Fonetinės ir morfologinės Žagarės šnektos ypatybės (XX a. pabaiga – XXI a. pradžia)

JINA ŠVABARYTĖ-VALUŽIENĖ Ινστιτούτο Λιθουανικής Γλώσσας Ερευνητικές κατευθύνσεις: ανάλυση διαλεκτικών χαρακτηριστικών γραπτών πηγών, διαλεκτική λεξικογραφία και λεξικολογία, κοινωνιογλωσσολογία, σύνταξη. DOI ΦΩΝΗΤΙΚΑ ΚΑΙ ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΙΔΙΩΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ŽAGARĖ (ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ 20ού αιώνα – ΑΡΧΕΣ ΤΟΥ 21ου αιώνα) Φωνητικές και μορφολογικές ιδιαιτερότητες του τοπικού ιδιώματος της Žagarė (τέλος του 20thου αιώνα – αρχές του 21stου αιώνα) ΠΕΡΙΛΗΨΗ Η συγγραφέας συνεχίζει την έρευνα (περιγραφή) των ιδιωμάτων του Joniškis που ανήκουν στους δυτικούς υψηλολιθουανούς Šiauliai. Το άρθρο εξετάζει τα φωνητικά και μορφολογικά χαρακτηριστικά του ιδιώματος της Žagarė, του τελευταίου από τα περιγραφόμενα ιδιώματα του Joniškis, όπως αποτυπώνονται σε υπηρεσιακές ηχογραφήσεις που έγιναν στα τέλη του 20ού και στις αρχές του 21ου αιώνα (από το 199 έως το 2003). Περιγράφονται τα φωνητικά και μορφολογικά φαινόμενα που παρατηρήθηκαν στο ιδίωμα της Žagarė, συζητούνται τάσεις τονισμού που επιδέχονται ερμηνείας και παρουσιάζεται μια προκαταρκτική περιγραφή των ιδιαιτεροτήτων του λεξιλογίου. ΛΕΞΕΙΣ-ΚΛΕΙΔΙΑ: δυτικοί υψηλολιθουανοί Šiauliai, ιδίωμα της Žagarė, φωνητικά χαρακτηριστικά του ιδιώματος της Žagarė, μορφολογική έκφραση και λεξιλογικές ιδιαιτερότητες του ιδιώματος της Žagarė. ΣΧΟΛΙΟ Η συγγραφέας συνεχίζει τη μελέτη (περιγραφή) των τοπικών διαλέκτων της Γιονίσκις, οι οποίες ανήκουν στην υποδιάλεκτο της Δυτικής Αουκστάιτια της Σιαουλιάι. Το άρθρο εξετάζει τις φωνητικές και μορφολογικές ιδιαιτερότητες της τοπικής διαλέκτου της Žagarė, της τελευταίας τοπικής διαλέκτου της Γιονίσκις που εξετάζεται Straipsniai / Articles 109 JANA ŠVAMBARĖ-VALUŽIENĖ σε αυτή τη μελέτη, οι οποίες αποτυπώνονται στις ηχογραφήσεις διαλέκτων που έγιναν στα τέλη του 20thού αιώνα και στις αρχές του 21stου αιώνα (από το 1999 έως το 2003). Το άρθρο περιγράφει τα φωνητικά και μορφολογικά φαινόμενα που εντοπίστηκαν στην τοπική διάλεκτο της Žagarė, τις αμφισβητήσιμες τάσεις τονισμού και παρέχει μια πιλοτική περιγραφή των λεξιλογικών ιδιαιτεροτήτων. ΛΕΞΕΙΣ-ΚΛΕΙΔΙΑ: Υποδιάλεκτος της Δυτικής Αουκστάιτια της Σιαουλιάι, τοπική διάλεκτος της Žagarė, φωνητικές ιδιαιτερότητες της τοπικής διαλέκτου της Žagarė, μορφολογική έκφραση και λεξιλογικές ιδιαιτερότητες της τοπικής διαλέκτου της Žagarė. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η συγγραφέας έχει καθορίσει τα όρια της διαλέκτου της Žagarė, αλλά δεν έχει εξετάσει τα γλωσσικά φαινόμενα1. Η γλωσσολόγος Aušra Kikutytė έχει δημοσιεύσει μελέτη για τα φωνητικά και μορφολογικά φαινόμενα της διαλέκτου του Skaistgirys, η οποία είναι κοντινή στη διάλεκτο της Žagarė2. Μεμονωμένες φωνητικές και μορφολογικές ιδιαιτερότητες της διαλέκτου της Žagarė έχουν εξετάσει οι διαλεκτολόγοι Aldona Jonaite, Aleksas Girdenis, Genovaitė Kačiūskienė και Juozas Pabrėža3. Με βάση τις απόψεις που διατυπώθηκαν σε διαλεκτολογικές μελέτες και τις παρατηρήσεις της συγγραφέα κατά την ακρόαση των ηχογραφήσεων, στόχος είναι να παρουσιαστεί μια κατά το δυνατόν συνοπτική συνολική εικόνα της διαλέκτου της Žagarė και να καθοριστούν κατευθύνσεις για περαιτέρω έρευνα. Το υλικό του άρθρου αποτελείται από ηχογραφήσεις της διαλέκτου της Žagarė, οι οποίες φυλάσσονται στο Αρχείο Διαλέκτων του Ινστιτούτου Λιθουανικής Γλώσσας4. Οι υπό μελέτη διαλεκτικές ηχογραφήσεις καλύπτουν την περίοδο από τα τέλη του 20ού έως τις αρχές του 21ου αιώνα (1998–2003)5. Οι πληροφορητές που συμμετείχαν στις συνεντεύξεις ανήκαν στην παλαιότερη γενιά και είχαν γεννηθεί μεταξύ 1901 και 1936. Ηχογραφήθηκαν 16 κασέτες διαλεκτικού υλικού, συνολικής διάρκειας περίπου 140 ωρών. Οι ηχογραφήσεις έγιναν με διαφορετική διάρκεια συνεντεύξεων πληροφορητών και διαλεκτικής 1 Βλ. Švambarė 2018: 135–148. 2 Βλ. Kikutytė 2015: 150–173. 3 Η συγγραφέας λαμβάνει υπόψη τις ιδιαιτερότητες της διαλέκτου της Žagarė που έχουν αναδειχθεί στις μελέτες της A. Kikutytė και άλλων διαλεκτολόγων· ακολουθεί τη δομή των δημοσιευμένων άρθρων για τις διαλέκτους της Γιονίσκις και του Skaistgirys· παραθέτει (και δεν παραφράζει) τις απόψεις των ερευνητών, ώστε να μπορέσει είτε να τεκμηριώσει είτε να εκφράσει τις επιφυλάξεις της σχετικά με ισχυρισμούς που έχουν διατυπωθεί σε επιστημονικές μελέτες. Η συγγραφέας δεν επέλεξε σκόπιμα παραδείγματα από κείμενα της διαλέκτου της Žagarė για να τεκμηριώσει τους ισχυρισμούς της, αλλά εξέτασε όλες τις (και μη συστηματικές) περιπτώσεις φωνητικής, τονισμού και μορφολογικής έκφρασης στη διάλεκτο. 4 Το ερευνητικό υλικό περιγράφεται αναλυτικότερα σε άρθρο της συγγραφέα του 2018. 5 Στο αρχείο του Ινστιτούτου Λιθουανικής Γλώσσας φυλάσσονται επίσης ηχογραφήσεις μεταγενέστερων ετών, για παράδειγμα του 2011–2013, αλλά η συγγραφέας δεν τις χρησιμοποιεί στο άρθρο για έναν λόγο: την ηλικία των πληροφορητών. Η παλαιότερη γενιά αποτυπώνει καλύτερα την παραδοσιακή διάλεκτο, και οι περισσότερες διαλεκτικές ηχογραφήσεις τέτοιων πληροφορητών έγιναν κατά τα προαναφερθέντα έτη. 110 Acta Linguistica Lithuanica LXX Fonetinės ir morfologinės Žagarės šnektos ypatybės (XX a. pabaiga – XXI a. pradžia) μαθητών, φοιτητών και υποψήφιων διδακτόρων με εμπειρία ηχογράφησης ομιλίας6. Τα θέματα των αφηγήσεων των πληροφορητών θα μπορούσαν να χωριστούν σε πέντε ομάδες: a) η ιστορία της Žagarė και η ερμηνεία της (θρύλοι για την προέλευση του ονόματος Žagarė· για τους Σεμιγάλλους και τους ηγεμόνες τους· για το κτήμα Naryškin και τους δασοφύλακές του (επιθεωρητές δασών)· b) η βιομηχανία και η δραστηριότητα των βιομηχανικών επιχειρήσεων (για το γαλακτοκομείο και το εργοστάσιο κουμπιών που λειτουργούσαν στη Žagarė· για το εμπόριο που διεξαγόταν και την εμπορική οδό προς τη Ρίγα· για το λαθρεμπόριο που άνθιζε στα σύνορα· για τους τεχνίτες που εγκαταστάθηκαν στη Žagarė κ.λπ.)· c) η θρησκεία και οι άγιοι (για τη συμβίωση ανθρώπων διαφορετικών θρησκευτικών δογμάτων· για τις εκκλησίες της Παλαιάς και της Νέας Žagarė· για την Barbora Umiastauskaitė)· d) η επιστήμη και τα γράμματα (για τις γλώσσες, τα γράμματα και τα βιβλία)· e) οι καθημερινές εργασίες (για διάφορες καθημερινές εργασίες, π.χ. το ψήσιμο ψωμιού, τη φροντίδα των κήπων, την ανατροφή των παιδιών κ.λπ.· για διάφορες γιορτές, π.χ. γάμους, κηδείες, πανηγύρεις κ.λπ.). Γιατί είναι τόσο σημαντικό να αναδεικνύονται τα θέματα; Αυτό γίνεται επειδή κάθε έργο ή κείμενο αποτελεί δημιούργημα του νου και συνδέεται ουσιωδώς με την εμπειρία της ζωής, η οποία οδηγεί στον άνθρωπο, στη δημιουργία7. Ο επαγγελματισμός του ηχογραφητή (η ικανότητα να μην κατευθύνει με τις ερωτήσεις και η ελάχιστη παρέμβαση) επιτρέπει να αναδειχθούν λεπτομέρειες της ζωής, μέσα από τις οποίες αποκαλύπτεται η προσωπικότητα του πληροφορητή (αξιακές στάσεις, η αίσθηση του ιστορικού χρόνου που βίωσε, κριτήρια αξιολόγησης και η εξέλιξή τους, η δημιουργική ποιητική της καθημερινής ζωής). Αφηγούμενος, ο πληροφορητής δημιουργεί (όχι μόνο αναπαράγει, αλλά και αναδημιουργεί, προσθέτει και πλάθει). Τότε, μέσα από την αφήγηση, επανέρχεται η ποικιλία των γλωσσικών εκφραστικών μέσων (ήχων και μορφών) (η εικόνα της λέξης, όπως αντανακλάται στο μικροπεριβάλλον). Οι ηχογραφήσεις της διαλέκτου της Žagarė διαφέρουν πολύ μεταξύ τους: σε ορισμένες έχει καταγραφεί μια συνεχής αφήγηση, ενώ σε άλλες υπάρχουν πολλά και διαφορετικά ερωτήματα των ηχογραφητών, τα οποία διαταράσσουν τη ροή και δεν επιτρέπουν στον πληροφορητή να αφηγηθεί ελεύθερα (να δημιουργήσει κείμενο), παρά μόνο να απαντήσει στην ερώτηση με λίγες προτάσεις. Γι’ αυτό, προς τεκμηρίωση των θέσεων του άρθρου, παρατίθενται παραδείγματα που διαφέρουν ως προς την έκτασή τους (από μία έως μερικές μεμονωμένες λέξεις ή λέξεις μέσα σε προτάσεις). 6 Το 1998 η A. Kaikartė πήρε συνέντευξη από έναν άνδρα (γεν. 1928) και μία γυναίκα (γεν. 1928), ενώ οι φοιτήτριες λιθουανικών σπουδών S. Mickutė και S. Raicevičiūtė πήραν συνέντευξη από έναν άνδρα (γεν. 1930) και δύο γυναίκες (γεν. 1914 και 1936). Το 1999 ηχογραφήθηκαν κείμενα δεκαέξι πληροφορητών (γεν. 1901, 1902, 1909, 1911, 1912, 1914, 1915, 1918, 1920, 1921, 1923, 1926, 1927, 1928, 1929, 1934) και ενός πληροφορητή (γεν. 1924), οι ηχογραφήσεις των οποίων πραγματοποιήθηκαν από τις A. Laurikė, B. Balutė, R. Vidmantaitė, J. Norkienė και S. Raicevičiūtė. Το 2003 μαθητές του γυμνασίου «Aušros» του Joniškis κατέγραψαν τις αφηγήσεις πληροφορητών και πληροφορητή που γεννήθηκαν το 1923 και το 1925. 7 Apie tai plačiau žr. Daujotė 1998: 69, 269. Straipsniai / Articles 111 JANA ŠVAMBARĖ-VALUŽIENĖ Στόχος του άρθρου είναι να περιγράψει τα παρατηρημένα χαρακτηριστικά τονισμού, φωνητικής, μορφολογίας και λεξιλογίου της διαλέκτου Žagarė8. Για την επίτευξη αυτού του στόχου τέθηκαν τα ακόλουθα καθήκοντα: α) απομαγνητοφώνηση των διαλεκτικών ηχογραφήσεων της αποστολής στη Žagarė και συλλογή υλικού· β) περιγραφή των παρατηρημένων διαλεκτικών χαρακτηριστικών και σύγκριση (όπου και στον βαθμό που είναι δυνατό) με τα χαρακτηριστικά άλλων διαλέκτων του Joniškis (Skaistgiris, Joniškis) ή γειτονικών διαλέκτων (της σαμογιτιανής, της βόρειας πανεβεζιανής)· γ) παρουσίαση των αντανακλάσεων της γλωσσικής επαφής (λετονικών και λιθουανικών) στη διάλεκτο Žagarė (στον βαθμό που παρατηρήθηκαν στις ηχογραφήσεις). Στο άρθρο εφαρμόζονται περιγραφικές και συγκριτικές μέθοδοι. Για ορισμένα γλωσσικά φαινόμενα διατυπώνονται υποθετικές θέσεις, με στόχο να ενθαρρυνθεί περαιτέρω έρευνα σχετικά με την εξέλιξη και/ή τη μεταβολή τους. ΦΩΝΗΤΙΚΗ ΚΑΙ ΤΟΝΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΔΙΑΛΕΚΤΟΥ ŽAGARĖ: Η ΜΑΤΙΑ ΚΑΙ ΟΙ ΘΕΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΩΝ Τονισμός. Η διάλεκτος Žagarė αποτελεί περιφερειακή ποικιλία, όπου κυριαρχεί η καθολική απόσυρση του τόνου· κατά την A. Kaikarė, «οι κάτοικοι της Žagarė αποσύρουν τον τόνο από καταλήξεις τόσο βραχείες όσο και μακρές σε συλλαβή οποιασδήποτε ποσότητας» (Kaikarė 2015: 150). Παρατηρείται τάση απόσυρσης του τόνου στην πρώτη συλλαβή, π.χ.: vi.rìškis (άνδρας)· *žàgarė (Žagarė), piò.ks (μέθυσος), didèsni (μεγαλύτεροι), sū.pi.ne (κούνια), aðgal (πίσω), á.t-mintis (μνήμη). Λόγω των επαφών με τη λετονική γλώσσα, η απόσυρση του τόνου θα έπρεπε να είναι ακόμη εντονότερη, αλλά οι διαλεκτολόγοι J. Pabrėža και A. Kaikarė υποστηρίζουν ότι στη διάλεκτο Žagarė ο τόνος αποσύρεται λιγότερο συχνά απ’ ό,τι στη διάλεκτο Skaistgiris, όπου μεταφέρεται στη συλλαβή που τονίζεται με αποσυρτικό τρόπο. Το διαλεκτικό υλικό των ηχογραφήσεων επιτρέπει να υποθέσουμε ότι η ομιλία επιμέρους ερωτηθέντων διαφέρει κάπως: το σύστημα τονισμού των κατοίκων της πόλης Žagarė επιβεβαιώνει την άποψη των γλωσσολόγων, ενώ στα γύρω χωριά (προς Skaistgiris, Raistai και Juodeikiai) η απόσυρση του τόνου είναι ακόμη εντονότερη, π.χ.: gerì / gẽri (Versiai)· i(ž)_žmò.nū. / i(ž)_žmò.nū; vùs (Žg) / vùs; grù.du. / gru.dù (Žvelgaičiai). Σύμφωνα με τους προαναφερθέντες γλωσσολόγους, στη διάλεκτο Žagarė ο τόνος αποσύρεται ιδιαίτερα συχνά από την τελευταία συλλαβή των τύπων ρημάτων και μετοχών, καθώς και των επιρρηματικών μετοχών και των ημιμετοχών, προς τα προθήματα (Pabrėža 1998a: 782; Kaikarė 2015: 152). Τα παραδείγματα από τη διάλεκτο Žagarė επιβεβαιώνουν την άποψη αυτή, πρβλ.: nežinau, užtenk, pasirink žagarų, vál(d)iojei pašikriti (Žg). Αν το ρήμα έχει δύο ή περισσότερα προθήματα, παρατηρεί η A. Kaikarė, τονίζεται είτε το πρόθημα που προηγείται της ρίζας είτε η συλλαβή εκείνης της λέξης, 8Λόγω της υπερβολικής έκτασης του παρόντος άρθρου, τα μορφοφωνητικά, συντακτικά, φρασεολογικά και ιδιωματικά χαρακτηριστικά της διαλέκτου Žagarė θα παρουσιαστούν σε ξεχωριστό άρθρο που ετοιμάζει η συγγραφέας. 112 Acta Linguistica Lithuanica LXX Fonetinės ir morfologinės Žagarės šnektos ypatybės (XX a. pabaiga – XXI a. pradžia) που λαμβάνει τον τόνο κατά την κλίση. Κατά τη γνώμη του J. Pabrėža, «ο τόνος πριν από τη ρίζα της λέξης μπορεί να έχει εμφανιστεί κατ’ αναλογία προς τα ρήματα των οποίων τα προθήματα έχουν κανονικό μορφολογικό τόνο, π.χ.: nebepakaba, nebepàmen» (Pabrėža 1998a: 782; Kaikarytė 2015: 153). Έχει παρατηρηθεί ότι «στη διάλεκτο της βιβλιογραφίας [...] γύρω από το Skaistgiris (καθώς και τη Žagarė και το Gaižaičiai), όπως και στη γειτονική σαμογιτιανή περιοχή, τονίζεται περισσότερο το πρώτο συστατικό των διφθόγγων με κατιούσα προσωδία (LKT chr.: 63)» (Kaikarytė 2015: 156–157). Την άποψη αυτή επιβεβαιώνουν και παραδείγματα από κείμενα των ομιλητών της Žagarė, π.