Reconsidering the Change of Verbal Conjugation Systems in Tokunoshima Dialects: Form as Another Proof

Straipsniai / Articles 53 CHITSUKO FUKUSHIMA Uniwersytet Prefektury Niigata, Japonia. OBSZAR BADAŃ: geografia dialektów. PONOWNE ROZWAŻENIE ZMIANY O KONIUGACJI CZASOWNIKÓW SYSTEMY NA TOKUNOSHIMIE DIALEKTY: FORMA ZABRANIAJĄCA FORMA JAKO KOLEJNY DOWÓD Zmiany systemów koniugacji czasowników w dialektach Tokunoshimy: forma wyrażająca zakaz jako kolejny dowód ADNOTACJA Autor brał udział w analizie systemu koniugacji czasowników w jednym z dialektów Tokunoshimy, należącym do dialektów riukiuańskich języka japońskiego. Badanie jest częścią prac nad opracowaniem słownika dialektu Tokunoshimy. Fukushima (2017) omówił reorganizację systemów koniugacji czasowników w dialektach wyspy Tokunoshima, porównując dwa systemy lokalne i badając rozmieszczenie geograficzne określonej formy czasownika. Forma przysłówkowa posłużyła jako klucz do ukazania trwającej zmiany. W niniejszym artykule forma zakazująca służy jako kolejny dowód na ukazanie zróżnicowania na wyspie oraz opisanie reorganizacji systemów koniugacji czasowników w dialektach. Proces reorganizacji na of verbal conjugation systems in Tokunoshima is illustrated by using linguistic maps with a focus on the prohibitive form as well as the adverbial form. The newly drawn maps based podstawie danych z badania Okamury z 1977 roku wyraźnie ukazuje rozgraniczone obszary występowania, co dowodzi, że formy z tematem czasownika zakończonym samogłoską są starsze niż te z tematem czasownika zakończonym na r. SŁOWA KLUCZOWE: zmiana systemów, koniugacja czasowników, dialekty riukiuańskie, forma zakazująca, mapy dialektalne. CHITSUKO FUKUSHIMA 54 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX ANOTACJA Autorka artykułu uczestniczyła w analizie systemu koniugacji czasowników w dialekcie Tokunoshimy, należącym do dialektów języka japońskiego Riukiu. Praca ta stanowi część badań związanych z opracowaniem słownika dialektu Tokunoshimy. W 2017 r. autorka omówiła zmiany systemu koniugacji czasowników w dialektach wyspy Tokunoshima: porównała dwa tyrė geografinį vienos konkrečios veiksmažodžio formos paplitimą. Parodyti pokyčius buvo lokalne systemy i dążyła do ich wyjaśnienia na podstawie formy przysłówkowej. W niniejszym artykule jako kolejny dowód wykorzystano formę wyrażającą zakaz – za jej pomocą podjęto próbę ukazania różnorodności językowej wyspy oraz opisania zmian systemów koniugacji czasowników zachodzących w dialektach. Proces zmian systemów koniugacji czasowników w Tokunoshimie zilustrowano mapami lingwistycznymi, koncentrując uwagę na formie wyrażającej zakaz i formie przysłówkowej. Mapy sporządzone ponownie na podstawie danych z badań Okamury z 1977 r. ukazują wyraźny rozkład geograficzny, wskazujący, że formy tematów czasowników zakończonych samogłoską są starsze niż formy tematów czasowników zakończonych na r. SŁOWA KLUCZOWE: zmiany systemów, koniugacja czasowników, dialekty Riukiu, forma wyrażająca zakaz, mapy dialektów. 