Reconsidering the Change of Verbal Conjugation Systems in Tokunoshima Dialects: Form as Another Proof

CHITSUKO FUKUSHIMA Uniwersytet Prefektury Niigata, Japonia OBSZAR BADAŃ: geografia dialektów. PONOWNE ROZWAŻENIE ZMIANY SYSTEMÓW KONIUGACJI CZASOWNIKÓW W DIALEKTACH TOKUNOSHIMY: FORMA ZAKAZU JAKO KOLEJNY DOWÓD Zmiana systemów koniugacji czasowników w dialektach Tokunoshimy: forma wyrażająca zakaz jako kolejny dowód ADNOTACJA Autorka uczestniczyła w analizie systemu koniugacji czasowników w jednym z dialektów Tokunoshimy, należącym do dialektów języka japońskiego z archipelagu Riukiu. Badanie jest częścią prac nad opracowaniem słownika dialektu Tokunoshimy. Fukushima (2017) omówiła reorganizację systemów koniugacji czasowników w dialektach na wyspie Tokunoshima, porównując dwa lokalne systemy i badając rozmieszczenie geograficzne określonej formy czasownika. Jako klucz do ukazania zachodzącej zmiany wykorzystano formę przysłówkową. W niniejszym artykule forma zakazu stanowi kolejny dowód ukazujący zróżnicowanie na wyspie oraz opisujący reorganizację systemów koniugacji czasowników w dialektach. Proces reorganizacji systemów koniugacji czasowników na Tokunoshimie przedstawiono za pomocą map językowych, koncentrując się na formie zakazu, a także na formie przysłówkowej. Nowo opracowane mapy, oparte na danych z badania Okamury z 1977 roku, ukazują wyraźnie wyznaczone zasięgi, co dowodzi, że formy z tematem czasownika zakończonym na samogłoskę są starsze niż te z tematem czasownika zakończonym na r. SŁOWA KLUCZOWE: zmiana systemów, koniugacja czasowników, dialekty Riukiu, forma zakazu, mapy dialektalne. Straipsniai / Articles 53 CHITSUKO FUKUSHIMA ANOTACJA Autorka artykułu brała udział w analizie systemu koniugacji czasowników w dialekcie Tokunōshima, należącym do dialektów języka japońskiego Riūkiū. Praca ta jest częścią badań związanych z opracowaniem słownika dialektu Tokunōshima. W 2017 r. autorka omówiła zmianę systemu koniugacji czasowników w dialektach wyspy Tokunōshima: porównała dwa lokalne systemy i zbadała geograficzny zasięg jednej konkretnej formy czasownika. Zmiany miały zostać przedstawione na podstawie formy przysłówkowej. W niniejszym artykule jako kolejny dowód przedstawiono formę wieloznaczną, która ma ukazać różnorodność językową wyspy i opisać zachodzącą w dialekcie zmianę systemów koniugacji czasowników. Proces zmian systemów koniugacji czasowników w Tokunōshimie zilustrowano mapami językowymi; uwagę skupiono na formie wyrażającej zakaz oraz formie przysłówkowej. Mapy sporządzone na nowo na podstawie danych z badań Okamury z 1977 r. ukazują wyraźny rozkład geograficzny, wskazujący, że formy czasowników z tematem zakończonym na samogłoskę są starsze niż formy czasowników z tematem zakończonym na r. SŁOWA KLUCZOWE: zmiana systemów, koniugacja czasowników, dialekty Riūkiū, forma wyrażająca zakaz, mapy dialektów. 1. WPROWADZENIE: ZMIANA SYSTEMU KONIUGACJI CZASOWNIKÓW Autorka opisała zmianę systemów koniugacji czasowników w dialektach Tokunōshima, koncentrując się na formie przysłówkowej (Fukushima 2017). W niniejszym artykule stwierdza, że zmianie podlega również forma wyrażająca zakaz. Tokunōshima jest wyspą w archipelagu Riūkiū (zob. rysunek 1), a autorka brała udział w analizie systemu koniugacji czasowników w dialekcie Asama na tej wyspie. Jest to część badań prowadzonych na potrzeby opracowania słownika dialektu (Saki, Fukushima, Nakajima 2003, 2006, 2012; Fukushima 2010).1 Badanie dialektów starszych informatorów w Asamie i Inutabu (zob. rysunek 1) wykazało, że występują w nich różne wzorce koniugacji czasowników. System koniugacji czasowników w dialekcie Asama obejmuje trzy wzorce koniugacji: regularną koniugację I (typ z tematem czasownika zakończonym na spółgłoskę), regularną koniugację II (typ z tematem czasownika zakończonym na samogłoskę) oraz koniugację nieregularną (zob. tabela 1), natomiast system koniugacji czasowników w dialekcie Inutabu obejmuje dwa wzorce koniugacji: koniugację regularną (typ z tematem czasownika zakończonym na spółgłoskę) oraz koniugację nieregularną (zob. tabela 2). Na podstawie porównania wzorców koniugacji 1 Badania te były finansowane z grantu na badania naukowe (B) 2330095, (C) 25370487 i (C) 16K02688. 