona Grūnaua (Simon Grunau, ok. 1470–1530/37). Przyciąga on naszą uwagę ze względu na tę samą tradycję leksykograficzną Hanzy, rozpowszechnioną w regionie bałtyckim. 2.1. Utrwalone w krajach bałtyckich określenie słowniczek Simona Grūnaua nie jest zbyt trafne, ponieważ wyraża przypuszczenie, że pochodzący z Tolkemity zakonnik przyczynił się do sporządzenia słownika. Jego rzeczywista rola była zapewne znacznie skromniejsza i bardziej powierzchowna. Zasługi S. Grūnaua mogą być zbliżone do wkładu P. Holcveschera. I Straipsniai / Articles 33 ILJA LEMEŠKIN jeden i drugi przejrzeli dostępne źródła, przyczyniając się w ten sposób w istotny sposób do ich zachowania. To prawda, że S. Grūnau wykorzystał źródło rękopiśmienne w swojej kompilacji, tj. pisząc Preussische Chronik (do 1529/30 r.), ale mechanizm przytoczenia samego słownika był prawdopodobnie dokładnie taki sam jak u P. Holcveschera. Autor „Kroniki pruskiej” nie czuł nawet potrzeby poinformowania czytelnika, skąd trafił w jego ręce spis „kilku słów”, nie dał też żadnych wskazówek pozwalających choćby hipotetycznie rozważać, że osobiście przyczynił się do sporządzenia słowniczka: „Domit aber imant moge begreifen, und Preufch ein beſonder ſprache ſey, ſo had ich etliche worte geſatz“ (GrA), „Domit man aber mag haben ein Vnderſcheid der ſprache / ſo ſent volgenede Voculen in beiden ſprachen hernacheſetzt“ (GrG). Za koncepcją znacznie starszego słownika rękopiśmiennego, który S. Grūnau jedynie odtworzył w swojej kronice, przemawia różnorodność odpisów. Obecnie analizuje się pięć odpisów słownika, między którymi można zauważyć dość istotne różnice. Odpisy oznacza się skrótami: GrG – niemiecko-pruski odpis getyński (XVI w.), odnaleziony w Bibliotece Uniwersyteckiej w Getyndze i opublikowany w 1949 r. przez Eduarda Hermanna (Hermann 1949; ponownie – Mažiulis 1966, 1981); GrA – prusko-niemiecki odpis z Biblioteki Uniwersytetu w Królewcu (przełom XVII i XVIII w.). Wydał go Reinhold Trautmann, zestawiając z GrC i GrH (Trautmann 1910: 94–96); GrC – prusko-niemiecki odpis z Archiwum Państwowego w Królewcu (ok. 1750 r.); GrF – prusko-łaciński odpis odnaleziony w 1970 r. w Bibliotece Helsińskiej (Kiparsky 1970); GrH1 i GrH2 – prusko-niemiecki odpis (lub odpisy), który (które) wydał w 1679 i 1684 r. Christoph Hartknoch (1644–1687) (na podstawie publikacji z 1679 i 1684 r. wydał go i skomentował Pietro Umberto Dini (2013)). Badanie tekstologiczne wskazuje, że nie ma zgodności co do kolejności przedstawienia poszczególnych leksemów, a nawet języków (GrG: niemiecko-pruski; GrF: prusko-łaciński; prusko-niemiecki) w różnych odpisach; niektóre wyrazy są poświadczone tylko w części odpisów; różnią się błędy i układ. Zadziwia mnogość tak wyraźnych i typologicznie niejednorodnych różnic, zwłaszcza że odpisy są późnego dzieła historiograficznego. Ludzie, którzy w XVII–XVIII w. kopiowali „Kronikę pruską”, zupełnie nic nie rozumieli z wymarłego języka pruskiego, a to oznacza, że nie mieli też żadnego powodu, by w jakikolwiek sposób modyfikować słownik. Jakie zatem tajemnicze przyczyny, które teoretycznie mogły doprowadzić do zróżnicowania odpisów, skłaniałyby kopistów do ingerowania w leksykograficzną wstawkę? 34 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Stara leksykografia bałtycka w służbie kupców hanzeatyckich. Przeznaczenie i czas powstania słowników rękopiśmiennych Odpowiedzi, naszym zdaniem, należy szukać w procesie powstawania kroniki. S. Grūnavas musiał rozpocząć pracę w 1510 r. Prace nabrały tempa w 1517 r., a pierwsza redakcja kroniki miała zostać ukończona w 1521 r. W związku z sekularyzacją zakonu krzyżackiego w 1525 r. dzieło zostało zredagowane ponownie, a uzupełnienia dodano w latach 1529–1530. Warto mieć na uwadze również od dawna wyrażany pogląd, że kompilator opierał się na wcześniejszym dziele historiograficznym – tak zwanej „Kronice dominikanów elbląskich” (Kronika dominikanów elbląskich – Dworzaczkowa 1958: 125). Nie wiadomo dokładnie, na którym etapie powstawania kompilacji (lub kompilacji) wykorzystano słownik. Istotne różnice między poszczególnymi odpisami świadczyłyby o tym, że słowniczek wcześnie wszedł w skład kroniki, a być może nawet pochodził ze wspomnianej anonimowej „Kroniki dominikanów elbląskich”. Są podstawy, by sądzić, że na przełomie XV i XVI w. dostępnych było kilka odpisów słowniczków prusko-niemieckich i/lub niemiecko-pruskich (być może również w różnych redakcjach), które w różnych okresach wykorzystywano w kompilacjach. Słowniczek, który początkowo był dostępny na przykład w „Kronice dominikanów elbląskich”, a przez to został wykorzystany wcześniej, mógł zostać zastąpiony innym (innymi), który – zdaniem kompilatorów – był lepiej zachowany i starszy. Taka aktualizacja części leksykograficznej mogła się powtórzyć w latach 1525–1526 i później (po 1529 r.), gdy kronika nadal rozpowszechniała się w XVI–XVII w. w odpisach. Inaczej trudno byłoby wyjaśnić różnorodność odpisów. 