χ.: pė.lns, par ta. gã.ira, pamĩ.klas9. Για την πολυπλοκότητα του τονισμού, η A. Kaikarytė έχει γράψει τα εξής: «Ο τονισμός της διαλέκτου Skaistgiris είναι ιδιαίτερα συγκεχυμένος — σε αυτόν συνυφαίνονται τα χαρακτηριστικά τόσο της λεγόμενης καθολικής απόσυρσης του τόνου της ανατολικής αουκσταϊτιανής όσο και της σαμογιτιανής. Η προσωδία των διφθόγγων με κατιούσα έμφαση κατανέμεται ασυνεπώς — άλλοτε στο πρώτο συστατικό, όπως στη διάλεκτο Žagarė, και άλλοτε στο δεύτερο, όπως στη διάλεκτο Joniškis» (Kaikarytė 2015: 170–171). Αυτό υποδεικνύεται και από το παράδειγμα από τη Žagarė: nu_tai_tėn [šo-kuose] ka pri-eidava / vīsa *žagare būdava (Žg). Ωστόσο, μπορεί να διατυπωθεί η υπόθεση ότι στους διφθόγγους η προσωδία των συλλαβών με κατιούσα έμφαση κατανέμεται και στα δύο συστατικά, π.χ.: bã.isei, gã.ira, krã.uje, nukū.lst, skã.lbes, suĩ.rče. (Versiai, Žg). Επομένως, είναι δύσκολο να περιγραφεί ο τονισμός των ερωτηθέντων που μιλούν τη διάλεκτο Žagarė. Αξίζει να θυμόμαστε ότι μέχρι σήμερα εξακολουθεί να επηρεάζεται όχι μόνο από τις γλωσσικές επαφές αλλά και από δύο γλωσσικά πρότυπα — το λετονικό και το λιθουανικό ραδιόφωνο και την τηλεόραση. Φωνητική. Τα σημαντικότερα φωνητικά χαρακτηριστικά που επισημαίνουν οι διαλεκτολόγοι είναι η διατήρηση των πλήρων μικτών διφθόγγων an, am, en, em, των ρινικών φωνηέντων ą, ę και η σκλήρυνση του l πριν από φωνήεντα του τύπου e, ė, ei, ę. Στα κείμενα της διαλέκτου Žagarė διατηρούνται αυτά τα χαρακτηριστικά: sami.dau, tām sklēpē jām, samdīt, su.nam, izgādina ta.cansā.mbl.; žēmgalu, rand, ūland, isigāda labai, i.vairū. gandū, tēn, uždēgdavau, šventes ruōdau, rajona centrās; sod.bētas (Žg, Versiai, Žvelgaičiai, Žiūriai). Οι διαλεκτολόγοι J. Pabrėža και A. Kaikarytė έχουν παρατηρήσει ότι γύρω από τη Žagarė «οι ομάδες le, le, lę, lei σκληρύνονται αρκετά συστηματικά σε άτονες καταλήξεις ή σε καταλήξεις από τις οποίες έχει αποσυρθεί ο τόνος, ιδίως σε λέξεις και τύπους που σχηματίζονται από το ρήμα leisti» (Pabrėža 1998a: 786; Kaikarytė 2015: 163). Όπως έχουν παρατηρήσει 9Παραδοσιακά, στα δημοσιευμένα από το 1970 και εξής διαλεκτικά κείμενα από τη Žagarė, στα διφθόγγους και συμφωνικά συμπλέγματα με κατιούσα προσωδία σημειώνεται με τόνο (περισπωμένη ή οξεία) μόνο το πρώτο συστατικό, πρβλ.: lāka, nusiāndas (Lkt 1970: 149)· vā.ika, kė.lmai (Lk tch 2004: 68–69). Στα παραδείγματα της περιγραφής της διαλέκτου Skaistgiris χρησιμοποιούνται και τα δύο σημεία τονισμού· πρβλ.: bā.isei, plē.nta, septīnta (Kaikarytė 2015: 151–152). Κατά την απομαγνητοφώνηση των κειμένων, η συγγραφέας παρατήρησε ότι το πρώτο συστατικό των διφθόγγων και των συμφωνικών συμπλεγμάτων είναι εντονότερο, αλλά και το δεύτερο φέρει τόνο. Γι’ αυτό, στα παραδείγματα το συστατικό των τονισμένων διφθόγγων και συμφωνικών συμπλεγμάτων με κατιούσα προσωδία σημειώνεται ως ημίμακρο και με περισπωμένη. Και το δεύτερο συστατικό τονίζεται με περισπωμένη, αλλά δεν σημειώνεται ως ημίμακρο. Straipsniai / Articles 113 J A N I N A Š V A M B A R Y T Ė - V A L U Ž I E N Ė Η A. Kaikarytė, στη διάλεκτο της Žagarė, σκληραίνει μόνο το σύμπλεγμα le· μόνο αυτό, όπως και στη διάλεκτο της Skaistgirys- giričių, žodžio viduryje nekietinamas (Kaikarytė 2010: 12; 2015: 164)10. Φαίνεται ότι οι ισχυρισμοί των γλωσσολόγων είναι υπερβολικά κατηγορηματικοί. Η τάση σκλήρυνσης του συμπλέγματος της ομάδας le στις καταλήξεις είναι πράγματι συχνότερη, πρβλ.: dabar nelōrȧčie nūšlȧve tuōs / rė.iše / visā(s) soi.bėlas (Žg)· gatvēla tōi šēura / su_arkleis važiuodava / pri-pūstīdava (Žg)· di.rbau / kaūtā(s) šērau / ka.rves mi.žau (Daukšiai)· pasūdava kelinėlas (Žiūrai)· aš tōi mergelėta ar būvau (Žg)· palika ar tei(p)_pat_va našla (Žg)· ātnešu duonas rieklą. (Žg). Σε μεμονωμένες περιπτώσεις το / σκληραίνεται και στη ρίζα της λέξης, πρβλ.: palāstuvai (Žg)· an_toke taŋkė i.šlanke srūogas (Žg). Η A. Kaikarytė, η οποία περιέγραψε τη διάλεκτο της Skaistgirys, ανέφερε επίσης ορισμένα χαρακτηριστικά της διαλέκτου της Žagarė, τα οποία σχετίζονται και με τα χαρακτηριστικά της διαλέκτου του Joniškis (Kaikarytė 2010; 2015). Πρώτα πρέπει να αναφερθεί η μείωση των καταλήξεων της Žemaitija: «Οι κάτοικοι της Žagarė δεν προφέρουν τα βραχέα προλιθουανικά φωνήεντα στις καταλήξεις πτώσεων και προσώπων που δεν τονίζονται ποτέ, εκτός από τις περιπτώσεις κατά τις οποίες, μετά την αποβολή του φωνήεντος, προκύπτει δύσκολα προφερόμενο σύμπλεγμα συμφώνων» (Kaikarytė 2015: 150). Τον ισχυρισμό επιβεβαιώνουν τα kāms, brāvas, viens, vē.lns κ.ά. που ακούγονται στις ηχογραφήσεις. Σύμφωνα με τη γλωσσολόγο, «αντί των μακρών προλιθουανικών *-a, *-as, *-e, *-es, οι κάτοικοι της Žagarė έχουν βραχέα φωνήεντα [-a], [-as], [-e], [-es] στις άτονες καταλήξεις» (Kaikarytė 2015: 150). Οι προαναφερθέντες γλωσσολόγοι παρατήρησαν ότι τα τονισμένα φωνήεντα των κύριων τόνων a, e δεν μακραίνουν, αλλά προφέρονται βραχέα, πρβλ. στη διάλεκτο της Žagarė: vėšt, uždėt, an, brāsta, mā-na. Η βράχυνση εδώ μπορεί να οφείλεται σε γλωσσικές επαφές· θεωρείται ότι προέκυψε υπό την επίδραση της λετονικής γλώσσας (Pabrėža 1998a: 783; Kaikarytė 2015: 157). Τα φωνήεντα i, u επιμηκύνονται και γίνονται ημίμακρα. Ο J. Pabrėža έχει παρατηρήσει ότι στη διάλεκτο της Žagarė τα i, u σε αυτή τη θέση, ως προς την ποιότητά τους, «θυμίζουν περισσότερο τα ημίμακρα των ανατολικών διαλέκτων παρά τα βραχέα των Σουβαλκιωτών» (Pabrėža 1998a: 784; Kaikarytė 2015: 158). Ωστόσο, ο ισχυρισμός χρειάζεται επίσης διόρθωση, καθώς οι ερωτώμενοι τείνουν να επιμηκύνουν ελαφρώς τα προαναφερθέντα φωνήεντα μόνο στα μικτά δίφθογγα και διφθογγικά συμπλέγματα (π.χ.: nebedī.rp̄t, ši.ma, bū.keri., ižd.rava). Σε άλλες περιπτώσεις, η προφορά των βραχέων i, u ποικίλλει: μπορεί και να μακρύνουν (π.χ.: netū.r; virš_tri.zdėsim mėtų.; pasku.nėis), αλλά και να μη μακρύνουν (πρβλ.: mišus [αφού έγινε τριάντα ετών]· pinigus· pri_rūsū· medines (ξύλινες)· mišk· palāstuvai· palika [έγινε]· apatini aukštai· rūdė). Οι κάτοικοι της Žagarė μετατρέπουν το e σε a στη ρίζα του ρήματος ei, γι’ αυτό λένε ain. Στις περιπτώσεις όπου το ρήμα χρησιμοποιείται με πρόθημα nu-, su-, που τελειώνει σε φωνήεν, παραλείπεται το v, π.χ.: nuvēin (Žg)· o_daba ta_mām(a) an_to_duonas kvepēi-ma nuvēin (Žiūrai)· dāb jau_nuvē.inam an(t)_to_sūarta lā.ika (Žiūrai)· i_grī-bas māmē nuvė.dava (Žvelgaičiai)· kaiminai suēin ten / gimines [στη μνημόσυνη συγκέντρωση] suvažiūo (Žg)· dāb viens pas_ki.ta. nė / [παλαιότερα] sueidava / pavakarōj (Žg). 10 Apie junginio le kietinimą tarmėse plačiau žr.: Kardelis 2002: 107–114; 2002: 215–222; 2008: 485–494. 114 A c t a L i n g u i s t i c a L i t h u a n i c a L X X Fonetinės ir morfologinės Žagarės šnektos ypatybės (XX a. pabaiga – XXI a. pradžia) Με το į προφέρεται πιο έντονα η λέξη ilgas, πρβλ.: ta(i)_jū [των προβάτων] vī.na ir ī.lga (Versiai)· i_ta_kā.rtis ī.lga / prikiši nagus į_supas (Žg). Στα συμπλέγματα συμφώνων rz, lt παρεμβάλλεται a ή e, πρβλ.: ū.dava tokes karaj-kas keturampukės / jā (Versiai)· i_*_rīga. nuvažiuos / tai_suknėlė. nupī.rus / tai_pāleta. (Žg), παρόμοια με όσα κατέγραψε ο M. Slančiauskas στα katonas SŽ ή kazalėkas KrŽ¹¹. Στη λέξη gelžis, «πηγάδι», και στα παράγωγά της αποβάλλεται το φωνήεν e ή i, πρβλ.: prikā.l-dava tokus ge.žius su_ski.lėm pri_tu_mėžu. (Versiai)· par_ta_dežete. ge.žis ėie vienām galė / i_kitam (Žg)· del_tō / ka_jis [η μπύρα] pradės ge.žė smirdėt (Versiai)· šu.lin as_an_to_kampa bu.va (Žg)· su_gežinu [με την κουτάλα] negalima [να ανακατεύεται η μπύρα] / jā (Versiai). Σε λέξεις που έχουν πρόσφατα εισέλθει στη διάλεκτο, τα φωνήεντα μπορεί να μην προφέρονται καθόλου [grōdava viens kardāns ir būgnas (Versiai)· vė.lėrma / bėgdavau i. kā.ima. (Žg)] ή να αντικαθίστανται από άλλο φωνήεν [gi.vulūku (Versiai, Žg)· kā.ršt(a.) ā.kmina. ī.ded i_t(a)_ālu. (Versiai)· būva acīradu(s) ski.lute. tokī / tai_vā.rai / sūka / mėz-dava(a) akmūna. i.ta_ski.lute. / tē(n) nužange.dava kas_tai (Versiai)]. Οι κάτοικοι της Žagarė προφέρουν το σύμπλεγμα jungini-va, όπως οι Žemaičiai, ως δίφθογγο uo στη λέξη apvalus, πρβλ. dilginėle / tokiėlaip apulū.s (Žg). Από τη λαογραφία που κατέγραψε ο M. Slančiauskas είναι γνωστός και εξακολουθεί να προφέρεται ο δισύλλαβος τύπος in αντί του μακρού φωνήεντος į στη λέξη knyga, πρβλ. tikā.jeu knī.gas nusipīrkt reikēje (Žg)¹². Η šleivavimas αποτελεί χαρακτηριστικό γνώρισμα όχι μόνο της διαλέκτου της Skaistgirys, αλλά και της κοντινής διαλέκτου της Žagarė. Για τη šleivavimas στις περιοχές της Skaistgirys και της Žagarė έχουν γράψει οι διαλεκτολόγοι A. Jonaitė, Zigmas Zinkevičius, A. Girdenis, J. Pabrėža (Jonaitė 1960: 79–86; Zinkevičius 1966: 148; Girdenis, Pabrėža 1978 (= Girdenis 2000: 117–120); 2002: 229–232; Pabrėža 1998: 25–27; 1998a: 781–787). Εξαιτίας αυτού του χαρακτηριστικού, στη επιστημονική βιβλιογραφία οι ομιλητές των προαναφερθεισών διαλέκτων αποκαλούνται šleivi. Έχει διατυπωθεί η άποψη ότι το υπό συζήτηση φαινόμενο ενδέχεται να ήταν διαδεδομένο σε ευρύτερη περιοχή· ίχνη του έχουν εντοπιστεί και στη γειτονική περιοχή της διαλέκτου του Rudiškiai (Urniežiūtė 1999: 21–23; Kairytė 2015: 159). Η πρώτη γλωσσολόγος που έγραψε εκτενέστερα για τη šleivavimas, η A. Jonaitė, κατέγραψε την επίμονη χρήση των παλαιών εκδοχών της šleivavimas για τα σύμφωνα s και š, z και ž, c και č, dz και dž (Jonaitė 1960: 79–86), όταν αντί των š, ž, č, dž προφέρονται s, z, c, dz, ενώ σε εξαιρετικές περιπτώσεις αντί των s, z, c, dz προφέρονται š, ž, č, dž. Στη διατριβή «Šaknos tarme» (1962), η A. Jonaitė παρατήρησε ότι «στα χωριά Gražaičiai και Domeikiai, αντί των s, š, z, ž της κοινής γλώσσας, προφέρονται ενδιάμεσοι ήχοι s, š και z, ž, οι οποίοι είναι πιο κοντά στα š, ž παρά στα s, z. Ωστόσο, στα συμπεράσματά της η γλωσσολόγος επέμεινε στην άποψη ότι 11 Βλ.: SŽ 2014: 282· KrŽ (χειρόγραφο). 12 Βλ. SŽ 2014: 305. Straipsniai / Articles 115 JANA ŠVAMBARĖ-VALUŽIENĖ μια αρχαϊκή παραλλαγή της λισπιάς είναι εκείνη κατά την οποία, αντί για τα š, ž, č, dž της κοινής γλώσσας, προφέρονται s, z, c, dz» (Kaikarytė 2015: 159). Μια δεκαετία αργότερα, μετά τις αποστολές του 1975 και του 1992 στο Žagarė και στις γύρω περιοχές, οι A. Girdenis και J. Pabrėža άρχισαν να υποστηρίζουν με βεβαιότητα ότι «σε αρκετά χωριά της περιοχής του Žagarė (Martyniškiai, Brūžas, Žvelgaičiai, Dilbinėliai, Veršiai, Žiūriai, Stungiai, Daukšiai) τα σύμφωνα s, z, č, dž δεν διατηρούνται διακριτά, αλλά συγχωνεύονται σε έναν ενδιάμεσο ήχο ś, ź, ć, ǯ» (Girdenis, Pabrėža, 1978 (= Girdenis 2000: 117–120); 2002: 229–232; Pabrėža 1998: 25–27; 1998a: 781–787). Συχνότερα, γράφει η A. Kaikarytė, «συγχωνεύονται σε έναν ενδιάμεσο ήχο s, ś. Σπανιότερα τα z, ž, c, č και dz, dž, επειδή οι λέξεις με αυτά τα σύμφωνα είναι πολύ λιγότερες» (Kaikarytė 2015: 159). Οι A. Girdenis και J. Pabrėža είχαν ήδη διαπιστώσει το 1978 ότι η λισπιά στην περιοχή του Žagarė είχε σε μεγάλο βαθμό υποχωρήσει (Girdenis, Pabrėža, 1978 (= Girdenis 2000: 120); Kaikarytė 2015: 162). Σύμφωνα με τους γλωσσολόγους, η λισπιά δεν ανάγεται στη σαμογιτιανή γλώσσα. Επειδή δεν έχουν διασωθεί σαμογιτιανά γραπτά μνημεία, είναι δύσκολο να αποδειχθεί ότι οι ίδιοι οι Σαμογίτιοι δεν διέκριναν τον τύπο s από τα š σύμφωνα. Επιπλέον, δεν έχει αποδειχθεί ότι η ίδια η λιθουανική γλώσσα δεν είχε διαλέκτους που δεν διέκριναν αυτά τα σύμφωνα (Girdenis, Pabrėža 2000: 231; Garša 2005: 225). Οι προαναφερθέντες γλωσσολόγοι έχουν αναφέρει ότι οι ενδιάμεσοι ήχοι της λισπιάς μπορεί να είναι πολύ αρχαϊκοί – «ίσως να διατηρούνται ακόμη και από την εποχή που αντί των σημερινών š, ž χρησιμοποιούνταν ακόμη ουρανικά σύμφωνα» (Girdenis, Pabrėža, 1978 (= Girdenis 2000: 119); Kaikarytė 2015: 163). Στη διάλεκτο του Žagarė εξακολουθούν να υπάρχουν κατάλοιπα της λισπιάς, πρβλ.: až gižėus šu_višo.