54 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX Reconsidering the Change of Verbal Conjugation Systems in Tokunoshima Dialects: The Prohibitive Form as Another Proof Przyjmuje się, że w standardowym języku japońskim i obu dialektach czasowniki regularnej koniugacji II są włączane do regularnej koniugacji I (zob. tabela 3). RYSUNEK 1. Obszar badań i miejscowości TABELA 1. Wzorce koniugacji czasowników w dialekcie Asama na Tokunoshimie Odpowiednik w standardowym języku japońskim | temat podstawowy (BS) | temat połączeniowy (FS) | temat eufoniczny (ES) | forma hasłowa -jui | Główne formy koniugacyjne: forma adwerbialna, forma przecząca, forma -te (forma eufoniczna) | FS + ui | BS + i | BS + aN | ES + I | Koniugacja regularna I (temat zakończony na spółgłoskę) | asobu ‘bawić się’ | ˀasɪb- | ˀasɪbɪ- | ˀasɪd- | ˀasɪbjui | ˀasɪbiː | ˀasɪbaN | ˀasɪːdɪ | iku ‘słyszeć’ | Kik- | Kij- | Kɪj- | Kikjui | Kikiː | KikaN | Kɪjɪː | naru ‘stawać się’ | nar- | naj- | nat- | najui | nai | naɾaN | naːtɪ | Koniugacja regularna II (temat zakończony na samogłoskę) | okiru ‘budzić się’ | ˀwɪː- | ˀwɪːj- | ˀwɪːt- | ˀwɪːjui | ˀwɪː | ˀwɪːɾaN | ˀwɪːtɪ | Koniugacja nieregularna | suru ‘robić’ | s- / sj- | sj- | sj- | sjui | sɪː | sjɐN | sjɪː Stripsnai / Articles 55 CHITSUKO FUKUSHIMA TABELA 2. Wzorce koniugacji czasowników w dialekcie Intabu na Tokushimie Forma hasłowa Główne formy koniugacyjne Odpowiednik w standardowym języku japońskim temat podstawowy (BS) temat połączeniowy (FS) temat eufoniczny (ES) forma –ju forma adwerbialna forma przecząca forma –te (forma eufoniczna) FS + ui BS + i BS + aN ES + I Koniugacja regularna (temat zakończony na spółgłoskę) asobu ‘bawić się’ ’asIb- ’asIbi- ’asId- ’asIburi ’asIbi ’asIbaN ’asIdI kiku ‘słyszeć’ Kik- Kiki- Kicj- Kikjuri Kiki KikaN KicjI naru ‘stawać się’ na- narj- nat- najuri nari nar aN na:tI okiru ‘budzić się’ ’wl:r- ’wl:rj- ’wl:t- ’wl:rjuri ’wl:ri ’wl:raN ’wl:tI Koniugacja nieregularna suru ‘robić’ s-/sj sj- sj- sjui sji: sjaN sji: I, E: samogłoski centralne [ɨ], [ə]; ’: zwarcie krtaniowe [ʔ]; K: spółgłoska [k’] ze zwarciem krtaniowym; N: spółgłoskowy nosowy TABELA 3. Grupy czasowników i wzorce koniugacji: włączenie regularnej koniugacji II do regularnej koniugacji I Wzorzec koniugacji w standardowym języku japońskim forma adwerbialna Wzorzec koniugacji w dialekcie Asama forma adwerbialna Wzorzec koniugacji w dialekcie Intabu forma adwerbialna naru ‘stawać się’ Regularna I nari Regularna I nai Regularna (I) nari kiru ‘nosić’ Regularna II ki Regularna I KirI: Regularna (I) Kiri ikiru ‘żyć’ Regularna II iki Regularna I ’ikiri: Regularna (I) ’ikiri okiru ‘budzić się’ Regularna II oki Regularna II ’wl: Regularna (I) ’wl:ri deru ‘wychodzić’ Regularna II de Regularna II ’izjI: Regularna (I) ’izjiri Regularna I: czasowniki o temacie zakończonym na -r; forma adwerbialna: temat zakończony na -r + i Regularna II: czasowniki o temacie zakończonym na samogłoskę; forma adwerbialna: temat zakończony na samogłoskę Zmiana wzorca koniugacji regularnej II na wzorzec koniugacji regularnej I doprowadziła do zmiany systemów. Dialekt Asama zajmuje pozycję pośrednią w porównaniu ze standardowym językiem i dialektem Intabu. W rzeczywistości w tym procesie do pierwotnej formy adwerbialnej dodawana jest forma –ri. Dlatego Fukushima (2017) skupił się na przedstawionym poniżej rozpowszechnieniu formy z dodanym –ri. ’wl: > ’wl:ri forma adwerbialna czasownika okiru ‘budzić się’ ’izjI: ’izji: > ’izjiri forma adwerbialna czasownika deru ‘wychodzić’ W niniejszym artykule forma zakazująca została przedstawiona jako kolejny dowód wyjaśniający zmianę systemów. 