Joniškiečių vyrų asmenvardžių darybos tendencijos seniausioje Lietuvoje 1599–1621 m. Joniškio krikšto metrikų knygoje
Full text
Straipsniai / Articles 177 ALMA RAGAUSKAITĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: antroponimika historyczna, toponimika historyczna. TENDENCJE TWORZENIA IMION OSOBOWYCH MĘŻCZYZN Z JONISZKISZEK W NAJSTARSZEJ NA LITWIE KSIĘDZE CHRZTÓW JONISZKISZEK Z LAT 1599–1621 Tendencies of Formation of Joniškis Male Personal Names in Lithuania’s Oldest Joniškis Baptism Record Book of 1599–1621 ADNOTACJA Jednymi z najcenniejszych dokumentów historycznej antroponimii mieszczan litewskich z XVI–XVIII w. są księgi akt miejskich, inwentarze, kościelne księgi rejestracji (chrztów, ślubów, zgonów) i inne źródła historyczne z tamtego okresu. Szczególną uwagę zwróciła unikalna pod względem chronologicznym, jak obecnie wiadomo, najstarsza na Litwie księga metrykalna chrztów z Joniškis z lat 1599–1621. W niniejszym artykule pod względem słowotwórczym analizuje się 168 męskich nazw osobowych mieszkańców Joniškis (drugich członów zapisów binarnych), zebranych z tej księgi. SŁOWA KLUCZOWE: Joniškis, mieszkaniec Joniškis, księga metrykalna chrztów, antroponimia historyczna, historyczna nazwa osobowa, słowotwórstwo. ADNOTACJA Księgi miejskie, inwentarze, księgi kościelne (dotyczące chrztów, małżeństw i zgonów) oraz inne źródła historyczne należą do najcenniejszych dokumentów z XVI–XVIII wieku dotyczących historycznej antroponimii mieszkańców miast litewskich. Szczególnie godna uwagi jest chronologicznie unikalna księga metrykalna chrztów z Joniškis z lat 1599–1621, obecnie uznawana za najstarszą znaną księgę tego typu na Litwie. W artykule omówiono 168 męskich nazw osobowych
ALMA RAGAUSKAITĖ 178 Acta Linguistica Lithuanica LXXX mieszkańców Joniškis (drugich członów nazw binarnych), zebranych z tej księgi z perspektywy słowotwórczej. SŁOWA KLUCZOWE: Joniškis, mieszkaniec Joniškis, księga metrykalna chrztów, antroponimia historyczna, historyczna nazwa osobowa, słowotwórstwo. WSTĘP Historyczne antroponimy mieszkańców dawnej parafii janiszkińskiej zaczęto już badać. Najpierw opublikowano część litewskich form nazw osobowych z Lietuvoje, 1599–1621 m. Joniškio parapijos krikšto metrikų knygos (Garliausnajstarszej <i>metrik</i> (1998: 152–153). Nieco później omówiono nieliczne zapisy mężczyzn z Janiszek z litewskimi przydomkami, zebrane z tego źródła kościelnego (Ragauskaitė 1999: 155). Po przeanalizowaniu 186 nazw osobowych statyta, jog tarp rekonstruotų lietuviškų nekrikštavardinės kilmės antroponimų dažniausi yra pravardiniai, o tarp atkurtų krikštavardinės kilmės asmenvarmieszkańców Janiszek z tego samego okresu stwierdzono – że większość wywodziła się od różnych form chrześcijańskich imion (Ragauskaitė 2004: 16–17). W mas XVI a. pabaigos – XVII a. pradžios joniškiečių (moterų) antroponimuose (Garliauskas 2004: 21–22; Ragauskaitė 2005: 66–67). Išsamiai išanalizavus 122 asmenvardžius, paaiškėjo, jog 32 (tai sudaro 26 %) užrašyti su lietuviškomis późniejszych publikacjach omówiono funkcjonowanie litewskich przyrostków -aičia, -yčia, -ienė, -(i)ūčia, a pozostałe – z przyrostkami słowiańskimi -ova, -ovna. 3 nazwy osobowe (2,46 %), mające polskie przyrostki -sktipo, zaliczono do derywatów z końcówką -a. Odtworzone 32 formy antroponimów kobiet z Janiszek porównano ze współczesnymi litewskimi nazwiskami. Nawet 28 (87,5 % wszystkich zrekonstruowanych) odtworzone formy rodzajowe są znane we współczesnym imiennictwie (Ragauskaitė 2015: 74; 2016: 64–65). Po przeanalizowaniu dwuczłonowych zapisów mieszkańców wsi (mężczyzn) zarejestrowanych w księdze metrykalnej chrztów parafii Joniškis z lat 1599–1621 ustalono, że część ich drugich antroponimów ma pochodzenie litewskie (Ragauskaitė 2019: 25–26; 2019a: 57; 2019b: 81–82). Zauważywszy swoistość sposobu nazywania mieszkańców parafii Joniškis (mężczyzn i kobiet), budowy, pochodzenia i in. ich nazw własnych, badanie historycznej antroponimii miasta wydaje się aktualne i warte kontynuowania. Celem niniejszego artykułu jest omówienie sytuacji zapisu mężczyzn z Joniškis w latach 1599–1621 oraz szczegółowa analiza 168 ich nazw osobowych (drugich członów dwuczłonowych określeń) pod względem budowy. Zadania niniejszego artykułu: 1) przeanalizować pierwsze człony zapisów dwuczłonowych (imiona); 2) wyodrębnić najbardziej produktywne przyrostki drugich antroponimów; 3) zrekonstruować formy nazw osobowych z litewskimi formantami słowotwórczymi i porównać je ze współczesnymi litewskimi nazwiskami; 4) ustalić, ile i jakich antroponimų nebefunkcionuoja šių dienų vardyne.
