Old Icelandic “gná”

Straipsniai / Articles 9 VÁCLAV BLAŽEK Uniwersytet Masaryka Dziedziny badań: językoznawstwo indoeuropejskie, zwłaszcza języki słowiańskie, bałtyckie, celtyckie, anatolijskie, tocharskie, indoirańskie; ugrofińskie; afroazjatyckie; etymologia; klasyfikacja genetyczna; modele matematyczne w językoznawstwie historycznym. DOI OLD ICELANDIC GNÁ Gná senojoje islandų kalboje ADNOTACJA W artykule analizuje się staroislandzki teonim Gná z punktu widzenia semantyki, słowotwórstwa, etymologii i typologii semantycznej. Uwzględniając częściowe wyniki, sformułowano następującą hipotezę: teonim Gná może odzwierciedlać pragermańskie *gnō lub *gnaihō, które wydaje się zaginioną germańską kontynuacją indoeuropejskiego apelatywu *dhĝhmeH2- „ziemiaˮ lub jego derywatu *dhĝhmeH2ikeH2- „należący do ziemiˮ. Teonimy oznaczające bóstwa ziemi, utworzone od rdzenia *dhĝhemappear, występują w dziewięciu tradycjach indoeuropejskich. Analizowany teonim germański może reprezentować dziesiątą tradycję. SŁOWA KLUCZOWE: teonim, słowotwórstwo, semantyka, etymologia. ADNOTACJA W niniejszym artykule analizuje się teonim Gná języka staroislandzkiego z punktu widzenia semantyki, słowotwórstwa, etymologii i typologii semantycznej. Uwzględniając wyniki cząstkowe, wysunięto hipotezę, że teonim Gná może odzwierciedlać germańską formę pragermańską *gnō albo *gnaihō, która prawdopodobnie jest kontynuacją zaginionego w językach germańskich indoeuropejskiego apelatywu *dhĝhmeH2- ‘ziemia’ lub jego derywatu *dhĝhmeH2ikeH2- ‘należący do ziemi’. Teonimy nazywające bóstwa ziemi, utworzone od rdzenia *dhĝhem-, występują w dziewięciu tradycjach indoeuropejskich. Analizowany w artykule teonim germański może być odzwierciedleniem dziesiątej tradycji. SŁOWA KLUCZOWE: teonim, słowotwórstwo, semantyka, etymologia. VÁCLAV BLAŽEK 10 Acta Linguistica Lithuanica LXXX 1. DOKUMENTACJA Staroislandzka Gná oznaczała „boginię z grupy Ásynja”. Występuje w kilku tekstach staroislandzkich: 1.1. Gylfaginning 35. O ásynjach. Wtedy Gangleri rzekł: „Które są ásynjami?” Hárr mówi: „Frigg jest najwyższa. Ma ona siedzibę zwaną Fensalir, i jest ona bardzo wspaniała. Druga to Sága. Mieszka w Sökkvabekk, i jest to wielkie miejsce. Trzecia to Eir. Jest najlepszą lekarką. Czwarta to Gefjun. Jest dziewicą, a służą jej te, które umierają jako dziewice. Piąta to Fulla. Ona również jest dziewicą i chodzi z rozpuszczonymi włosami oraz złotą opaską na głowie. Nosi skrzynię Frigg, strzeże jej obuwia i zna wraz z nią tajne rady. Freyja jest najznakomitsza obok Frigg. Poślubiła mężczyznę, który nazywa się Óðr. Ich córką jest Hnoss. Jest tak piękna, że od jej imienia cenne skarby nazywa się hnossir, czyli tym, co jest piękne i drogocenne. Óðr wyruszył w daleką drogę, a Freyja płacze za nim, lecz jej łzy są czerwonym złotem. Freyja ma wiele imion, a przyczyna tego jest taka, że nadawała sobie różne imiona, gdy udawała się do obcych ludów, aby szukać Óðra. Nazywa się Mardöll oraz Hörn, Gefn i Sýr. Freyja posiadała Brísingamen. nar nafni er elskhuginn kallaðr sjafni. Átta Lofn, hon er svá mild ok góð til áheita, Nazywa się ją także Vanadís. Siódma Sjöfn, ona bardzo dba o to, by skłaniać serca ludzi ku miłości, kobiet i mężczyzn, i dlatego otrzymuje pozwolenie od Wszechojca albo Frigg na obcowanie ludzi, kobiet