56 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX Reconsidering the Change of Verbal Conjugation Systems in Tokunoshima Dialects: The Prohibitive Form as Another Proof 2. HISTORIA SYSTEMU KONIUGACJI CZASOWNIKÓW W DIALEKTACH JAPOŃSKICH Kobayashi (2004: 540) summarized the changes in verbal conjugation system in the particular verb group including okiru ‘wake up’ by examining the data of Japanese dialects. The changes have three stages. On the first stage, there are two vowel grades such as oku- or oki- in the vowel ending verb stem. This stage was observed in Classical Japanese and is observed in Kyushu dialects still now. On the second stage, there is just one vowel grade oki- in the vowel ending verb stem. This stage is observed in Standard Japanese. On the third stage, there emerges the -r ending verb stem okir-. This stage is observed in many Japanese dialects. Formy końcowe okiru i okuru oraz formy atrybutywne okiru i okuru są najstarszym typem form z tematem zakończonym na -r, używanym w standardowym języku japońskim i w większości dialektów. Istnieje ponadto wiele form z tematem zakończonym na -r: formy przeczące okira-, okera-, okirja- i okerja-; formy sprawcze okira- i okera-; formy wolitywne okiro- i okira-; formy hipotetyczne okire-, okere- i okure-; oraz formy rozkazujące okiro, okire, okero i okere (Kobayashi 2004: 543, 545). Jednak użycie okiri jako formy przysłówkowej jest rzadkie. Forma z dodanym -ri, okiri, jest używana na Tokunoshimie. Występują także formy zakazujące, okiruna i ich warianty, które omówiono w dalszej części artykułu. 3. FORMY PRZYSŁÓWKOWE: ZRÓŻNICOWANIE GEOGRAFICZNE W DIALEKTACH RIŪKIŪ ORAZ ZMIANY MIĘDZYPOKOLENIOWE NA TOKUNOSHIMIE Zgodnie z mapą form przysłówkowych czasownika okiru ‘budzić się’, opracowaną na podstawie danych Nakmoto (1988) (zob. rysunek 2; Fukushima 2017), formy czasownikowe z dodanym -ri, pełniące funkcję przysłówkową (czarne kółka), występują w części północnych wysp Riūkiū, w tym na głównej wyspie Okinawy, lecz nie na południowych wyspach Riūkiū. Tradycyjne formy czasownikowe bez -ri (szare kwadraty) są używane w części północnych i południowych wysp Riūkiū. Ten rozkład geograficzny potwierdza, że formy czasownikowe z dodanym -ri, pełniące funkcję przysłówkową, są nową innowacją. Na podstawie danych dotyczących różnych pokoleń na Tokunoshimie przedstawiono zachodzące na wyspie zmiany międzypokoleniowe (zob. rysunek 3; Fukushima 2017). Dane obejmują wcześniejsze publikacje: Hirayama (red.) (1966) i Nakmoto (1988), a także niedawne badania terenowe przeprowadzone przez Fukushimę w latach 2012–2015 oraz przez Sawakiego i in. w Stripsni / Articles 57 CHITSUKO FUKUSHIMA latach 2012–2013 (zob. rysunek 3). Formy tradycyjne oznaczono szarymi kwadratami, a formy z dodanym –ri — czarnymi kółkami. Zmiany zaszły przed latami 60. XX wieku i obecnie są już niemal całkowicie zakończone. Ekspansja mogła rozpocząć się w południowej miejscowości Isen na wyspie. Niedawne badanie osób w średnim wieku wykazało, że tylko trzy spośród 40 informatorów zachowały tradycyjną formę bez –ri. RYSUNEK 2. Formy przysłówkowe czasownika okiru ‘budzić się’ na podstawie Nakomoto (1988) RYSUNEK 3. Zmiany międzypokoleniowe form przysłówkowych przedstawione na podstawie różnych danych 4. ZRÓŻNICOWANIE FORM ADWERBIALNYCH