2.2. Wnikliwsze spojrzenie porównawcze na słowniczek wykorzystany przez S. Grūnavasa ujawnia typologiczny związek z „Księgami ruskimi” i słownikiem elbląskim. Włączona do Preussiche Chronik wstawka leksykograficzna ma wyraźne cechy słownika nomenklatorycznego. W słowniczku dominują rzeczowniki, do których dodano kilka przymiotników (np.: labis Sur „dobry ser” / Ante „święty” / [...] GrG 59–60 i dalej), natomiast czasowników jest niewiele, choć na pierwszy rzut oka może się wydawać, że jest ich dużo. Większość wyrazów można łatwo podzielić na bloki tematyczne, wzorując się na EŽ. Jako przykład wskażemy leksemy GrG 28–32, które tworzą blok tematyczny „Kościół” (jego część)¹²: Beichen Sunde kirche Faten Erbeis gerbeis „wyznaj” greki „grzechy” kirke „kościół” paſenick „post” hekits „groch” 12 Tutaj i dalej zamieszczono fotografie fragmentów GrG, które wykonał i zezwolił na ich publikację w niniejszym artykule dr Diego Ardoino. Straipsniai / Articles 35 ILJA LEMEŠKIN W tabeli, zgodnie z podziałem pojęć w EŽ, przedstawiono formy wyrazów tematycznych (podkreślono leksemy występujące kolejno), zaczerpnięte z odpisu GrG, który, jak się wydaje, był niekompletny (brakowało końca); lukę w GrG uzupełniamy na podstawie GrA: Bóg i obis mindi (EŽ 1, 32) Dewes ‘bóg’ (GrG 1), Angel ‘anioł’ (GrG 2), Mahta ‘miasto’ (GrG 3), Ludis ‘człowiek’ (GrG 4), kame ‘wieś’ (GrG 5), pentis ‘droga’ (GrG 33) Zwierzęta domowe (EŽ 27) kampit ‘koń’ (GrG 6), klint ‘krowa’ (GrG 7), Songos ‘pies’ (GrG 8), Skuara ‘świnia’ (GrG 45) De quatuor elementis (EŽ 3–6) Wunda ‘woda’ (GrG 10)¹², wide ‘wiatr’ (GrG 19), schneo ‘śnieg’ (GrG 44), Soye-Salta-Debia-Licuti ‘deszcz’–‘zimno’–‘duży’–‘mały’ (GrG 46–49) Żywność (EŽ 15) Pewo ‘piwo’ (GrG 11), Meine ‘mięso’ (GrG 15), geike ‘chleb’ (GrG 16), Pogeis ‘pij’ (GrG 35), wolget ‘jedzcie’ (GrG 36), wimbis ‘wino’ (GrG 37), plateis-Sali ‘uczył’–‘sól’ (GrG 38–9), krage ‘ocet’ (GrG 43), labis-Sur ‘dobry’–‘ser’ (GrG 59–60), Ante ‘masło’ (GrG 61), paute ‘jajko’ (GrG 67), kreizno ‘karczma’ (GrG 77), gaffo ‘szkło’ (GrG 78) Gospodarstwo i prace rolne (EŽ 10) Rogis ‘żyto’ (GrG 12), gaide ‘pszenica’ (GrG 13), Maie ‘jęczmień’ (GrG 14), kraife ‘siano’ (GrG 64), Salme ‘słoma’ (GrG 65), gnabem ‘nasiona konopi’ (GrG 66), lncka ‘pole’ (GrG 68), funa ‘stodoła’ (GrG 69), wije ‘owies’ (GrA 92) Ciało człowieka (EŽ 7) gaulko ‘głowa’ (GrG 20), rancko ‘ręka’ (GrG 21), Noye ‘noga’ (GrG 22) Ubrania (EŽ 20) Wifna ‘żakiet’ (GrG 23), Norte ‘koszula’ (GrG 24), kelmo ‘czapka’ (GrG 40) Dom (EŽ 9) faun-Malco ‘suchy’–‘drewno opałowe’ (GrG 17–18), lichte ‘świeca’ (GrG 25), bote ‘dom’ (GrG 26), faika ‘worek’ (GrG 27) Kościół gerbeis ‘spowiedź’ (GrG 28), greki ‘grzech’ (GrG 29), korko ‘kościół’ (GrG 30), Pafnenic ‘post’ (GrG 31), ketis ‘wiedźma’ (GrG 32), mykus ‘mnich’ (GrG 63), lapina ‘lipa’ (GrG 84) Ptaki (EŻ 18) gerte ‘kogut’ (GrG 41), Pipelko ‘ptak’ (GrG 93) Koła i sanie (EŻ 11) Abbas ‘wóz’ (GrG 42) Rodzina, służba (EŻ 8) Rickies ‘pan’ (GrG 9), Gema ‘kobieta’ (GrG 50), Supana ‘pani’ (GrG 51), Merga ‘dziewczyna’ (GrG 52), maltinka ‘dziecko’ (GrG 53), Docki ‘córka’ (GrG 54), muthi ‘matka’ (GrG 55), thaus ‘ojciec’ (GrG 56), Weikelo ‘parobek’ (GrG 79), schotro ‘siostra’ (GrA 93), merub ‘dzieweczka’ (GrA 96) Czas (EŻ 2) methe ‘rok’ (GrG 57), nact ‘noc’ (GrG 58), Degen ‘dzień’ (GrG 85) Ryby (EŻ 24) lyda ‘miętus’ (GrG 70) Kuźnia i narzędzia metalowe (EŻ 22) keilo ‘nóż’ (GrG 62), bila ‘siekiera’ (GrG 71) ¹³ Można zaliczyć do „Żywności”. 36 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Dawna leksykografia bałtycka w służbie kupców hanzeatyckich. Przeznaczenie i czas powstania słowników rękopiśmiennych Tkaniny (EŽ 19) lino „len” (GrG 72), Caneips „konopie” (GrG 74), agle „igła” (GrG 75), schut „nić” (GrG 76) Szewstwo (EŽ 21) korpe „but” (GrG 81) Nie jest całkiem jasne, do którego działu tematycznego mogłyby należeć czas. Moite „spać” (GrG 34) i rzecz. mola „klej” (GrG 73)14, jednak cała pozostała część słowniczka doskonale odpowiada rozmówkom ułożonym przez Hanzeatów (sic). Przypomnijmy, że rozmówki z „Rusiškos knygos” są ściśle związane ze słownikami. W odpisach T. Schroue poprzedzają słownik i są kontynuowane po jego zakończeniu; w innych odpisach rozmówki i zagadnienia gramatyczne są po prostu włączane do słownika. Rozmówki, w których poruszano różne tematy handlowe, z czasem wpłynęły na układ słowników, tj. przyczyniły się do powstania nowszych działów tematycznych. Na przykład w odpisie z połowy XVI w. Ein Rusch Boeck... między działami tematycznymi Hier wil Ick schrien van Vader vnd moder Sister vnd Broder vnd Freundschaf i Van Allerlei Namen Der menschen wstawiono rozdział Wonen söck schal vnder Einander Erbden. Rozdział włączony do słownika dobrze ukazuje funkcję rozmówek. Od nich zaczynali kupcy naukę przemawiania do swoich obcojęzycznych partnerów handlowych i nawiązywania rozmowy, ale nie tylko. Główną uwagę poświęcano, rzecz jasna, najróżniejszym negocjacjom, oferowaniu towarów potencjalnym nabywcom oraz, oczywiście, rozwiązywaniu problematycznych, często konfliktowych sytuacji! A zatem dzięki tym rozmówkom młodzi kupcy uzbrajali się nie tylko w grzecznościowe zwroty, lecz także w bardzo mocne przekleństwa i obelgi (na przykład Fenne, s. 490). W naszym przypadku z etykietą językową i aspektami skomplikowanej komunikacji wiążą się następujące słowa i stałe połączenia wyrazowe (podane na końcu tekstu): Hure – Manga „kurwa” (GrG 88), Ein gut man – Dirlos gintos „człowiek strzelający” (GrG 97), Ein huren kind – Mangos Sones „syn kurwy” (GrG 98), Ein chalck – Maiters „łotr” (GrG 99), Gehe furt – Sanday „do widzenia” (GrG 96), hut dich [Got]15 – Jaydit [thi Dewes]16 „(niech) [Bóg] cię chroni” (GrA 86). Szczególnego wyjaśnienia wymaga forma liczby mnogiej Jaydit, której, jak twierdzi Vytautas Mažiulis, „pr. forma jest niemal niemożliwa do zrekonstruowania”. Badacz próbował wiązać ją z pr. *sargis-tin ‘sėrk tave’ (PEŽ IV 38). Biorąc pod uwagę prawdopodobny wpływ blisko spokrewnionych „Rusiškų knygų”, niejasne słowo można interpretować jako banalne zapożyczenie (o innych zapożyczeniach w tym źródle, również typologicznie identycznych: ieft = эст ‘jest’, Dam = дам ‘da’, zob. dalej): Jaydit < to niedokładnie transliterowane verb. 2 a. sg. pres. соѵагт ‘(te)teisia’ (digrafas ов 14 Być może do towarów. 15 W odpisie GrG: Behut dich Got (GrG 95). 