i mężczyzn, choć wcześniej było ono zakazane lub uważane za całkowicie niemożliwe. Od jej imienia pochodzi określenie lof, a także to, że ludzie bardzo ją chwalą. Dziewiąta Vár — przysłuchuje się przysięgom ludzi oraz prywatnym umowom, które zawierają między sobą kobiety i mężczyźni. Dlatego te sprawy nazywa się várar. Ona mści się na tych, którzy łamią przysięgi. Dziesiąta Vör — jest mądra i dociekliwa, tak że nie można przed nią ukryć żadnej rzeczy. Stąd powiedzenie, że kobieta dowiaduje się o tym, co zostaje jej ujawnione. Jedenasta Syn — strzeże drzwi w hali i zamyka je przed tymi, którzy nie powinni wejść; ustanawia się ją także jako obrończynię na zgromadzeniach w sprawach, które chce unieważnić. Stąd powiedzenie, że syn zostaje ustanowiony, gdy człowiek zaprzecza. Dwunasta Hlín — zostaje ustanowiona do opieki nad tymi ludźmi, których Frigg chce uchronić przed jakimś niebezpieczeństwem. Stąd pochodzi to powiedzenie, że ten, kto się uchyla, kuleje. Trzynasta Snotra, jest mądra i piękna z wyglądu. Od jej imienia nazywa się kobietę lub mężczyznę snotr, jeśli jest powściągliwy. Czternasta jest Gná; Frigg wysyła ją do różnych światów w swoich sprawach. Ma ona konia, który biegnie po powietrzu i wodzie, a nazywa się on Hófvarpnir. Pewnego razu, gdy jechała, jacyś wanowie zobaczyli ją jadącą w powietrzu. Wtedy jeden powiedział: ‘Co tam leci, / co tam jedzie / albo porusza się w powietrzu?’ Ona odpowiada: ‘Nie lecę, / choć jadę / i poruszam się w powietrzu / na Hófvarpnirze, / którego Hamskerpir / spłodził z Garðrofą.’ Artykuły 11 Old Icelandic gná O nazwie Gnár mówi się, że pochodzi od tego, iż pędzi wysoko. Sól i Bil są zaliczane do ásynjur, lecz wcześniej opowiedziano o ich naturze. „Wtedy Gangleri powiedział: «Które to są Ásynjur?» Hárr powiedział: «Frigg jest najważniejsza: posiada siedzibę zwaną Fensalir i jest ona najwspanialsza. Druga to Sága: mieszka w Søkkvabekkr i jest to wielka siedziba. Trzecia to Fir: jest najlepszą uzdrowicielką. Czwarta to Gefjun: jest dziewicą, a ci, którzy umierają jako dziewice, trafiają do niej. Piąta to Fulla: ona również jest dziewicą; chodzi z rozpuszczonymi włosami i złotą przepaską wokół głowy; Nosi popielatą skrzynię Frigg, sprawuje pieczę nad jej obuwiem i zna jej sekretne rady. Freyja jest najzacniej urodzona (wraz z Frigg); jest poślubiona mężowi imieniem Ódr. Ich córką jest Hnoss: jest tak piękna, że od niej nazwano wszystko, co piękne i cenne, a jej łzy są czerwonym złotem. cious are called hnossir. Ódr went away on long journeys, and Freyja weeps for Freyja ma wiele imion, a oto przyczyna: nazywa się ją Mardöll i Hörn, Gefn, Sýr, thereof: that she gave herself sundry names, when she went out among unponieważ szukała Ódra wśród obcych ludów. Freyja miała naszyjnik Brísinga-men. Nazywa się ją także Panią Wanów. Siódma to Sjöfn: jest niezwykle gorliwa w skłanianiu myśli ludzi ku miłości, zarówno kobiet, jak i mężczyzn; a z jej imienia tęsknotę miłosną nazywa się sjafni. Ósmą jest Lofn: jest tak łaskawa i życzliwa dla tych, którzy wzywają jej pomocy, że uzyskuje pozwolenie Wszechojca lub Frigg na połączenie się ludzi w małżeństwie, kobiet i mężczyzn, choć wcześniej było to zakazane albo zdawało się całkowicie odrzucone; od jej imienia takie pozwolenie nazywa się „przyzwoleniem”, a