1. WPROWADZENIE: ZMIANA W SYSTEMIE KONIUGACJI CZASOWNIKÓW Autor przedstawił zmiany systemów koniugacji czasowników w dialektach Tokunoshimy, koncentrując się na formie adwerbialnej (Fukushima 2017). Niniejszy artykuł dowodzi, że forma prohibitywna również jest zaangażowana w tę zmianę. Tokunoshima jest wyspą w Archipelagu Riukiu (zob. Rysunek 1), a autor był zaangażowany w analizę systemu koniugacji czasowników 2010).1 Badanie dialektów starszych informatorów w Asamie i Inutabu (zob. Rysunek 1) wykazało, of Asama dialect on the island. This is part of the research for making a dialect dictionary (Sawaki, Fukushima, Nakajima 2003, 2006, 2012; Fukushima że mają oni różne wzorce koniugacji czasowników. System koniugacji czasowników w dialekcie Asama składa się z trzech wzorców koniugacyjnych: koniugacji regularnej I (typ tematu czasownika zakończonego spółgłoską), koniugacji regularnej II (typ tematu czasownika zakończonego samogłoską) oraz koniugacji nieregularnej (zob. Tabela 1), podczas gdy system koniugacji czasowników w dialekcie Inutabu składa się z dwóch wzorców koniugacyjnych: koniugacji regularnej (typ tematu czasownika zakończonego spółgłoską) oraz koniugacji nieregularnej (zob. Tabela 2). Na podstawie porównania wzorców koniugacji 1 Badania te były finansowane z grantu na wsparcie badań naukowych (B) 23320095, (C) 25370487 oraz (C) 16K02688. Artykuły / Articles 55 Reconsidering the Change of Verbal Conjugation Systems in Tokunoshima Dialects: The Prohibitive Form as Another Proof W standardowym języku japońskim i w dwóch dialektach uważa się, że czasowniki regularnej koniugacji II są włączane do regularnej koniugacji I (zob. Tabela 3). RYSUNEK 1. Badany obszar i miejscowości TABELA 1. Wzorce koniugacji czasowników w dialekcie Asama na Tokunoshimie Headword Main conjugation forms Odpowiednik Standardowy Podstawowy temat czasownika w języku japońskim (BS) temat spółgłoskowy (FS) temat eufoniczny (ES) -jui form adverbial form negative form -te form (euphonic forma) FS + ui BS + i BS + aN ES + I Regularna koniugacja I (temat zakończony spółgłoską) asobu „bawić się” ’asIb-’asIbj-’asId-’asIbjui ’asIbi: ’asIbaN ’asI:dI kiku „słyszeć” Kik-Kikj-Kicj-Kikjui Kiki: KikaN KicjI: naru „stawać się” nar-naj-nat-najui nai naraN na:tI Regularna koniugacja II (temat zakończony samogłoską) okiru „budzić się” ’wI:- ’wI:j-’wI:t-’wI:jui ’wI: ’wI:raN ’wI:tI Irregular Conjugation suru „robić” s-/sj– sjsjsjui sI: sjaN sjI: CHITSUKO FUKUSHIMA 56 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX TABELA 2. Wzorce koniugacji czasowników w dialekcie Inutabu na Tokunoshimie Headword Main conjugation forms Ekwiwalent Standardowy Japoński temat podstawowy (BS) temat połączony (FS) temat eufoniczny (ES) -jui form adverbial form negative form -te form (euphonic forma) FS + ui BS + i BS + aN ES + I Regularna koniugacja (temat zakończony spółgłoską) asobu „bawić się” ’asIb-’asIbj-’asId-’asIbjuri ’asIbi ’asIbaN ’asIdI kiku „słyszeć” Kik-Kikj-Kicj-Kikjuri Kiki KikjaN KicjI naru „stawać się” na - narj-nat-najuri nari naraN na:tI okiru „budzić się” ’wI:r-’wI:rj-’wI:t-’wI:rjuri ’wI:ri ’wI:raN Irregular Conjugation ’wI:tI suru „robić” s-/sj sjsjsjui sji: sjaN sji: I, E: samogłoski centralne [ï], [ë]; ’: zwarcie krtaniowe [ʔ]; K: krtaniowe [k’]; oraz N: nosowa sylabiczna TABELA 3. Grupy czasowników i wzorce koniugacji: włączanie regularnej klasy II do regularnej klasy I Standardowy japoński Dialekt Asama Dialekt Inutabu koniugacja forma przysłówkowa koniugacja forma przysłówkowa koniugacja forma tematem zakończonym na r, forma przysłówkowa: -r końcówka tematu + i przysłówkowa wzorzec wzorzec wzorzec naru ‘stawać się’ Regularna I nari Regular II: czasowniki o temacie zakończonym na końcówkę czasownikową forma Regularna I nai Regularna (I) nari kiru ‘nosić’ Regularna II ki Regularna I KirI: przysłówkowa: temat zakończony samogłoską Zmiana z regularnego wzorca Regularna (I) Kiri ikiru ‘żyć’ Regularna II iki Regularna I ’ikiri: Regularna (I) ’ikiri okiru koniugacji II na regularny wzorzec koniugacji I doprowadziła do zmiany ‘budzić się’ Regularna II oki Regularna II ’wI: Regularna (I) ’wI:ri deru‘ wychodzić’ systemów. Dialekt Asama ma system pośredni w porównaniu z językiem Regularna II de Regularna II ’izjI: Regularna (I) ’izjiri Regularna I: -czasowniki z standardowym i dialektem Inutabu. To, co faktycznie dzieje się w tym procesie, to dodanie formy -ri do pierwotnej formy przysłówkowej. Dlatego rozszerzenie tej formy z dodanym -ri, przedstawione poniżej, było przedmiotem zainteresowania Fukushima (2017). ’wI:>’wI:ri forma przysłówkowa od okiru ‘obudzić się’ ’izjI:,’izji:>’izjiri forma przysłówkowa od deru ‘wyjść’ Forma zakazująca zostaje w niniejszym artykule wprowadzona jako kolejny dowód wyjaśniający zmianę systemów. Straipsniai / Artykuły 57 Reconsidering the Change of Verbal Conjugation Systems in Tokunoshima Dialects: The Prohibitive Form as Another Proof 2. HISTORIA SYSTEMU KONIUGACJI CZASOWNIKÓWTEM W DIALEKTACH JĘZYKA JAPOŃSKIEGO Kobayashi (2004: 540) podsumował zmiany w systemie koniugacji czasowników w określonej grupie czasowników, obejmującej okiru ‘budzić się’, analizując dane z dialektów języka japońskiego. Zmiany te przebiegają w trzech etapach. W pierwszym etapie w temacie czasownika zakończonym samogłoską występują dwa stopnie samogłoskowe, takie jak okuor oki. Etap ten był obserwowany w języku japońskim okresu klasycznego i nadal występuje w dialektach Kiusiu. W drugim etapie w temacie czasownika zakończonym samogłoską występuje tylko jeden stopień samogłoskowy, oki. Etap ten obserwuje się w standardowym języku japońskim. W trzecim etapie pojawia się temat czasownika zakończony na -r, okir-. Etap ten obserwuje się w wielu Dialekty japońskie. Formy końcowe okiru i okuru oraz formy atrybutywne okiru i okuru są najstarszym typem form z tematem zakończonym na -r, używanych w standardowym języku japońskim i w większości dialektów. Ponadto istnieje wiele form z tematem zakończonym na -r: formy przeczące okira-, okera-, okirjai okerja-, formy kauzatywne okirai okera-, formy wolitywne okiroi okira-, formy hipotetyczne okire-, okerei okureoraz formy rozkazujące okiro, okire, okero i okere (Kobayashi 2004: 543, 545). Jednak użycie okiri jako formy adwerbialnej jest rzadkie. Ta forma okiri z dodanym -ri jest używana na Tokunoshimie. Istnieją również formy zakazujące, okiruna i jej warianty, które omówiono w dalszej części tego artykułu. 