(m) / muš_tėlem (Žg); aški̇rai pasaki̇u̇; o_daba višas kaip į_ne_šava (Žg); anž di̇rba pri̇_stati̇bas (Žg); dȧba šȧke / nebedio(t) tu̇_šilu̇ (Žg); tas mažasis gȧl pėru̇ metu̇ / gȧl dȧ_nė (Žg); kaip apsivėžėu / pradėeu statis (Žg); kai̇pradėe vis_tȧi̇f / ir_nȧ pal̇aide (Žg); gatvȧta toki̇ šȧra / su̇_arkleis važiuoda / pripusi̇dava (Žg); ė̇ju̇ / kur brȧngėns alga. mok (Žg). Έχουν καταγραφεί μεμονωμένες λέξεις στις οποίες το š των žvėrbių δεν προφέρεται καθόλου, πρβλ.: vȧisna [vaisno] (Žg); šli̇ba [šli̇bo] (Žg). Οι φωνητικές μεταβολές των λέξεων δεν πρέπει να οφείλονται σε κοντινή ή μακρινή αφομοίωση, πρβλ.: ru̇škai (Veršiai); apsi̇plȧunu / išsi̇u̇tau čė_ta_virtuve (Žg); nu̇_iṙ_dȧugėu / kṙė̇duvom su̇_sakė / visȧ diena. kṙovėm (Žg); su̇_sude namu̇s / kitus nudėgina (Žg); netȯli pȧrkes atėje su̇_šȧutuvais i̇_nu̇vare [žydelkaitė] (Žg); išsuku̇dava tas_vi̇lnas (Žg). Παρατηρήθηκε ότι οι μεγαλύτεροι σε ηλικία ομιλητές της διαλέκτου του Žagarė, όπως και άλλων διαλέκτων, προφέρουν τα σύμφωνα ch, f, h ως k, p, g, πρβλ.: ė̇dovom i̇_pė̇rmas (Daukšiai); tuos veršelius pȧvȧsari̇ išvȧre i̇_kitas pė̇rmas (Žg); ki̇lȯgramai bu̇dava tas mė̇ds pabė̇nas (Žg); [ο τάφος της Barboros žagarietės] išniekina kaškȯke kuliganai (Žg); dȧba i̇r pu̇dė̇mentai (Žg); pi̇rkau plenė̇lus / pasidȧrė̇u pȯ.rmas / si̇udava / si̇uva(š) šleu̇stinius (Veršiai)13. 13 Apie panašius kitimus Skaistgirio šnektoje žr. Kaikarytė 2015: 164. 116 Acta Linguistica Lithuanica LXX Fonetinės ir morfologinės Žagarės šnektos ypatybės (XX a. pabaiga – XXI a. pradžia) 1 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ. Ενδείξεις φωνητικών μεταβολών στη διάλεκτο του Žagarė Οι ομιλητές του Žagarė τείνουν επίσης να μεταβάλλουν σύμφωνα ή συμφωνικά συμπλέγματα, π.χ.: το vl̥ το προφέρουν b [mana dutė / i̯ *blādas an̄ks irā mēt̄as tik jaunē̇snis (Žg)], ενώ στα συριστικά šž προσθέτουν k [bārkšči skānē išvīrti (Žg)]. Όπως και οι άλλοι ομιλητές των διαλέκτων της Joniškis, οι ομιλητές του Žagarė τείνουν να αποβάλλουν τα τελικά σύμφωνα l, n, r των άκλιτων λέξεων, π.χ.: mā (man), dā (dar), vē̇ (vėl), tē̇ (ten)14. Ωστόσο, ένας παράγοντας δεν επιτρέπει να υποστηριχθεί ότι όλοι οι ερωτώμενοι αποβάλλουν συστηματικά τα προαναφερθέντα σύμφωνα. Λόγω της αφύσικης συνθήκης αφήγησης (των συνεχών παρεμβολών με ερωτήσεις και διακοπών της αφήγησης), ο ερωτώμενος δεν μπορεί να χαλαρώσει και συμμορφώνεται με τους κανόνες της πρότυπης γλώσσας. Σύμφωνα με την A. Kaikarytė, οι κάτοικοι του Žagarė «διατηρούν την απαλότητα των συμφώνων των συντετμημένων λέξεων στο τέλος της λέξης» (Kaikarytė 2015: 164). Αυτό συμβαίνει με μεγάλη ασυνέπεια και θα μπορούσαμε να πούμε ότι παρατηρείται μόνο στην ομιλία μεμονωμένων ερωτώμενων. Φαίνεται ότι η παλατοποίηση είναι συχνότερη στη ρίζα ή στο μέσο της λέξης, πρβλ.: māma būva laimīga / kad anā pā.nēse vaika.ms ta.pļta. (Žūrai); [žyd] visas krātuves būva (Žg); nu kur če visi susigrāusim [kartu gyvensim (Žg); i̇ra i̇toki diduma žūvis / i̇toki (Veršiai); prikrāus / arba naštēle. uždēs an̄pė. / eini [su mal kom] (Žūrai); pakilōji kēpala. / ka_leṅgve.nis / išimdavom (Daukšai); išmokau i̇pjē.ut / i̇vežimus krēut (Žagarė); krāutuvė būva *juodeikos pas *arl̄auka. (Žg; [rūgius] sukrāun tokies (Žg); galėjai laisvei važiuot i. *rīga. (Žg). Οι λέξεις που εισήλθαν πρόσφατα στη διάλεκτο προσαρμόζονται και φωνητικά: το δάπεδο είναι βαμμένο / i̇lē̇nms išklōcs (Žg); tādā dā nebūva tokū. pāmperu. (Žg); mān balsā stīgu. 14 Στο ίδιο έργο. Straipsniai / Articles 117 JANA ŠVAMBARĖ-VALUŽIENĖ matarãcie būva (Žiūriai). Υπάρχουν μεμονωμένες λέξεις στις οποίες το t δεν μετατρέπεται σε č. Όπως και οι Σαμογίτες, στα παλαιά δάνεια οι Žagariškiai διατηρούν το προρριζικό t, πρβλ.: *kūtes labēu švēzdava (Žiūriai)· nēkina bažnītes [επί ρωσικής κυριαρχίας] (Žiūriai). Οι κύριες φωνητικές μεταβολές της διαλέκτου της Žagarė παρουσιάζονται στο διάγραμμα 1. ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΛΕΞΙΚΟΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΔΙΑΛΕΚΤΟΥ ΤΗΣ ŽAGARĖ: ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΤΑΣΕΙΣ Οι γραμματικές κατηγορίες μιας περιγραφικής γραμματικής της διαλέκτου της Žagarė εξετάζονται εκτενέστερα ανάλογα με τα αυτοτελή μέρη του λόγου —τα ονοματικά και τα ρήματα. Τα λειτουργικά μέρη του λόγου εξετάζονται μόνο εν μέρει, καθώς, κατά τη γνώμη της συγγραφέως, οι προθετικές κατασκευές, η χρήση των μορίων κ.λπ. είναι σκοπιμότερο να περιγραφούν σε επόμενο άρθρο για τη σύνταξη των Žagariškiai, λόγω των σημασιολογικών τους ιδιαιτεροτήτων. Το ουσιαστικό της διαλέκτου της Žagarė εξετάζεται ως προς τους μορφολογικούς τύπους και τις κατηγορίες, καθώς και ως προς τον σχηματισμό λέξεων. Στις καταγραφές των όρων παρατηρείται κάπως συχνότερη χρήση ουσιαστικών με θέμα -i και -(i)u, π.χ.: tik_rūdenis [τομάρι προβάτου] (Žvelgaičiai)· i_tadà pradē(i)e ēit juni.ms / mēškėrus usidēie ant_pėčų (Žg)· jis ēdava palē pasēnu. (Žiūriai)· kabinam kur i_palēpus (Žvelgaičiai)· ragaĩsaus jau nēkap niēns (Žg). Σποραδικά απαντούν επίσης τύποι ουσιαστικών με θέμα -(i)u, πρβλ. *stāsus (Žg). Παρατηρήθηκε ότι ορισμένα ουσιαστικά (kinē, sēna, cukras) έχουν τύπους με θέμα -ė και -a, πρβλ.: par_ta_kinēs apčē [έφυγε] (Žiūriai)· cūkra dēdam (Žvelgaičiai)· imdav lā.ūkan tą(s)_sēmēnas (Žvelgaičiai). Ιδιαίτερη είναι η κατηγορία του γραμματικού γένους των ουσιαστικών στη διάλεκτο της Žagarė. Για παράδειγμα, οι ονομασίες θρησκευτικών εορτών είναι, απ’ όσο έχει παρατηρηθεί, αρσενικού γένους, π.χ.: Šėtnis, Sekminis, Devintinis. Μεμονωμένοι τύποι τοπωνυμίων χρησιμοποιούνται επίσης στο αρσενικό γένος, ιδίως ονομασίες τόπων που βρίσκονται μακριά από τη Λιθουανία (Amerikas, Argentinas), π.χ.: *amērikē būva dēši(m) mētu. (Žg); brōle sū.nus parēies iš *argentina būva (Žg). Εξακολουθεί να χρησιμοποιείται έως σήμερα ο θηλυκός τύπος Joniškē, επειδή στην περιοχή του Joniškis υπάρχουν πάρα πολλά παράγωγα με το επίθημα -iškė, πρβλ.: viena. šī. tai *jōniškēi esū gulēius [στο νοσοκομείο] (Žg)· iš_to.s *jōniškēs parsikēlem (Žg)· už *jōniškēs tē.n da_devini kilometrai (Žg)· išvažēves i. *jōniškē pri daktarų (Žg)¹⁵. Το πώς προσαρμόζεται στον τύπο του τοπωνυμίου της κοινής γλώσσας φαίνεται στην αφήγηση μιας πληροφορήτριας, πρβλ. τις προτάσεις: i nu-ēi i. ta. *jōniškē. (Žg); nuēdavom iki *jōniškēs / nuo *jōniškēs / i. *meitēne. / i_aplinkui (Žg)¹⁶. Διαλεκτικοί και άλλοι τύποι των κυρίων ονομάτων, π.χ.: čē 15 Βλ. Bartkutė 2008: 36· 48· 90· 128· 158· 159· 171, 224. 16 Apie vardo formų Joniškė ir Joniškė svyravimą žr. Įpt, 2001: 37. 118 Acta Linguistica Lithuanica LXX Fonetinės ir morfologinės Žagarės šnektos ypatybės (XX a. pabaiga – XXI a. pradžia) mū:su. *švė:dlauke [επίσημη ονομασία – Švedlukis] (Žg)· iš *pakruojes [επίσημη ονομασία – Pakruojis] ran(a) atkėlė čė (Žg)· *rōkėi būva / *miknacėi / daugā *riklācėi būva [Mikniačiai, R(e)iklačiai] (Žg)· daugā paz_dėde. *gražāčuos pri_vaihe. būvau du metu [επίσημη ονομασία – Gražaičiai] (Žg). Και το όνομα Ignas χρησιμοποιείται στο θηλυκό γένος: inėse mūmis tas *brōn(u)s su tuo *igne i. lōva. (Žg). Όπως έχουν επισημάνει οι ερευνητές των διαλέκτων του Joniškis, οι συγχύσεις του γραμματικού γένους είναι ακόμη πιο έντονες στη χρήση κοινών ουσιαστικών. Λέξεις όπως αυτές λέγονται τόσο στο αρσενικό όσο και στο θηλυκό γένος: alyva και alyvas, saldainis και saldainė (Išpt, 2001: 37). Στη διάλεκτο της Žagarė, η αντίθεση ανάμεσα στο θηλυκό και το αρσενικό γένος των κοινών ουσιαστικών είναι ακόμη πιο έντονη. Έτσι, τα ουσιαστικά brogė, pakė, gubė, gryba, sukė, pakulės είναι θηλυκού γένους, π.χ.: kas_mėta. papūždeva naujōm sukem (Žg)· lėdava tu. atlėkė. / brogės tos (Žg)· i. su ta broge [...] i. tuoz gi.vulus pėdėva (Žg)· čė pa.kei suvažodava iš *joniškė m:šnos / kiek čė žmōnū. būva (Žg)· netōli pã.rkės atėję su ša.tuvais i. nuvėre [μονοπάτι μέσα σε χωράφια] (Žg)· i. gribas mamāte nuvėdava (Žvelgačiai)· pėžukus tokū(s) surišam / sustātom i. gu.bes (Žg)· pakulės (Žg). Τα ουσιαστικά knõpis, cukras, pagulīs, pamīkis είναι αρσενικού γένους, π.χ.: paspū.dė tokī. knōpi. / jeigu par_šlīpi. ein / pradėji(s) švėlpīt / tai_ein gārs laikā / tai_tādā jau gāl palėit visus rātus / ka_jis [dampis] pra_dėfu. šūk ta_māna. kūlėma. (Versiai)· nūri labai stipras [alus] / gali čikra i.māisi(d)_dar (Daukšiai)· alieu. dēd / ka_būtu. jis [sauganis] trupēnis / čikra. gali dēt_va (Versiai)· sėnēi kilo.grams čikra būva lis (Žg)· ale pagalve neduodava (Žg)· mū.m tē.n pamīkis / reigdava parēit (Žg). Το πώς οι πληροφορήτριες επιλέγουν το γένος ενός ουσιαστικού μπορεί να φανεί σε προτάσεις όπου το ουσιαστικό είναι πρόσφατα δανεισμένο, δηλαδή νεολογισμός, πρβλ. τη σύγχυση γένους του ουσιαστικού karjeras στην αφήγηση ενός ατόμου: tē.n karjeras kāse / tai čė pasita.tem (Žvelgačiai)· karjerus kaip iškase / mūm ju nieks nepreklausa / nebe-atmōk (Žvelgačiai). Ωστόσο, οι πληροφορητές από τη Žagarė τείνουν να χρησιμοποιούν τους νεολογισμούς στο θηλυκό γένος (π.χ. mopedą), πρβλ.: tie_vā.ikāi turēdava tokes mopedas¹⁷ (Žg). Η A. Kaikartė, η οποία μελέτησε τις διαλέκτους του Joniškis, έχει παρατηρήσει την τάση απλοποίησης της κλίσης των ουσιαστικών¹⁸. Οι διαδικασίες αυτές χαρακτηρίζουν και τη διάλεκτο της Žagarė: «Η τάση μετάβασης από τρεις τύπους κλίσης σε δύο συνδέεται με την τάση διαφοροποίησης των κλιτικών τάξεων ανάλογα με το γένος, η οποία είναι χαρακτηριστική των περισσότερων κλιτικών γλωσσών» (Kaikartė 2010: 118). Η μετάβαση αφορά συνολικά τους τύπους του πληθυντικού των ουσιαστικών, π.χ.: 17 Εάν μια λέξη έχει δευτερεύοντα τονισμό, αμφότερα τα μέλη του διφθόγγου τονίζονται με τη μεσαία προσωδία. 18 Η A. Kaikartė, αφού σύγκρινε τα παραδείγματα κλίσης των κλιτών τύπων της διαλέκτου του Joniškis, παρατήρησε ότι «στη διάλεκτο του Joniškis υπάρχουν 1) περισσότεροι συγχωνευμένοι τύποι πτώσεων από ό,τι στην κοινή γλώσσα· 2) μικρότερος αριθμός αλλομόρφων γραμματικών μορφημάτων· 3) περισσότεροι άγνωστοι τύποι από ό,τι στην κοινή γλώσσα· 4) σαφής τάση μετάβασης από τρεις τύπους κλίσης (αρσενικό, θηλυκό και μικτό) σε δύο τύπους (αρσενικό και θηλυκό)» (Kaikartė 2010: 118). Straipsniai / Articles 119 JĀNINA ŠVAMBAR YTĖ-VALUŽIENĖ από τους ίδιους ανταλλάσσαμε, τότε έπρεπε να είναι τέσσερις άνθρωποι στο αυτοκίνητο (Versiai)· και οκτώ άνθρωποι έμπαιναν στο αυτοκίνητο από αυτή την πλευρά (Versiai)· δύο γιοι (Žg)· πια εκείνος ο *nar από τους δικούς του, στα γεράματα, [είναι] με τους γιους / με τους γαμπρούς / όλοι σχεδόν έμειναν στο σπίτι (Žg)· τότε δεν έδινε για δουλειά. Αυτοί οι άνθρωποι [το] έτρωγαν / έτρωγαν [πατάτες] (Žg)· τότε, εκείνο τον καιρό, οι Γερμανοί ήταν άνθρωποι [που το έδιναν] / όταν δούλευα (Žg)· ο μηχανικός είπε στους ανθρώπους με τα παλιορούχα / αυτοί [τα] πλένουν / όταν πλέναμε θα είναι ο γιος με τα ρούχα [βρεγμένα] με νερό (Versiai)· έριχνε νερό στους ανθρώπους για να πλυθούν / να σκουπιστούν (Versiai)· με τους συναδέλφους οι άνθρωποι δουλεύουν (Žiurai)· όταν ήταν μεσημέρι / έτρωγαν μεσημεριανό (Žvelgaičiai)· συνήθως έτρωγαν σούπα (Žvelgaičiai). Στην ομιλία του Žagarė, όπως και στις άλλες διαλέκτους της λιθουανικής γλώσσας, παρατηρείται διακύμανση και στον αριθμό των ουσιαστικών. Για παράδειγμα, οι προαναφερθείσες πληθυντικές μορφές του ουσιαστικού šienai χρησιμοποιούνται με τη σημασία «χορτοκόπηση» ή «κομμένο χόρτο», χρήση χαρακτηριστική και των νοτίων σαμογιτιανών, πρβ.: visã pãkraštis pagal *tīrelį tė.n bũva šienai (Žg)· [όσο δεν υπήρχε χόρτο, εκείνες οι αγελάδες έμεναν νηστικές μισό χρόνο (Žg)· gi.vėnz bũa gẽr igulėm / neblõz / galėi i.gi.vus laikīt / i šienus pė.út kiek nori tė.n (Žg). Οι ερωτώμενοι χρησιμοποίησαν τον ενικό τύπο του ουσιαστικού vestuvė, πρβ.: dvì savã.te(š) švėzdava vestù.ve (Versiai)· εγώ μόνο για τον δικό μου γάμο [έφτιαξα μπίρα] (Versiai). Οι ενικοί τύποι ουσιαστικών επιλέγονται μερικές φορές για να δηλώσουν γενικευμένη σημασία, πρβ.: drabũžį tai reikė pįrkt / o_mãsta pas pasidárdavi (Žiurai)· kitõ.niska. tã.ka. gãli dėf / tiktaĩ ne gi.vulini. tã.ka. (Versiai). Στις αφηγήσεις των ερωτώμενων χρησιμοποιούνται εναλλάξ, και με ιδιαίτερα έντονα υφολογικά κίνητρα, τόσο ενικοί όσο και πληθυντικοί τύποι. Σε ορισμένες περιπτώσεις διακρίνεται μια γενικευτική σημασία και αντίθεση προς άλλη λέξη που δηλώνει συγκεκριμένη σημασία, πρβ. mãl- ka / ti.ęu ne_mã.lka / žãbi (Žiurai). Σε άλλες περιπτώσεις, μπορεί κανείς να υποθέσει ότι οι λέξεις που δηλώνουν συγκεκριμένα πράγματα συμφωνούν μεταξύ τους, πρβ. a.