zatem także jest ona wielce „umiłowana” przez ludzi. Dziewiątą jest Vár: przysłuchuje się przysięgom i umowom zawieranym między kobietami a mężczyznami; dlatego takie porozumienia nazywa się „ślubami”. Ona także mści się na tych, którzy krzywoprzysięgają. Dziesiątą jest Vör: jest mądra i przenikliwa, tak że nikt nie może niczego przed nią ukryć; mówi się, że kobieta staje się „świadoma” tego, o czym ją poinformowano. Jedenastą jest Syn: strzeże drzwi w sali i zamyka je przed tymi, którzy nie powinni wchodzić; jest również przywoływana na rozprawach jako obrona przed takimi pozwami, jakie pragnie odeprzeć; stąd wyrażenie, że syn zostaje wysunięty naprzód, gdy człowiek zaprzecza. Dwunasta to Hlín: ustanowiono ją opiekunką nad tymi ludźmi, których Frigg pragnie uchronić przed wszelkim niebezpieczeństwem; stąd pochodzi escapes ‘leans.’ Snotra is thirteenth: she is prudent and of gentle bearing; from powiedzenie, że kobietę lub mężczyznę, którzy są umiarkowani, nazywa się snotr. Czternasta to Gná: Frigg posyła ją do różnych krain z własnymi poleceniami; ma ona konia, który biegnie po niebie i morzu, a nazywa się on Hoof-Tosser. Pewnego razu, gdy jechała konno, niektórzy z Wanów ujrzeli jej bieg w powietrzu; wtedy jeden przemówił: Co tam leci? | Co tam jedzie albo szybuje w powietrzu? VÁCLAV BLAŽEK 12 Acta Linguistica Lithuanica LXXX Odpowiedziała: Nie lecę, | choć się poruszam, A w powietrzu sunie Kopyto-Pogromca, | ten, którego Bramkarz Hamskerpir zdobył z Gardrofą. Od imienia Gná mówi się o tym, co wznosi się wysoko: gnæfa {„wystawaćˮ}. Sól i Bil zalicza się do Ásynjur, lecz ich natura została przedstawiona wcześniej.ˮ <http://www.sacred-texts.com/neu/pre/pre04.htm> 1.2. Skáldskaparmal 433.6 W poniższym fragmencie zebrano 28 imion Ásynji, w tym Gná: Teraz należy wymienić wszystkie Asynje: Frigg i Freyję, Fullę i Snotrę, Gerðr i Gefjun, Gnę, Lofn, Skaði, Jǫrð i Iðunn, Ilmr, Bil, Njǫrun. / Hlin i Nanna / Hnoss Rindr i Sjǫfn / Sól i Sága / Sigyn i Vǫr. / Wtedy Vár i Syn / trzeba wymienić / a następnie wymienione są / Þrúðr i Rán. <http://www.vsnrweb-publications.org.uk/Edda-2a.pdf> <http://www.sacred-texts.com/neu/pre/pre05.htm> 1.3. Þjóđólfr ór Hvini, Ynglingatal 7 // 12–13 Kveðkat dul, / nema Dyggva hrør /„Nie nazywam tego tajemnicą, lecz {Gná <bogini> Glitnisa Gná / dla zabawy ma, /Glitnir <koń>} [= Hel] ma zwłoki Dyggviego þvít jódís / Ulfs ok Narfa /bo [ją] wybrać musiał, /Ulfa i Narfa} [= Hel] musiała wybrać króla. A / władczyni ludu Yngviego <http://heimskringla.no/wiki/Ynglingatal> Edith Marold (red.). 2012. „Þjóðólfr ór Hvini, c. 1035. Skaldic Poetry of the Scandinavian Middle Ages 1. {dziewica Lokiego} [= Hel] ograła Loka mær / w grze. władczyni {ludu Yngviego} [= Szwedów].ˮ Ynglingatal 7”, w: Diana Whaley (red.), Poetry from the Kings’ Sagas 1: From Mythical Times to <http://skaldic.abdn.ac.uk/db.php?id=4402&if=default&table=verses&val=edition> <https://notendur.hi.is/eybjorn/ugm/skindex/yt.html> Artykuły / Articles 13 Old Icelandic gná 2. ANALIZA SEMANTYCZNA Z Gylfaginning 35 wiadomo, że „Frigg posyła ją do różnych światów” (í ýmsa heima). W Ynglingatal 7 peryfrastycznego wyrażenia Glitnis Gná „Gná koniaˮ użyto w odniesieniu do tej samej postaci co þvít jódís / Ulfs ok Narfa „siostra Wilka i Narfiˮ oraz Loka mær „dziewica