Straipsniai / Articles 179 Joniškiečių vyrų asmenvardžių darybos tendencijos seniausioje Lietuvoje 1599–1621 m. Joniškio krikšto metrikų knygoje Przy klasyfikowaniu i ocenie danych dotyczących historycznej antroponimii mieszkańców Janiszek zostaną zastosowane następujące podstawowe metody: opisowa, porównawcza i częściowo statystyczna1. Należy wyodrębnić najczęstszy model nazywania, ustalić najbardziej produktywne przyrostki nazw osobowych, scharakteryzować ilościową relację między grupami patronimów i antroponimów pochodzenia niepatronimicznego. Materiał do artykułu zebrano ze starej księgi metrykalnej chrztów Janiszek z lat 1599–1621. Powstała ona trzy dziesięciolecia po soborze trydenckim, który odbył się 11 listopada 1563 r. Na tym soborze postanowiono wprowadzić w krajach katolickich księgi rejestracji chrztów i małżeństw (Garliauskas 2010: 4; 2016: 17). Oryginalny tytuł rękopiśmiennego źródła brzmi „Liber Baptisatoru[m]2 ‖ Ecc[lesi]æ Parochialis Jani=‖scensis ab Anno 1599. – ‖ usq[ue] ad An[n]um ‖ 1621. –“. Na karcie przedtytułowej zapisano jeszcze jedną nazwę „CATA: ‖ LOGVS. ‖ BAPTISATO: ‖ RVM. EC: ‖ CLESIÆ. ‖ IANİ: ‖ SCEN: Od 1594 do 1621 r. był nim Benedykt Sviechovski. Właśnie z jego ‖ SİS“. Joniškio Švč. Mergelės Marijos Ėmimo į dangų bažnyčios klebonu nuo inicjatywy w 1599 r. rozpoczęto zapisywanie tego źródła kościelnego (LKD 79). Księgę rękopiśmienną w języku łacińskim i polskim pisało kilka osób. Formuły wpisów chrztu stopniowo się zmieniały (Garliauskas 1998: 139; 2004: 21–22; 2012: 72; Žilys 2012: 126–127; Ragauskaitė 2015: 56). Z tego dokumentu historycznego wypisano 168 dwuczłonowych określeń mężczyzn. Następnie omówione zostaną cechy zapisywania mieszkańców Janiszek. 1. SYTUACJA NAZYWANIA MIESZKAŃCÓW JANISZEK 1.1. Ważne jest dokładne określenie, które zapisane w źródle kościelnym antroponimy należy przypisać mieszkańcom Joniškis. Najważniejsze kryteria identyfikacji nazw osobowych osób należących do stanu mieszczańskiego zostały już omówione (Ragauskaitė 1999: 146; 2000: 94; 2001: 124; 2002: 32–34; 2003: 82; 2004: 8–9; 2005: 18–23; 2006: 81–82; 2009: 227–228; 2014a: 9–10; 2015: 59–61). W wyodrębnieniu mieszkańców Joniškis z końca XVI – początku XVII wieku pomogły różne określenia: lo. de Ciuitate ʻz miastaʼ, lo. de Ciuitate Ianiszek, E ciuitate Janiszki ʻz miasta Joniškisʼ, lo. de Janiszki ʻz Joniškisʼ, le. Janiszki ʻJoniškisʼ, le. Z miasta ʻiš miestoʼ i in., np.: 1599 Martini Baltkusʒkaićia de Janisʒki gen. sg. JNŠ 1v3; 1617 Parenteṡ Petruṡ Budrajtis <...> de ciuitate Ianisʒki JNŠ 195v; 1618 Par[entes] Iakub Cełkuytis <...> de Ciuitate Ianißek JNŠ 221v; 1603 E ciuitate Janiszki <...> Pat[rini] Gasparus Czepaẏtis 1 O zastosowaniu tych metod w badaniu historycznej antroponimii zob. także Ragauskaitė 2005: 31. 2 Abrewiatury odnotowane w rękopisie zostały rozwinięte. Dopisek podano w nawiasach kwadratowych. Przy oddawaniu nazw osobowych stara się zachować oryginalne formy, utrwalone w dokumencie historycznym. 3 Wszystkie nazwiska osobowe przedstawione w artykule są poświadczone metrykalnie. Przy każdym z nich podano rok, w którym antroponim został odnotowany, skrót źródła historycznego oraz numer karty.
ALMA RAGAUSKAITĖ 180 Acta Linguistica Lithuanica LXXX JNŠ 39; 1618 Pat[rini] Balcer Cʒobotarʒ de Ciuitate Ianißek JNŠ 220v; 1602 Janiszki <...> Gregorius Daugwiłaitis JNŠ 35; 1617 Patr[ini] Vrbanos Giednawaytis de C[iui]tate Janisʒek JNŠ 200v; 1599 Stanislaus Jonaitis <...> omnes de Janisʒkie JNŠ 1; 1609 Ƶ miasta <...> R[odzice] Jerʒÿ Kuialis JNŠ 113; 1620 Ƶ miasta <...> Kum Piotr Mißutaitis JNŠ 242; 1618 Pat[rini] Ierʒẏ Noćajtis de Ciuitate Ianißek JNŠ 220; 1617 Pat[rini] Cʒapos Petrajtis de Ciuitate Ianißek JNŠ 208; 1617 Pater Jan Skatilis de Ciuita[te] Janisʒek JNŠ 200v; 1599 Jokuba {sk}ure4 <...> omnes de Janisʒkie gen. sg JNŠ 1; 1618 Pat[rini] Bartoß Sʒwiec <...> Ciuitate Ianißek JNŠ 217v; 1620 Ku[m] Grʒegorʒ Worpnik <...> Ƶ miaſta JNŠ 250v; 1617 Pat[rini] Mikołaj Zejmi{c} de C[iui]tate Ianiszek JNŠ 200. Wskazywane są ulice (Dworska, Szawelska, Upicka, Niemiecka, Żagorska i in.) (zob. także Ragauskaitė 2015: 59), przy których mieszkali joniškianie (rodzice chrzczonych niemowląt, rodzice chrzestni), np.: 1619 Kum Woẏciech Bałtruśkaitis <...