3. FORMY ADWERBIALNE: ZRÓŻNICOWANIE GEOGRAFICZNE W DIALEKTACH RIUKIUSKICH ORAZ ZMIANY POKOLENIOWE W TOKUNOSHIMIE Zgodnie z mapą form przysłówkowych czasownika okiru „budzić się”, opartą na danych Nakamoto (1988) (zob. rysunek 2; Fukushima 2017), formy czasownikowe z dodanym -ri w funkcji przysłówkowej (czarne kółka) występują w części północnych Riukiu, obejmującej główną wyspę Okinawy, lecz nie występują w południowych Riukiu. Tradycyjne formy czasownikowe bez -ri (szare kwadraty) są używane w części północnych Riukiu oraz w południowych Riukiu. Ten rozkład geograficzny potwierdza, że formy czasownikowe z dodanym -ri w funkcji przysłówkowej są nowe. Na podstawie danych dotyczących różnych pokoleń na Tokunoshimie przedstawiono zachodzące na wyspie zmiany pokoleniowe (zob. rysunek 3; Fukushima 2017). Dane obejmują wcześniejsze publikacje: Hirayama (red.) (1966) i Nakamoto (1988), a także najnowsze badania przeprowadzone przez Fukushimę w latach 2012–2015 oraz Sawakiego i in. w CHITSUKO FUKUSHIMA 58 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX latach 2012–2013 (zob. rysunek 3). Formy tradycyjne oznaczono szarymi kwadratami, a formy z dodanym -ri — czarnymi kółkami. Zmiany zaszły przed latami 60. i obecnie niemal się zakończyły. Ekspansja mogła rozpocząć się w południowym mieście Isen na wyspie. Niedawne badanie informatorów w średnim wieku pokazuje, że tylko troje z 40 informatorów zachowało tradycyjną formę bez -ri. RYSUNEK 2. Formy przysłówkowe okiru „obudzić się” według RYSUNEK 3. Pokoleniowe zmiany form przysłówkowych Nakamoto (1988) przedstawione na podstawie różnych danych 4. ZMIENNOŚĆ FORM PRZYSŁÓWKOWYCH I FORM ZABRANIAJĄCYCH W DIALEKTACH TOKUNOSHIMY Dane geolingwistyczne dotyczące starszych informatorów, zebrane przez dialektologa posługującego się rodzimym językiem, Takahiro Okamurę, w 1977 roku, obejmowały dane regionalne dotyczące form przysłówkowych i zabraniających. Mapy językowe sporządzone na podstawie danych Okamury ukazują wyraźnie wytyczoną zmienność w 52 miejscowościach na całej wyspie.2 2 Ryciny 4, 5 i 6 wykonano przy użyciu programu SEAL w wersji 618J, opracowanego przez Fukushimę i Fukushimę. Dane z badania Okamury są istotne, ponieważ badany obszar obejmuje północną część wyspy, która nie została uwzględniona w badaniach Hirayamy (red.) (1966) i Nakamoto (1988). Straipsniai / Artykuły 59 Reconsidering the Change of Verbal Conjugation Systems in Tokunoshima Dialects: The Prohibitive Form as Another Proof Na mapie form przysłówkowych (zob. Rycina 4) formy z tematem czasownika zakończonym samogłoską (czarne kwadraty) występują na oddzielnych obszarach, podczas gdy formy z tematem czasownika zakończonym na r (białe koła) pokrywają wyspę. Zatem formy z tematem czasownika zakończonym samogłoską są starsze niż te z tematem czasownika zakończonym na r. Interpretacja In the map of prohibitive forms (see Figure 5), the regional variation looks przedstawiona w powyższej sekcji zostaje potwierdzona. Podobnie, chociaż obszar tematu czasownika zakończonego samogłoską (czarne kwadraty) jest większy w porównaniu z obszarem tematu czasownika