Lokiegoˮ, tj. Hel, bogini świata podziemnego (Goeres 2015, 40). A w Skáldskaparmal 433.6 Gná wymieniona jest w triadzie Gná Lofn Skaði, gdzie ostatni teonim prawdopodobnie wiąże się z gockim skadus „cieńˮ, staroangielskim sceadu, starosaksońskim skado, staro-wysoko-niemieckim scato id., wskazując na przynależność tej bogini do świata podziemnego (por. de Vries 1962, 480). Gná nie jest tożsama ze Skaði, lecz pośredniczy w kontakcie między światem (i niebem) a światem podziemnym, reprezentowanym przez Skaði. Pierwotna semantyka Gná mogła być związana ze znaczeniem „światˮ. 3. REKONSTRUKCJA WEWNĘTRZNA Jeśli chodzi o dopełniacz l.poj. Gnár, teonim Gná jest rzeczownikiem na -ō (wydłużenie samogłoski końcowej jest regularne w wygłosie – zob. Noreen 1884, 42, §104), wywodzącym się z pragermańskiego *gnawō (por. þrá „tęsknota, pragnienieˮ < *þrawō), *gnahō (por. rá „miejsce do spania na statkuˮ < *rahō) lub *gnaiwō (por. tá „palec u nogiˮ < *taiwō(n)), *gnaihō (por. rá-merki „linia granicznaˮ < *raihō) albo *gnēwō (por. brá „powiekaˮ < *brēwō-) – zob. Noreen 1884, 117, §291; de Vries 1962, 618, 430, 578, 51; Kroonen 2013, 545, 402, 505, 403, 76. 4. ANALIZA ETYMOLOGICZNA Jeśli chodzi o hipotezę dotyczącą pierwotnej semantyki Gná, która była prawdopodobnie związana ze znaczeniem „światˮ (§2), kuszące jest wyprowadzenie jej bezpośrednio od *gnō < *hna- < *(dh)hmeH2as wedyjskie km- f. „ziemiaˮ [RV 3.35.63] & jm- f. [RV 6.52.15]. Wspomnijmy, że nagłosowa grupa *gmis jest wykluczona w języku pragermańskim. Wśród form rozszerzonych wariant *gnaihō, paralelny do greckiego γ󰁳ναικεῖος, jońskiego γ󰁳ναικήιος, w złożeniach γ󰁳ναικο-, „należący do kobiety, kobiecyˮ, implikuje strukturę semantyczną ±„światˮ = *„należący do *gnōˮ, gdzie *gnō mogło pierwotnie oznaczać „ziemięˮ. Semantyczna relacja między „światemˮ a „ziemiąˮ jest zrozumiała, por. wedyjskie bh- „ziemia, grunt, glebaˮ oprócz „świata, przestrzeni, wszechświataˮ, pierwotnie „miejsce istnieniaˮ (MW 760-61). VÁCLAV BLAŽEK 14 Acta Linguistica Lithuanica LXXX 5. TEONIMY INDYOEUROPEJSKIE WYPROWADZONE OD RDZENIA *dhhem- „ziemiaˮ Tradycja Teonim Projekcja Komentarze Wedyjskie Dyāvākāmā du. *diēueH1-dhhomeH1„Niebo i Ziemiaˮ awestyjskie Za, acc. Ząm, gen. Zəmō *dhhms/*dhhomm/*dhhmós „Ziemiaˮ Hittite Tēkan Tagānzepa- *dhéĝhm *dhm-sebho- „Ziemiaˮ „Ziemia-jaˮ? Greckie Xθών Χθονία (o Demeter) *dhhm < *dhhóm-s *dhhóm-iH2 „Ziemiaˮ „należący do Ziemiˮ umbryjski Hunte dat. *dhhómto-ei średni walijski Dôn dopełniacz *dhhóm-os *„{Matka} Ziemiˮ staroislandzki Gná *dhĝhmeH2or *dhĝhmeH2ikeH2-? *„Ziemiaˮ lub *„należący do Earthˮ litewskie *Žemina *dhhemineH2-„należący do Ziemiˮ łotewskie Zemes mōte *dhhemiieH2-„matka Ziemiaˮ rosyjskie Maть-cыpa Зeмля *dhhemieH2-„Matka – wilgotna Ziemiaˮ tocharskie B keṃ-ñäkte acc. *dhhóm-m„Bogini Ziemiˮ 6. WNIOSKI Star islandzki teonim Gná oznaczał boginię komunikującą się zarówno z niebem i światem, jak i z zaświatami. Jego rekonstrukcja wewnętrzna prowadzi do pragermańskiej postaci *gnō lub *gnaihō, którą można interpretować jako „światˮ ~ „należący do ziemiˮ. W perspektywie indoeuropejskiej można je wyprowadzić z *dhĝhmeH2- „ziemiaˮ lub *dhĝhmeH2ikeH2- „należący do ziemiˮ. Rozwiązanie to identyfikuje ukrytą germańską kontynuację indoeuropejskiego apelatywu *dhhem- „ziemiaˮ, znaną