žvės tukai / margalinai / tãs_je nebė_i.gi.volė (Versiai). Τέλος, οι ερωτώμενοι μπορούν να δηλώσουν μια γενίκευση και με πληθυντικούς τύπους, πρβ.: vienos moteriškos gi.vėnom / nebũva alù. dãroma (Versiai)· vìrai devėdava liniùs / tai_tuos išviridava tuose šãrmuose (Žvelgaičiai). Στις ηχογραφήσεις παρατηρήθηκε συντόμευση της οργανικής πτώσης και παραδειγματική εξομάλυνση των σχέσεων, πρβ. jã / su_svi.rčė [το πηγάδι γινόταν] (Žg). Τα παράγωγα ουσιαστικά που σχηματίζονται με προθήματα στην ομιλία του Žagarė παράγονται συνήθως με τα επιθήματα -atis, -ėjas, -elis, -ietis, -tojas. Τα παράγωγα με το επίθημα -atis (πιθανότατα συντόμευση του -aitis), ως κύρια ονόματα, δηλώνουν τοπωνύμια, πρβ.: *gražũos nė. parduotùvės (Versiai)· *rõ.čei bũva / *miknã- čei / daugėi *riklã.čei bũva [επίσημα – Miknaičiai, R(e)ikliai] (Žg)· daugėi paz_dėdė. *gražũos pri_vai.kų. bũvai du metų [επίσημα – Gražičiai] (Žg). Παράγωγα του ίδιου τύπου σε -atis, ως κοινά ουσιαστικά, δηλώνουν πρόσωπο βάσει συγγένειας, π.χ.: mã.mė vė.rbdava tiem_ūkininkam (Žvelgaičiai)· mã.mė čė su_sėse gi.vė- na (Žg)· tai_da_mã.mė mė.nesi. gi.vėna (Žg)· mã.mė pali.dėję (Žvelgaičiai). 120 Acta Linguistica Lithuanica LXX Fonetinės ir morfologinės Žagarės šnektos ypatybės (XX a. pabaiga – XXI a. pradžia) Μπορεί κανείς να διακρίνει την υποκοριστική-χαϊδευτική σημασία των προαναφερθέντων παραγώγων, η οποία εκφράζεται με πλήθος παραγώγων που σχηματίζονται με άλλα επιθήματα, όπως: -ėlis, -ičkas, -(i)ukas, -utis. Η σημασία του παράγωγου ουσιαστικού γίνεται σαφής από το μικροπεριβάλλον του — την πρόταση. Οι ερωτώμενοι επιλέγουν το επίθημα -ėlis για να περιγράψουν μια συναισθηματικά φορτισμένη εικόνα ή ένα αντικείμενο που προκαλεί δυσάρεστες αναμνήσεις, πρβ.: sėubėlei / πόσο δύσκολο ήταν (Žiūriai)· τότε πουλήσαμε εκείνο το μικρό αγρόκτημα [το πατρικό κτήμα] (Žg). Για να δηλωθούν η ηλικία και η ωριμότητα χρησιμοποιείται παράγωγο με το επίθημα -ičkas, π.χ.: tōkez grāže(ž) ži.diekas / su_kasō.m / kai_lėtuvės / jā (Žg). Στις ηχογραφήσεις αφθονούν τα υποκοριστικά ουσιαστικά παράγωγα με το επίθημα -(i)ukas, π.χ.: αυτός [ο θεριζοαλωνιστής] μάζεψε εκείνα τα μικρά στάχυα (Veršiai)· άκουσα στο ραδιόφωνο (Žagarė)· τα μικρά γουρουνάκια έτσι, γκρίζα / τα βάζουμε στη σειρά (Žg)· bužukė, šaknikės, tarpūnu, karčūkės, mėžku (Veršiai)· η γριούλα ήρθε / ήρθε (Žg)· σκάψαμε ένα μικρό λάκκο στα λιβάδια (Žg)· άλεσα εκείνα τα μήλα με τη μικρή μηχανή (Žg)· έμειναν οι σπόροι για ένα ή δύο χρόνια (Žg)· γεροντάκος (Veršiai)· μαθητριούλα από το σχολείο (Žg). Οι κάτοικοι του Žagarė απευθύνονται επίσης σε πρόσωπα με υποκοριστικά παράγωγα του ουσιαστικού σε -ukas, πρβ. λοιπόν, παππού, πόσο τραγανά και νόστιμα είναι, νύφη, δικά σας είναι; (Žg). Τα ονόματα φαγητών (σουπών) δηλώνονται με ουσιαστικά σε -ienė, επίθημα που χαρακτηρίζει ουσιαστικά που δηλώνουν ιδιότητα, π.χ. παλιά η πιο δυνατή σούπα ήταν για πρωινό, και το μεσημεριανό επίσης, το βραδινό, λευκή σούπα, πλιγούρι, και σούπα με ζυμαρικά, και πατατόσουπα (Žg). Τα παράγωγα ουσιαστικά με το επίθημα -ėjas, που δηλώνουν φορείς ρηματικής ιδιότητας και αναφέρονται στη δραστηριότητα, τα ενδιαφέροντα κτλ. ενός προσώπου, έχουν τις καταλήξεις /-is/ και /-as/, πρβ.: εκείνος ο αγοραστής άφησε όλους χρεωμένους / ό,τι είχε βγάλει από τους Γερμανούς το ξόδεψε (Žiūriai)· οι άντρες έφτιαχναν ξύλινα παπούτσια (Žg)· είναι μεγάλος φλύαρος (Žg)· στα χρόνια της Λιθουανίας / ο *strāliz ήταν αμαξάς / τσοπάνης (Veršiai). Τα παράγωγα ουσιαστικά από τοπωνύμια με το επίθημα -ietis, στην ομιλία του Žagarė, όπως και στις άλλες ομιλίες της περιοχής Joniškis, δηλώνουν πρόσωπα βάσει του τόπου καταγωγής ή κατοικίας τους, πρβ.: πήγαιναν οι δικοί μας από το Žagarė στη Λετονία (Žg)· υπήρχαν πολλοί Žagarėτες (Žg). Τέτοια ουσιαστικά δηλώνουν συχνότερα έναν αόριστο τόπο, πρβ.: μετακομίσαμε εδώ, προς Žagarė (Veršiai)· όχι, δεν πήγα στη Λετονία, εγώ γυρνάω στα μέρη του Žagarė (Žg)· ο πατέρας μου ήταν στο *šupīluose / στο Grudien, στο Pārāpi (Žg)· τότε πήγα σε εκείνους τους ανθρώπους από το Joniškis [για δουλειά] (Žg). Στην ομιλία του Žagarė, τα παράγωγα με το επίθημα -(t)oj-, που δηλώνουν πρόσωπα βάσει επαγγέλματος, χρησιμοποιούνται πολύ συχνότερα με τις καταλήξεις /-is/ ή /-as/¹⁹, π.χ.: ο γιος είναι γιατρός (Žg)· ο δάσκαλος ερχόταν (Žiūriai)· ήταν ένας τέτοιος γιατρός από το *Kuprevičius (Žg)· και ο γιατρός ήταν πάντα εκεί (Žg)· αρρώστησε στο σπίτι του *Smetona / είτε είσαι υπηρέτης είτε δεν είσαι υπηρέτης / είτε δεν έχεις τίποτα / πάλι πρέπει να πληρώσεις 19 Κατά την παρατήρηση της A. Kaikarites, «τα παράγωγα με το επίθημα -(t)oj- στην ομιλία του Joniškis, και πιθανότατα και του Žagarė, έχουν τρεις καταλήξεις – /-as/, /-is/ και /-us/» (Kaikaraitė 2010: 43). Straipsniai / Articles 121 JANA ŠVAMBARĖ-VALUŽIENĖ pȧżgi̇di.toji. nuvėje.s (Žg). Προφανώς χρησιμοποιούνταν και η κατάληξη -us, αλλά στις ηχογραφήσεις υπάρχει μόνο ένα τέτοιο παράδειγμα – prašik mȯki.toje.s / lei palėi.ži.į.ū.ogas (Žg). Στις ηχογραφήσεις εντοπίστηκε επίσης ένα παράγωγο με το επίθημα -utis του φορέα ονομαστικής ιδιότητας, το οποίο κάποτε ήταν παραγωγικό (και χρησιμοποιούνταν συχνότερα στην αφηγηματική λαογραφία του M. Slančiauskas και των βοηθών του) [tóks vaikū.tis neblóks (Žg). Το ουσιαστικό gyvulys, που οι κάτοικοι της Žagarė χρησιμοποιούν τόσο ως gyvuolys [nūdėse kożgi̇-vuolis / nemėdava i.duobe. (Žg), όσο και ως gyalys [g̃valem nepasakisi/ turi priėnt [buroklapių, nors ir lya] (Daukšiai); iš ūkininkų atėme visus gyvulius (Žiūrai); su.gi.vales mėgau (Žg), αντανακλά το πώς οι ερωτώμενοι επιλέγουν συστηματικά ένα παράγωγο ουσιαστικό. Μεμονωμένα ουσιαστικοποιούνται επίθετα με επίθημα ή οι κτητικές τους μορφές. Από τα επιθηματικά επίθετα που δηλώνουν ιδιότητα, αξίζει να αναφερθούν τα σύνθετα marginukai και vyriškas, π.χ.: tokie marginukai būdava [sijonai] (Žg); ką.rei reik turėt i.virska namūse / o.mės neturėjom (Žiūrai). Στα σύνθετα απαντούν κτητικές μορφές επιθέτων ή αντωνυμιών, π.χ.: svárbė.use / ka jauniesiem dárba nė (Žg); visi didiej iėom tarnáūt (Žvelgčiai); tėte kaip númire / tai mamà mažą-ses išmóke / tos mažózes tris (Žg); i.*ri̇ga. nuvažu̇os / tai suknėle. nupi.rkus / tai_pálėta. / tai_kó̇jines nupi.rkus / rė̇g dižósom (Žg). Στη διάλεκτο της Žagarė, οι σύνθετες λέξεις σχηματίζονται χωρίς συνδετικό φωνήεν από ουσιαστικά [nu_būda tó.kie ku.linai didel / ne.róžes / erškėčei / erškėtrožei / krūmai (Žg); kur.lė.lėdūri pal.eide žmónis / tai_tėn tikrai būva baisu (Žg)] ή από ουσιαστικό και ρήμα [nu_dā tos_kártmės / aš_nenóru tókū (Žvelgčiai); daugė̇u samdava lį.nšluoti. [kas linus išmiṅkstina, paruošia] (Žvelgčiai); pas_tos_gaspadines sėserė. / tai_tė. grini skū.rupė (Žg)]. Στις λέξεις όπου σχηματίζεται δυσπρόφερτο σύμπλεγμα συμφώνων, συνήθως παρεμβάλλεται το συνδετικό φωνήεν a, π.χ.: jeigu á.vi.s i.ra tubines / tókes juodburnes / juodgalves / ta(i) jū.vi.lna irá i̇.lga / o_tos ka(i)i.ra o.šavi.lnes / tai_trumpavi.lnes (Versiai). Στη διάλεκτο της Žagarė τα επίθετα χρησιμοποιούνται συχνότερα με επιθήματα παρά με προθήματα. Το επίθημα -ingas, -a, όταν προστίθεται στο επίθετο baus, προσδίδει ενισχυτική και εμφατική σημασία και αποσκοπεί σε πιο παραστατική διατύπωση, πρβλ. baisingi skėplai iš móle / u.viršū būva medinis / nu i.padeg (Žg). Παρατηρήθηκε η χρήση παραγώγων με το επίθημα -inis, -ė, από βάσεις ουσιαστικών ή ρημάτων, που δηλώνουν την ιδιαιτερότητα ενός αντικειμένου: būva veini / vandenei mulūnai (Žg); būva i.veini̇u. [malūnų] kaip_kur (Žvelgčiai); tókus kalós taisidava lietinis (Žg); u.viršū [pasto] būva medinis (Žg); apatinei aukštai būva mūra (Žg). Τα παράγωγα επιθέτων σε -iškas, από τα ουσιαστικά milžinas και senovė, χρησιμοποιούνται για να δηλώσουν ομοιότητα και χαρακτηριστικό γνώρισμα, π.χ.: būva mė.žiniški tvartai akmeninē (Žg); ižginda senóviška t(a)_ansā.mblė (Žg). Οι υποκοριστικές-χαϊδευτικές μορφές τόσο των ουσιαστικών όσο και των επιθέτων σχηματίζονται με το επίθημα -utis, π.χ.: mažutis (Versiai); čiuplutis (Žvelgčiai). 122 Acta Linguistica Lithuanica LXX Fonetinės ir morfologinės Žagarės šnektos ypatybės (XX a. pabaiga – XXI a. pradžia) Στη διάλεκτο της Ζαγκαρέ, όπως και στις διαλέκτους των ανατολικών Αουκσταϊτίων, χρησιμοποιούνται παράγωγα με τα προθήματα po- / pa-, που δηλώνουν τον βαθμό μιας ιδιότητας, π.χ.: pàšars vànduo (Žg)· viši pójeni / pá̇jeni (Žg). Παρατηρήθηκε ότι στις ηχογραφήσεις της διαλέκτου της Ζαγκαρέ χρησιμοποιούνται ποιοτικά επίθετα σε -us, π.χ.: di̇rbom / li̇ŋkmu.s / smágu.s (Daukšiai)· su̇ŋku.(s) *smė́na láikai búva / nebúva lẽŋvu.s (Žg)· nebúva lẽŋvu / sė́se pàklù.va i.kalė́i.ma (Žg). Οι σύνθετοι τύποι των επιθέτων, όπως και οι σύνθετοι τύποι των ουσιαστικών, σχηματίζονται χωρίς συνδετικό φωνήεν, π.χ., bú·dava toks mẽ·li·mà·ris mùls (Žg). Για την έκφραση των διαφορών ως προς τον βαθμό μιας ιδιότητας, στη διάλεκτο της Ζαγκαρέ χρησιμοποιείται ο υπερθετικός βαθμός των επιθέτων με κατάληξη -is, π.χ.: sveikè·usi(ž) žmó·gus ėsu (Daukšiai)· senù bú·dava pù·ri.ti.(s) stiprẽ·usi / pėtái rìgi / vakarìne / baltà srùba / krùopas / a_kleckiene / a_bulbiene (Žg)· tẽ·n vẽl bã·luz dižẽ·us (Žg)· jæ·utis dižẽ·iz búva (Žg)· vaiks tók(s) sunkẽ·us vienó· rankó· (Žg). Ο υπερθετικός βαθμός μπορεί να σχηματίζεται από τον συνδυασμό της αντωνυμίας pats με τον επιθετικό τύπο της αντωνυμίας, πρβλ.: pàcs tas_baĩsus laik̃s ẽje / kàd žìdu(s) šáude (Žg)· màtinga pàti mažóji i.rà (Žg)· tai_tà [senu] irà pàti mažóji (Žiūriai). Στη διάλεκτο της Ζαγκαρέ χρησιμοποιούνται ευρέως οι αντωνυμικοί τύποι των επιθέτων. Με ορισμένους από αυτούς οι πληροφορητές επιδιώκουν να ξεχωρίσουν κάτι με βάση μια ιδιότητα, π.χ.: brólis karúomenėj búva / tai_búvai taz_dìdžis dà·rbì·ks (Žg)· i_mà búva blogàsis kà·nis i_sunkà·siz dà·rbz búva (Žg)· ta_mèrgà dižóji bã·ige devines (Žg)· mù·su dižóji švẽnte va_*pė·tri / *pó·nai (Žg)· jeu_tie mažiei bról.kai / tai_tie pagaĩdava kẽtures tas_klasės (Žvelgaičiai)· viši tie jeu jaunie / pà-(a)udė / jeu_pasėne (Žiūriai). Σε άλλες περιπτώσεις, οι αντωνυμικοί τύποι των επιθέτων χρησιμοποιούνται για να δηλώσουν είδος ή ηλικία, π.χ.: o_kìti turėdava / nežinau / a_báltoje glùšne / a_raudò·na glùšne šakė· tokė. nusipjó·vi / ir_eidava tep và·ikščiòdami và (Versiai)· selėnkes i.rà smùlkos / stamboses (Versiai)· nežinau kur pàika mana vi.resnó·ses / sesù / pùsere (Žg)· da_vaikus mažùsos reikėdava prižùrėt (Žg). Οι πληροφορητές τείνουν να συμφωνούν το επίθετο με το ουσιαστικό, γι’ αυτό η πτωτική κατάληξη του επιθέτου μπορεί να μην είναι συστηματική, πρβλ. pùsere / tai an ažìž didelòs šeimòz búva (Žg). Μερικές φορές, αν ο πληροφορητής κάνει παύση κατά την ομιλία, μπορεί να μην υπάρχει καθόλου συμφωνία, πρβλ. búva brañgu.ž | dúona_ta (Žg). Τα σύνθετα απόλυτα αριθμητικά στη διάλεκτο της Ζαγκαρέ σχηματίζονται με το συστατικό -leka, πρβλ.: aštuonõ·leka [tūkstančių davė] / uštėmse (Žg)· já·nz da·búva / sėpti.nóle·ka mẽ·tu (Žg). Στον λόγο παρατηρείται η συμφωνία του απόλυτου αριθμητικού με την πτωτική κατάληξη του ουσιαστικού [mà·n dà·ve peñkus litùs (Žg); tãna·udava čė šešùs mẽ·nesus (Žg)] ή απουσιάζει τέτοια συμφωνία, πιθανώς λόγω της επίδρασης της κοινής γλώσσας [tri(s) šimtùz gã·nu / nu_kas tas i·rà (Žiūriai)]. Οι αντωνυμικοί τύποι των τακτικών αριθμητικών δεν είναι συχνοί, αλλά συχνά αντιστοιχούν σε ουσιαστικό μέσα στην πρόταση, δηλαδή δηλώνουν το υποκείμενο [o_tretẽsis / jeu_jẽm gẽ·žis / Straipsniai / Articles 123 JANA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ δεμένα χέρια (Žg)], ή επιτελεί επιθετική λειτουργία, δηλαδή υποκαθιστά το επίθετο [πρώτη επέμβαση / μεγάλη / λέει / καλά / αποκοιμήθηκα γρήγορα (Žg)]. Οι κάτοικοι της Žagarė εξακολουθούν να χρησιμοποιούν την καθολική μορφή. Στην ηχογράφηση σημειώθηκε η αιτιατική μορφή του αριθμητικού «καθολικός», πρβλ. [πεντακόσια] παίρνω δύο εκατόν εβδομήντα (Žg). Οι συχνότερες αιτιατικές μορφές της καθολικής αριθμητικής χρησιμοποιούνται με πληθυντικούς ουσιαστικούς τύπους έτη, μήνες ή ενικούς τύπους λίτας, πόλεμος, π.