16 W odpisie GrA tylko: Jaydit (GrA 86). W nawiasach kwadratowych podano kontynuację według GrG: thi Dewes (GrG 95). Straipsniai / Articles 37 ILJA LEMEŠKIN przekazane jako <ay>). Szeroko rozpowszechnione połączenie (dā) cðum meβa βoʒ ‘(niech) osądzi cię Bóg’ doskonale pasuje do sytuacji handlowej. W odpisach „Ksiąg ruskich” licznie występują połączenia, w których Bóg postrzegany jest jako sędzia człowieka (oszudik), do którego odwołuje się on, szukając sprawiedliwości. W jednym odpisie GrG znajdujemy formę Warbo (GrG 95) przy lyles /? (GrG 86), która prawdopodobnie jest skutkiem diplografii: dwie linijki wcześniej podano połączenie wyrazowe Warmes Wobele. Błąd powstały wskutek bezwładnego powtórzenia spowodował zapis tych samych liter początkowych War, natomiast końcówkę -bo można uznać za formę oryginalną. Uwzględniając to, można ostrożnie zrekonstruować połączenie wyrazowe występujące w protografie GrG: *sayt boh (/ boh / bog) (= cov- дтъ возъ). Trudno rozstrzygnąć, czy czasownik miał w protografie pruski odpowiednik. Być może informator nie potrafił właściwie przetłumaczyć tego wyrazu i dlatego pozostawiono wariant słowiański; być może zaś wyraz pozostał nieprzetłumaczony przez nieuwagę. Do sfery handlu należy zaliczyć rzeczownik kalte ‘marka’ (GrG 80) oraz „zwroty”: Bezalən Saltz – plateys Sali ‘płać solą’ (GrG 38–39); Hab Ir es nicht – Ny thuer thu ‘nie nurzysz’ (GrG 89) <==> Ich wils euch geben Ein roter apfel – Damᵗ thoi Warmes Wobele ‘dam ci czerwone jabłuszko (lo. gala)’ (GrG 90–92); 17 Czasownik 1 os. lp., fut. ϑΔΜZ ‘dam’ prawdopodobnie nie został przetłumaczony na pruski. 38 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Senoji baltų leksikografija Hanzos pirklių tarnyboje. Rankraščių žodynų paskirtis bei sudaromo laikas Ein vogel Wo Woltu hin – Pipelko kayt thu ‘ptaka chcesz ty’ (GrG 93–94); Wiltu nicht [habit] – Ny koyto [wifę] ‘nie chcesz ty owsa’ (GrG 100, GrA 91–92). To, że wyrazy ligo nie są uzgodnione, nie powinno niepokoić, podobnie jak nie niepokoiło to samego autora spisu słówek w chwili jego sporządzania. Początkujący hanseatycki spraklere tworzył podobne zapiski na własne potrzeby, w celu porozumiewania się w banalnych sytuacjach. Nie zwracano wówczas żadnej uwagi na poprawność gramatyczną ani kulturę języka. Informacje językowe zbierano w sposób prymitywny: młody Niemiec (częściowo kierując się deklinacją języka ojczystego) pytał, jak po prusku brzmiałby orzeczenie i to czy inne zmienne dopełnienie (w formie mianownika). Informator, Prus albo „doświadczony” Niemiec, mechanicznie i po kolei tłumaczył te potrzebne elementy (tj. komponenty relacji syntagmatycznej): ‘ptak’ – ‘ty chcesz’, ‘płać’ – ‘sól’, ‘nie chcesz ty’ – ‘owies’ itd. Rozczłonkowane części zdań zapisywano gęsto, w jednym wierszu, na drogim pergaminie, natomiast w „papierowych”, czyli późniejszych czasach pojawiły się eleganckie kolumny, w których materiał został starannie ułożony pionowo. Identyfikacja zdań niepełnych gramatycznie i ich odczytywanie w pionie powinny opierać się na kryterium formalnym: należy szukać różnych, następujących po sobie czasowników odmienionych, podanych obok rzeczowników. Są to wszystkie następujące miejsca: GrG 28–29, GrG 38–39, GrG 82–83, GrG 86–87, GrG 89–92, GrG 93–94, GrG 100 (GrA91)–GrA 92, GrA 94–95, GrA 97–98 i GrA 99–100. Widzimy, że najwięcej takich par występuje na końcu leksykograficznego utworu (GrG 82–100, GrA 76–98; odrębny ciąg czasowników, tworzący grupę tematyczną, obejmuje: Moite, Pog eis, wolge t, wimbis GrG 34–37), czemu właśnie odpowiadają te przykłady. Równie istotne są ścisłe powiązania semantyczne, ponieważ zdania dotyczą ważnych realiów tamtych czasów. Warto choć pokrótce przypomnieć, że sól była podstawowym 18 Uwzględniając możliwą rekcję czasownika (por. pol. chcieć czego?), można interpretować tę formę jako dopełniacz lp. *pipelkā ‘ptaka’. 19 „Tematyzowanie” części mowy nie jest czymś wyjątkowym. Wśród hanseatyckich słowników rosyjsko-niemieckich znajdujemy rozdziały składające się z przysłówków, przymiotników i przysłówków. Straipsniai / Articles 39 ILJA LEMEŠKIN Towar eksportowy Hanzy, co wyjaśnia użycie imper. 2 a. sg. pr. playes „zapłać”. Z regionu bałtyckiego wywożono skóry, a do ich garbowania potrzeba było wielu suszonych „robaczywych [czerwonych, dębowych] jabłuszek” (niem. gälpfel = roter apfel, por. śr.-w.-niem. rōt „fałszywy, podstępny”; poprawne jest połączenie wyrazowe GrA warm wabelce, w którym można rozpoznać rzeczownik w funkcji przydawki, pl. gen. warm „robaków, owadów” (< rzecz. pr. *warmas „robak; owad”); por. PĖŽ IV 263). Ten towar bogaty w taninę (galai lub cecidios, łac. galla), sądząc po słowniczku, również figurował w ofercie ówczesnych kupców: „nie masz? – dam ci galasy”. W „książkach rusickich” odpowiada mu: ⲥⲕⲁⲛⲏ ⲱⲣⲉⲛ – gallen (Fenne 123.14). Inne rozumienie warm wabelce byłoby nieodpowiednie, bo kto w XII w. wytwarzałby albo kupował taki „towar” jak zwykłe jabłko. Jedno zdanie odsłania pobożność ówczesnych kupców lub (i) ich rolę misyjną. Zostało ono podane na początku rozdziału „Kościół”: Bechten Sunde – gerbis grei „mów (wyznaj) grzechy” (GrG 28–29). Zamiast formy grei oczekiwalibyśmy nom. pl. masc. *grei (PĖŽ I 408). Zapis końcówki może odzwierciedlać wpływ języka rosyjskiego (końcówkę acc. pl.). Prusów z nietypowej perspektywy komunikacyjnej ukazują dosadne przekleństwa i wulgaryzmy: der arch leck – pefda pomelēs „wylizuj mi tyłek” (GrA 76–77), Arch kuffen – pilda pomelēs „jw.” (GrG 82–83) (por.: niem. küssen Sie meinen Arsch; pol. pocałuj w dupę, lizać dupę; czes. polib mi prdel, vylíž si prdel itd.); nim gefatter – ymay s comatter „weź kumę” (GrA 80–81) (por.: nouemb kymey; emb meoo mam); 40 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Senoji baltų leksikografija Hanzos pirklių tarnyboje. Rankraštinių žodynų paskirtis bei sudarymo laikas er ist ein dreck – ieft gofen „(to jest) gówno” (GrA 99–100) (por.: niem. das ist scheiße). Podane przykłady są interesujące z punktu widzenia interferencji