jedynie w postaci germańskiego derywatu *guman- „człowiekˮ < *dhhm-Hon- (Kroonen 2013, 195). W perspektywie indoeuropejskiej Straipsniai / Artykuły 15 Old Icelandic gná derywaty *dhhemnajczęściej tworzą teonimy związane z „ziemiąˮ. REFERENCES EWAI – Etymologisches Wörterbuch des Altindoarischen I–III, von Manfred Mayrhofer. Heidelberg: Winter, 1986–2001. Goeres Erin Michelle 2015: The Poetics of Commemoration. Skaldic Verse and Social Memory. Oxford: University Press, 890–1070. Hoffmann Karl & Forssman Bernhard 1996: Avestische Lautund Flexionlehre. Innsbruck: Innsbrucker Beiträge zur Sprachwissenschaft. Kloekhorst Alwin 2008: Etymological Dictionary of the Hittite Inherited Lexicon. Leiden–Boston: Brill. Kroonen Guus 2013: Etymological Dictionary of Proto-Germanic. Leiden–Boston: Brill. Noreen Adolf 1884: Altnordische Grammatik 1: Altislandische und altnorwegische Grammatik. Halle: Niemeyer. Poultney James Wilson 1959: The Bronze Tables of Iguvium XVIII. Baltimore: American Philological Association. Toporov Vladimir N. 2000: K rekonstrukcii balto-slavjanskogo mifologičeskogo obraza Zemli-Materi *Zemia & *Mate (*Mati). – Bato-slavjanskie issledovanija XIV (1998–1999). Moskva: Indrik, 239–371. MW – Monier-Williams Sir Monier 1899 [1993]: A Sanskrit-English Dictionary. Delhi: Motilal Banarsidass. de Vaan Michiel 2008: Etymological Dictionary of Latin and the other Italic Languages. Leiden–Boston: Brill. de Vries Jan 1962: Altnordisches etymologisches Wörterbuch. Leiden: Brill. Wilkens Jens, Georges-Jean Pinault & Michaël Peyrot 2014: A Tocharian B parallel to the legend of Kalmāṣapāda and Sutasoma of the Old Uyghur Daśakarmapathāvadānamālā. – Acta Orientalia Hungarica 67, 1–18. Podziękowanie Wkład został przygotowany w ramach Funduszu Badawczego Uniwersytetu Masaryka nr 2817. VÁCLAV BLAŽEK 16 Acta Linguistica Lithuanica LXXX Gná senojoje islandų kalboje STRESZCZENIE W artykule analizuje się teonim Gná języka staroislandzkiego w aspekcie semantycznym, słowotwórczym, etymologicznym i semantycznotypologicznym. Bogini Gná należy do grupy Ásynja, a sam teonim występuje w kilku tekstach staroislandzkich. Wstępna analiza semantyczna teonimu Gná wykazała, że imię wiąże się ze znaczeniem „świat”, ponieważ w mitologii bogini utrzymywała łączność między królestwem podziemi, ziemią a niebem. Podczas rekonstrukcji wewnętrznej wyjaśniło się, że teonim Gná może mieć pochodzenie pragermańskie i wywodzić się od *gnawō, *gnahō albo *gnaiwō, *gnaihō, albo *gnēwo. Na podstawie pierwotnej analizy semantycznej teonim najprawdopodobniej wiąże się ze znaczeniem słowa ‘świat’. Dlatego w toku analizy etymologicznej doszliśmy do wniosku, że teonim mógłby być bezpośrednio wywodzony od *gnō < *hnā- < *(dh)hmeH2, jak wedyjskie km- f. ‘ziemia’. Rekonstrukcja wewnętrzna teonimu wyjaśniłaby, że teonim jest pragermańską formą indoeuropejskiego apelatywu *dhĝhmeH2- ‘ziemia’ albo derywatem tego apelatywu *dhĝhmeH2ikeH2- ‘należący do ziemi’. Teonimy określające bóstwa ziemi są charakterystyczne dla dziewięciu tradycji indoeuropejskich, a analizowane imię bogini Gná może reprezentować dziesiątą tradycję. Złożono 8 maja 2019 r. VÁCLAV BLAŽEK Instytut Językoznawstwa i Bałtystyki Wydział Filozoficzny Uniwersytetu Masaryka A. Nováka 1, CZ-60200 Brno blaze[email protected]