χ.: βάζει ήδη εκατό. / ενενήντα δύο μήνες (Žg)· αυτή ήταν πολύ μεγαλύτερη από τη μαμά. / για είκοσι δύο μήνες (Žg)· έμενε δύο μήνες στο ίδιο χωριουδάκι. με τα παιδιά ήσουν (Žg)· διδάσκει δύο μήνες (Žg)· ήδη για δύο πολέμους προετοιμάστηκα (Žg)· δίνω δύο λίτας τον μήνα. κάθε φορά. (Žg). Στις ηχογραφήσεις της διαλέκτου παρατηρείται διττή χρήση ορισμένων αντωνυμιών (ιδίως της δεικτικής tas, ta): σε κάποιες περιπτώσεις η εν λόγω αντωνυμία επιτελεί τη δική της λειτουργία, ενώ σε άλλες χρησιμοποιείται ως άρθρο (αρθροειδές), πρβλ. έτσι, χάρη σε αυτήν, η ζωή έγινε καλύτερη. (Žg)²⁰. Στη διάλεκτο της Žagarė χρησιμοποιούνται αντωνυμικά συμπλέγματα. Για παράδειγμα, για να εκφραστεί η κατοχή, χρησιμοποιείται συνδυασμός δύο αντωνυμιών (της προσωπικής κτητικής savas και της εμφατικής pats), πρβλ. εμείς είχαμε αρκετές αγελάδες δικές μας (Versiai). Αντί για τη δεικτική tas, ta, ο ερωτώμενος χρησιμοποιεί το σύμπλεγμα ενός ουσιαστικού και της δεικτικής αντωνυμίας pats με το ενισχυτικό μόριο jau, πρβλ. ο παππούς είναι αυτός ο ίδιος (Versiai)²¹. Στα κείμενα της διαλέκτου της Žagarė παρατηρήθηκε η προσδιοριστική μορφή της δεικτικής αντωνυμίας anas, -a: εκείνοι / αυτοί οι νεαροί (Žg). Τα ρήματα των διαλέκτων της Joniškis, στις οποίες ανήκει και η διάλεκτος της Žagarė, έχουν διαφορετικό θέμα και παράδειγμα κλίσης, πρβλ.: εκείνοι έφυγαν / κι εγώ περπατούσα δίπλα (Žg)· αυτός έσκαψε και απλώθηκε (Žg)· κάθε Κυριακή θέλαμε [χορούς] / επιστρέφουμε / χορεύει (Žg)· μη κλέβεις / μη κλέβεις / μην επιστρέψεις κρυφά [οι τσιγγάνοι] (Žg)· πώς δεν ντραπήκατε να μιλάτε σαν νέγροι; (Žg)· όσο θέλω / τόσο δένω [τις αγελάδες στο τριφύλλι] (Versiai)· μεγάλωσα / μόχθησα / τώρα αφήσατε / θα φύγετε / λυπάμαι που άφησα τη μαμά / γνώρισα έναν μνηστήρα (Žg). Μερικές φορές, καθώς οι ερωτώμενοι αφηγούνται, τους ξεφεύγουν αρκετά απροσδόκητοι ρηματικοί τύποι των ρημάτων išsigąsti, išsiganda, išsigando ή budėti, budėja, budėjo, π.χ.: τα χόρτα από το χαντάκι που κουρεύτηκαν / να, τρόμαξες / να έτσι / πίσω από την πλάτη / χτύπα στην πλάτη / να τρομάξεις (Žg)· μπαίνω / βάζω στο φέρετρο / και φυλάω (Žg). Οι κάτοικοι της Žagarė, όπως και οι γείτονές τους οι Žemaičiai, μεταθέτουν το ανακλαστικό μόριο στο τέλος της λέξης, π.χ.: εσύ είσαι ανυπάκουος (Žg)· και πάλι δεν φαίνεται / το κεφάλι γυρίζει [για έναν άνδρα] (Žg)· εγώ δεν θα το έκανα αυτό (Daukšiai)· δεν παλέψαμε / εκεί, λοιπόν, τα είπατε / όλοι 20 Apie artroidą plačiau žr. Rosinas 1988: 59–67. 21 Τα αντωνυμικά συμπλέγματα – σταθεροί συνδυασμοί λέξεων – εξετάζονται εκτενώς στο κεφάλαιο της σύνταξης. 124 Acta Linguistica Lithuanica LXX Fonetinės ir morfologinės Žagarės šnektos ypatybės (XX a. pabaiga – XXI a. pradžia) pasìsąka (Žg); reĩ(g) gi.vẽ.nf / niekur nedẽsies (Žg). Μερικές φορές χρησιμοποιούνται δύο ανακλαστικά μόρια – μετά το πρόθημα, πριν από τη ρίζα, και στο τέλος της λέξης, π.χ.: apsivedęs / i̇tiek jė vãrkt / kol jė pradėd gi.vẽ.nf (Žg); kitą kaimìnę šąka / tū nesikìšis (Žg); nesigrįžes nei_tokų plėṡkų / nieka (Žg); pìrkt šenavėj nebesimòkas / ją (Žg). Στη διάλεκτο της Ζαγκαρέ χρησιμοποιούνται επίσης παλαιοί τύποι αθεματικής κλίσης, π.χ.: mamà paliek jau tą duonę, sukramtìta su sakarìn (Žiūriai); nãkti ne-mìgtu (Žg); užmìgti / tãdà pasìlsi žmõ.gus / ir_às tãdà užmìgtu (Žg); atróda / k(a)_anc mìeti / i_ganà (Žg); [linus] pàsėãu jau juõs kū.lst / nukū.lst su_tõ.kɔ.(m) medìnem / nu_jau sukū.oj (Žg). Ο τύπος του τρίτου προσώπου του απλού παρελθόντος συνήθειας έχει την κατάληξη -ai: užplìkdavai su_vã.n-dėnu / dėdavai kvìnų / išpladavai gerai (Žg); sakìdavai (Žvelgčiai); švėrì labài šluodavai tan_pėcų (Žvelgčiai); pìrma eidavai į_mokìklą ir kùngai (Žg); tai nèždavai i_dárba. tàsès tėk(ž) žmõnìm / vãlgydava [obuolius] (Žg); tìgi išeidavai i_lauką (Žg); pareidavai namìe / vãlgì.t tã.u nìeks neduos (Žg); ái / kaip grãžei šõgdavai! (Žg)²². Έχουν διατηρηθεί και οι παλαιοί τύποι του τρίτου πληθυντικού προσώπου του μέλλοντα των ρημάτων, οι οποίοι απαντούν σχεδόν σε όλες τις λιθουανικές διαλέκτους, πρβλ.: kà jau prašai / tai atvažiuosme (Veršiai); nu_i_dàbà jau_di.rpsme ālu. (Veršiai); jis [žydas] usiràšė an_póperę / ji(ž) žina / ka_mãs atiduõsme tuos pinigus / kiek i_kaunuo / ją (Žg); paskãldi.ste kelmù. / i_susimã.lste greičiù / nereiks pagal numenì. ẽ.lės lą.ki_tadà (Veršiai); ą_jūs visada tokie būste / kad_jūs neinat i_bażnìčę.? (Žg); nuveĩme iki gãlą / i_eĩsme pagal par_žõlę. (Žg); nu_i_dàbà mẽs jau visi važiuosme (Žg); o_ta_mẽle / vã.kai / rãste / i_tu_šẽimù pri-augìnte / i_tu_vìru. / i_ãčb.s / kai_žali barščei (Žg). Στη διάλεκτο της Ζαγκαρέ, η ευχετική έγκλιση εκφράζεται με το τρίτο πρόσωπο του ενεστώτα και το μόριο lai (σπανιότερα le), π.χ., lai jūn ne-uži.rba tiek / par pūmetį, jau_jūn pràktika(š) šiek tiek i.gìe (Veršiai)²³. Στις ηχογραφήσεις από τη διάλεκτο της Ζαγκαρέ παρατηρείται συντόμευση του απαρεμφάτου του ρήματος, χαρακτηριστικό που απαντά και σε άλλες λιθουανικές διαλέκτους· επιπλέον, το θέμα του απαρεμφάτου απαντά συχνότερα με -yti παρά με -inti, π.χ., ją / àvis augìdavom / linus augìdava / augìdava kvìnus (Veršiai). Το μεταβατικό παράγωγο με το επίθημα -uoti από το mėsas δηλώνει αιτιολογικό ρήμα που προκύπτει από ενεργητική δράση, πρβλ. reikėję mėsla. vėšt mėsłot ant laukų. (Žg). 22 Apie jas plačiau žr. Grinaveckienė 1962: 147–169. 23 Περισσότερα για αυτό το φαινόμενο θα αναφερθούν στο κεφάλαιο για τη σύνταξη (το άρθρο βρίσκεται υπό προετοιμασία). Straipsniai / Articles 125 JANA ŠVAM-BARŲĖ-VALUŽIENĖ Το αυτοτελές αμετάβατο ρήμα με το επίθημα -telėti αντιστοιχεί στο προθηματικό ρήμα pažaugą, pažėjȧ, π.χ., dugė́ á.uktelė́ju / jėu̇ pradė́ju ant_ mȧšiną. di̇ṙpt (Žiūriai). Με τα προθηματικά παράγωγα ρημάτων, στην ομιλία της Žagarė αποδίδονται με ιδιαίτερη λεπτότητα οι διαφοροποιήσεις της φύσης της ενέργειας που εκφράζει το ρήμα. Το προθηματικό ap- δηλώνει επαναληπτικότητα της ενέργειας, πρβ. kita. pá.rtie gali vė́l apsalint / vė́l nutė́kint (Veršiai). Το παράγωγο με at- χρησιμοποιείται για να δηλώσει την επανάληψη της ίδιας ενέργειας (έπειτα από κάποιο χρονικό διάστημα) και σχηματίζει μια σχετική αντιστοιχία pa-/at-, πρβ. jie visi po vieną atraša / o_má.n visiem atrašė (Žg). Το προθηματικό παράγωγο at- θα σχημάτιζε σημασιολογική αντιστοιχία με το παράγωγο už-, πρβ. karjerus kaip iškasė / mum jų_nieks neipreklausė / ne-atmók (Žvelčiai). Το προθηματικό įdomus αποκτά τη σημασία «ενδιαφέρομαι», π.χ., kas į.dàvos / tai_tas ir_šendie mók ta_darba. di̇ṙpt / ką_mámà di̇ṙbdava / o_katras ne-i.domàvos / o_gál jam lá.ika nebuva / jis ir_šendien nežina / ką_ta mamá di̇ṙba / kaip jin képe / aš toks vãizg bùvau / ka_aš į.domavau / kȧtėjai tūr / kaip jie (Veršiai). Η πρόταση με το προθηματικό iš- από το ri̇t(a) aṅkšč̇u̇se(i) iškeltȧv̇i (Žg) αντιστοιχεί στη σημασία του παραγώγου pa-. Τα προθηματικά ρηματικά παράγωγα αναδεικνύουν τις σημασιολογικές αποχρώσεις των ρημάτων στις οποίες δίνει έμφαση ο ομιλητής. Παράδειγμα συμφυρμού θα μπορούσε να είναι το εξής: jin neėṙpus / ir_ne-á.udos [δεν έχει θερίσει και δεν έχει υφάνει] (Veršiai). Στην ομιλία της Žagarė είναι ιδιαίτερα συχνά τα παράγωγα με το πρόθημα nu-. Μερικές φορές τέτοια προθηματικά παράγωγα αντιστοιχούν στη σημασία παραγώγου με su-, πρβ. nùdege / pupìf / užligina vi̇ṡka. / išgàdina senóvi̇ška ta_ansámblį (Žg)· šùlpi. pasáude / nùsipe / ka_jaũ_darbs baiks (Veršiai)· tas_ja.utiz bùva tik nušà.udics / bet_nušà.ucs (Žg)· pì.ris nebuva nudėgita mùsu (Žg)· šùlàde namùs / kitùs nudėgina (Žg)· tie_litai jau dãbà labai nuprastėję [μικρή εμπορική αξία] (Žg). Τα παράγωγα nu- μπορούν να αντιστοιχούν στη σημασία των παραγώγων pri-, πρβ.: [η αγελάδα] pardàuk nurisé.z bùvai / par_tóli (Veršiai). Μπορούν να αποδίδουν παράγωγα pa-, πρβ.: dã žãdi i.*šėũls nurašit [ένα γράμμα] (Žg)· kiek až dàba nusiklausù / až pasipiktinus esù (Žg). Μερικές φορές τέτοια παράγωγα υποκαθιστούν τη σημασία παραγώγων με περισσότερα από ένα προθήματα, π.χ.: ap(i)-, iš-, pa-, su-, πρβ.: nupàsakoje / kòkes pàsekmes gal bùti (Žiūriai)· kėls kai éidava / tē gróvei nùkasti (Žg). Τα παράγωγα nu- μπορούν να αντιστοιχούν στη σημασία των παραγώγων per-, πρβ. i_ta_bùta nuràše [στα παιδιά] (Žg). Στην πρόταση dàba nusmì.rdi dùmais / gėr (Žg), το παράγωγο nu- χρησιμοποιείται με τις σημασίες παραγώγων su- ή per-. Το πόσο λεπτά επιλέγεται το προθηματικό παράγωγο φαίνεται και στην πρόταση με δύο παράγωγα nu-, το πρώτο από τα οποία θα αντιστοιχούσε σε παράγωγο per-, ενώ το άλλο θα χρησιμοποιούνταν με την κυριολεκτική σημασία του nu-, πρβ. tóki grãži bùva kumelėke / nùsóve visàs kė́tures kójes vàršėi / o_gì.va / màmà da_pràša to_kareive / nùsáukit / ką_áns kã.pkinaz dàbà (Žg). Το προθηματικό nu- χρησιμοποιείται για να δηλώσει την ένταση της ενέργειας: u_viršù bùva medìnis // nu_i_pàdege // nùdege (Žg)· kita. pá.rtie gali vė́l apsalint / vė́l nutė́kint (Veršiai). Τα προαναφερθέντα προθηματικά παράγωγα μπορούν να αντιστοιχούν στις σημασίες παραγώγων su- ή pa-, 126 Acta Linguistica Lithuanica LXX Fonetinės ir morfologinės Žagarės šnektos ypatybės (XX a. pabaiga – XXI a. pradžia) πρβ.: nùslęg [τυρί μήλου] (Žg)· taĩb dã.lei nudãra [πλάθει όμορφα τη διαμορφωμένη φρατζόλα] (Žg). Η ένταση της ενέργειας εκφράζεται με τον ανακλαστικό τύπο του ρήματος με το πρόθημα nu-: [ο γιος] tēg būva nusĩ.rgęs / i̇̄tȧ.dã.kare būva kaškũr išvaži̇̄vęs (Žg)· òbulũ [κρασί] / kȧ.nugivė.n / kȧ.gi̇.nėras (Žg). Η διάρκεια της ενέργειας εκφράζεται με ρήματα παράγωγα του nu-: ãš vėl nukẽnči [μένει σιωπηλός για λίγο] (Žg) ή [ο κλέφτης] televizorū. spalvōta. išnẽ / dã.kitus nurĩ.ka (Žg). Τα προθηματικά παράγωγα nu- χρησιμοποιούνται αντί άλλων προθηματικών ρημάτων (iš-, pa-, per-, pri-, su- κ.λπ.) (βλ. Διάγραμμα 2). 2 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ. Αντίστοιχα των ρηματικών παραγώγων με το πρόθημα nu- Το προθηματικό παράγωγο pa- στην ομιλία της Žagarė θα αντιστοιχούσε στη σημασία των ρηματικών παραγώγων με iš-, πρβ.: sułà̇pinam / ir_pã.temam an(t)_pievos [το ύφασμα] (Daukšiai)· ãš / kad_i̇vĩ.ris / dūona. išmõ.keu kẽpt / dã.pakẽpė (Versiai). Το par-, που χρησιμοποιείται ευρέως από τους πληροφορητές ως ρηματικό πρόθημα, μπορεί να αντιστοιχεί στις σημασίες των προθηματικών παραγώγων at- και iš-, πρβ.: pĩ.rma. lã.ška. kat nùrašeu / tãĩ pã.rsunče pinigũ. (Žg)· sũ vĩ.ru parsĩkĩrė (Žg). Οι ομιλητές της Žagarė χρησιμοποιούν τα ρηματικά παράγωγα με το πρόθημα pri- με υποκοριστική σημασία αντί του už-, πρβ. biškẽli pripikdáva tu̇.mi̇.lu. (Versiai). Η σημασία των ανακλαστικών ρηματικών παραγώγων με το πρόθημα pri-, όταν δηλώνουν την ολοκλήρωση της ενέργειας, θα αντιστοιχούσε στις σημασίες των προθηματικών ρημάτων nu-, pa-, su-, už-, π.χ.: įsimirša Straipsniai / Articles 127 JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ [pavardės] (Žg); aš_pristebėj[e]u ar (Versija); banda. ganėu / prisilė ka.res mi.lšt / i_ka.res mi.lždavau (Žvelgaičiai). Η εντονότερη δράση εκφράζεται από το παράγωγο prisukti, με τη σημασία «θυμάμαι»: kūbus vā.dėne prisugdavom i(š)_šū.ne (Žg). Με μεταφορική σημασία αποκτάται το priknyti – «αναθέτω εργασία»: dã.u.gą prikįkė pri_veršėlu (Žg). Χρησιμοποιούνται επίσης παράγωγα με το πρόθημα su-, π.χ. η αυτοπαθής ενέργεια που εκτελείται από το υποκείμενο susiubagauti με τη σημασία «μαζεύω, συγκεντρώνω»: susi-ubagāva tu.pingų dė̃im tūkstančių. (Daukšiai). Το παράγωγο με πρόθημα už- επιτελεί τη σημασία του παραγώγου pa-, πρβλ.: i_tas_vā.iks uskū.ne tai motinai / ka mani vā.gin (Žg); uistāčius i_namūs / paskutinę sveikata. dė̃us i_da. mán reik išeit iš namų (Žg). Στην πρόταση negalūstis [mais-tu] (Žg), το παράγωγο με už- αντιστοιχεί στη σημασία «παραπονιέμαι». Σε άλλη περίπτωση, το παράγωγο με už- αντιστοιχεί στη σημασία του iš- ή της συνώνυμης λέξης prižiūrėti, πρβλ. reikėję tas_māms / ta.gi- vėnima. užlaiki [sodybą] (Žiūrai). Στην ομιλία του Žagarė αφθονούν οι μετοχικοί τύποι. Οι μετοχές ενεργητικής φωνής ενεστώτα εκφράζουν πραγματικότητα, πρβλ.: viska pe.rkam / aš jau_negalu išmaitint (Žiūrai); nu_kaip ji tur? / dvi ka.res mė.lėmas / telė / trįs pašai (Žiūrai); tas visas pāgrinds ta_būve neperkam i.ra (Žiūrai). Σε άλλες περιπτώσεις, η μετοχή ενεστώτα εκφράζει μια ενέργεια που είναι δυνατόν να πραγματοποιηθεί, πρβλ.: būva māsins pė.unams (Žg); kėlė tie ne-išvažuojmi (Žg); *lietuvo.s laike būdava mū.la / kokė tik norė / būdava i.dražu. skalbėma / ir burno.z būva (Žg). Με τις μετοχές παρελθοντικού χρόνου εκφράζονται σύνθετοι χρόνοι παθητικής φωνής με παθητική μετοχή παρατατικού, π.χ.: i_nelėde lā.idot an_to.kalnuka / kur tō-giminė būva lā.idota (Žg); duobė būva / kur dū.rpes iškasta (Žg); mana manītė i_kā.pus [duona] / amžinātis (Versija). Η μετοχή ενεστώτα με επιθετική σημασία συμφωνεί με το ουσιαστικό όπως περίπου ένα επίθετο, πρβλ. ne-išvėgami ka.ru reik bū (Žg). Στην ομιλία του Žagarė, τη λειτουργία επιρρήματος επιτελούν συχνά λεξικοποιημένες (επιρρηματοποιημένες) πτώσεις ουσιαστικών, κυρίως η τοπική, π.