językowej i niwelacji przekleństw. Osoba zasięgająca („zbierająca”) danych dotyczących języka pruskiego najwyraźniej skłaniała się ku przekleństwom, z którymi zetknęła się już podczas negocjacji z przedstawicielami innych narodów. Zapewne byli to ci sami Nowogrodzianie. Można postawić hipotezę, że niektóre frazy z posiadanych rozmówek rosyjsko-niemieckich dostosowano do języka pruskiego, ponieważ niemiecki kupiec dostrzegał większe podobieństwo między językami wschodniosłowiańskimi i pruskim oraz między zachowaniami językowymi ich użytkowników. Szeroko rozpowszechniony słowiański emotyw *(to / on) jest govno został po swojemu „przełożony” na język pruski, lecz wskutek nieuwagi pozostał w oryginale, choć zapisany literami łacińskimi, czasownik – ros. ieft = есть „jest”²⁰ (por. faydit = сооружить; Dam = дамъ (zob. przypis 17); także formę aucm (pol. bośiań, = ros. aucm) „bocian” w tak zwanym słowniczku jaćwieskim – Zinkevičius 1985: 67). Taka metoda pracy przesądziła o sztuczności pruskich „odpowiedników”; na przykład wyrażenie ymays comatter „weź kumę” można zrozumieć wyłącznie w obrębie rosyjskiego słownictwa obscenicznego (połączenie wyrazowe noumemb куму poświadczono po raz pierwszy w zabytku Rusi Nowogrodzkiej – tak zwanym Pierwszym Latopisie Nowogrodzkim: „Иже поиметь куме себѣ женъ, по закону людскому носа объма урѣзати и разлучити я” („Kto współżyje z kumą, według ludzkiego prawa należy obojgu obciąć nosy i ich rozdzielić”) (НПЛ 499)). W świetle stosunków handlowych fraza flo ein richter21 – kyrteis tickers „uderz prawdziwie” (GrA 94–95) jest doskonale zrozumiała. Chodzi tu o standardową formułę pieczętowania porozumienia, która w uzgodnionej postaci brzmiałaby *kyrteis tickran „uderz prawdziwie”, gdzie acc. sg. fem. tickran oznacza „prawą (rękę)” (por. dat. sg. fem. tickray „prawej (ręce)” I 9₂ – PEŽ IV 192–193; także: ros. пра́вша „prawa ręka”, lit. tiesė „jw.” itd.). Polecenie *kyrteis tickran „uderz prawą rękę [przy zawieraniu umowy]” odpowiadałoby: pol. (su)kirsti rankas, duoti dešinę; ros. рукобитие; czes. placnout si (rukama) = ruku na to, pravicu dáti itd. Czy warto wspominać, że podawanie sobie i uderzanie dłonią w dłoń — po uzgodnieniu i zawarciu transakcji — typowe dla sytuacji kupna i sprzedaży, stale pojawia się w rozmówkach rosyjsko-niemieckich, gdzie 20 Z drugiej strony formę ieft (GrA 98) można potencjalnie odczytać również jako inf. ecmb „jeść”. Wówczas formę gofen można by zinterpretować jako pr. sg. acc. gosen „gnój” (pr. nom. sg. fem. *gāzē „gnój”). Koprofagia miała związek semantyczny (por. interpretacje senników) z nagłym uzyskaniem dochodów, sukcesem w handlu, pieniędzmi i wzbogaceniem się. 21 W sprawie rodzaju gramatycznego formy richter zob. parę zdań T. Fenne: Kottoreu dorogo mnie praemo iechatt na praua al leua: Welchen wech sall ich rechtt reisen vp de rechter oder luhter handtt (s. 217). Straipsniai / Articles 41 ILJA LEMEŠKIN Czy interesująca nas paralela jest używana jako obligatoryjny terminus technicus? Jako jeden z wielu przykładów wskażemy frazę zapisaną przez T. Fenne: Bei: vdari sim porukarn, da dai bog vam obernæ na prikub. Slae mÿt ehme in de handt, vnd godt geue beyde thor winst. (Fenne 394) Ze względu na niejasną sytuację komunikacyjną znaczenie frazy zum irjten kom her – pirmas eykete ‘pierwszy, idź tam’ (GrA 97–98) pozostaje dyskusyjne. Od czasów R. Trautmanna forma eykete odczytywana jest jako lit. eïki tẽ ‘idź tam’ (Trautmann 1910: 326; PEŽ I 246). Wpływ innego języka zilustrowano wcześniej na podstawie przekleństw i nie jest on zaskakujący. Na targowisku, gdzie kupcy hanzeatyccy prowadzili swoje „ćwiczenia językowe”, spotykały się różne narody, toteż z pewnością rozbrzmiewały tam sąsiednie języki polski i litewski. Trudno powiedzieć, jak wskazane słowa mogły / miały funkcjonować. Być może w ten sposób odpowiadano na litewskie życzenie eik velniop. W takim wypadku liczebnik pirmas byłby najpewniej litewską jednostką leksykalną, co jeszcze bardziej powiększyłoby zasób zapożyczeń. A zatem utworek, którego odpisy w XVI w. trafiły do Preussische Chronik S. Grünaua, można właściwie rozpatrywać w kontekście hanzeatyckiej leksykografii utylitarnej. Część odpowiadającą dialogom z „Ksiąg ruskich” reprezentuje jedenaście schematów budowania zdań. Są to przypadki, w których obok centrum gramatycznego (czasownika) występują nie zawsze zgodne z nim dopełnienia: 1. gerbeis greki: *gerbais grēkans ‘wyznaj grzechy’ (GrG 28–29); 2. plateys Sali: *plāteis sālis ‘zapłać solą’ (GrG 38–39); 3. pejda pomēleis: *peizdan pa-mi-leis ‘poliz mi dupę’ (GrA 76–77); 4. ymays comatter: *imais kumater (r. sł. kъmotъ) ‘pieprz kumę’ (GrA 80–81); 5. Ny thueri thu – Dam thoi warmun wabelcke: *ni turi tu – dam (< дамъ) toi varmun vābelkans ‘nie masz? – dam ci robaczywe jabłuszka’ (GrG 89–90, GrA 83); 6. Pipelko kayat thu: *pipelkä k(v)ait-tu ‘ptaszków chcesz ty’ (GrG 93–94); 7. favdit [thi Dewes]: *sudit (< соудить) [ti(n) dewas] ‘[Bóg ciebie] osądzi’ (GrG 95, GrA 86); 8. Ny koyto [wiſge]: *Ni k(v)ai-tu vizgis ‘nie chcesz ty owsa’ (GrG 100, GrA 91–92); 9. kyrteis tickers: *kirtais tikran ‘(od)rąb prawą (rękę)’ (GrA 94–95); 10. pirmas eykete: lit. *pirmas eiki ten (GrA 97–98); 11. ieft goſen: *jest (< ecmb) gozes ‘(to) jest gówno’ (GrA 99–100). Do tego należy również zaliczyć zasób leksykalny, który ułatwiał komunikację z zacnymi partnerami handlowymi oraz różnymi pruskimi oszustami: Dirjos gintos 42 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII Senoji baltų leksikografija Hanzos pirklių tarnyboje. Rankraštinių žodynų paskirtis bei sudarymo laikas „Dzielny człowiek” (GrG 97), Mangos Sones „syn dziwki” (GrG 98), Maiters „łotr” (GrG 99). Warto zauważyć, że te potencjalne zwroty adresatywne występują wraz z: faydit [thi Dewes] „(niech) osądzi [Bóg cię]” (GrG 95, GrA 86) oraz Sanday „żegnaj” (GrG 96). Zatem, biorąc pod uwagę potencjalne relacje syntagmatyczne, można zrekonstruować jeszcze następujące pary: Sanday Dirfos gintos „żegnaj, dzielny człowieku” (GrG 96–97); faydit [thi Dewes] Mangos Sones / Maiters „(niech) osądzi [Bóg cię], synu dziwki / łotrze” (GrG 95, GrA 86, GrG 98–99). 