I ZAKAZUJĄCYCH W DIALEKTACH TOKUNOSHIMY Dane geolingwistyczne dotyczące starszych informatorów, zebrane w 1977 roku przez Takahiro Okamurę, dialektologa będącego rodzimym użytkownikiem języka, obejmowały regionalne dane dotyczące form adwerbialnych i zakazujących. Mapy językowe sporządzone na podstawie danych Okamury ukazują wyraźnie wyznaczone zróżnicowanie obejmujące 52 miejscowości na całej wyspie.2 2 Rysunki 4, 5 i 6 wykonano przy użyciu programu SEAL w wersji 618J, opracowanego przez Fukushimę i Fukushimę. Dane z badania Okamury są ważne, ponieważ objęty badaniem obszar obejmuje północną część wyspy, której nie uwzględniono w pracach Hirayama (red.) (1966) i Nakomoto (1988). 58 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX Ponowne rozważenie zmiany systemów koniugacyjnych czasowników w dialektach Tokushimy: forma zakazująca jako kolejny dowód Na mapie form adwerbialnych (zob. rysunek 4) formy z tematem czasownika zakończonym samogłoską (czarne kwadraty) występują w oddzielnych obszarach, podczas gdy formy z tematem czasownika zakończonym na r (białe kółka) pokrywają całą wyspę. Zatem formy z tematem czasownika zakończonym samogłoską są starsze niż te z tematem czasownika zakończonym na r. Potwierdza to interpretację przedstawioną w poprzedniej części. Na mapie form zakazujących (zob. rysunek 5) zróżnicowanie regionalne wygląda podobnie, choć obszar występowania tematu czasownika zakończonego samogłoską (czarne kwadraty) jest większy niż obszar występowania tematu czasownika zakończonego na r na rysunku 4. Zatem zmiana form adwerbialnych jest nieco bardziej zaawansowana niż zmiana form zakazujących. RYSUNEK 4. Formy adwerbialne na podstawie badania Okamury z 1977 roku RYSUNEK 5. Formy zakazujące na podstawie badania Okamury z 1977 roku RYSUNEK 6. Formy zakazujące (szczegółowo) na podstawie badania Okamury z 1977 roku Straipsniai / Articles 59 CHITSUKO FUKUSHIMA TABELA 4. Obecnie używane formy zakazu ASAMA INUTABU temat czasownika zakończony samogłoską *’wɪ:na ‘wɪNna temat czasownika zakończony na r 1 ’wɪ:na ‘wɪ:ɪna temat czasownika zakończony na r 2 *’wɪ:ɾuna ‘wɪ:ɾuNna temat złożony ‘wɪ:juNna ‘wɪ:juNna Na mapie form zakazu (w szczegółowym ujęciu) (zob. rysunek 6) przedstawiono rozmieszczenie poszczególnych form, co pomaga zinterpretować przebieg zmiany. Formy używane obecnie w Asamie i Inutabu przedstawiono w tabeli 4 (badania autora). Na podstawie interpretacji rysunku 6 i tabeli 4 można odtworzyć następujący przebieg zmiany. RYSUNEK 7. Formy zakazu według Nakamoto (1998) 60 Acta Linguistica Lithuanica LXIX Reconsidering the Change of Verbal Conjugation Systems in Tokushima Dialects: The Prohibitive Form as Another Proof Tym samym forma z tematem czasownika zakończonym samogłoską jest starsza niż forma z tematem czasownika zakończonym na r. Potwierdza to również Figure 7, mapa form prohibitywnych w dialektach Riukiu, opracowana na podstawie danych z Nakamoto (1998). 5. WNIOSKI Trwająca zmiana systemów koniugacji czasowników na Tokunoshimie jest częścią tendencji do reorganizacji systemów koniugacji czasowników w dialektach japońskich. W niniejszym artykule przedstawiono nowo sporządzone mapy językowe oparte na badaniu Okamury z 1977 roku i wysunięto tezę, że dodatkowym dowodem na tę zmianę jest forma prohibitywna. Mapy form adwerbialnej i prohibitywnej przedstawiają podobny rozkład: formy z tematem czasownika zakończonym na r zajmują całą wyspę, podczas gdy formy z tematem czasownika zakończonym samogłoską występują na wyspie w odrębnych obszarach. Tym samym formy z tematem czasownika zakończonym samogłoską są starsze niż formy z tematem czasownika zakończonym na r. Taka interpretacja dobrze współgra zarówno z rozkładem form w dialektach