χ.: pā.rvažavū namė (Žg); pārvėž namė / nū.kuli [linų galveles] (Daukšiai); ganėu āvis / pietū. pareidavau namė (Žg); važiuo namė iš_tu. *mineču. išlė.idus piena. (Žg); kiek tu. bernūku. mū.m būdava namė (Žg); palikė namė / tiė jau pasidāra jaunā-sis / piršlės (Žg). Επιρρηματοποιείται επίσης η τοπική άλλων ουσιαστικών (π.χ. kaimynai), πρβλ.: čė / kaiminuose tokį gal nesutūpėta biški. [mergina yra] (Žg); nelabai tō.li / kaimi-nuose tie_jė.vai (Žg); tē / kaiminuos / tarnava graži mergā (Žg); kaiminuose tokė ži.dėlė gi.vėna (Žg). Για να δηλωθεί αόριστος τόπος, χρησιμοποιούνται οι τοπικές των λέξεων joniškiečiai, žagariečiai, πρβλ.: tēn / joniškiečios / dāve kėlė. (Žg); va_ža-gariečios / *žagārė gimsi (Žg). Με την επιρρηματοποιημένη τοπική δηλώνεται επίσης 128 Acta Linguistica Lithuanica LXX Fonētinēs ir morfologinēs Žagarēs šnektos ypatybės (XX a. pabaiga – XXI a. pradžia) ο χρόνος, πρβλ. nuo_ri̇ta atōbusas ēn / i̇piētusē / jēgu piētusē nē / tai̇k *pāne-vēžē [tegal atvažiuoti] (Žg). Στην ομιλία του Žagarė χρησιμοποιούνται επιρρηματικοί τύποι που τονίζουν τη σημασία και σχηματίζονται με το επίθημα –tain, π.χ.: kā(s) sū galōtinai gi̇vē.n / tāz gi̇vē.n (Žg); dābā nėštinai nėš / o_dās nesidēžu nėšām (Žg); o_ta_mamā užpīle piltnai / sū.ksta. pasēme cīkraus / užpīle piltnai / ir_stō (als) (Žg). Από τις ηχογραφήσεις της ομιλίας του Žagarė προκύπτει ότι οι παρατηρούμενες τάσεις στη μορφολογία και στη λεξική παραγωγή αντανακλούν τόσο ιδιαίτερα χαρακτηριστικά όσο και χαρακτηριστικά κοινά στις διαλέκτους της λιθουανικής γλώσσας. ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ ΤΗΣ ΔΙΑΛΕΚΤΟΥ ΤΗΣ ΖΑΓΚΑΡΕ: ΜΙΑ ΔΙΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΤΟΜΗ Τα λεξικά αποτυπώνουν καλύτερα το λεξιλόγιο των διαλέκτων, των υποδιαλέκτων, των ιδιωμάτων και των τοπικών ομιλιών· όμως, όσο το λεξικό των ιδιωμάτων της Γιονίσκις παραμένει χειρόγραφο —ακριβέστερα, έχει ετοιμαστεί μόνο μια αρχική ηλεκτρονική εκδοχή—, μπορεί να διεξαχθεί ένα διερευνητικό πείραμα. Η συγγραφέας αποφάσισε να επιλέξει από τις ηχογραφήσεις της διαλέκτου της Ζαγκαρέ ποικιλία λέξεων που αντιπροσωπεύουν τα αυτόνομα μέρη του λόγου και να συγκρίνει πώς αποτυπώνονται στο Μεγάλο Λεξικό της Λιθουανικής Γλώσσας, από το οποίο αντλεί λέξεις η κοινή γλώσσα και το οποίο περιέχει πολλά παραδείγματα από διαλέκτους· εύλογα, θα πρέπει να περιλαμβάνει παραδείγματα από τη Ζαγκαρέ (Žg), το Σκάισγκιρις (Sk) ή τη Γιονίσκις (Jnš). Οι λέξεις που επιλέχθηκαν από τις ηχογραφήσεις της διαλέκτου της Ζαγκαρέ μπορούν να αξιολογηθούν με βάση τα κριτήρια της καταχώρισής τους στο λεξικό (και της χρήσης τους στην κοινή γλώσσα), της καινοτομίας στη σημασία, των γλωσσικών επαφών και της δημιουργικότητας των ομιλητών. Επιλέχθηκαν για επισκόπηση περισσότερες από 80 λέξεις, από τις οποίες 74 ανήκουν σε αυτόνομα και 9 σε μη αυτόνομα μέρη του λόγου. Από τις ηχογραφήσεις της διαλέκτου της Ζαγκαρέ επιλέχθηκαν 32 ουσιαστικά για συζήτηση. Εξετάστηκε αν αυτά τα ουσιαστικά και οι σημασίες τους αποτυπώνονται στο Λεξικό της Λιθουανικής Γλώσσας με παραδειγματικές προτάσεις ή παραπομπές. Η εν λόγω έκδοση αναφέρει ότι στα ιδιώματα της Γιονίσκις χρησιμοποιούνται τα cicē «θεία» (π.χ. από Jnš, Žg), dania «τραγούδι» (π.χ. από Jnš), gangis «εξάρτημα χειρόμυλου» (π.χ. από Jnš, Žg), manta «περιουσία» (π.χ. από Jnš), obelys «μήλο» (π.χ. από Jnš, Žg), patangis «τεμπέλης» (παραπομπή Žg), podē «νονά» (π.χ. από Sk και παραπομπή Jnš), ratinis «αδράχτι» (παραπομπή Jnš, Žg), skraitas «ποδιά» (π.χ. από Jnš και παραπομπή Žg). Επομένως, τα ουσιαστικά της διαλέκτου της Ζαγκαρέ και των ιδιωμάτων της Γιονίσκις που αποτυπώνονται στο LKŽ αποτελούν το 29,03%. Υπάρχουν ουσιαστικά που παρατίθενται στο LKŽ χωρίς ένδειξη ότι χρησιμοποιούνται στη διάλεκτο της Ζαγκαρέ ή, έστω, στην περιοχή της Γιονίσκις, π.χ.: cirškynė «ξύλινη κουδουνίστρα, κρόταλο»· kaledā «εισφορά που δίνεται στους κληρικούς ή στους υπηρέτες της εκκλησίας κατά τις επισκέψεις τους γύρω στα Χριστούγεννα»· kirpēs «κοντοκουρεμένος» (στο LKŽ παρατίθεται η λέξη kirpšē, αλλά, γνωρίζοντας πόσο ποικίλλει το γένος στη διάλεκτο της Ζαγκαρέ, μπορούν να συσχετιστούν)· lupatas «ρούχα διπλωμένα και σκισμένα»· mergē «υπηρέτρια»· promiltis «αμμώδες έδαφος, ελαφρύ χώμα»· sēdyba «αγρόκτημα»· Straipsniai / Articles 129 JANA ŠVAMBARĖ-VALUŽIENĖ sodžius «χωριό»· suiga «συγγενικός δεσμός». Από τον υπολογισμό των ποσοστών προκύπτει ότι το 37,5% των ουσιαστικών δεν σημειώνεται ως χρησιμοποιούμενο στη διάλεκτο της Ζαγκαρέ (και σε άλλα ιδιώματα της Γιονίσκις). Τρία ουσιαστικά χρησιμοποιούνται με εντελώς διαφορετικές σημασίες: kabe «τσιμπιδάκι μαλλιών» (στο LKŽ η πλησιέστερη σημασία είναι μόνο «σημασία οδού»· pūlys «μικρό κορίτσι» (στο LKŽ υπάρχει μόνο η σημασία «μικρό και εύρωστο μωρό», όμως εδώ γίνεται λόγος για κοριτσάκι που περπατά)· taškas «μέρος όπου πωλείται αλκοόλ»· trandis «σκασμένα και ξεφλουδισμένα πόδια» (η πλησιέστερη σημασία στο LKŽ είναι «πάθηση του ποδιού, της φτέρνας ή του δαχτύλου»). Το 12,9% των ουσιαστικών χρησιμοποιείται στη διάλεκτο της Ζαγκαρέ με άλλες σημασίες. Στο LKŽ δεν υπάρχουν καθόλου πέντε ουσιαστικά που χρησιμοποιούνται στη διάλεκτο της Ζαγκαρέ, π.χ.: autokinis «προσφορά, φιλανθρωπία»· drobnes «ανεμοβλογιά»· grīž «αυτός που είναι κουλουριασμένος, κουλουριασμένος»· liespienis «γάλα χωρίς κρέμα, αποβουτυρωμένο γάλα». Μία λέξη —lingačia «λουλούδι κήπου»— μαρτυρεί τη δημιουργικότητα των ερωτηθέντων: αφού απαριθμήσει τα φυτά που φυτρώνουν στον κήπο, ο ερωτηθείς ολοκληρώνει την πρόταση σαν να χρησιμοποιεί λέξη-σύνοψη, αναφερόμενος και στα άλλα λουλούδια που λικνίζονται. Δύο ακόμη λέξεις —palaidnēs «έκλυτος» και paletis «Λιθουανός που έχει λατβιοποιηθεί»— υποδηλώνουν τις επαφές μεταξύ των βαλτικών λαών και γλωσσών. Αυτά τα δύο ουσιαστικά επίσης δεν υπάρχουν στο LKŽ. Συνεπώς, το 22,58% των ουσιαστικών δεν έχει καταχωριστεί στο LKŽ. Αυτό σημαίνει ότι η ιδιαιτερότητα περίπου του 35,5% των λέξεων ή των σημασιών τους θα μπορούσε να εμπλουτίσει το λεξιλόγιο και το γλωσσικό απόθεμα της λιθουανικής. Χρειάζεται να αναφερθούν χωριστά τα ουσιαστικά που, καθώς αλλάζει η ζωή και εξαφανίζονται ορισμένα εργαλεία (ή παλαιότερες τεχνολογίες), έχουν πάψει να χρησιμοποιούνται ενεργά, αλλά τα θυμούνται οι ερωτηθέντες. Σε αυτά συγκαταλέγονται τα aznyčia «χώρος όπου βλασταίνει ή ξηραίνεται η βύνη» [aznīče būdava tēp / an_pintēs lubu. padarīta nu_toki dēže (Daukšiai)]· branktas «οριζόντια ράβδος για να κρεμιούνται τα λουριά, όταν ζεύεται άλογο» [māi / būva dēi branktai / stelvogi / kai juo(s) šauk (Veršiai)]· dampis «αλωνιστική μηχανή» [tas_pēčuz būdava dā.mpis / jā (Veršiai)]· drangēs «μικρό κάρο με ξύλινους τροχούς» [nupjove nuo_mēže va rikās tōkes kē.tures / i_padare tōkez drangikes (Žiūrai)]· grebtis «χοντρό άκρο άχυρου;» και pelas «ψιλό άκρο άχυρου, άγανο» [šāuds reikē atmīt / pēlis reikē atmīt / grēpčus reikē atmīt / māi / visōku. tu. darbū. būdava (Veršiai)]· maņkulis «περίοδος αλωνίσματος, αλώνισμα» [par_maņkulūs [eidavo i_talkas (Veršiai)]· naginēs «υπόδημα από ένα κομμάτι μαλακότερο δέρμα, σουρωμένο με λουριά» [sā.u nagines pati pasidārdavau (Daukšiai)]· žēma. tei(p)-pāt su_nagīnēlem dēvādava (Daukšiai)]· tūkas «πιπίλα, θηλή» [tūka. iz_duonites padarīdava / i.dēdava i.drobin. lupatēli. / jeigu *ulē ve.ēs / tai_tādā tū duok ta.tūkēli. // padarīta. iz_duonites ir_sakina (Žiūrai)]· žvangūčiai «ζώνη με κουδουνάκια, που φοριέται γύρω από τον λαιμό του αλόγου» και pašorkos «λουρί ιπποσκευής;» [ārkli paikinti / žvaņgūčei būdava / juodas tōkes pašorkas būdava (Veršiai)· ārkli kur uškinkā / juodas / šiknines / pašorkas būdava / i_pri tū pašorku kabidava tōku(ž) žvaņgūčus mažus bāluts (Veršiai)]. Ορισμένες λέξεις, όπως το maņkulis (στο LKŽ maņkulē), υποδηλώνουν ότι απαντούν στην περιοχή της Žg, 130 Acta Linguistica Lithuanica LXX Fonetinės ir morfologinės Žagarės šnektos ypatybės (XX a. pabaiga – XXI a. pradžia) ενώ άλλες —tūkas και žvangčiai (στο LKŽ žvanguliai)— είναι γνωστές από τη λαογραφία (του M. Slančiauskas) ή από τα γραπτά του M. Katiliškis (λογοτεχνικά έργα). Για την πλειονότητα των λέξεων δεν υπάρχει ένδειξη ότι χρησιμοποιούνται στην περιοχή της Ζαγκαρέ ή του Σκάισγκιρις, στη Γιονίσκις. Από τις 11 λέξεις που παρατίθενται, το LKŽ σημειώνει ότι μόνο 3 χρησιμοποιούνται στα ιδιώματα της Γιονίσκις, ενώ για 8 δεν υπάρχουν τέτοιες ενδείξεις ή οι λέξεις δεν υπάρχουν καν στο LKŽ (dranges, grebis, pašerkos) (βλ. Πίνακα 1). Ξεχωρίζουν στις ηχογραφήσεις της διαλέκτου της Ζαγκαρέ 13 επίθετα ή αντωνυμίες που αποκτούν επιθετική σημασία· οι ερωτηθέντες τα επέλεξαν πολύ εύστοχα και περιγράφουν παραστατικά ένα αντικείμενο ή φαινόμενο ή σχηματίζουν σταθερή λεξική σύναψη. Ορισμένα, όπως τα aukštneškas «ξαπλωμένος ανάσκελα» και vijinis «είδος γλυκόριζας», δεν έχουν καταχωριστεί στο LKŽ, ενώ άλλα, όπως τα katras «καθένας» και švakas «αδύναμος», περιλαμβάνονται στο LKŽ με παραδείγματα από τη Žg. Τα περισσότερα από τα επίθετα για τα οποία δεν σημειώνεται χρήση στη διάλεκτο της Ζαγκαρέ (ή στα ιδιώματα της Γιονίσκις) είναι: didis karas «Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος»· grynas «άδειος»· mattingas «νόστιμος»· mažas «μικρός»· šarpus «εργατικός»· vienas žodis «βρισιά, λόγος γεμάτος βωμολοχίες». Τα επίθετα gyvas «που ζυμώνεται, ξινός» και jaukus «ήρεμος και ζεστός» χρησιμοποιούνται με εντελώς διαφορετική σημασία. Συνεπώς, το 61,5% των επιθέτων χρησιμοποιείται με ιδιαίτερο τρόπο στη διάλεκτο της Ζαγκαρέ (βλ. Πίνακα 2). Επιλέχθηκαν για συζήτηση 30 ρήματα (και επιρρήματα). Από αυτά, 19 ρήματα υπάρχουν στη βάση δεδομένων του LKŽ. Μόνο ορισμένα από αυτά χρησιμοποιούνται με διαφορετικές σημασίες από εκείνες του LKŽ, π.χ.: blausti «αντιμιλώ» και «καλώ φωνάζοντας δυνατά»· išbraižyti «χαράσσω με μαχαίρι (πασχαλινά αυγά)»· išblabėti «πέφτει ο αφρός»· kvarkėti «κουβεντιάζω»· minkyti «σηκώνω ρυθμικά τα πόδια»· nusitverti «ζω για λίγο»· spardytis «ζω καλά»· skosti «είμαι περιττός, στέκομαι»· susitverti «γεννιέμαι»· važiuoti «δέχομαι πυροβολισμό στο στήθος». Οι σημασίες των άλλων ρημάτων συμπίπτουν με τις σημασίες που παρατίθενται στο LKŽ, αλλά δεν υπάρχει ένδειξη ότι χρησιμοποιούνται στη διάλεκτο της Ζαγκαρέ ή στην περιοχή της Jn, π.χ.: išvarti «παντρεύω (μια γυναίκα)»· nudiles «που δεν θυμάται κανείς»· nužti «φεύγω γρήγορα»· praprus «μορφωμένος»· pasikviesti «πείθω να εγκατασταθεί ή να επιστρέψει»· suderėti «συμφωνώ, καταλήγω σε συμφωνία για κάτι»· sužiuštas «με ανώμαλη επιφάνεια»· šaukti «αποκαλώ». Η εικόνα για τα 11 επιρρήματα είναι κάπως διαφορετική: οι τύποι atgalau «πίσω» και prietarškai «με πίστη στις δεισιδαιμονίες» δεν περιλαμβάνονται στο LKŽ. Τα juodai «πολύ, άφθονα» και laisvai «ακάλυπτα (με γυαλί), χωρίς τζάμι» χρησιμοποιούνται με εντελώς διαφορετικές σημασίες. Το LKŽ δεν σημειώνει ότι τα επιρρήματα plačiai «να εξαπλωθούν στον κόσμο ή στη Λιθουανία» και «πλουσιότερα, πολυτελέστερα»· laisai «ακάλυπτα (με γυαλί)»· prastai «αδύναμα»· tikybiškai «θρησκευτικά» και skurdžiai «τραχιά» χρησιμοποιούνται επίσης στη διάλεκτο της Ζαγκαρέ. Μόνο στα λήμματα ropa «μπουσουλητά» και volio «ανοιχτά, ανοικτά» παραθέτει το LKŽ παραδείγματα από τη Γιονίσκις, αλλά όχι από τη Ζαγκαρέ. Παρότι φαίνεται ότι τα ρήματα (και, σε κάποιο βαθμό, τα επιρρήματα) αποτυπώνονται καλά στο LKŽ, ορισμένες σημασίες τους είναι χαρακτηριστικές μόνο των ομιλητών της Ζαγκαρέ (βλ. Πίνακα 3). Στις ηχογραφήσεις της διαλέκτου της Ζαγκαρέ ξεχώρισαν 11 μη αυτόνομα μέρη του λόγου. Με τα επιφωνήματα και τα μόρια οι ερωτηθέντες επιδίωκαν να δώσουν ζωντάνια στην αφήγηση. Το LKŽ δεν σημειώνει ότι τα εκφραστικά μέρη του λόγου, όπως: ar «ναι Straipsniai / Articles 131 JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ pat’; musent «ίσως, μάλλον»· musint «ίσως»· plumt «για να περιγραφεί η πτώση στο νερό»· pur «για να μιμηθεί το βουητό», χρησιμοποιούνται και στη διάλεκτο της Žagarė. Άλλες, π.