2.3. Większość wskazanych przykładów to emotywy i wyrażenia mniej lub bardziej związane z handlem, z których niemała część ma dokładne odpowiedniki w odpisach „Ruskich ksiąg”. W spisie można zidentyfikować obcości gramatyczne, semantyczne, leksykalne i idiomatyczne; jest to normalne, jeśli weźmie się pod uwagę możliwy wpływ rozmówek rosyjsko-niemieckich oraz cechy hanzeatyckich zabytków leksykograficznych. O treści słowniczka i rozmówek przesądzała wielojęzyczna przestrzeń targowa, gdzie odbywał się prymitywny handel wymienny22. Omówiona sekwencja czasowników i rzeczowników w GrG i GrA, nadająca tekstowi niepowtarzalny koloryt mowy targowiska, nie może być przypadkowa. Można się o tym łatwo przekonać. Wystarczy przesunąć rzeczowniki o jedną pozycję w górę lub w dół. Wówczas wskazane skupisko relacji semantycznych natychmiast znika. Po takim eksperymencie otrzymamy zbiór leksemów niespójnych semantycznie i zasadniczo niepasujących do siebie: „wyznaj” – „sól”, „zapłać” – „tyłek”, „poliż mnie” – „kumoszka” itd. Można zatem wyciągnąć wniosek, że omawiane źródło leksykograficzne jest znacznie starsze niż „Kronika Pruska”, do której zostało mechanicznie włączone dużo później. Może być współczesne protografowi słownika elbląskiego, gdyż praca tego rodzaju musiała powstać w czasach, gdy handel wymienny odbywał się jeszcze na gruncie języka pruskiego, czyli gdy przedstawiciele stanu kupieckiego (młodzi Niemcy sprakel erere) byli zainteresowani choćby powierzchownym opanowaniem języka lokalnego rynku. Zachowane w kilku odpisach źródło w XVI w. uznano za przykład „czystego” języka pruskiego. Pozostałość dawnych czasów zwróciła uwagę S. Grūnaua, 22 Charakter wymiany towarowej przesądzał o zastosowaniu par semantycznych: „(nie)chcesz” / „(nie)masz” – „dam”. W słowniku poświadczone są również elementy handlu pieniężnego: plateys „zapłać”, kalte „marka”. Warto zauważyć, że słowniczek ukazuje jednostronny charakter handlu – sprzedaż (bez nabywania towarów). Nie mając odpowiednich kompetencji, młody kupiec pełni funkcję pośrednika: sprzedaje, oferuje, szuka nabywcy. Straipsniai / Articles 43 ILJA LEMEŠKIN jednak raczej nie rozumiał przeznaczenia źródła leksykograficznego zamieszczonego w kronice, przyczyn jego powstania ani okoliczności, w jakich powstało. Można stanowczo odrzucić całkowicie nieuzasadnioną hipotezę, że autor „Kroniki Pruskiej” zaadaptował podręcznik rozmówek niemiecko-łacińskich (Rosenkranz 1957). A zatem powstanie źródła leksykograficznego nie ma nic wspólnego z osobą S. Grūnaua, dlatego nie należy nazywać go jego imieniem. Naszym zdaniem odpowiednia byłaby nazwa „Pruska książeczka”, którą bez zdrobnienia można odnieść także do samego słownika elbląskiego. 3. Proponowane nazwy – „Księga pruska (elbląska)” i „Pruska książeczka” – opierają się na analogii z pokrewnymi „Ruskimi księgami”, w których rozmówki występują wraz ze słownikiem. Prowadzi nas to z powrotem do poruszonej wcześniej kwestii: jaki mógł być związek słownika elbląskiego z „Ruskimi księgami”, czyli z ich poprzednikami? Omówiony kontekst hanzeatyckiej tradycji leksykograficznej pozwala przypuszczać, że słownik elbląski, tj. odpis z XV w., prawdopodobnie tylko częściowo odzwierciedla oryginał z połowy lub drugiej połowy XIII w. W pewnym momencie źródło mogło zostać istotnie skrócone przez usunięcie z przepisywanego tekstu ważnej części składowej „Księgi pruskiej” – rozmówek. Można to zrozumieć w realiach XV w., ponieważ za czasów P. Holcveschera straciły one aktualność i sens, jako że handel już od dawna odbywał się w języku niemieckim (zmienił się też znacznie jego charakter: od wymiany towarowej przechodzono do obrotu pieniężnego). Z perspektywy nauki języka pruskiego, tj. z punktu widzenia XIII w., bardzo dotkliwie brakuje tej części praktycznej, ponieważ niegdyś słownik i rozmówki tworzyły całość (trudno rozstrzygnąć, która część była „główna”). Związek blisko spokrewnionych „Ksiąg pruskich” i „Ruskich ksiąg” niestety pozostaje niejasny. Ich protografy, jak już zauważono, mogły wywodzić się z trzeciego źródła, tj. hipotetycznego słownika niemiecko-x (na przykład być może niemiecko-angielskiego, zawierającego rozmówki). Elementy wschodniosłowiańskie, dostrzegalne w „Pruskiej książeczce” wykorzystanej przez S. Grūnaua, ujawniają bardzo prawdopodobny wpływ rozmówek rosyjsko-niemieckich, nie mają jednak rozstrzygającej mocy dowodowej przy ustalaniu kierunku rozwoju leksykografii rosyjskiej i pruskiej. Należy uwzględnić ścisłe kontakty w XIII–XIV w. między Nowogrodem, Elblągiem i innymi miastami Hanzy. Kupcy podróżowali na Ruś Nowogrodzką przez Elbląg i przez ten sam Elbląg, przewożąc towary, wracali do domu. A zatem przez to miasto handlowe podróżowali i prowadzili tu handel ci sami ludzie. Ponieważ ze względów handlowych wszędzie stosowano tę samą, powszechnie znaną metodę nauki języków, nie ma nic dziwnego w tym, że ktoś spośród nich, tłumacząc i adaptując, przepisał krótką pomoc do nauki języka rosyjskiego i niemieckiego (być może nie tłumaczył, lecz tylko swobodnie ją oddał). Wpływ tego ostatniego źródła mógł być wtórny, ponieważ być może sama leksykografia rosyjsko-niemiecka wykształciła się z XIII-wiecznej „Księgi pruskiej”. „Księgę pruską” reprezentuje dziś słownik elbląski, tj. skrócona wersja „Księgi pruskiej” (bez rozmówek), która typologicznie wydaje się starsza niż wszystkie znane obecnie odpisy „Ruskich 44 