Riukiu, jak i z historią języka japońskiego. REFERENCES Fukushima Chitsuko 2010: Making paradigms of verbs and adjectives using a dialect corpus. – Slavia Centralis 1, 124–131. Fukushima Chitsuko 2017: Reorganization of verbal conjugation system in Japanese dialects: A case study in Tokunoshima dialect. – VII Congress of International Society for Dialectology and Geolinguistics: Selected Papers, 9–18. Hirayama Teruo (ed.) 1966: Ryukyu Hogen no Sogeki Kenkyu. Comprehensive study of Ryukyu dialects. Tokyo: Meiji-Shoin. Kobayashi Takashi 2004: Hogen-gaku-teki Nihon-shi no Kenkyu. Dialectological study of Japanese language history. Tokyo: Hitsuji Shoho. Straipsniai / Articles 61 CHITSUKO FUKUSHIMA Nakamoto Masachie 1988: Ryukyu-go nidan-kei doushi obiru no katsuyo. Conjugation of the two grade verb obiru in Ryukyu dialects. – Dialects in Ryukyu (Ryukyu no hogen) 13, 106–130. Sawaki Motoei, Chitsuko Fukushima, Yumi Nakajima 2003: Dialect corpus as a resource for dialect dictionary. Paper presented at the 4th International Congress of Dialectologists and Geolinguists, University of Riga, 28 July–2 August. Sawaki Motoei, Yumi Nakajima, Chitsuko Fukushima 2006: Making multimedia dialect dictionary as a database with indexes and cross-references. Paper presented at the 5th International Congress of Dialectologists and Geolinguists, University of Minho, 4–8 September. Sawaki Motoei, Yumi Nakajima, Chitsuko Fukushima 2012: Making the most of a dialect corpus: Development of the Tokunoshima Dialect Dictionary of two thousand sentences. Paper presented at the 6th International Congress of Dialectologists and Geolinguists, the Austrian Academy of Sciences, 23–28 July. Sawaki Motoei, Yumi Nakajima, Chitsuko Fukushima 2013: Standardization and dialect leveling in Tokunoshima. Working Papers from the 2nd Meeting of NWAV Asia-Pacific Region (NWAV-AP2): http://www.ninjal.ac.jp/socioling/nwavap02/working-papers.html. Veiksmažodžio asmenavimo sistemų kaita Tokunōšimos tarme: draudimą reiškianti forma kaip dar vienas įrodymas SANTRAUKA Straipsnyje aptariamas tarmės geografijos tyrimas, prasidėjęs nuo morfologinės veiksmažodžio asmenavimo sistemų analizės Riūkiū archipelago Tokunōšimos saloje. Tyrimo tikslas – ištirti Tokunōšimos veiksmažodžio asmenavimo sistemoje vykstančią kaitos procesą. Ši kaita rodo polinkį pertvarkyti japonų tarmių veiksmažodžio asmenavimo sistemas. Diejų vietinių sistemų palyginimas atskleidė, kad šios kaitos dalis buvo nauja, susijusi su prieiksminėmis formomis, konkrečiai su -ri pridėjimu prie originalios formos, o skirtingų duomenų pagrindu sudaryti lingvistiniai žemėlapiai atskleidė istorinius pokyčius ir kartu lemiamą kaitą (Fukushima 2017). Šiame straipsnyje pateikiami 1977 m. Okamūros tyrimo pagrindu iš naujo nubraižyti lingvistiniai žemėlapiai ir teigiama, kad draudimą reiškianti 62 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX Reconsidering the Change of Verbal Conjugation Systems in Tokushima Dialects: The Prohibitive Form as Another Proof forma yra dar vienas kaitos įrodymas. Prejeksminės formos ir draudimą reiškiančios formos žemėlapiai atskleidžia panašų geografinį pasiskirstymą: formos su r besibaigiančiu veiksmažodžio kamienu dengia visą salą, o formos su balse besibaigiančiu veiksmažodžio kamienu užima pavienius salos plotelius. Taigi, formos su balse besibaigiančiu veiksmažodžio kamienu yra senesnės nei formos su r besibaigiančiu veiksmažodžio kamienu. Ši išvada dera su Rūkių tarmių pasiskirstymu bei japonų kalbos istorija. Įteikta 2018 m. lapkričio 14 d. C H I T S U K O F U K U S H I M A University of Niigata Prefecture 471 Ebigase, Higashi-ku, Niigata, Niigata 950-8680, Japan [email protected] Straipsniai / Articles 63