χ.: gan «πολύ, αρκετά»· nemat «εντελώς»· mat «kyt», αναφέρονται ως λέξεις της Žagarė που χρησιμοποιούνται στη διάλεκτο. Μόνο το žing «για να μιμηθεί έναν παραγόμενο ήχο» δεν περιλαμβάνεται στο LKŽ, ενώ λέξεις με παρόμοια σημασία, τα žingt και žingu, χρησιμοποιούνται με άλλες σημασίες (βλ. Πίνακα 4). Μια ματιά στο λεξιλόγιο της διαλέκτου της Žagarė ενισχύει ακόμη περισσότερο την άποψη ότι τα λεξικά των διαλέκτων και των διαλεκτικών ομάδων αποτελούν έναν ανυπολόγιστο και ανεξάντλητο θησαυρό της λιθουανικής γλώσσας. Η ΔΙΑΛΕΚΤΟΣ ΤΗΣ ŽAGARĖ ΣΤΑ ΤΕΛΗ ΤΟΥ 20ού ΑΙΩΝΑ: ΣΥΝΟΠΤΙΚΕΣ ΣΚΕΨΕΙΣ Οι αλλαγές στον τονισμό και στη διαλεκτική γραμματική που συζητήθηκαν στα ηχογραφήματα της διαλέκτου της Žagarė, τα οποία έγιναν το 1998–2003, θα αποτελούσαν αντικείμενο μελλοντικών μελετών του 21ου αιώνα, παρακολουθώντας τις μεταβολές της διαλέκτου. Από την άποψη του τονισμού, στη διάλεκτο της Žagarė κυριαρχεί η γενικευμένη απόσυρση του τόνου. Οι ιδιαιτερότητες του τονισμού των μικτών διφθόγγων που έχουν επισημάνει οι γλωσσολόγοι αξίζουν λεπτομερέστερη διερεύνηση και διόρθωση, λαμβάνοντας υπόψη την εθνική ταυτότητα και τη γλωσσική αυτοαντίληψη των πληροφορητών. Άλλα ζητήματα θα αφορούσαν ορισμένα φωνητικά χαρακτηριστικά, μεταξύ των οποίων αξίζει να αναφερθούν η προφορά των φωνηέντων a, e, i, u και των συμφώνων ch, f, h· η χρήση των προσθετικών j, v· καθώς και η εξέλιξη της συριστικότητας και της μαλάκυνσης/σκλήρυνσης των συμφώνων. Τα μορφολογικά χαρακτηριστικά της διαλέκτου της Žagarė —οι διαφορετικές κλίσεις των ονοματικών λέξεων, οι διακυμάνσεις στον αριθμό και στο γένος, η χρήση του δυϊκού, οι ιδιόμορφοι (ή δανεισμένοι από γειτονικές διαλέκτους) τρόποι σχηματισμού των τύπων των ονοματικών λέξεων (οριστικών, βαθμού, αυτοπαθών), καθώς και οι ιδιαιτερότητες στη χρήση των ρηματικών θεμάτων και τύπων— θα έπρεπε επίσης να υπόκεινται σε γλωσσική εξέλιξη. Οι διαλεκτικές ηχογραφήσεις επιτρέπουν να σχηματίσουμε εικόνα για τον τρόπο σχηματισμού των λέξεων στη διάλεκτο της Žagarė. Η πληροφορήτρια χρησιμοποιούσε συχνότερα παράγωγα με επιθήματα, παράγωγα με προθήματα και σύνθετες λέξεις. Παρατηρήθηκε ότι τα ουσιαστικά σχηματίζονται με τα επιθήματα -atis, -ėjas, -ėlis, -ietis, -tojas, -utis. Για τα επίθετα είναι συχνότερα τα επιθήματα -ingas, -inis, -utis. Στη διάλεκτο της Žagarė κυριαρχεί η παραγωγή ρημάτων με προθήματα, μεταξύ των οποίων αναφέρονται τα ap-, nu-, pa-, par-, pri- κ.ά. Οι σύνθετες λέξεις σχηματίζονται στη διάλεκτο της Žagarė συνήθως χωρίς συνδετικό φωνήεν. Η επισκόπηση μιας τομής του λεξιλογίου της διαλέκτου της Žagarė επιτρέπει να σχηματίσουμε εικόνα για το λεξιλόγιο που χρησιμοποιείται αυθόρμητα στη διάλεκτο. Η λεπτή επιλογή μιας λέξης ή του τύπου της από τους πληροφορητές για την περιγραφή αφηγηματικών εικόνων ή φαινομένων αντανακλά την ευελιξία και την καταλληλότητα της μητρικής γλώσσας για την έκφραση των σύγχρονων σκέψεων. Το γλωσσικό περιβάλλον (στην προκειμένη περίπτωση, οι ηχογραφήσεις της διαλέκτου της Žagarė) δείχνει πώς ο πληροφορητής διαμορφώνει και μεταδίδει με τη γλώσσα τις δημιουργικές του ιδέες. 132 Acta Linguistica Lithuanica LXX Fonetinės ir morfologinės Žagarės šnektos ypatybės (XX a. pabaiga – XXI a. pradžia) LITERATŪRA Bartkutė Nerija 2008: Joniškio rajono teritorijos toponimija: darbai ir raidos polinkiai. Daktaro disertacija. Šiauliai. Daujotytė Viktorija 1998: Tekstas ir kūrinys. Vilnius: Kultūra. Garšva Kazimieras 2005: Lietuvių kalbos paribio šnektos (fonologija). Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Girdenis Alekas, Juozas Pabrėža 1978: Naujì šleivėjimo stebėjimai Žagarės apylinkėse. – Baltistica 14(2), 127–129. Girdenis Alekas, Genovaitė Kačiškienė 2000: Paraleliniai reiškiniai latvių ir šiaurinių lietuvių veiksmažodžio sistemose. – Kalbotyra 37(1), 21–27 [= Girdenis Alekas 2000: Kalbotyros darbai 2. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 307–314]. Girdenis Alekas, Juozas Pabrėža 2000: Naujì šleivėjimo stebėjimai Žagarės apylinkėse. – Baltistica 14(2), 127 it. [= Girdenis Alekas 2000: Kalbotyros darbai 2. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 117–120]. Girdenis Alekas, Juozas Pabrėža 2003: Sąjūgių ir žvarbių prieblasis svyravimai XX a. pradžios žagariečio tekstuose. – Baltistica 37(2), 229–232. Grinaveckienė Elena 1962: Kai kurios lietuvių kalbos tarmių ypatybės (iš 1961 metų dialektologinių ekspedicijų). – Lietuvių kalbotyros klausimai 5, 147–169. Jonaitė Aldona 1967: Latvių kalbos poveikis palatvės vakarų aukštaičių šnektų gramatinei sandarai. – Lietuvių kalbotyros klausimai 9, 171–182. Jonaitė Aldona 1960: Nauji duomenys apie Skaistgirio tarmės konsonantizmą. – Lietuvių kalbotyros klausimai 3, 79–86. Jonaitė Aldona 1972: Palatvės vakarų aukštaičių nedingos fonetikos žodžiai ir jų kilmė. – Lietuvių kalbotyros klausimai 13, 31–41. Jonaitė Aldona 1969: Palatvės vakarų aukštaičių šnektų būdvardis, skaitvardis, įvardis. – Lietuvių kalbotyros klausimai 11, 183–221. Įspt 2001 – Joniškio šnektų pratimai ir tekstai, ats. red. J. Švambarytė. Šiauliai: J. K. Vasiliausko įmonė. Kaikartė Aušra 2015: Skaistgirio šnektos ypatybės. – Kalbos istorijos ir dialektologijos problemos 3, 150–173. Kaikartė Aušra 2010: Joniškio šnektos daiktavardžio linksniavimo sistema. Daktaro disertacija. Vilnius. Straipsniai / Articles 133 JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ Kardelis Vytautas 2008: Dėl junginių *lė, *rė, *sė Mielagėnų areale. – Baltistica XLIII(3), 485–494. Kardelis Vytautas 2002: Dėl galinių le junginių raidos šiaurės rytų vilniškių šnekto­se. – Baltistica XXXVII(2), 215–222. Kardelis Vytautas 2002: Dėl junginių la, lė raidos šiaurės rytų vilniškių šnektose. – Baltistica XXXVII(1), 107–114. Lipartė Eivja 2000: Iliatyvo resp. prieveiksmio laukan reikšmės ir galimi sinonimai lietuvių kalbos tarmėse. – Lietuvių kalbotyros klausimai 43, 144–152. Lipartė Eivja 2000: La. not vs. mal vs. žem un lie. žemė vs. šalin semantikas atliečias literatūrā valdā un izloksnēs. – Linguistica Lettica 8, 151–179. LKŽ I 1965 – Lietuvių kalbos gramatika 1. Fonetika ir morfologija, red. K. Ulvydas. Vilnius: Mintis. LKŽ II 1971 – Lietuvių kalbos gramatika 2. Morfologija, red. K. Ulvydas. Vilnius: Mintis. Lkt 1970 – Lietuvių kalbos tarmės. Vilnius: Mintis. Lktch 2004 – Lietuvių kalbos tarmių chrestomatija, sudarė R. Bacevičiūtė, A. Ivanauskienė, A. Leskauskaitė, E. Trumpa, mok. red. L. Grumadienė. Vilnius: LKI. Pabrėža Juozas 1998b: Žagarės šnektos fonetinės ypatybės. – Žagarė. Vilnius: Versmė, 781–787. Pabrėža Juozas 1998a: Ar besama šleivimo pėdsakų Žagarės šnektoje? – Tarmės: tyrimas ir perspektyva (pranešimų tezės). Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla, 25–27. Rosinas Albertas 1998: Baltų kalbų įvardžiai. Vilnius: Mokslas. Švambarytė Janina 2001: Šiaurės Lietuvos paribio šnektų ištakų: struktūra ir reikšmė. – Linguistica Lettica 9, 73–84. Švambarytė-Valužienė Janina 2018: Žagarės šnektos ribos. – Acta Linguistica Li-thuanica LXVII, 135–148. Urnėžiūtė Rita 1999: Tolimosios asimilacijos reiškiniai Rudiškių (Joniškio raj.) šnektoje. – Tarmės: jaunųjų kalbininkų darbai (pranešimų tezės). Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla, 21–23. Zinkevičius Zigmas 1966: Lietuvių dialektologija. Vilnius: Mintis. SANTRUMPOS: Jñš – Joniškis KrŽ – Katiliškio raštų žodynas 134 Acta Linguistica Lithuanica LXXX Fonetinės ir morfologinės Žagarės šnektos ypatybės (XX a. pabaiga – XXI a. pradžia) LKG I – Lietuvių kalbos gramatika, t. 1. Fonetika ir morfologija LKG II – Lietuvių kalbos gramatika, t. 2. Morfologija Lkt – Lietuvių kalbos tarmės Ltch – Lietuvių kalbos tarmių chrestomatija Sk – Skaistgirys Sn – Mato Slančiausko ir jo pagalbininkų pasakojamosios tautosakos rinkinių leksika. Žodynas va – vakarų aukštaičiai šiauliečiai Žg – Žagarė PRIEDAI 1 LENTELĖ. Žagarės šnektos daiktavardžiai Žodis Reikšmė Iliustracija Yra / nėra LKŽ ir LKŽ(e). Reikšmė abrė duonos rūšis? ã·bre adìnos tòki dúona (Žg) 1. Didelė gelda duonai maišyti. Nurodo Žg. Sakiniai tik iš Jnš. aukotinis labdara dã·gãu padã·da tòki aukó·tini. / ka_be_bilietų [būdavo šokiai] (Versiai); tiẽ / kur su-akó·je pinigų / tai tiẽ visi bû·davo muzikántam / jã (Versiai) LKŽ nėra ciočė teta šã·kem *julijã·na / côce / ta_mãna pó·de (Žg) Ciočė 1. Teta. Pavyzdžių iš Žg ar Jnš nėra. čirškynė medinis barškalas, kleketas o_*velėkas ka_bû·dava manã·ugume / tai_žinai pasidirbdava tokẽs čìrški-nes medìnės / nu ir trrrr pù kìema. / kad eidavom tos čìrškines (Žg) 1. Medinis barškalas, kleketas, klekučiai. Pavyzdžių iš Žg ar Jnš nėra. dariniai dažai i_dã·rinius i_dã·dom [kiaušinius] / darinėi / skaitos / kur_sūlus dã·ža (Žg) 1. Dažai. Pavyzdys iš Jnš. drobnė vėjaraupiai suĩ·gom drõbnėm / vẽ·raupais / kaip jãs vadina (Žg) LKŽ nėra. gangis girnų įrengimas keturį gangėi maldova giulėm (Versiai) 2. Vienerių girnų įrengimas. Pavyzdys iš Jnš ir Žg. Straipsniai / Articles 135 JANA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ Žodis Reikšmė Iliustracija Yra / nėra LKŽ ir LKŽ(e). Reikšmė grįžas kas susuktas [lin] reik padirb grįžą (Žg) LKŽ nėra. kabė seguką plaukim plá.uku(s) supine / su_kà.bem sūsege (Žg) Tokios reikšmės nėra, yra sąties reikšmė. kalėda duoklė bažnyčiai ta._kalė.da galėjęi par pakluones atvėst (Žg) 3. Kunigui ar bažnyčios tarnams, apie Kalėdas apsilankantiems, duodama duoklė. Pavyzdžių iš Žg nėra. kirpšas kas nedil iakirp tas, trumpplaukis tòkù. kirpšu. nèmačiau / kai_mana dùktė. [trumpai kirpti plaukai](Žg) Kas su trumpai nukirptais plaukais, bet žodis kirpšė. Reikšmė nefiksuota apie Žg. liespienis liesas pienas, pienas be grietinės jìs negàl tòke piẽna / lìespiene [gerti] (Žg) LKŽ nėra. lingacija darželio gėlė bùva nastùkas / serèti.s / daugėũ lingàcies tò.kes (Žg) LKŽ nėra. lupatas skuduras [tėvas] añ(s) supìrgdava senùs lupatus / ódas (Žvelgčiai) 1. Pr. Pl. sudėvi, suplėšė drabužiai. Pavyzdžių iš Žg nėra. manta turtas išvežė žmònis / ãtėme má.ntas / i._kolkòzus tas_má.nta(s) suvežė / ją (Žg) 1. Manta – turtas. Nurodytas tik Jnš. mergė samdinė às par_mẽrgę. mažai tã.rnavau (Žvelgčiai) 2. Psn. ūkininko, buožės samdoma mergina darbininkė, samdė, tarnaitė. Nenurodė, kad vartojamas Žg. obelis obuolys žì.dai pìrgdava i(ž)_žmóniù só.dnus / targà.udavo(s) su_òbelės / su_visakù (Žg) 1. Obelies vaisius. Pavyzdžiai iš Jnš ir Žg. palaidnieks pasileidėlis àn nẽ.kòs palaidnieks / a_kà. (Žg) LKŽ nėra. 136 Acta Linguistica Lithuanica LXX Fonetinės ir morfologinės Žagarės šnektos ypatybės (XX a. pabaiga – XXI a. pradžia) Žodis Reikšmė Iliustracija Yra / nėra LKŽ ir LKŽ(e). Reikšmė palietis sulatvėjęs lietuvis (pr. likęs gyventi Latvijoje) jė tas v̇īrz būva palietis / lietuvis / bet *latvijō: tarnāva / jīz būva iš tēvų. ižbē:gis / bet *latvijō: tarnāva / i pri- sirāšė / palika par *latvijes pilieti. (Žg) LKŽ nėra. patinginas ar –is nedarbštus o_kitai tai_būva patinginē / tai_praštai gi.vēna / pas_tōkūs iš_nedavau (Žg) Tingokas, ap tingis žmogus. Nuroda Žg. podė krikštamotė pas_pō:dė / sakā / būvav (Žg); šā́kēm *julijāna / čōce / ta_mana pō:dė (Žg) 1. Krikštamotė. Nuroda Jnš, o pavydys iš Sk. promitis lengva žemė tē:n gēra žē:me / prō:smiltis / nepīger nieks (Žg) Smiltinga žemė, priemėlis. Nėra pvz. iš Žg ar Jnš. pūlys maža mergaitė i_pasita.kiauš / toks_pūlis i.eit (Žg) 3. Mažas niebus kūdikis. Pavyzdžių iš Žg ar Jnš nėra. Nesutampa reikšmės. ratinis verpimo ratelis manāte vė.rūbava tiem_ūkininkam su_tuo_ratinu kaip_būdava (Žvelgačiai) Ratelis, naminis verpimo prietaisas. 