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII Senoji baltų leksikografija Hanzos pirklių tarnyboje. Rankraštinių žodynų paskirtis bei sudarymo laikas ksiąg”. Wzajemną relację można próbować przedstawić w sposób umowny i jedynie przybliżony, jak pokazano na rys. 1. Omówienie słownika elbląskiego i „Pruskiej książeczki” skłania do krótkiej wzmianki o tak zwanym „Słowniczku polsko-jaćwieskim”, który pod względem struktury, treści i objętości przypomina hanzeatycką tradycję leksykograficzną. Porównawcze spojrzenie na najstarsze rękopiśmienne słowniki języków bałtyckich prowadzi nas do jasnego wniosku, że w omawianym okresie sporządzanie dwujęzycznych (o znaczeniu regionalnym) prac leksykograficznych, ich przepisywanie, kompilowanie i uzupełnianie wynikało z czysto praktycznych celów. Układanie słowników jest trudną pracą, która miała przynosić wymierne korzyści praktyczne, ponieważ w tamtych czasach nikt nie pisał takich rzeczy dla przyjemności ani z abstrakcyjnych „poznawczych” pobudek. Można przypuszczać, że Pogańskie gwary z Narewu funkcjonowały podobnie jak omówione wcześniej słowniki. Najprawdopodobniej z tych samych przyczyn handlowych zastosowano tę samą, od dawna sprawdzoną metodę nauki języka. Różnić się musiały miejsce sporządzenia i docelowy użytkownik – być może polscy kupcy. To wyjaśnia znaczne wymieszanie języków. Język „Słowniczka jaćwieskiego” przypomina nam swoisty pidżyn, powstały z przyczyn handlowych i używany wśród handlarzy, który potencjalnie RYS. 1 Straipsniai / Articles 45 ILJA LEMEŠKIN mogła powstać w pobliżu Elbląga – w Tczewie, Toruniu albo Bydgoszczy. Ta ostatnia lokalizacja wydaje nam się bardziej prawdopodobna, ponieważ wyjaśnia silny wpływ języka jidysz. A zatem średniowieczną leksykografię bałtycką, reprezentowaną przez elbląski słownik języka niemiecko-pruskiego, tak zwany słowniczek S. Grunaua oraz, prawdopodobnie, „Słownik polsko-jaćwieski”, warto badać przez pryzmat hanzeatyckiej polityki językowej i w kontekście hanzeatyckiej produkcji leksykograficznej (dwujęzycznej i utylitarnej). Takie ujęcie badawcze ujawnia podobieństwo struktury blisko spokrewnionych słowników. Analiza porównawcza słowników języków niemiecko-pruskiego, prusko-niemieckiego i rosyjsko-niemieckiego wskazuje, że protograf „Ksiąg ruskich” z XIII–XIV w. (stworzony w dolnoniemieckim dialekcie wschodnim w faktorii nowogrodzkiej) był pod względem opracowania, objętości i struktury podobny do słownika elbląskiego z połowy i drugiej połowy XIII w. Źródło to będzie pomocne przy rekonstrukcji protografu słowników rosyjsko-niemieckich. Porównanie z łacińsko-dolnoniemieckimLiber ordinis rerum z końca XIV w. należy uznać za zbyt odległe. Przez analogię do pokrewnych „Ksiąg ruskich” warto nazywać słownik elbląski (Elbinger Vokabular) „Księgą pruską (elbląską)”, a tak zwany słowniczek S. Grunaua — „Książeczką pruską”. Za przynależnością do średniowiecznej leksykografii hanzeatyckiej przemawia bliski podział na pola terminologiczne, regionalna dwujęzyczność, utylitarny charakter i zbieżna objętość, ale nie tylko. Nie mniej istotny jest ścisły związek słownika z Elblągiem (który uzyskał prawo lubeckie w 1246 r.) oraz sam skład kodeksu elbląskiego, w którym główne miejsce zajmuje Lübisches Recht für Elbing. Relatywną chronologię powstania kodeksu elbląskiego można zrekonstruować w następujących etapach: 1. W okresie około 1237–1300 r., w odpowiedzi na potrzeby hanzeatyckich sprakelerēre, sporządzono słownik języka niemiecko-pruskiego albo prusko-niemieckiego, który mógł zawierać również część dialogową. 2. W latach 1300–1340 mogła powstać pergaminowa księga rękopiśmienna, zawierająca teksty pochodzące z tego samego okresu: „Prawo lubeckie” nadane Elblągowi, „Polski zwód praw” oraz słownik. 3. „Prawo pomezańskie” włączono później, po 1340 r. Zbiór w takim kształcie przepisał w połowie XV w. P. Holcvescher. Stopniowy proces powstawania kodeksu wskazuje, że między oryginałem z połowy i drugiej połowy XIII w. a odpisem P. Holcveschera mogły powstać co najmniej dwie kopie pośrednie. W trakcie przepisywania praca leksykograficzna ulegała zmianom. Dopóki słownik pełnił swoją pierwotną funkcję (druga połowa XIII w.), był doskonalony i uzupełniany (w przypadku „Ksiąg ruskich” proces aktualizacji trwał do XVII w.), później jednak, gdy handel przestawił się na język niemiecki, kopie skostniałego słownika mechanicznie przepisywano i najprawdopodobniej znacznie skracano. W trakcie skracania „Księga pruska (elbląska)” mogła utracić część dialogową. O znaczeniu dialogów świadczy fragment leksykograficzny włączony do „Kroniki pruskiej” 46 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII Senoji baltų leksikografija Hanzos pirklių tarnyboje. Rankraščių žodynų paskirtis bei sudarymo laikas praca, na końcu której rekonstruuje się (czytając artykuły słownika pionowo) zdania istotne dla pomyślnego prowadzenia handlu. Wracając do pytania postawionego na początku artykułu (dlaczego gatunek leksykograficzny ogranicza się do wąskiego obszaru geolingwistycznego i kim byli pierwsi twórcy słowników bałtyckich?), należy stwierdzić, że powstanie zabytków pruskich oraz „jaćwieskich” było uwarunkowane stosunkami i motywami ekonomicznymi. Decydujące znaczenie musiało mieć włączenie regionu do strefy wpływów Hanzy, a konkretnie założenie miasta Elbląga i jego silny wpływ na handel w całym regionie. Ekspansja kupców hanzeatyckich na ziemie zamieszkane przez Prusów i Jaćwingów przyniosła ze sobą praktykowaną przez hanzeatów metodę nauki lokalnego języka — sprakelere młodzieńców. Ten mechanizm nauki języka nie jest poświadczony na terytorium Wielkiego Księstwa Litewskiego, tj. tam, gdzie Hanza pojawiła się znacznie później i gdzie utrudniano jej działalność. Z tego powodu początki