zakończonego na r na Rysunku 4. Zatem zmiana w formach przysłówkowych jest nieco bardziej zaawansowana w porównaniu ze zmianą w formach zakazujących. RYSUNEK 4. Badanie Okamury Formy przysłówkowe z badania Okamury z 1977 r. RYSUNEK 5. Formy zakazujące z 1977 r. RYSUNEK 6. Formy zakazujące (szczegółowe) z 1977 Badanie Okamury CHITSUKO FUKUSHIMA 60 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX TABELA 4. Obecnie używane formy prohibitywne ASAMA INUTABU Temat czasownika zakończony samogłoską *’wI:na ‘wINna temat czasownika zakończony na r 1 ’wI:rina ‘wI:riNna temat czasownika zakończony na r 2 *’wI:runa ‘wI:ruNna Złożona podstawa ‘wI:juNna ‘wI:rjuNna Na mapie form prohibitywnych (szczegółowej) (zob. Rysunek 6) przedstawiono rozmieszczenie poszczególnych form, co jest przydatne do interpretacji przebiegu zmiany. Formy obecnie używane w Asamie i Inutabu przedstawiono w Tabeli 4 (badania autora). Poniższy przebieg zmiany uzyskano poprzez interpretację Rysunku 6 i Tabeli 4. RYSUNEK 7. Formy prohibitywne według Nakamoto (1998) Straipsniai / Artykuły 61 Reconsidering the Change of Verbal Conjugation Systems in Tokunoshima Dialects: The Prohibitive Form as Another Proof Podstawa zakończona samogłoską podstawa zakończona na r podstawa czasownikowa podstawa czasownikowa 1 podstawa czasownikowa 2 ’ｗI:na → ’ｗI:rina → ’ｗI:runa ↓ ↓ ↓ ’ｗINna ’ｗI:riNna ’ｗI:ruNna ↓ ↓ Złożony temat ’ｗI:juNna ’ｗI:rjuNna Zatem forma z tematem czasownika zakończonym samogłoską jest starsza od tej z tematem czasownika zakończonym na r. Potwierdza to również Rycina 7, mapa form prohibitywnych w dialektach Riukiu, oparta na danych z Nakamoto (1998). 5. CONCLUSIONS The ongoing change of verbal conjugation systems in Tokunoshima is part of tendencja do reorganizacji systemów koniugacji czasowników w dialektach japońskich. W niniejszym artykule przedstawiono nowo opracowane mapy językowe oparte na badaniu Okamury z 1977 roku i wysunięto tezę, że istnieje jeszcze jeden dowód na tę zmianę, którym jest forma prohibitywna. Mapy formy similar distributions in which the forms with an r-ending verb stem are coveprzysłówkowej i formy prohibitywnej pokazują, że formy obiegające wyspę, podczas gdy formy z tematem czasownika zakończonym samogłoską pozostają na wyspie odseparowane. Zatem formy z tematem czasownika zakończonym samogłoską są starsze niż te z tematem czasownika zakończonym na r. Ta interpretacja dobrze współgra zarówno z rozmieszczeniem dialektów Riukiu, jak i z historią języka japońskiego. BIBLIOGRAFIA Fukushima Chitsuko 2010: Tworzenie paradygmatów czasowników i przymiotników z wykorzystaniem korpusu dialektalnego. – Slavia Centralis 1, 124–131. Fukushima Chitsuko 2017: Reorganizacja systemu koniugacji czasowników w dialektach japońskich: Studium przypadku dialektu Tokunoshima. – VII Congress of International Society for Dialectology and Geolinguistics: Selected Papers, 9–18. Hirayama Teruo (red.) 1966: Ryukyu Hogen no Sogo-teki Kenkyu. Kompleksowe badanie dialektów Riukiu. Tokio: Meiji-Shoin. Kobayashi Takashi 2004: Hogen-gaku-teki Nihon-shi no Kenkyu. Dialectological study of Japanese language history. Tokyo: Hitsuji Shobo.