1 ratinis. Nuroda Žg, Jnš. sėdba sodba sē:bo. kā.rves i.ra (Žūriai) 1. Žemė apie namus su visais trobesiais. Pavyzdžių iš Žg ar Jnš nėra. skraistas sterblė pripi.le skraista. saldā.nu. / tik_nēvērk (Žg); daug labai rādom rēšūt / prisidējem i_skraistus / i_tārbs (Žg) 1. Skraitas prijuostės, sijono ar marškinių priekinė dalis, siūta kam įdėti, sterblė. Nuroda Žg, o pavydys iš Jnš. sodnas sodas mū:su. sō:dnaz būva (Žg) 1. Sodas, žemės plotas, kuriame auga vaismedžiai ir vaiskrūmiai; pats tame plote augantys vaismedžiai ir vaiskrūmiai. Yra nuoroda Sk. Straipsniai / Articles 137 JANA ŠVAMBARĖ-VALUŽIENĖ Žodis Reikšmė Iliustracija Yra / nėra LKŽ ir LKŽ(e). Reikšmė sodžius kaimas ėdava kūldami par visą sožų. (Žg) 1. Sodžius, kaimas. Pavyzdžių nei iš Žg, nei iš Jnš nėra. sueiga susėjimas *pėtrai / su-eiga tu_gimini būdava (Žg) 1. Sueimas, subūri-mas, sambūris. Pavyzdžių iš Žg ar Jnš nėra. taškas bet kokia vieta, kur galima nusipirkti svaigiųjų gėrimų dabā tie_taškai / ein tie_žmōni.s / gėr (Daukšiai) Žodis yra, bet vartojamas kitomis reikšmėmis. trandis skaudulys kōjos ap.ugava tōkom trandin / ne-bėgį pa-eit (Žg) 6. Kojos pado, kulno ar piršto tin(k)inys. Pavyzdžių iš Žg ar Jnš nėra. varnuogė mėlynė ėdavam į_vā.nuogų. nuo *žolines (Daukšiai) 5. Mėlynė. Pavyzdžių iš Žg ar Jnš nėra. 2 LENTELĖ. Žagarės šnektos būdvardžiai Žodis Reikšmė Iliustracija Yra / nėra LKŽ(e). Reikšmė aukštynel-kas, -a gulintis ant nugaros vā.ka. pagūdom aukštynelka. / i_važuojem (Žvelgaičiai) LKŽ nėra. didysis [kas] Pirmasis pasaulinis karas 1914–1918 gi.vė.na tōks nuo_didžeje kāra daktars / *bėrtulis (Žagarė) 1. Svarbus, žymus. Pavyzdžio iš Žagarės nėra. gyvas, -a rūgštinis, rūgštas dėi mėles / ir_jis [alus] pradėd gi.vėnti / jau_gėrus ans ir (Daukšiai) Iš dalies tiktų 1. Turintis gyvybę, bet nėra nurodyta perkeltinė reikšmė. grynas, -a tuščias dabā nieka nebė. / grini / grini lā.uki (Žvelgaičiai) 10. Tuščias. Pavyzdžio iš Žg nėra. 138 Acta Linguistica Lithuanica LXX Fonetinės ir morfologinės žagarės šnek tos ypatybės (XX a. pabaiga – XXI a. pradžia) Žodis Reikšmė Iliustracija Yra / nėra LKŽ(e). Reikšmė katras kiekvienas o_teṗ_tai katra. pav̇asari. tv̇i.na *daugava (Žg) 2. Kiekvienas. Pavyzdžiai iš Žg ir iš Šln. j aukus, -i ramus ir šiltas v̇asara. / v̇akarai jėku.s / ateidava žmõnū. daugībes (Žvelgčiai) 3. Malonus, meilus, už brūkšnio pateikti pavyzdžiai rodytų perkeltinę reikšmę. Nėra pavyzdžių iš gyvosios kalbos, tik iš Daukanto raštų. makingas, -a šąnus màkinga pàti mažoji irà (Žg); vìrs màna bùva tok(s)_stàmbus / màtings / d.ùkšts (Žg) 2. Turintis visus reikalingus ypatumus, tinkamas, šaunus, darbštus. Pavyzdžių iš Žg nėra. mažas, -a turintis mažai žemės, mažažemis kàtras mažaz bùva / kà.ive. / á.rkli. là.ike [mažazemis] (Žvelgčiai) Iš dalies tiktų 6. Nežymios padėties visuomenėje, prastas, neturtingas. Pavyzdžių iš Žg nėra. šarpus, -i darštus tète bùva šarpus / mú.m reikė dį.rp̃t naziem (Žvelgčiai) 1 šarpus 1. Darbštus, guvus, gyvas, mitrus. Pavyzdžių iš Žg ar Iñš nėra. švakas, -a silpnas [sesuo] ar švaka i. (Žg) 1. Turintis mažai fizinės jėgos ar sveikatos. Yra 2 p vz. iš Žg, bet su prieveiksmiu švakiau ir švakýn. vienias, -a [žodis] paauglių keiksmažodis ir kalba su keiksmažodžiais istrà.uke cigaretės / blèd blèd / vienìsi tokie žõ.žei (Žvelgčiai) 2 vienias 1. // neįeinantis į daugianarę sistemą. Pavyzdžių iš gyvosios kalbos nėra, iš raštų yra. vijinis liktarnos rūšis tòkes liktà.rnas bù.dava / vìjines (Žg) LKŽ nėra. Straipsniai / Articles 139 JANINA ŠVAMBARytĖ-VALUŽIENĖ 3 LENTELĖ. Žagarės šnektos veiksmažodžiai ir jų formos (dalyviai, prieveiksmiai) Žodis Reikšmė Iliustracija Yra / nėra LKŽ(e). Reikšmė atgaliau atgal jį grįža tad(ą) adgalāu (Žiūriai) LKŽ nėra. bliauti atsikalbinėti mašinēris pasāke žmōnīm suvest ā.rklus / tiē blā.un / k(a)_ārklēm bū(s) sunku vest [damp] su_vā.ndenu (Veršiai) Žodis LKŽ yra, bet nėra pavyzdžių iš Žg ar Jns tokiomis reikšmėmis. garsiai šaukiant kviesti grīžū / ka_blā.un baisā.usei / kazē.i-ka / kazē.ika [šeimininkė, šeiminin-kė] (Žg) eiti tęsti, trukti ži:dai supī.rgdava liesų grī.vulus / jē.učus / kā.rves / visō.kus / rūdeni. / kōl tā(s) sezonas / nū | māždaug | apie_tris mėnesus ēdava ta(s)_še-zons / tē.n iz_būlbu. / iz_grūdu. darīdava (Žg) 4. Slinkti (apie laiką). Pavyzdžių iš Žg nėra. išbraižyti iškutinėti peiliuku (margučius) kis mokē.dava [kiaušinius] izbrā.ži.t (Žg) Iš dalies tiktų 3. Išpiešti, išbraižyti. Pavyzdžių iš Žg nėra. išsiblavėti nukristi putoms isiblavē.j tos_putas / nebē.ra jū [apie alaus darymą] (Veršiai) Žodis yra kitomis reikšmėmis. išvarto­ti išleisti už vyro dūktē būva išvarto.ta / nu_tai_tiem sū.nām žēme / išvarto.dava / apžē.ndidava / o_sū.nām ta.žēme paligdava / jā (Žg) Išleisti už vyro. Pavyzdys iš Sk. juodai atsidavusiai aš tīkin­ti / bet_ka_teip_juodai / tai_ār ne (Žiūriai) Žodis yra, bet nėra tokios reikšmės. kvarseti šnėkti šnē.kim mani / i_ã kvā.rfēsu i_kvā.rk-su (Žg) Iš dalies tiktų 3. Pr. murmëti, bambëti; piktai, stačiai kalbėti. Pavyzdžio iš Žg nėra. laisvai neap-gautai (stiklu) iš_prāžos jin būva pašarvōta teip_laisvai / o_paskum stiklinem grābe [apie Barborą Umiauskaitę] (Žg) Žodis yra, bet kitomis reikšmėmis. 140 Acta Linguistica Lithuanica LXX Fonетinės ir morfologinės Žagarės šnektos ypatybės (XX a. pabaiga – XXI a. pradžia) Žodis Reikšmė Iliustracija Yra / nėra LKŽ(e). Reikšmė minkyti ritmiškai kelti kojas aš teĩb gražei á.uščė / kójes mí.nki.čė (Žiūriai) Iš dalies tiktų 1. prk. mindyti. Pavyzdžių iš Žg ar Jnš nėra. nudilęs, -usi nebepisimėnamas o_*küpiškis tai_ļė / dabà nudile.s īr [nebepisimena] (Žg) 2. Pranykti, pradingti, prapulti; Yra nuoroda prk. Pavyzdžių iš Žg nėra. nusitverti kartu gyventi čè_jeu nebe_pirmóji / kita. mó.teriška. tūrū nusitvė.re.s / jā (Veršiai) Iš dalies tiktų 2. Tverti. 2. Kibti, kabintis, norint išsilaikyti ar sulaikyti. Pavyzdžių iš Žg ar Jnš nėra. nuužti skubiai nueiti mā.s / visà kẹ̇.bra nù_u.žem (Žg) 8. Greitai kur nuvykti, nubėgti. Pavyzdžių iš Žg ar Jnš nėra. plačiai išsiskirščius po pasaulį ir Lietuvą turtingiau màna vā.ikai gi.vė.n plačei (Žiūriai) plačēu žmó.ni.s gi.vė.n (Žiūriai) Iš dalies tiktų 2. Į visas puses nusitęsęs. 9. Nesaikingas, išlaidu s. Pavyzdžių iš Žg ar Jnš nėra. praprusęs, -usi pasimokęs kur prapruše. / tai_dā kaip_nó.rs ver-čes (Žiūriai) 1. Praprūsti 1. Išprūsti, prasilavinti. Pavyzdžių iš Žg nėra. prastai silpnai kita. karta. lābai prāstai bū-n / skaud visūr (Žg) 6. Silpnas, nestiprus. Pavyzdžių iš Žg nėra. prietariškai tikint burtais prietariškai nė / nė / nebūdava [burtais netikėjo] (Žiūriai) LKŽ nėra. Straipsniai / Articles 141 JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ Žodis Reikšmė Iliustracija Yra / nėra LKŽ(e). Reikšmė parsikviesti įkalbėti sugrįžti, parsivadinti gyventi jìn turė́je namė́li. / mùm parsikvietė (Veršiai) Paprašyti, pavadinti, pašaukti ką kur atvykti, dalyvauti. Nėra pavyzdžių iš gyvosios kalbos, tik iš raštų. ropa ropomis aĩn paṙ darža. ró·pa / kai_reĩk ravė́t (Veršiai) 3. Ropa, ropomis, keturpėsčias. Yra du pavyzdžiai iš Įnš. skaudžiai šiurkščiai mànes tevė́lis nẽra nẽ_subaṙe.(s) skraužeĩ / nei_mùše.s (Daukšiai) 4. Šiurkštus, įžeidžiantis, užgaulus. Pavyzdžių iš Žg nėra. spardytis prabangiai gyventi kõl již di.rba / až dà spá.r̃žaus (Žiūriai) Žodis LKŽ yra, bet ne tokia reikšme. stoksoti būti nereikalingam, stovėti di.rba tas_malù·ns iki_dvidėšimt šeštu. mė·tu. // mà.le té.n su_vėju // o_paškæu stoksó·je; (Žg) Artimiausia žodžio stūksoti reikšmė 1. Būti, stovėti iškilusiam iš aplinkos. Tik čia ne tokia reikšmė. Žodis stoksoti LKŽ yra, bet pavyzdžiai tik iš raštų. sulygti suderėti nu_bet_neeĩlgai tas_kà.rs / sulí·ga tã.ĩ-ka. (Žg); kàc jau sulí·gdava / tã turė·dava dúot tam_že·nui [jauniklui] (Žg) 1 Sulygti 1. Suderėti. Pavyzdžių iš Žg ar Įnš nėra. susitverti gimti vaikai susitvė·re / užá.uga lik_septi.nù. mė·tu. / i_vužã·vom lauka [iš Latvijos] (Veršiai) Iš dalies tiktų 10. Padaryti, kad būtų, egzistuotų. Pavyzdžių iš Žg ar Įnš nėra. sušiauštas, –a nelygaus paviršiaus tõ·pùse. *vėntà / lėdù. sùšąšta (Veršiai) 1. // padaryti nelygų, neglotną, pasišiaušusį. Pavyzdžių iš Žg nėra. šaukti vadinti kaĩp kàs norė́·je / kaĩp ká.m patika / tẽ.ip šã.uke (Žg) 16. Vadinti (vardu, pavadinimu, pravarde). Pavyzdžių iš Žg ar Įnš nėra. 142 Acta Linguistica Lithuanica LXXX Fonетinės ir morfologinės Žagarės šnektos ypatybės (XX a. pabaiga – XXI a. pradžia) Žodis Reikšmė Iliustracija Yra / nėra LKŽ(e). Reikšmė tikibiškai religiškai būvom tiki.biškai á.uklėjami (Žiūriai) Būdingas tikybai, religiškas. Pavyzdžių iš Žg ar Jnš nėra. valioj pravirai, atidarytos išeinu / visoz dùri.s vã-loj (Žg) Apie ką atvertą, atvirą, atdarą (ppr. apie duris, langus, vartus). Pavyzdys iš Jnš, o iš Žg nėra. važiuoti būti pašautam į duonkepę krosnį važúoji į_pę.čių. / pé.mpe. iškėbda-vom / kuõdu(s) sutaisì.davom vaikám (Žg) Iš dalies tiktų 21. Slinkti, slysti. Pavyzdžių iš Žg ar Jnš nėra viršuj sudedamasis perficientyvo dėmuo šùnis užlė.izdava viršùj (Žiūriai) LKŽ yra žodis viršuje. 4 LENTELĖ. Žagarės šnektos nesavaranķiškos kalbos dalys Žodis Reikšmė Iliustracija Yra / nėra LKŽ(e). Reikšmė ar taip pat *daũgava ãr baĩsei skẽnda (Žg); sme-tó:ninei lītai ti_ar būva vẽrti.ngi (Žg); senẽ:lis ar visko būva mã:tes (Žg) 3. Ar taip pat, irgi, ir. Pavyzdžių iš Žg ar Jnš nėra. dui bėgimui nusakyti ãž greitai dù.i pro_dùris (Žg) Skubiam veiksmui, ppr. bėgimui, nusakyti. Pavyzdžių iš Žg ar Jnš nėra. džing skeidžiamam garsui imituoti džĩ.ng / džĩ.ng / džĩ.ng / džĩ.ng / ka_bė.k tie_arklei (Veršiai) LKŽ nėra. Straipsniai / Articles 143 JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ Žodis Reikšmė Iliustracija Yra / nėra LKŽ(e). Reikšmė gan daug, pa- kankamai vienu mó.mentu gañ būva / pi̇́rmi- ningz būva nev.ė.de.s / agrõnoms ne- vė.des / pienininks (Žg) 1. Pakanka, užtenka pakankamai, užtek- tinai. LKŽ yra žodis gana, bet pavyzdžių iš Žg nėra. makt kyšt atė:ie viéns / mã:kt su_revó:lveru i._gė.rkle. (Žg) 1. Staigiam veiksmui žymėti c) kyšt, durst. Pavyzdys iš Žg. musent turbūt, gal mùsė.nt jeu_dabà bū̀s ta_tikrã *lietuva (Žg) Įterptinis žodis. Pavyzdžių iš Žg ar Jnš nėra. musint gal mùsint toz_gegužinės tó:kos ir_į.rà (Žg) Įterptinis žodis. Pavyzdžių iš Žg ar Jnš nėra. nėmaž visai màma nėmaž nemokė́ie / lã.ìkrašti. paskaĩti:dava (Žvelgaičiai) Nė kiek, visai. Pavyzdys iš Žg. pliumpt kritimui į vandenį nusakyti su_visaiž drabužukais plùmp̃p̃t [į Šve- tę] kai_silke / ir_įkrent (Žg) Kritimui į vandenį reikšti. Pavyzdžių iš Žg ar Jnš nėra. pur burzgimui imituoti iš_tó:la iżgìrsim / ka_pur pūr pūr / mó:ki.tojes kaškõks turė́ie motòcikla. (Žg) 3. Burzgimui žymėti. Pavyzdžių iš Žg ar Jnš nėra. Phonetic and Morphological Peculiarities of Žagarė Local Dialect (End of the 20th Century – Beginning of the 21st Century) SUMMARY In this article the author presents the continued research on Žagarė local dialect. This time the article is dedicated to the accentual, phonetic, morphological phenomena found in Žagarė local dialect and its peculiar lexical characteristics. According to the author, the accentual tendencies and dialectal grammatical phenomena apparent in the records of Žagarė 144 Acta Linguistica Lithuanica LXXX Fonетinės ir morfologinės Žagarės šnektos ypatybės (XX a. pabaiga – XXI a. pradžia) local dialect made between 1998 and 2003 lead to the works of the 21st century – the study on the change of the dialect. Dialectologists attribute Žagarė local dialect to the area of universal stress retraction. The peculiarities of accentuation of mixed diphthongs observed by linguists Juozas Pabrėža and Aušra Kaikarytė deserve a more detailed study and correction with regard to the informant’s national belonging and linguistic identity. Certain phonetic peculiarities, such as the pronunciation of vowels a, e, i, u and consonants ch, f, h, the use of additive j, v, the so called phenomenon of šlekiavimas and the softening/ hardening of consonants, reflect the dialect’s phonetic system. They can still be found in the dialectal records of the late 20th century. The morphological peculiarities of Žagarė local dialect, such as stem alteration in nominal words, number and gender variations, use of the dual number, peculiar (or borrowed from close local dialects) formation of nominal word forms (pronominal, degree, reflexive), as well as the peculiarities of the usage of verb stems and forms are still viable and satisfy the respondents’ needs for linguistic expression. Dialectal records enable us to understand how words are formed in Žagarė local dialect. The respondents mainly used suffixal and prefixal derivatives and compounds. Noun derivatives were formed with suffixes –atis, –ėjas, –elis, –ietis, –tojas, –uitis, –ingas, –inis, –utis were more common adjectival suffixes. Prefixal verb formation with prefixes ap-, nu-, pa-, par-, pri- took the lead. The speakers of Žagarė local dialect used to form compounds without a connecting vowel. The review of the lexical cross-section of Žagarė local dialect provides us with an insight into the peculiar lexis used in the dialect. The word or its form subtly selected by the respondents to describe images or phenomena shows the flexibility of the mother tongue and its suitability to express thoughts under contemporary conditions. Įteikta 2019 m. gegužės 17 d. JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vilešio g. 5, LT- 10308 Vilnius, Lietuva [email protected] Straipsniai / Articles 145