leksykografii litewskiej datuje się na znacznie późniejszy okres. LITERATŪRA Baar Antonius Hendrikus 1885: Tönnies Fenne’s Low German Manual of Spoken Russian – Pskov 1607. III. Russian-Low German Glossary. Copenhagen: Royal Danish Academy of Sciences and Letters. Benninghoven Friedrich 1990: Unter Kreuz und Adler. Der Deutsche Orden im Mittelalter. Ausstellung des Geheimen Staatsarchivs Preußischer Kulturbesitz anläßlich des 800jährigen Bestehens des Deutschen Orden. Berlin: Geheimes Staatsarchiv. Bezenberger Adalbert 1874: Review of Nesselmann 1873. – Göttingische gelehrte Anzeigen 39, 1221–1250. Bruchhäuser Hanns-Peter 1989: Kaufmannsbildung im Mittelalter. Determinanten des Curriculums deutscher Kaufleute im Spiegel der Formalisierung von Qualifizierungsprozessen. Köln; Wien: Böhlau. Chelimskij Evgenij 1985: Fenno–Ugrica в ятвяжском словарике? – Tarptautinė baltistų konferencija 85, 234–235. Dini Pietro Umberto 2013: A Note on the Tradition of the Old Prussian GrH. – Res Balticae 13, 51–59. Dini Pietro Umberto 2014: Foundations of Baltic Languages. Vilnius: Eugrimas. Straipsniai / Articles 47 ILJA LEMEŠKIN Dworzaczkowa Jolanta 1958: Kronika pruska Szymona Grunaua jako źródło historyczne (Die Chronica Prussia des Simon Grunau als Geschichtsquelle). – Studia Źródłoznawcze. Commentationes 2, 119–146. Euler Wolfram 1988: Das Altpreußische als Volkssprache im Kreise der indogermanischen und baltischen Sprachen. – Innsbrucker Beiträge zur Sprachwissenschaft 39. Fałowski Adam 1992: „Einn Russisch Buch“ by Thomas Schroue. The 16th-century Russian-German dictionary and phrase-book. I. Introduction. Photocopies. Cracow. Fałowski Adam 1994: „Ein Rusch Boeck…“. Ein Russisch-Deutsches anonymes Wörter- und Gesprächsbuch aus dem XVI. Jahrhundert. Köln, Weimar, Wien: Böhlau. Fałowski Adam 1996: „Ein Rusch Boeck…“. Rosyjsko-niemiecki anonimowy słownik i rozmówki z XVI wieku. Analiza językowa. Kraków: Universitas. Fałowski Adam 1997: „Einn Russisch Buch“ Thomasa Schrouego. Słownik i rozmówki rosyjsko-niemieckie z XVI wieku. II. Transl iteracja tekstu. Indeks wyrazów i form rosyjskich. Kraków: Grell. Ferri Rolando 2018: A note on the Elbing Vocabulary in the context of the ancient and medieval lexicographical traditions. – Incontri Baltistici in Pisa. Studi e saggi. II, Studia Baltica Pisana 3, 123–131. Gernentz Hans Joachim 1986: Tönnies Fenne’s Low German Manual of Spoken Russian – Pskov 1607. IV. Mittelniederdeutsch-neuhochdeutsches Wörterbuch zum Russisch-niederdeutschen Gesprächsbuch. Copenhagen: Royal Danish Academy of Sciences and Letters. Gernentz Hans Joachim, Korol Tamara, Rösler Irmtraud 1988: Das Gesprächsbuch des Tönnies Fenne in seinem sprach- und gesellschaftshistorischen Umfeld. – Untersuchungen zum Russisch-niederdeutschen Gesprächsbuch des Tönnies Fenne, Pskov 1607. Ein Beitrag zur deutschen Sprachgeschichte. Berlin: Akademie–Verlag. Hammerich Louis Leonor, Jakobson Roman 1970: Tönnies Fenne’s Low German Manual of Spoken Russian – Pskov 1607. II. Transliteration and Translation. Copenhagen: Royal Danish Academy of Sciences and Letters. Hendriks Pepijn, Schaeken Jos 2008: Tönnies Fenne’s Low German Manual of Spoken Russian, Pskov 1607. An electronic text edition. Leiden: Opl. Slavistiek. Hendriks Pepijn 2011: Innovation in tradition. Tönnies Fonne‘s Russian-German phrasebook (Pskov, 1607). Leiden: Leiden University. Hermann Eduard 1949: Eine unbeachtete Überlieferung des preussischen Vokabulars Simon Grunaus. – Nachrichten der Akademie der Wissenschaften in Göttingen 6, 151–166. 48 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII Senoji baltų leksikografija Hanzos pirklių tarnyboje. Rankraštinių žodynų paskirtis bei sudarymo laikas Jakobson Roman, Schooneveld Elizabeth 1961: Foreword, Tönnies Fenne’s Low German Manual of Spoken Russian – Pskov 1607. I. Facsimile Copy. Copenhagen: Royal Danish Academy of Sciences and Letters. Kiparsky Valentin 1970: Das Schicksal eines altpreußischen Katechismus (II). – Baltistica 6(2), 219–226. Kregždys Rolandas 2012: Baltų mitologemų etimologijos žodynas. I. Kristburgo sutar-tis. Vilnius: Lietuvos kultūros tyrimų institutas. Lemeškin Ilja 2017: „Pirk it mane ir skaitykit“. Pirmieji spausdinti LDK akrosti-chai. – Acta Linguistica Lithuanica 77, 9–52. Marchand James 1970: Some remarks on the German side of the Elbing Vocabu-lary. – Baltic Linguistics, 109–117. Mažiulis Vytautas 1966–1981: Prūsų kalbos paminklai 1–2. Vilnius: Mintis. Neitmann Klaus 1996: Christliche Unterweisung von Deutschen und Preußen im Ordensland Preußen. – Westpreußen-Jahrbuch 46, 57–72. Orėl Vladimir 1986: Marginalia to the Polish-‘Jatvingian’ Glossary. – Indogerma-nische Forschungen 91, 269–272. Päsler Ralf G. 2003: Deutschsprachige Sachliteratur im Preußenland bis 1500. Untersuchungen zu ihrer Überlieferung (Aus Archiven, Bibliotheken und Museen Mittel- und Osteuropas 2). Köln, Weimar, Wien: Böhlau Köln. Peters Robert 1973: Mittelniederdeutsche Sprache. – Niederdeutsch. Sprache und Literatur. Eine Einführung. 