> ʒ miaſta Ʒagorskieÿ Vlici JNŠ 232v; 1621 K[um] ʒ miaſta Vlici dwornei iacub Cubilus JNŠ 262; 1621 Ƶ Miaſta Vlici Vpickiei R[odzic] Adam Grigaitis JNŠ 265v; 1621 K[um] ʒ miaſta Vlici ßawelskiei Woiciech Iurgaitis JNŠ 267; 1621 Ʒ Miasta Vlici Niemieckiei <...> K[um] Mikołai Kiepietuitis JNŠ 267v; 1621 Ƶ Miaſta Vlici ßawelskiei R[odzic] ton Powiłaitis <...> ʒ ulici ßawelskiei Ian Kował JNŠ 268; 1616 Ƶ Miasta Ʒ ulicy Ʒagorskiej Paweł Macaitis JNŠ 192; 1616 Ʒ ulicẏ Niemieckiej Ʒ miasta jendrʒej Maʒutaitis JNŠ 192v; 1621 K[um] AnJNŠ 263; 1621 Tomaß Radwiluitis ʒ miaſta Vlici dwornei JNŠ 266; 1620 K[um] Piotrʒ Stanułaitis z Vlicÿ vpickieÿ z Ianißek JNŠ 256; 1621 K[um] ʒ miaſta Vlici Vpickiei Iacub ßukuitis JNŠ 265; 1621 K[um] ʒ miasta Vlici sʒawelskiei Grig Trumpaitis JNŠ 268; 1619 Kum Grig Walentinaitis Ƶ miaſta Vlicÿ Vpickiej JNŠ 235v. 1.2. Pierwszymi członami modelu dwuczłonowego nazywania są najczęściej tradycyjne imiona chrześcijańskie, np.: 1621 Adam JNŠ 265v – por. db. v. Admas (LVKŽ 61); 1600 Ambrosius JNŠ 10v; 1621 Ambroʒei JNŠ 264v – por. db. zob. Ambraziẽjus (LVKŽ 73); 1599 Andream JNŠ 1v; 1621 Iendrei JNŠ 264v; 1616 jendrʒej JNŠ 192v – por. db. zob. Andriẽjus (LVKŽ 74); 1604 Annusa gen. sg. JNŠ 48; 1617 Ian JNŠ 206; 1617 Ianos JNŠ 199; 1602 Ioannes JNŠ 34v; 1617 Jan JNŠ 200v; 1599 Joannes JNŠ 1v; 1600 Joannis JNŠ 8v – por. db. zob. Jnas (LVKŽ 208); 1621 Anton JNŠ 263 – por. db. zob. Antãnas (LVKŽ 76); 1602 Auguſtinus JNŠ 36v – por. db. zob. Augustnas (LVKŽ 85); 1620 Baltromieÿ JNŠ 255v; 1599 Bałtromieius JNŠ 3v; 1616 Bałtromiej JNŠ 191v; 1600 Bartholomæus JNŠ 8v; 1618 Bartłomiey JNŠ 214, 214v; 1599 Bartłomieius JNŠ 2v – por. db. v. Baltramiẽjus (LVKŽ 89); 1621 Casper JNŠ 270; 1617 Casproṡ JNŠ 198v; 1619 Kasper JNŠ 224 – por. db. zob. Kãsparas (LVKŽ 222); 1601 Florian[us] JNŠ 24v – por. db. zob. Florijnas (LVKŽ 158–159); 1600 Georgÿ JNŠ 16; 1600 Georgius JNŠ 13v; 1602 Gregorius JNŠ 35; 1620 Grʒegorʒ JNŠ 255v; 1621 Ierʒi JNŠ 262v; 1620 Ierʒy JNŠ 248v; 4 Kilka fragmentów źródłowych (złączonych atramentem itp.) oznaczono w nawiasach klamrowych.
Artykuły / Articles 181 Joniškiečių vyrų asmenvardžių darybos tendencijos seniausioje Lietuvoje 1599–1621 m. Joniškio krikšto metrikų knygoje 1618 Ierʒẏ JNŠ 220; 1617 Iurgis JNŠ 196; 1609 Jerʒÿ JNŠ 113 – por. db. zob. Jùrgis (LVKŽ 215); 1621 Iacub JNŠ 265; 1618 Iakub JNŠ 221v; 1621 Iocob JNŠ 267v; 1600 Jacobi gen. sg. JNŠ 10, 13v; 1599 Jokuba gen. sg. JNŠ 1 – por. db. w. Jokbas (LVKŽ 207); 1599 Lucæ gen. sg. JNŠ 1v – por. db. w. Lùkas (LVKŽ 255); 1617 Lukaß JNŠ 208v – por. tamże. w. Lukšius (LVKŽ 255); 1621 Marcin JNŠ 263; 1599 Martini gen. sg. JNŠ 1v; 1617 Martins JNŠ 205; 1617 Martinuṡ JNŠ 204v – por. tamże. w. Martnas (LVKŽ 264–265); 1620 Marek JNŠ 242 – por. zob. w. Mrkus (LVKŽ 279); 1599 Mathieium JNŠ 2v; 1599 Matthiæ gen. sg. JNŠ 2; 1599 Motieiaus gen. sg. JNŠ 4 – por. zob. por. Motiẽjus (LVKŽ 279–280); 1621 Mikołai JNŠ 267v; 1618 Mikołay JNŠ 215; 1618 Mikołaẏ JNŠ 221; 1619 Mikołaÿ JNŠ 233; 1617 Mikołaj JNŠ 199v; 1600 Nicolai JNŠ 10; 1601 Nicolaus JNŠ 25 – por. zob. por. Mikaljus (LVKŽ 270); 1601 Paulus JNŠ 22v – por. zob. zob. Paũlius (LVKŽ 298); 1606 Pawel JNŠ 86v; 1617 Paweł JNŠ 207v; 1617 Pawlos JNŠ 202; 1599 Powiłs JNŠ 4 – por. zob. zob. Póvilas (LVKŽ 4); 1599 Petri gen. sg. JNŠ 1v; 1617 Petros JNŠ 197v; 1601 Petrus JNŠ 22v; 1617 Petruṡ JNŠ 195v; 1617 Piotr JNŠ 205v; 1620 Piotrʒ JNŠ 257v – plg. db. zob. Pẽtras (LVKŽ 299); 1602 Se325); 1621 Simon JNŠ baſtianus JNŠ 33v; 1617 Sebestian JNŠ 197v – plg. db. v. Sebastijnas (LVKŽ 268; 1600 Simonis JNŠ 10v – por. tamże. zob. Smonas (LVKŽ 329); 1599 Stanislaus JNŠ 1; 1600 Stanisla[u]s JNŠ 9; 1620 Stanislaw JNŠ 242; 1617 Stanisław JNŠ 204; 1617 Staniſław JNŠ 206 – por. tamże. zob. Stanslovas (LVKŽ 335); 1600 Sthephanus JNŠ 10 – por. zob. zob. Stẽponas (LVKŽ 336); 1621 Tomaß JNŠ 266 – por. zob. zob. Tamšius (LVKŽ 341); 1617 Vrbanos JNŠ 200v – por. zob. zob. Ùrbonas (LVKŽ 200v); 1601 Valentini JNŠ 20; 1599 Valentinum JNŠ 4; 1600 Valentinus JNŠ 8 – por. db. por. Valentnas (LVKŽ 363); 1620 Wensław JNŠ 254v – por. db. por. Vãclovas (LVKŽ 355); 1621 Woiciech JNŠ 267; 1619 Woẏciech JNŠ 232v – por. db. por. Vaitiẽkus (LVKŽ 361). Odnotowano kilka skrótów kanonicznych imion chrzcielnych, np.: 1601 Genis JNŠ 19v – por. db. por. Gènis (LVKŽ 174) < Eugènijus (LVKŽ 153); 1619 Grig JNŠ 235v; 1617 Gryg JNŠ 207; 1617 Grygas JNŠ 204; 1617 Grygus JNŠ 201v – por. db. por. Grgas (LVKŽ 188) < Grigãlius (LVKŽ 188); 1599 Stasus JNŠ 2 – por. db. por. Stãsius (LVKŽ 335) < Stanslovas (LVKŽ 335); 1621 Walenti JNŠ 268; 1618 Walenty JNŠ 214 – por. db. w. Vãlentas, Valeñtas (LVKŽ 363). Zdarzały się pojedyncze formy imion zdrobniałych, powstałe ze skrótów imion chrześcijańskich, np.: 1599 Baniulis JNŠ 4v – por. db. w. Bãnis, Bans (LVKŽ 95) < Benedktas (LVKŽ 95); 1601 Matulis JNŠ 28v – por. db. w. Mãtas (LVKŽ 265) < Motiẽjus (LVKŽ 279–280); 1617 Mikutis JNŠ 195v – por. db. w. Mkas (LVKŽ 270) < Mikaljus (LVKŽ 270); 1602 Valulis JNŠ 38v – por. db. w. Vals (LVKŽ 364) < Valentnas (LVKŽ 363). Drugie człony męskich zapisów dwuczłonowych to nazwy osobowe z przyrostkami i bez przyrostków, które dalej analizuje się pod względem słowotwórczym.
ALMA RAGAUSKAITĖ 182 Acta Linguistica Lithuanica LXXX 2. JONIŠKIEČIŲ VYRŲ ANTROPONIMŲ CECHY SŁOWOTWÓRCZE 2.1. Nazwy osobowe mieszkańców Joniškis z lat 1599–1621 podzielono na dwie grupy: 1) antroponimy z litewskimi patronimicznymi przyrostkami -aitis, -ėnas, -(i)onis, -(i)ūnas, -uitis5 i słowiańskimi -evič, -ovič, z przyrostkiem -iškis, z przyrostkami deminutywnymi -elis, -ulis, -utis oraz z polskimi przyrostkami -sktipo i 2) antroponimy bez tych przyrostków. W ten sposób nazwiska pod względem słowotwórczym sklasyfikowane w studium Vitalii Maciejauskienė Asmenvardžiai (Maciejauskienė 1993: 40). Tokiai klasifikacijai įtakos turėjo istorinių antroponimų darybos specifika. Teigiama, kad iki darybiškai neskaidžios struktūros įmanoma skaidyti tik istorinius asmenvardžius, bet ne istorines pavardes. Anaparafii Kriaunos z XVII–XVIII wieku logicznie analizowano w antroponimach wilnian zapisanych w księgach małżeństw i chrztów kościoła św. Jana z początku XVII wieku (wyróżniono derywaty od końcówek, przyrostków oraz złożenia) (Zinkevičius 1977: 235–242). Zgodnie z tymi zasadami przeanalizowano słowotwórstwo nazw osobowych mieszczan kowieńskich z XVI wieku (Ragauskaitė 2005: 98–101). Podobnie pod względem słowotwórczym antroponimy oceniała Daiva Sinkevičiūtė (2006: 241–242; 2006a: 342–348; 2009: 348–350; 2016: 224–241; 2018: 119–129; 2018a: 303–325). Badania procesu kształtowania się litewskich nazwisk świadczą o tym, że wszystkie nazwiska powstały z różnych antroponimów – patronimicznych, pochodzenia przezwiskowego, starych litewskich dwuczłonowych, jednoczłonowych antroponimów oraz in. (Maciejauskienė 1997: 102). W ten sposób nazwiska zachowują również właściwości słowotwórcze posiadane przez te antroponimy. Zatem nazwiska należałoby nazywać pierwotnymi i nie oceniać ich jako derywatów. Przyrostki występujące w strukturze nazwisk zostały odziedziczone po antroponimach, dlatego nie należy nazywać ich afiksami słowotwórczymi (Žemienė 1999: 225–226; 2002: 12–14; 2017: 167–168; Maciejauskienė 2001: 167–187; Bartkutė 2004: 118; Ragauskaitė 2005: 98–101; 2018: 106). Analizuojami XVI a. pabaigos – XVII a. pradžios Joniškio gyventojų asmenimiona (drugie człony dwuczłonowego modelu nominacji) są rekonstruowane na podstawie patronimów i antroponimów pochodzenia niepatronimicznego. Ich zrekonstruowane formy oznacza się gwiazdką i podaje w kolejności alfabetycznej. Następnie wypisuje się antroponimy (według alfabetu ich form), na podstawie których odtworzono formę antroponimu. Nie znalazłszy dokładnych odpowiedników we współczesnym imiennictwie, podaje się kilka antroponimów o odpowiednim rdzeniu. W zaslawizowanych antroponimach często zapisywane są słowiańskie przyrostki patronimiczne -evič, -ovič, ale uważa się, że Litwini w żywej mowie mogli 5 Ankstesni XVII a. asmenvardžių tyrimai beveik nėra paliudiję šios priesagos vartosenos. Priesaga -uitis jest „przyrostkiem patronimicznym. Pozwala na to między innymi również częstotliwość jego poświadczania w antroponimach grudziąskich w XVII w. (Maciejauskienė 2010: 820).
Artykuły / Articles 183 Joniškiečių vyrų asmenvardžių darybos tendencijos seniausioje Lietuvoje 1599–1621 m. Joniškio krikšto metrikų knygoje używać litewskich przyrostków patronimicznych (-aitis, -ėnas, -onis, -ūnas) (Maciejauskienė 1994: 25–30; Ragauskaitė 1999: 148–149; 2018a: 59). z przyrostkami 2.2. 1599–1621 m. Joniškio parapijos krikšto registracijos knygoje funkcionavo 168 Joniškio gyventojų (vyrų) asmenvardžiai. Iš jų 140 (83 %) buvo priskirta prie minėtos pirmosios grupės. Ši grupė kur kas didesnė. Antroponimai podawane są według produktywności przyrostków: -aitis (pisownia jest zróżnicowana: -aitis, -aytis, -aÿtis, -ajtis, -oytis) – 72 nazwiska osobowe (42,85 % wszystkich antroponimów mieszkańców rejonu janiskiego), np.: *Bakšūnaitis: 1618 Bokßunaytis JNŠ 216. Zob. bakšplg. db. pvd. Bakšà, Bakšáitis, Bakšis, Bakšs, Bakšaũskas, Bakšẽvičius (LPŽ I 163); *Baltruškaitis: 1619 Bałtruśkaitis JNŠ 232v. Zob. baltruškplg. por. nazw. Baltruškà, Baltruškẽvičius (LPŽ I 181); *Baltuškaitis: 1599 Balt{ku}sʒkaićia gen. sg. JNŠ 1v – 1617 Bołtußkaytis JNŠ 205. Por. baltušk por. nazw. Baltuškà, Baltuškẽvičius, Baltuškónis (LPŽ I 182); *Bernotaitis: 1618 Bern{u}taytis JNŠ 215v. Por. bernot db. pvd. Benotas, Bernotãvičius, Bernotnas, Bernotónis (LPŽ I 240); *Budraitis: 1618 Budraytis JNŠ 215; 1617 Budrajtis JNŠ 195v. Por. db. skr. Budráitis (LPŽ 329); *Builaitis: 1600 Buiłaitis JNŠ 9. Zob. builplg. db. skr. Bulis, Buils (LPŽ I 335); *Čepaitis: 1600 Cʒepaitis JNŠ 13v; 1603 Czepaẏtis JNŠ 39. Por. db. pvd. Čepáitis (LPŽ I 410); *Daugvilaitis: 1602 Daugwiłaitis JNŠ 35. Por. db. Daugviláitis (LPŽ I 470); *Dešrūnaitis: 1618 Deßrunay[tis] JNŠ 215. Dėl dešrplg. db. pvd. Dešrà, Dešráitis, Dešrs, Dẽšrius (LPŽ I 487); *Grigaitis: 1621 Grigaitis JNŠ 265v, 266v. Plg. db. pvd. Grigáitis (LPŽ I 710); *Gudaitis: 1620 Gudaitis JNŠ 254v. Por. db. pvd. Gudáitis (LPŽ I 735); *Jonaitis: 1620 ianaitis JNŠ 242; 1620 Io38v. Por. db. pvd. Jonulaitis (LPŽ I 844); naitis JNŠ 248v; 1618 Ionaytis JNŠ 211v, 215v; 1599 Jonaitis JNŠ 1, 3v, 4v – 1600 Jonaitis JNŠ 8v – 1601 Jonaitis JNŠ 19v, 22v – 1617 Jonaitis JNŠ 197v. Plg. db. pvd. Jonáitis (LPŽ I 841); *Jonkūnaitis: 1620 Iankunaitis JNŠ 255v. Dėl jonkūnplg. db. pvd. Jonknas (LPŽ I 843); *Jonulaitis: 1602 Janułaitis JNŠ *Jurgaitis: 1621 Iurgaitis JNŠ 267. Por. db. pvd. Jùrgaitis, Jugaitis, Jurgáitis, Jurgaitis (LPŽ I 866); *Krikštonaitis: 1601 Krixtanaytis JNŠ 20. Por. db. pvd. Krikštonáitis (LPŽ I 1076); *Kvederaitis: 1620 Quederaitis JNŠ 254v. Por. db. pvd. Kvederáitis (LPŽ I 1147); *Latvaitis: 1620 Łatwaÿtis JNŠ 254v. Por. db. pvd. Latváitis (LPŽ II 29); *Macaitis: 1616 Macaitis JNŠ 192. Por. db. pvd. Macáitis (LPŽ II 121); *Martynaitis: 1601 Martinaytis JNŠ 20. Por. db. pvd. Martynáitis (LPŽ II 167); *Matulaitis: 1599 Matułaitis JNŠ 2; 1599 Mothułaitis JNŠ 4. Por. db. pvd. Matuláitis (LPŽ II 183); *Mažutaitis: 1616 Maʒutaitis JNŠ 192v. Dėl mažutpor. db. pvd. Mažuta, Mažutãvičius, Mažùtis (LPŽ II 193); *Memei šaitis: 1600 Memeißaicia gen. sg. JNŠ 10. Dėl memplg. db. pvd. Memis, Mems (LPŽ II 208); *Mišutaitis: 1620 Mißutaitis JNŠ 242. Dėl mišutplg. db. pvd. Mišùtis (LPŽ II 258); *Nocaitis: 1618 Noćajtis JNŠ 220. Dėl nocplg. db. pvd. Nocs, Ncius
ALMA RAGAUSKAITĖ 184 Acta Linguistica Lithuanica LXXX (LPŽ II 331); *Nosutaitis: 1620 Noßutaÿtis JNŠ 257v. Dėl nosplg. db. pvd. Nosckas, Nòselis, Nosvičius, Noss (LPŽ II 336, 337); *Pacaitis: 1600 Pacaitis JNŠ 10. Por. db. pvd. Pacáitis (LPŽ II 359); *Petraitis: 1620 Petraitis JNŠ 252v – 1621 Petraitis JNŠ 270; 1617 Petrajtis JNŠ 202, 208; 1618 Pietraytis JNŠ 209v – 1619 Pietraytis JNŠ 224. Por. db. pvd. Petráitis (LPŽ II 437); *Petrušaitis: 1618 Pietrußaytis JNŠ 210. Por. db. pvd. Petrušáitis (LPŽ II 444); *Povilaitis: 1621 Powiłaitis JNŠ 260v, 263, 264v. Por. db. pvd. Póvilaitis, Poviláitis (LPŽ II 496); *Radvilaitis: 1617 Radwiłaytis JNŠ 204. Dėl radvilplg. db. pvd. Radvilà, Rãdvila, Radvlas, Rãdvilas, Radvilãvičius (LPŽ II 554); *Rapšaitis: 1599 Rapszaicia gen. sg. JNŠ 4. Por. rapš. por. nazw. własna. Rapšs (LPŽ II 574); *Rimgailaitis: 1617 Rymgałaitis JNŠ 197v. Por. rimgail por. nazw. własna. Rimgáila (LPŽ II 609); *Staniulaitis: 1600 Staniułaitis JNŠ 8 – 1602 Staniułaitis JNŠ 38v – 1621 Staniułaitis JNŠ 265v. Por. db. pvd. Staniuláitis (LPŽ II 802); *Strasaitis: 1600 Strasaitis JNŠ 10v. Dėl straspor. db. nazw. Strasẽvičius (LPŽ II 830); *Šliupaitis: 1620 Szlupaitis JNŠ 250v. Zob. šliup db. nazw. Šliùpas (LPŽ II 957); *Trumpaitis: 1621 Trumpaitis JNŠ 268. Por. db. pvd. Por. Trumpáitis (LPŽ II 1073); *Valentinaitis: 1619 Walentinaitis JNŠ 235v. Dėl valentinplg. db. pvd. Valentnas, Valentinãvičius (LPŽ II 1150). -uitis (pisane: -uitis, -uytis, -uẏtis, -ujtis) – 25 antroponimów (14,60%), np. : *Byvainuitis: 1617 Biwoẏnuẏtis JNŠ 206. Zob. byvain. zob. pvd. Bývainis, Byvanis (LPŽ I 269); *Buškuitis: 1617 Busʒkuytis JNŠ 201v. Zob. bušk. дб. пвд. Buškà, Buškáuskas, Buškẽvičius, Bùškus (LPŽ I 363); *Celkuitis: 1618 Cełkuytis JNŠ 221v. Dėl celkplg. db. pvd. Celkà, Celkãvičius, Celks, Celknas, Celkòvskas (LPŽ I 377); *Daguitis: 1618 Doguytis JNŠ 214. Dėl dagplg. дб. пвд. Dãgis, Dags (LPŽ I 444); *Gabruitis: 1601 Gabruitis JNŠ 25. Dėl gabrplg. db. pvd. Gabráitis (LPŽ I 601); *Jonuluitis: 1620 Ianułuitis JNŠ 248v. Dėl jonulplg. o. os. n. wł. Jonulaitis (LPŽ I 844); *Karpuitis: 1616 karpuitis JNŠ 189. Dėl karpplg. o. os. n. wł. Karpáitis (LPŽ I 931); *Kezuitis: 1602 Kezuitis JNŠ 36v. Zob. kez. db. pvd. Kezis, Kezys, Kezinas (LPŽ I 982); *Kraguitis: 1599 Kraguitis JNŠ 2v – 1602 Kraguitis JNŠ 35. Zob. krag. db. pvd. Krãgas (LPŽ I 1062); *Kurapkuitis 1602 Kurapkuitis JNŠ 33v. Dėl kurapkplg. db. pvd. Kurapkáitis (LPŽ I 1131); *Lasuitis: 1621 Lasuitis JNŠ 267v. Por. lasplg. db. pvd. Lasáuskas, Lasãvičius, Lasis, Lass (LPŽ II 25); *Latvuitis: 1617 Łatwujtis JNŠ 196. Por. latvplg. db. pvd. Latváitis (LPŽ II 29); *Mekuitis: 1617 Mekuytis JNŠ 197v. Dėl mekplg. db. pvd. Mẽkas, Mẽkelis (LPŽ II 203); *Peteluitis: 1620 Petałuitis JNŠ 259. Dėl petelplg. db. pvd. Petelis (LPŽ II 434); *Pūkuitis: 1617 Pukuytis JNŠ 208v. Dėl pūkplg. db. pvd. Pūkaitis (LPŽ II 527); *Radviluitis: 1621 Radwiluitis JNŠ 266. Zob. radvil db. pvd. Radvilà, Rãdvila, Radvlas, Rãdvilas, Radvilãvičius (LPŽ II 554); *Ruguitis: 1617 Ruguẏtis JNŠ 204v. Zob. rug db. skr. Rugáitis
Artykuły / Articles 185 Joniškiečių vyrų asmenvardžių darybos tendencijos seniausioje Lietuvoje 1599–1621 m. Joniškio krikšto metrikų knygoje (LPŽ II 633); *Sliekuitis: 1617 slekuytis JNŠ 201v. Zob. sliek db. skr. Sliẽkas (LPŽ II 763); *Šukuitis: 1621 ßukuitis JNŠ 265; 1617 Sʒukujtis JNŠ 206v. Dėl šukplg. db. pvd. Šukáitis (LPŽ II 986); *Trasuitis: 1621 Traſuitis JNŠ 262v. Dėl trasplg. db. pvd. Trasaitis (LPŽ II 1062). -ūnas (rašoma: -(i)un, -(i)unas, -(i)uns, -uṅ, -nȯs, -noṡ) – 15 asmenvardžių (8,92 %), pvz.: *Bartkūnas: 1599 Bartkuns JNŠ 4. Plg. db. pvd. Bartknas (LPŽ I 204); *Berčiūnas: 1606 berciunas JNŠ 86v. Por. db. pvd. Berčinas (LPŽ I 235); *Ginkūnas: 1601 Ginkuns JNŠ 28v. Zob. ginkplg. db. pvd. Giñkus (LPŽ I 671); *Gumbiūnas: 1619 Gumbiun JNŠ 233. Por. gumb. skr. pvd. Gubelis, Gubinas, Gubis (LPŽ I 742); *Jonkūnas: 1621 Iankun JNŠ 263. Por. skr. por. Jonknas (LPŽ I 843); *Laukiūnas: 1621 Łaukiun JNŠ 268. Zob. lauk por. Laũkis, Lauks (LPŽ II 32); *Mikalojūnas: 1619 Mikałoiuns JNŠ 232. Zob. por. pvd. Mikalojnas (LPŽ II 227); *Norkūnas: 1617 Norknȯs JNŠ 204. Por. db. pvd. Norknas (LPŽ II 334); *Pociūnas: 1600 Pocuns JNŠ 10. Por. db. pvd. Pocinas (LPŽ II 483); *Raščiūnas: 1619 Rascun JNŠ 233. Dėl raščplg. db. pvd. Raščs, Rãščius (LPŽ II 578); *Rimkūnas: 1618 Rymkuṅ JNŠ 222. Por. db. pvd. Rimknas (LPŽ II 610); *Stanknas: 1617 Stankunas JNŠ 197v. Por. db. pvd. Stanknas (LPŽ II 804); *Tamošiūnas: 1600 Thomośiuns JNŠ 10 w. Por. zob. zob. Tamošinas (LPŽ II 1016); *Vaitkūnas: 1621 watkun JNŠ 269v. Por. zob. skrót nazwiska Vaitknas (LPŽ II 1141); *Venckūnas: 1617 wencknoṡ JNŠ 198v. Por. baza danych. skrót nazwiska Vencknas (LPŽ II 1187). -evič (zapisywane -(i)ewicʒ) – 7 nazw osobowych (4,16 %), np. : 1617 JNŠ 205v, 1617 Mikołaiewicʒ JNŠ 204v, 1621 Paulukiewicʒ JNŠ 264, 1618 Pruniewicʒ JNŠ 215, 1618 Ƶemeyciewicʒ JNŠ 221. Ianußewicʒ -ovič (zapisuje się: -(i)owicʒ, -(i)owicƶ) – 7 antroponimai (4,16 %), pvz. : 1618 Buniowicʒ JNŠ 215v, 1621 Cʒapowicʒ JNŠ 264v, 1620 Marc{ib}iowicƶ JNŠ 247v, 1618 marcinowicʒ JNŠ 216, 1617 Mikciowicʒ JNŠ 196, 1618 Narbutowicʒ JNŠ 221v, 1617 piotrowicʒ JNŠ 200. -ėnas (zapisuje się -(i)en) – 1 antroponim (0,59 %), np.: *Šinkėnas: 1599 Sʒinkiena gen. sg. JNŠ 1v. Por. šink db. pvd. Šinka, Šinkas, Šinkáuskas, Šinkonis (LPŽ II 934). -onis (zapisywane jako -on) – 1 antroponim (0,59%), np.: *Sidaugonis: 1600 Sidaugonia gen. sg. JNŠ 10v. Por. sidaug db. pvd. Sdauga (LPŽ II 709). Badania litewskich historycznych antroponimów potwierdziły, że derywaty litewskich patronimicznych przyrostków -aitis, -ėnas, -onis, -ūnas mają określone obszary występowania (Salys 1933: 1269; Maciejauskienė 1977: 161–163; 1991: 242; Ragauskaitė 2014: 330). Potwierdza to wnioski z wcześniej przeprowadzonego badania XVII wieku, że „największe skupisko derywatów z przyrostkiem -aitis obserwuje się na Żmudzi oraz w zachodniej Auksztocie, choć nazwiska utworzone za jego pomocą zapisano także w różnych innych miejscach Litwy” (Maciejauskienė 1991: 242).
ALMA RAGAUSKAITĖ 192 Acta Linguistica Lithuanica LXXX Maciejauskienė Vitalija 1994: Nazwiska litewskie: rozwój i pochodzenie (rozprawa habilitacyjna). Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Maciejauskienė Vitalija 1997: O nazwiskach litewskich (klasyfikacja antroponimów). – Baltistica 32(1), 101–109. Maciejauskienė Vitalija 2001: O ocenie nazwisk litewskich z punktu widzenia słowotwórstwa. – Lietuvių kalbotyros klausimai / Acta Linguistica Lithuanica 44, 167–187. Maciejauskienė Vitalija 2010: Nazwiska mieszkańców Gruzdžių: historia i teraźniejszość. – Gruzdžiai 2. Wilno: Versmė, 818–844. Ragauskaitė Alma 1999: Imiona osobowe mieszkańców Kowna pochodzenia litewskiego z drugiej połowy XVI wieku. − Acta Linguistica Lithuanica / Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 41, 145−158. Ragauskaitė Alma 2000: Pochodzenie imion osobowych mieszkańców Kowna z pierwszej połowy XVII wieku. − Acta Linguistica Lithuanica / Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 43, 93−110. Ragauskaitė Alma 2001: Kształtowanie się nazwisk mieszkańców Kowna w XVI−XVIII wieku. − Acta Linguistica Lithuanica / Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 45, 123−143. Ragauskaitė Alma 2002: Warianty nazwisk mieszkańców Kowna (mężczyzn) z XVII−XVIII wieku. − Acta Linguistica Lithuanica / Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 47, 31−40. Ragauskaitė Alma 2003: Derywacja imion osobowych kobiet z Kowna w XVI−XVIII wieku. − Vārds un tā pētīšanas aspekti. Rākstu krājums 7, 82−92. Ragauskaitė Alma 2005: Imiona osobowe mieszkańców Kowna w XVI–XVIII wieku. Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego. Ragauskaitė Alma 2006: Imiona osobowe i przydomki pochodzenia toponimicznego w XVI-wiecznych księgach aktowych Kowna. – Baltu filoloģija 15(1/2), 81−94. Ragauskaitė Alma 2009: Kiedy ukształtowały się nazwiska mieszkańców Kowna? – Język i ludzie. Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 226–232. Ragauskaitė Alma 2014: Sporządzony na Litwie rękopiśmienny rejestr nazw własnych (około 1840–1843). – Archivum Lithuanicum 16, 323–340. Ragauskaitė Alma 2014a: Nazwy osobowe kobiet kowieńskich w XVI–XVII w. w kontekście litewskiej antroponimii historycznej. – Rocznik Historii Kowna 14, 7–17 Ragauskaitė Alma 2015: Nazwy osobowe kobiet z Janiszek w najstarszych na Litwie księgach metrykalnych chrztów z lat 1599–1621 w kontekście litewskiej antroponimii historycznej. – Acta Linguistica Lithuanica 73, 55–81. Ragauskaitė Alma 2016: Z dawnego inwentarza nazwisk parafii janiskiej – nazwiska kobiet. – Kalendarz regionu janiskiego. Janiszki: Muzeum Historii i Kultury w Janiszkach, 64–65.
Straipsniai / Articles 193 Joniškiečių vyrų asmenvardžių darybos tendencijos seniausioje Lietuvoje 1599–1621 m. Joniškio krikšto metrikų knygoje Ragauskaitė Alma 2018: Tendencje słowotwórcze imion osobowych mieszkańców Kiejdan w XVII wieku. – Baltu filoloģija 27, 101–118. Ragauskaitė Alma 2018a: Imiona osobowe mieszkańców Kiejdan pochodzenia litewskiego w XVII wieku. – Acta Linguistica Lithuanica 78, 53–75. Ragauskaitė Alma 2019: Z dawnego antroponimikonі parafii w Janiszkach: nazwiska pochodzenia przezwiskowego. – Kalendarz Ziemi Janiskiej. Janiszki: Muzeum Historii i Kultury w Janiszkach, 25–26. Ragauskaitė Alma 2019a: Iš Joniškio parapijos istorinio vardyno: lietuvių senieji dvikamieniai asmenvardžiai. – Joniškio krašto kalendorius. Joniškis: Joniškio istorijos ir kultūros muziejus, 57. Ragauskaitė Alma 2019b: Z historycznego antroponimikonі parafii w Janiszkach: skrócone formy dawnych litewskich dwuczłonowych imion osobowych. – Kalendarz Ziemi Janiskiej. Janiszki: Muzeum Historii i Kultury w Janiszkach, 81–82. Salys Antanas 1933: Imiona osobowe. – Encyklopedia litewska 1. Kaunas: Fundusz Prasowy, 1266–1270. Sinkevičiūtė Daiva 2006: Skróty litewskich dwuczłonowych nazw osobowych i ich nazwiska pochodne. Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Sinkevičiūtė Daiva 2006a: Dziedzictwo skrótów imion dwuczłonowych na obszarze wileńskim. – Baltistica 41(2), 341–342. Sinkevičiūtė Daiva 2009: Uwagi dotyczące nazwisk pochodnych od skrótów żmudzkich, wywodzących się od avd. Gedrimas. – Baltistica 44(2), 347–353. Sinkevičiūtė Daiva 2016: Osobowe nazwy własne pochodzące od skróconych form litewskich imion dwuczłonowych oraz osobliwości zapisu ich tematów w spisie nowych mieszczan wileńskich i poręczycieli z lat 1661–1795. – Archivum Lithuanicum 18, 221–254. Sinkevičiūtė Daiva 2018: Nieznane dawne litewskie osobowe nazwy własne dwuczłonowe z Metryki Litewskiejniai asmenvardžiai. – Baltistica 53(1), 117–132. Sinkevičiūtė Daiva 2018a: Nieznane dwuczłonowe osobowe nazwy własne z Metryki Litewskiej z pierwszymi członami apelatywnymi. – Baltistica 53(2), 303–325. Zinkevičius Zigmas 1977: Litewska antroponimia. Litewskie osobowe nazwy własne wileńskie na początku XVII w. Wilno: Nauka. Žemienė Aušra 1999: Tworzenie nazwisk męskich w powiecie Ragneckim pod koniec XVIII – na początku XIX w. – Acta Linguistica Lithuanica / Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 41, 223–231. Žemienė Aušra 2002: Pochodzenie nazwisk litewskiej ludności powiatu Ragneckiego w XVIII–XIX w. Streszczenie rozprawy doktorskiej. Wilno: Wileński Uniwersytet Pedagogiczny.
ALMA RAGAUSKAITĖ 194 Acta Linguistica Lithuanica LXXX Žemienė Aušra 2017: Nazwy osobowe Małej Litwy (XVIII–XIX w.). Wilno: Technika. Žilys Saulius 2012: Bažnyčių metrikų knygos ir parapijiečių sąrašai Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių bibliotekos Rankraščių skyriuje: kilmė ir konfesiniai ypatumy. – Zbiory instytucji pamięci. Bibliotheca Lituana 2, red. Arvydas Pacevičius. Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 123–154. Tendencies of Formation of Joniškis Male Personal Names in Lithuania’s Oldest Joniškis Baptism Record Book of 1599–1621 PODSUMOWANIE Artykuł dotyczy 168 imion osobowych męskich mieszkańców Joniškis (drugich członów binarnego modelu nazewniczego), zebranych z księgi chrztów Joniškis z lat 1599–1621, z perspektywy słowotwórstwa. Imiona chrześcijańskie są używane jako pierwsze człony tego typu nazewnictwa. W źródle odnotowano ich różne formy (długie kanoniczne, skrócone i zdrobniałe). Łącznie 168 drugich antroponimów wybranych do analizy podzielono na dwie grupy: 1) imiona osobowe z litewskimi przyrostkami patronimicznymi -aitis, -ėnas, -(i)onis, -(i)ūnas, -uitis oraz słowiańskimi -evič, -ovič, przyrostkiem -iškis, przyrostkami zdrobniałymi -elis, -(i)ulis, -utis i polskimi przyrostkami typu -ski oraz 2) imiona osobowe bez tych przyrostków. Pierwsza grupa jest znacznie liczniejsza. Obejmuje on 140 (83 % wszystkich drugich antroponimów) nazw osobowych. Dominują wśród nich antroponimy z patronimicznymi przyrostkami -aitis (72, tj. 42.85 %) i -uitis (25, tj. 14.60 %). Druga grupa obejmuje 28 (17 %) nazw osobowych. Po porównaniu 107 form zrekonstruowanych antroponimów ze współczesnymi nazwiskami litewskimi zaobserwowano, że 43 (40 %) z nich są nadal znane. Większa część, tj. 51 (48 % wszystkich zrekonstruowanych form), ma wśród współczesnych nazwisk odpowiedniki tego samego pochodzenia, lecz o innym sposobie derywacji. Pozostałych 13 (12%) nie spotyka się już wśród współczesnych nazwisk. Nadesłano 15 maja 2019 r. ALMA RAGAUSKAITĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Lietuva [email protected]