1. Sprache. Wachholtz, Neumünster, 66–115. PEŽ I–IV – Mažiulis Vytautas. Prūsų kalbos etimologijos žodynas 1–4. Vilnius: Mokslas, 1988–1997. Rosenkranz Bernhard 1957: Zur Überlieferungsgeschichte des preussischen Vokabulars Simon Grunaus, ΜΝΗΜΗΣ ΧΑΡΙΝ. Gedenkschrift P. Kretschmer II. Wiesbaden-Wien, Harrassowitz-Holl inek, 113–117. Rösler Irmtraut 1990: Fremdsprachliche Kommunikation vor 450 Jahren. Das russische Buch: ein russisch-deutscher Sprachführer von 1546. – Skamandros. Germanistisches Jahrbuch der DDR und der Republik Polen. Warschau. Sanders Willy 1982: Sachsensprache, Hansesprache, Plattdeutsch. Sprachgeschichtliche Grundzüge des Niederdeutschen. Göttingen: Vandenhoeck and Ruprecht. Schmid Wolfgang Paul 1986: Die ‘Germanismen’ im sog. Polnisch-Jatvingischen Glossar. – Indogermanische Forschungen 91, 273–286. Straipsniai / Articles 49 ILJA LEMEŠKIN Schmitt Peter 1983: ‘Liber ordinis rerum’ (Esse–Essencia–Glossar) 1. Einleitung, Text. 2. Apparat, Wortregister. Tübingen: M. Niemeyer Verlag. Squires Catherine 2009: Die Hanse in Novgorod Sprachkontakte des Mittelniederdeutschen mit dem Russischen Mit einer Vergleichsstudie über die Hanse in England. Köln, Weimar, Wien: Böhlau. Stone Gerald 1990: Thomas Schrove’s ‘Russisch Buch’: a Source for the Language of Muscovite Russia. Tgoľi chole Mêstró. Gedenkschrift für Reinhold Olesch, 341–348. Trautmann Reinhold 1910: Die altpreußischen Sprachdenkmäler. Einleitung, Texte, Grammatik, Wörterbuch. Göttingen: Vandenhoeck and Ruprecht. Volckmann Edwin 1869: Das älteste geschriebene polnische Rechtsdenkmal. Elbing. Ziesemer Walther 1920: Zum deutschen Text des Elbinger Vocabulars. – Beiträge zur Geschichte der deutschen Sprache und Literatur 44, 138–146. Zinkevičius Zigmas 1985: Lenку–jotvingių žodynėlis? – Baltistica 21(1), 61–82; Baltistica 21(2), 184–194. Алексеев Михаил Павлович 1951: «Книга русского языка» Т. Шрове 1546 г. и ее автор. – Памяти академика Льва Владимировича Щербы. Сборник статей. Ленинград: Изд-во Ленинградского гос. университета, 103–112. Болек Анна 2003: Псковские разговорники-словари в работах краковских русистов. – Псков в российской и европейской истории (к 1100-летию первого летописного упоминания) 2. Москва: Московский государственный университет печати, 213–218. Лихачев Николай I, III: Палеографическое значение бумажных водяных знаков 1. Исследование и описание филиграней; 3. Альбом снимков. Санкт-Петербург: В.С. Балашев и К°, 1899. НПЛ – Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов. Москва; Ленинград: АН СССР, 1950. Орел Владимир, Хелимский Евгений 1987: Наблюдения над балтийским языком польско-‘ятвяжского’ словарика. – Балто-славянские исследования 1985, 121–134. Рыбина Елена Александровна 2009: Новгород и Ганза. Москва: Рукописные памятники Древней Руси. Сквайрс Екатерина, Фердинанд Светлана 2002: Ганза и Новгород: Языковые аспекты исторических контактов. Москва: Индрик. 50 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII Senoji baltų leksikografija Hanzos pirklių tarnyboje. Rankraštinių žodynų paskirtis bei sudarymo laikas Old Baltic Lexicography in the Service of Hansa Merchants. Purpose of Manuscript Vocabularies and the Time of Compiling SUMMARY It is meaningful to study the medieval Baltic lexicography from the perspective of the Hanseatic linguistic policy and in the context of the Hanseatic lexicographic production (bilingual and utilitarian). Such a direction of research reveals the similarity of composition of closely related vocabularies. The comparative analysis of German-Prussian, Prussian-German and Russian-German vocabularies shows that the protograph of the “Russian books” of the 13th–14th centuries (created in Low German in the office of Novgorod) resembled the Elbing vocabulary of the second half of the 13th century by its layout, scope and composition. The latter source will be useful in reconstructing the protograph of Russian-German vocabularies. The comparison with the Latin-Low German Liber ordinis rerum dating to the late 14th century should be considered remote and abstract. By analogy with the akin “Russian books”, it is proposed to call Elbing vocabulary (Elbinger Vokabular) and the so called Grunau’s vocabulary the “Prussian (Elbing) Book” and the “Littl Prussian Book” respectively. The attribution to the Hanseatic lexicography is supported by the similar division of thematic fields, regional bilingualism, utilitarian type, compact scope. But that is not all. The vocabulary’s close link with Elbing (granted Lübeck law in 1246) and the composition of the Elbing codex itself with Lübisches Recht für Elbing taking the central place are equally important. The relative process of composition of the Elbing codex is reconstructed in the following stages: 1. Driven by the needs of the Hanseatic sprakelærere, the German-Prussian and the Prussian-German vocabulary, which could possibly also include a phrase-book, was compiled in around 1246–1300. 2. A parchment manuscript comprising Lübeck law granted to Elbing, Polish law and vocabulary of the same period could originate from 1300 to 1340. 3. Prussian law was added at a later date, after 1340. Peter Holcwescher transcribed the collection of such composition in the middle of the 15th century. The gradual formation of the codex shows that at least two intermediate copies could have been made between the original of the second half of the 13th century and the transcript of Peter Holcwescher. The lexicographic work underwent certain changes in the course of transcribing. While the vocabulary functioned in line with its original purpose (2nd half of the 13th century), it used to be revised and supplemented (in case of “Russian Straipsniai / Articles 51 ILJA LEMEŠKIN books”, the updating process still continued in the 17th century); however, later, after trade reoriented itself towards the German language, the transcripts of the outdated vocabulary were mechanically copied and most likely severely shortened. “Prussian (Elbing) Book” could have lost its phrasebook in the course of shortening. The importance of the phrasebook also reveals in the lexicographic work included in the Prussian Chronicle; it ends with the reconstructed sentences (on the basis of vertical reading of vocabulary entries) important for successful trade. Įteikta 2018 m. birželio 7 d. ILJA LEMEŠKIN Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Lietuva [email protected] 52 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII