Was man aus Dialekt-Sprachführern für die Laiendialektologie und Laienlinguistik lernen kann

248 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII KLAUS GEYER Süddänische Universität in Odense Główne obszary badawcze: wariantywność językowa, odmiany substandardowe, pragmatyka cyfrowa, lingwistyka mediów, lingwistyka płci, język niemiecki jako język obcy, komunikacja specjalistyczna, translacja audiowizualna. DOI: doi.org/10.35321/all83-12 CZEGO MOŻNA DOWIEDZIEĆ SIĘ Z DIALEKTPRZEWODNIKÓW JĘZYKOWYCH DLA DIALEKTOLOGIA LAICKA I UCZENIE SIĘ LINGWISTYKI LAICKIEJ MOŻE Ko galima išmokti iš tarmiškų pasikalbėjimų žinynų, priskiriamų nemokslinei dialektologijai ir kalbotyrai ADNOTACJA Rozmówki dla podróżnych lub kupców były zazwyczaj ukierunkowane na odmiany standardowe i poprawne posługiwanie się językiem. Rozmówki dialektalne są stosunkowo młodym zjawiskiem, przynajmniej jeśli chodzi o język niemiecki. Wydaje się, że spełniają one inny cel niż zwykłe rozmówki: nie tworzy się ich (ani nie kupuje) w celu ułatwienia komunikacji z ludźmi, których języka nie opanowało się dostatecznie, lecz wyłącznie dla rozrywki. W niniejszym artykule analizuje się, w jaki sposób rozmówki dialektalne, zarówno w skali makro, jak i szczegółowo, wykorzystują ludowe przekonania i postawy językowe, aby spełnić tę funkcję. SŁOWA KLUCZOWE: rozmówki, rozmówki dialektalne, dialektologia ludowa, lingwistyka ludowa, dialekty języka niemieckiego. ANOTACJA Rozmówki dla podróżnych lub kupców zwykle były napisane językiem ogólnym i poprawnym. Poradniki rozmów w dialekcie są dość nowym zjawiskiem, zwłaszcza w języku niemieckim. Wydawałoby się, że ich cel byłby nieco inny niż cel zwykłych rozmówek, ponieważ pierwsze z nich nie są wydawane (i sprzedawane) po to, aby ułatwić komunikację z ludźmi, którzy Artykuły / Articles 249 Was man aus Dialekt-Sprachführern für die Laiendialektologie und Laienlinguistik lernen kann niewystarczająco dobrze opanowali język; są one raczej ukierunkowane na pozytywny stan emocjonalny czytelnika. W niniejszym artykule analizuje się, w jaki sposób w poradnikach rozmów w dialekcie, w aspekcie makrolingwistycznym, szczegółowo wykorzystano ludowe przekonania językowe, w nadziei, że spełnią one wspomnianą funkcję. SŁOWA KLUCZOWE: rozmówki, poradniki rozmów w dialekcie, dialektologia ludowa (nienaukowa), lingwistyka ludowa, dialekty języka niemieckiego. 1. EINLEITUNG Sprachführer für Reisende und Kaufleute gibt es schon seit vielen Hundert Jahjednak dopiero wraz z pojawieniem się i rozwojem turystyki edukacyjnej i rekreacyjnej wykształciły się jako stabilny gatunek tekstu – którego podstawowe struktury i sposób kształtowania tematyki można jednak prześledzić od czasów współczesnych aż do jego wczesnych wzorców. Współczesne przewodniki językowe z reguły opierają się na odmianach standardowych. Język potoczny lub slang jest uwzględniany tylko w wyjątkowych przypadkach. Szczególną grupę przewodników językowych stanowią przewodniki po dialektach, które od kilku lat są wprowadzane na rynek przez nieliczne wydawnictwa. Na pierwszy rzut oka przewodniki po dialektach wydają się bardzo podobne do znanych przewodników po standardowych odmianach języka, jednak przy bliższym zbadaniu ujawnia się zasadnicza różnica funkcjonalna: podczas gdy przewodniki po standardowych odmianach służą przede wszystkim jako pomoc w porozumiewaniu się, przewodniki po dialektach zdają się służyć głównie rozrywce. Można zidentyfikować cały szereg aspektów, ze względu na które gatunek tekstu, jakim są przewodniki językowe po dialektach, jawi się jako wartościowy przedmiot badań dla dialektologii laickiej lub percepcyjnej, względnie ogólnie dla lingwistyki laickiej. Niniejszy artykuł opiera się na szerokim rozumieniu lingwistyki laickiej.1 Zgodnie z koncepcją Folk Linguistics Niedzielskiego i Prestona (2000: viii) osoby niebędące ekspertami należy rozumieć jako „those who are not trained professionals in the area under investigation” – w odniesieniu do języka jako przedmiotu oznacza to: przeważającą większość wspólnoty językowej. Język jest przy tym w szczególnym stopniu predestynowany do tego, by zajmowali się nim laicy i laikinki, ponieważ jest stosunkowo dobrze dostępny bezpośrednio i bez specjalistycznego sprzętu czy specjalistycznej wiedzy, a ponadto jest niejako wszechobecny. Członkowie wspólnot językowych mają własne wyobrażenia i opinie na temat języka i języków, choć w niektórych miejscach mogą być one silnie ukształtowane przez przekazywane w szkole wyobrażenia o normie i poprawności. Niezależnie od tego koncepcje 1 Bardziej szczegółowo na ten temat zob. Geyer 2021. התחלючи? ]} Saat? (no) Wait. Need fix corrupted. Must only JSON. Need translations all 8. First KLAUS GEYER 250 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII od laików na temat języka jako przedmiotu niezwykle istotnych badań — to w odniesieniu do Niespełniające obowiązujących bereich für die Linguistik dar. Laienlinguistik im hier verwendeten Sinne umfasst zweierlei: Einerseits ist standardów językoznawczych rozważania nad językiem dotyczące danych, metod, hipotez, analiz i interpretacji, często bardziej kierowane zamiarem wartościowania niż poznania, prowadzone przez laiczki i laików – i z reguły przeznaczone dla laiczek i laików. Z drugiej strony lingwistyka laicka obejmuje jednak również badanie tego zjawiska i jako takie należy je rozumieć jako Sprachbetrachtung durch die (wissenschaftliche) Linguistik. Das Konzept der Volksetymologie beispielsweise, worin „die historische Sprachwissenschaft mit einem Quäntchen Überheblichkeit […] das laienhafte falsche Etymologisieren im Gegensatz zur wissenschaftlichen Etymologie ausdrückt“ (Augst 2002: 144), rdzennie laickolingwistyczne.2 Należy również wymienić liczne księgi imion, które mają wspierać rodziców w wyborze dla swojego dziecka imienia wydającego się odpowiednim – często na podstawie jego „właściwego”, czyli historycznego, znaczenia (np. Weitershaus 2004). Jednak najbardziej prominentnym obszarem tematycznym lingwistyki laickiej dotyczącym języka niemieckiego są aspekty kontaktu językowego, zróżnicowania językowego i zmiany językowej oraz ich ocena. Należą do nich na przykład dyskusje na temat anglicyzmów, nieco wcześniej na temat reformy ortografii, a obecnie na temat językowego stosowania form inkluzywnych płciowo. Zmiany są przy tym z reguły oceniane negatywnie. Obok różnorodnych poradników komunikacyjnych i stylistycznych3 dużą rolę w lingwistyce laickiej odgrywają instrukcje dotyczące poprawności językowej i jej granic, rzekomej „logiki” języka czy popularnych „błędów” językowych. Jeśli chodzi o badania nad postrzeganiem języka przez laików, obok fundamentalnej dla języka niemieckiego pracy Antosa (1996) należy wymienić przede wszystkim prace Prestona (od 1982 roku) dotyczące dialektologii laickiej lub percepcyjnej, w tym zwłaszcza dwa przełomowe tomy Handbook of Perceptual Dialectology (Preston 1999 oraz Long, Preston 2002). W odniesieniu do języka niemieckiego Hundt (1992) już wcześnie wniósł inspirujący wkład. Dialektologia laicka objęła tymczasem także mniejsze wspólnoty językowe, por. na przykład Aliūkaitė et al. (2017) w odniesieniu do języka litewskiego. Dialektologia laicka stanowi zatem centralny obszar lingwistyki laickiej.4 2 Tym, że tak zwana etymologia ludowa jest z lingwistycznego punktu widzenia niewątpliwie pouczająca i ma swoje miejsce w ramach „etymologii synchronicznej”, zajmuje się Augst (1975, 2002). 3 Por. także badanie Straussa (2018) dotyczące poradników retorycznych. 4 W ostatnich latach dalsze dyscypliny językoznawcze były badane pod kątem ich koncepcji lingwistyki laickiej, por. Albury (2014) w odniesieniu do planowania językowego i polityki językowej, a także artykuły w Hardy, Herling & Patzelt (2015) dotyczące dyskursów lingwistyki laickiej o języku w Artykuły / Articles 251 Was man aus Dialekt-Sprachführern für die Laiendialektologie und Laienlinguistik lernen kann Wydaje się jednak, że przewodniki językowe po dialektach nie były dotąd badane z perspektywy lingwistyki laickiej, chociaż, jak zostanie pokazane poniżej, jest to przedsięwzięcie zdecydowanie warte podjęcia. Artykuł ma następującą strukturę: W poniższym rozdziale 2 omówiono gatunek tekstu, jakim jest przewodnik językowy. Rozdział 3 poświęcony jest przewodnikom po dialektach z serii Kauderwelsch wydawnictwa Reise Know-How, które stanowią bazę Analyse bilden. Sie werden aus laiendialektologischer Perspektive untersucht (Abschnitt 4). Eine exemplarische Mikroanalyse eines ausgewählten Dialektdanych przewodnika („Fränkisch – Das Deutsch der Franken”) w rozdziale 5. Rozdział 6 podsumowuje wreszcie wyniki i przedstawia perspektywy dalszych badań. 2. GATUNEK TEKSTU: PRZEWODNIK JĘZYKOWY Przewodniki językowe należy postrzegać jako stosunkowo młody gatunek tekstu, który zaczął się upowszechniać dopiero w związku z przewodnikami turystycznymi (np. Baedekerami) w okresie rozwoju turystyki w połowie XIX wieku – a także jako gatunek, który dzięki aplikacjom tłumaczeniowym i podobnym środkom, jak przypuszcza Nadobnik (2019: 415), być może już wkrótce stanie się zbędny. Krótki rzut oka na historycznych prekursorów ujawnia zadziwiającą ciągłość strukturalną. Manuskrypty z Dunhuangu z końca 10. wieku naszej ery zawierają, według Shaika (2014), pomoc konwersacyjną dla podróżnych na Jedwabnym Szlaku oraz dla (buddyjskich) pielgrzymów, obejmującą języki chiński, sanskryt i sakijski (język wschodnioirański). Jeszcze nieco starsze są glosy kasselskie z początku 9. wieku, zawierające parę językową łacina i staro-wysoko-niemiecki w dialekcie bawarskim. Zawierają one na przykład następujący fragment, z dzisiejszej perspektywy dotyczący realiów danego kraju (Glück 2002: 68): Stulti sunt romani sapienti sunt paiori modica est sapienti in romana plus habent stultitia quam sapientia tole sint uualha spahe sint peigria luzic ist spahe in uualhum mare hapent tolaheiti denne spahi ‘Głupi są Welszowie, mądrzy są Bawarowie. „Mądrość u Walończyków jest niewielka, mają więcej głupoty niż mądrości” (frankofoński) internet lub Cruz-Ferreira (2011) względnie Pasquale (2011) oraz Pasquale i Preston (2013) na temat potocznych wyobrażeń dotyczących nauki i nauczania języka ojczystego względnie języków obcych. KLAUS GEYER 252 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Z końca IX wieku pochodzą z kolei Staro-wysoko-niemieckie rozmówki, „rodzaj rozmówek zawierających dialogi niemieckich karczm wraz z tłumaczeniami na łacinę” (Glück 2002: 68). Centralną rolę w rozwoju gatunku tekstów, jakim są przewodniki językowe, odgrywa wielokrotnie przywoływany (np. Hendricks 2014: 29; Gernentz et al. 1988: 21–23) włosko-niemiecki podręcznik językowy Liber in volgaro autorstwa Georga von Nürnberg, który tym samym jest również pierwszym znanym z imienia nauczycielem DaF, jak podkreśla Eder (2010: 57). Napisany dla włoskich kupców mających kontakt z językiem wysokoniemieckim, składa się z trzech części: Na początku znajdują się według dziedzin ten geordnete Wörter und Wendungen, gefolgt von einer Liste von Verben mit bestimmten Flexionsformen und zuletzt zwei „Handelsdialoge“ (Pausch 1972: rzeczowych37). Późniejsze, już drukowane dzieła służące nauce języka niemieckiego z pewnością wzorują się na strukturze przewodnika językowego Georga von Nürnberga (por. Glück 2002: 419 i n. ). W czasach nowożytnych nazwa Baedecker od XIX wieku symbolizuje początek demokratyzacji podróżowania. Stwarza ona zupełnie nowe zapotrzebowanie na przewodniki turystyczne, przez co również pomoce w porozumiewaniu się językowym zyskują na znaczeniu. W wydawnictwie Baedeker po raz pierwszy w 1836 roku opublikowano The Traveller’s 2019 Manual of Conversation in English, German, French and Italian, w 1864 roku ukazały się wydania dla osób niemieckoi francuskojęzycznych, a w 1883 roku Krótki przewodnik po języku rosyjskim wraz ze zbiorem rozmówek i słowniczkiem (wydanie francuskie Manuel de langue russe 1893, angielskie Manual of the Russian Language 1914) (por. Hinrichsen 1983, 1991). Szczególną cechą przewodnika turystycznego Baedekera Szwecja i Norwegia wraz z najważniejszymi trasami podróży przez Danię pozostaje; Podręcznik dla podróżnych z 1879 roku od początku zawierał rozdział „O gramatyce języka duńsko-norweskiego i szwedzkiego: gramatyka, zwroty, wykaz słów do użytku w podróży”, tak jak ma to miejsce do dziś najczęściej w przypadku współczesnych przewodników turystycznych. Jednakże specjalistyczne przewodniki językowe są nie tylko stosunkowo młodym gatunkiem tekstów, lecz także dotychczas prawie nie były badane, przynajmniej z perspektywy lingwistycznej. Wyjątek stanowi niedawno opublikowana praca Nadobnik (2019), która wprawdzie koncentruje się na porównaniu niemieckich i polskich przewodników językowych, niemniej jednak zawiera również cały szereg istotnych spostrzeżeń dotyczących gatunku tekstów jako takiego. Uwzględniając cyfrowe możliwości techniczne, Nadobnik definiuje przewodnik językowy w szerokim ujęciu jako dzieło informacyjne przeznaczone głównie do podróży (lub do innych celów komunikacyjnych, także do samodzielnej nauki), najczęściej w formie kieszonkowej książki, ale również w postaci nośników danych i / lub dźwięku, takich jak aplikacja na iPhone’a lub Straipsniai / Articles 253 Was man aus Dialekt-Sprachführern für die Laiendialektologie und Laienlinguistik lernen kann plik MP3) z wzorami działań językowych w typowych sytuacjach życia codziennego (wraz z innymi informacjami, między innymi dotyczącymi wymowy, gramatyki, realiów danego kraju, a także wyposażone w listy słów lub słownik), przeznaczone dla wszystkich osób nieposiadających znajomości języków obcych lub posiadających ją w niewielkim stopniu (Nadobnik 2019: 141). Niezależnie od materialności medialnej, w nawiązaniu do Nadobnik (2019: 135), za konstytutywne elementy przewodnika językowego można uznać następujące: 1) część wprowadzająca ze wstępem i spisem treści, a także 2) wzorce działań komunikacyjnych (zdania wzorcowe, sekwencje dialogowe, Dialoge) als Kernelement. Als weitere zentrale Elemente sind zu betrachten 3) ein Wörterverzeichnis in Form von Wortlisten oder kleinen Wörterbüwzorce (w piśmie i ewentualnie także w obrazie), a także 4) zwięzła gramatyka oraz 5) informacje dotyczące wymowy, które a) są przekazywane jako zapis brzmienia za pomocą transliteracji lub transkrypcji fonetycznej i / lub b) są demonstrowane za pomocą nośników dźwięku, takich jak kasety audio, płyty CD, pliki MP3. Ponadto dochodzą 6) elementy graficzne, takie jak na przykład mapy, ilustracje, fotografie, tabele i tablice obrazkowe, służące z jednej strony do prezentacji, oraz 7) inne elementy, takie jak np. wzory listów lub informacje krajoznawcze i kulturoznawcze, z drugiej strony. W poniższym rozdziale przedstawiono przewodniki językowe i dialektologiczne Kauderwelsch. 3. PRZEWODNIKI JĘZYKOWE I DIALEKTOLOGICZNE KAUDERWELSCH PRZEWODNIKI DIALEKTOLOGICZNE 3.1. Przewodniki językowe Kauderwelsch Die Kauderwelsch Sprachführer des Reise Know-How Verlages sind im Kontext des aufkommenden individuellen Rucksack-Tourismus der 70er Jahre zu widzieć, jako podróżni z niewielkim budżetem, lecz dużym zainteresowaniem ludźmi i kulturą dnia codziennego – a właśnie nie przede wszystkim wysokokulturowymi atrakcjami turystycznymi – odwiedzanych, rzekomo egzotycznych krajów, musieli stwierdzić nieprzydatność tradycyjnych przewodników turystycznych i językowych. KLAUS GEYER 254 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Po kilku wcześniejszych publikacjach w grupie autorów „Globetrotter schreiben betrotter“ wird 1981 der ersten Reiseführer und wenig später ab 1983 auch mit dem Band „Indonesisch (Bahasa Indonesia)“ der erste Kauderwelsch Sprachfür Glo” wprowadzono na rynek przewodnik. Wybór nazwy Kauderwelsch dla tej serii może początkowo zaskakiwać, ponieważ na przykład Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache (dwds.de) podaje jako znaczenie słowa Kauderwelsch ‘chaotyczny i niezrozumiały, błędny język’, a Duden Online-Wörterbuch (duden.de) ‘niezrozumiały język, sposób mówienia złożony z kilku języków’; jednakże negatywne zabarwienie i konotacja (dwds.de: „pejoratywne”) zostają w serii wydawniczej odwrócone na pozytywne, w znaczeniu: ‘Językowy rezultat próby porozumienia się z osobami, których języka się nie zna’.5 Aktualnie (lipiec 2020) seria przewodników językowych obejmuje 248 tomów, oferowanych jako książki kieszonkowe w formacie A6, o objętości 120–160 stron, w cenach przeważnie poniżej 10 euro. Przewodniki językowe są również dostępne elektronicznie w formacie PDF i w większości uzupełnia je materiał audio, składający się z plików dźwiękowych zawierających zapisane przykładowe słowa i zdania. Według danych wydawnictwa seria obejmuje 137 „języków urzędowych” (zob. kauderwelsch sprachführer), przy czym dla języków pluricentrycznych, o dużych wspólnotach językowych, dostępna jest bardzo zróżnicowana oferta: 18 tytułów w języku hiszpańskim, 14 w języku angielskim, 12 w języku arabskim, 7 w języku francuskim; dostępnych jest ponadto 18 przewodników językowych dotyczących niemieckiego jako języka obcego, 11 przewodników po slangu, kilka przewodników kulinarnych, a także seria Dialekt – dotycząca dialektów języka niemieckiego. Przewodniki językowe Kauderwelsch, jak wynika ze wstępu do tomów (tu jako przykład tom 54: litewski z 1999 roku), rozumieją siebie jako „przewodniki konwersacyjne”, z pomocą których można „naprawdę” nauczyć się „mówić językiem ludzi na ulicy i rozumieć go” (Jähnert 1999: 6). Podkreśla się, że niewielką wagę przywiązuje się do przekazywania wzgl. formułowania reguł gramatycznych. Zjawiska gramatyczne są nazywane za pomocą zgermanizowanych terminów znanych z niemieckiej dydaktyki języka ojczystego szkoły podstawowej: 1., 2. itd. Przypadek (dla mianownika, dopełniacza itd.), przedrostki i przyrostki (gdy chodzi o prefiksy i sufiksy), przyimki (dla prepozycji), imiesłowy (dla partycypiów) jako wyjaśnienia podaje się retoromański język ludności Chur (po górnoniemiecku Kauer), która miała być znana z działalności w charakterze 5 Die Etymologie von Kauderwelsch ist nicht eindeutig geklärt: Das zweite Kompositionsglied -welsch für ‘romanisch’ ist dabei unproblematisch, im Gegensatz zu kauder-. Als mögliche Bedeuwędrownych handlarzy i domokrążców, albo też kaudern w znaczeniu „mówić niewyraźnie, bulgotać (jak indyk)” (por. Kluge 1989; konceptualnych nieporozumień, takich jak na przykład czas gramatyczny i czas lub rodzaj gramatyczny i płeć itd. Godną uwagi osobliwość lingwistyczną Duden 2014). Artykuły / Articles 255 Was man aus Dialekt-Sprachführern für die Laiendialektologie und Laienlinguistik lernen kann usw., eine Praxis, die nur vordergründig die Gegenstände einfacher zugänglich macht. Die Vermeidung vermeintlich schwieriger Fremdwörter wird erkauft mit rozmówek stanowią tłumaczenia podanych fraz i zdań słowo w słowo: język wyjściowy przedstawiono półgrubą czcionką, bez segmentacji jednostek poniżej granicy słowa, poniżej znajduje się wiersz z leksykalnymi i gramatycznymi glosami słów, a na końcu wiersz z idiomatycznym tłumaczeniem na język niemiecki, por. następujący przykład z Jähnert (1999: 74):6 Ar gãlima rūkýti? FW możliwe palić? Czy mogę palić? To unaocznienie struktur językowych bez wyraźnych informacji metajęzykowych, np. w postaci reguł gramatycznych, ma umożliwić użytkownikom i użytkowniczkom przewodników językowych samodzielne tworzenie za pomocą słownika nowych zdań według istniejących wzorców. 3.2. Przewodniki dialektalne Kauderwelsch W przypadku serii przewodników dialektalnych Kauderwelsch7 zasadniczo obowiązują te same zasady struktury i opracowania co w przypadku przewodników językowych; jedynie zrezygnowano z glosowania, zapewne dlatego, że nie uznano go za konieczne. Jako grupę docelową wymienia się „przybyszów”, którym mają zostać objaśnione „brzmiące obco dźwięki i wyrażenia” dialektów. To, że chodzi tu mniej o pomoc w komunikacji z rdzennymi mieszkańcami niż o medium pełniące funkcję rozrywkową, uwidacznia się przede wszystkim poprzez wielokrotne odwołania do pojęć „humor”, „językowe smakołyki” i „język bogaty w obrazy” / „język jako sposób postrzegania świata”, por. 6 FW w glosie oznacza ‘słowo pytające’ (partykułę pytajną); diakrytyki  i ´ zazwyczaj nie są zapisywane; wskazują miejsce i rodzaj akcentu wyrazowego. 7 Należy wyraźnie zaznaczyć, że także inne wydawnictwa oferują podobne produkty, por. (gdzie [X] = saarska, bawarska, heska, szwabska, frankońska, szwajcarsko-niemiecka, kolońska, trierska odmiana języka) z wydawnictwa Anaconda w Kolonii; „Polyglott Dialektführer: [X]” (gdzie [X] = bawarska, szwabska odmiana języka) z. B. die Reihen „Langenscheidt humorvolle Sprachführer: [X] für Anfänger“ (mit [X] = Bairisch, Schwäbisch, Ruhrpott, Sächsisch, Fränkisch, Kölsch, Badisch); „Meine ersten 270 Wörter auf [X]“ z wydawnictwa Gräfe und Unzer w Monachium. KLAUS GEYER 256 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII rozszerzony opis serii, interesujący z lektologicznego punktu widzenia (przykładowo liczne słowa, powiedzenia, gry von kauderwelsch bairisch, der Internetinformation zu Kölbl 2009): Kauderwelsch Dialekt stellt deutsche Dialekte und Mundarten vor. Die origisłowne i przysłowia, które występują w każdym dialekcie, specyficzny humor ludzi i ich sposób mówienia – wszystko to sprawia, że region jest barwny i interesujący. Dzięki prostej transkrypcji fonetycznej nawet osoba niedoświadczona może nauczyć się niemal każdego dialektu. Dialekt jednak nigdy nie jest tylko innym sposobem mówienia, lecz odzwierciedla także inny sposób myślenia, odczuwania i życia. Dlatego przewodniki dialektalne Kauderwelsch po krótkim wprowadzeniu w osobliwości fonetyczne i gramatyczne koncentrują się bezpośrednio na typowych dla regionu frazach i powiedzeniach. Swobodne powiedzonka i językowe smakołyki ukazują urok tego, na ogół bogatego w obrazy, języka potocznego. Seria Kauderwelsch Dialekt obejmuje obecnie 13 tomów (stan na lipiec 2020 r.). Obejmują one znaczne części niemieckiego obszaru językowego. W tytułach posługują się częściowo nazwami przyjętymi w dialektologii (np. saskim, bawarskim), a częściowo określeniami laickolingwistycznymi (np. niemieckim Zagłębia Ruhry), przy czym te ostatnie stosuje się zwłaszcza wtedy, gdy do regionu dialektalnego nawiązuje się poprzez nazwę jego ośrodka miejskiego (np. kolońskim, berlińskim); granice z urbanolektem nie zawsze są przy tym jednoznaczne. Z perspektywy dialektologicznej prowadzi to niemal nieuchronnie do nieścisłości: tom 106 „Bairisch” zajmuje się na przykład wyłącznie bawarskim używanym w Bawarii, a nie językiem bawarskim w sensie dialektologicznym, który na wschodzie i południu sięga daleko poza Bawarię; wiedeński (t. 78) należy podobnie jak tyrolski (t. 236) do bawarskiego obszaru dialektalnego. Tom 186 „Fränkisch” poświęcony jest wschodniofrankońskiemu, czyli dialektowi regionu znanego jako Frankonia w północnej Bawarii, nie obejmuje jednak frankońskiego nadreńskiego ani mozelskiego, środkowofrankońskiego czy dolnofrankońskiego. Tom 116 określa dialekt alzacki jako „niemiecki Alemanów”, przy czym również tomy 71 „szwajcarski niemiecki” i 127 „szwabski” obejmują alemańskie regiony dialektalne. Niemniej jednak nazwy dialektów należy rozumieć jako salientne z perspektywy lailingwistycznej, co omówiono w poniższym rozdziale 4. Dla większości użytkowników języka niemieckiego określenie Kölsch z pewnością łatwiej zlokalizować i powiązać z pewnym wyobrażeniem niż fachowo dialektologiczne określenie Ripuarisch. Z perspektywy recepcji interesujące jest, które dialekty ukazały się w serii jako pierwsze, a które dołączyły później. Z pewnością może to mieć również związek z przypadkami takimi jak dostępność odpowiednich autorów w Artykuły / Articles 263 Was man aus Dialekt-Sprachführern für die Laiendialektologie und Laienlinguistik lernen kann (R3) AK1 18. Czerwiec 2014 Trochę bełkotu … ... we Frankonii nigdy nie zaszkodzi. Nawiasem mówiąc, Frankonia to ta druga Bawaria – region, który zawsze, moim zdaniem, bezpodstawnie czuje się pokrzywdzony! Ta książeczka ma postawić mnie na równi z „Górnymi Bawarczykami” pod względem frankońskim. O matko! ; -) (R4) D17. Styczeń 2014 Sam jestem Frankiem i rozbawiło mnie to -wspaniały prezent -świetne wycieczki po licznych regionach Frankonii -„fręnkisch” doprowadza do łez ze śmiechu -prawie wszystko jest dokładnie tak, jak opisano w książce!! ! (R5) M 27. sierpień 2013 dobrze opracowana, w małym formacie i wspaniały prezent Książeczka, ponieważ ma mały kieszonkowy format, jest dobrze skonstruowana i rzeczywiście zawiera wiele frankońskich powiedzeń oraz powinna wywołać wiele uśmiechów. Naprawdę zaskoczyło mnie, jak wiele znanych powiedzeń w niej znalazłem. Ponadto książka zawiera interesujące informacje o Frankonii, a nawet oferuje repertuar pieśni. Szczególnie przyjaciele z innych regionów będą się świetnie bawić przy tej książce lub uznają ją za niezbędną pomoc; ) Cena jest naprawdę uczciwa, a ta dobrze opracowana książeczka jest warta każdego centa. To wspaniały prezent dla przyjaciół lub krewnych z innych regionów. (R6) TS 13. listopada 2012 Wspaniały prezent dla osób spoza Frankonii Kupiłem tę książkę jako „gadżet” dla moich nowych znajomych. Pochodzą z północy, a ja z Górnej Frankonii, więc tu i ówdzie wciąż występują pewne „trudności w porozumieniu się” :), jako prezent bardzo się spodobała! (R7) A19. Wrzesień 2011 „dobry pomysł na prezent dla przybyszy” „my” = moi koledzy i ja podarowaliśmy tę książeczkę z okazji urodzin nowej koleżance, która niedawno przeprowadziła się do Norymbergi, z Dortmundu! Bardzo się ucieszyła i już z zapałem ją przeczytała! Ale także dla Frankończyka jest to bardzo zab lektura:-) (R8) SW 18. Styczeń 2007 Pięć gwiazdek plus + Nie sądziłem, że o naszym frankońskim dialekcie można dowiedzieć się tylu rzeczy w tak zabawny sposób ! Autor potrafi przedstawić Franków i ich dialekt z optymalną dawką satyry! ! Dlatego: Pięć Gwiazd plus + KLAUS GEYER 264 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Drei Beobachtungen fallen bei der Auswertung besonders auf: Die eigentliczna funkcja przewodnika językowego, tj. pomoc w komunikacji, jest poruszana jedynie w R6 („trudności w porozumiewaniu się” z „nowymi znajomymi” – jednak ironizowane, jak wskazuje emotikon :) ) i R7 („niedawno przeprowadzona do Norymbergi[…], nowa[…] koleżanka z Dortmundu”), a także marginalnie wspominana w R2 („wyzwanie dla osób spoza Frankonii”) i R5 („przyjaciele z innych regionów”). Na pierwszym planie niewątpliwie znajduje się treść humorystyczna, por. R2 „zabawna lektura”, R4 „do płakania ze śmiechu”, R5 „dużo się uśmiechać”, R6 „‘gag”’, R7 „bardzo zabawne”, R8 „porcja satyry”; również użycie (stereo)typowego frankońskiego wyrażenia dialektalnego „Allmächd na!” (‘Ach, mój Boże’, R3) odbywa się w sposób humorystyczny, jak wskazuje mrugnięcie (R5). miley ;-) verdeutlicht. Darüber hinaus wird der Dialektführer offenbar weniger zur eigenen Lektüre, sondern als Geschenk verwendet (R4, R5, R6, R7) und dabei in dieser Eigenschaft sehr positiv evaluiert, vgl. „super“ (R4, R5), „toll“ Przewodnik językowy po dialekcie jawi się zatem jako hybrydyczny gatunek tekstu, w którym na pierwszym planie znajduje się funkcja rozrywkowa, uzupełniona o informacje kulturowe i językowe. W dużej mierze odpowiada to autoprezentacji na tekście umieszczonym na skrzydełku okładki (wyróżnienie w oryginale): Frankoński to coś więcej niż język – o wiele więcej! Mimo wszelkich regionalnych różnic językowych Frankończyków łączy jedna cecha: zawsze bezpośrednio wyrażają to, czego chcą i co mają na myśli – i często czynią to raczej dosadnie i bezpośrednio. Z dala od wszelkich stereotypów rodowity Frankończyk podejmuje tu wędrówkę po krainie bukłaków Bocksbeutel, zwanej także „lepszą połową Bawarii”. Ponad 1000 słów i zwrotów z frankońskiego codziennego zasobu słownictwa, uporządkowanych w praktyczny sposób i obrazowo objaśnionych, pozwala rozwiać problemy ze zrozumieniem oraz oferuje zabawny wgląd. (Sobisch 2007, tekst na skrzydełku okładki) „Zabawny wgląd” jest zasadniczo konstytuowany przez strategię, a właściwie – ponieważ niekoniecznie dokonuje się to świadomie – przez praktyki, które określa się jako alienację (por. Maas 1989; Geyer 2013), względnie egzotyzację (wschodniofrankońskiego) nie istnieje żadna werden können und die unter anderem auf der Ebene der Graphie wirksam sind. Wie es für Dialekte des Deutschen die Regel ist, existiert für das Fränkische ustalona ani tym bardziej unormowana ortografia. Autorzy i autorki tekstów dialektalnych, felietoniści i felietonistki, autorzy i autorki piosenek oraz inne osoby zainteresowane muszą zatem opracowywać własne systemy zapisu dla danego dialektu. Ponieważ chodzi przede wszystkim o uwypuklenie osobliwości fonetycznych, z reguły spotyka się tak zwane grafie płaskie, tzn. silnie zorientowane na wymowę (por. Seifart 2006). Sobisch stosuje w swoim przewodniku po dialekcie Straipsniai / Articles 265 Was man aus Dialekt-Sprachführern für die Laiendialektologie und Laienlinguistik lernen kann jako inwentarz znaków języka frankońskiego inwentarz standardowego języka niemieckiego, rozszerzony jedynie o znak <å>, który reprezentuje samogłoskę kardynalną 6 /ɔ/. Najbardziej charakterystyczną cechą fonetyczną wschodniofrankońskiego jest nieobecność zwartych fortis, z wyjątkiem /k/ na początku wyrazu przed samogłoską (np. Kerwa ‘odpust’). Występują więc w przeważającej mierze wyłącznie zwarte lenis lub zwarte zlenizowane, zapisywane jako <b, d, g>, chętnie w – z perspektywy standardowego języka niemieckiego – nietypowym nagromadzeniu. Krótkość samogłoski jest przy tym, podobnie jak w standardowym języku niemieckim, wskazywana w kodzie sylaby przez (co najmniej) dwa następujące po sobie znaki spółgłoskowe, w tym również geminaty, niekiedy jednak, choć niekonsekwentnie, także w zapożyczeniach, które w standardowym języku niemieckim nie wykazują tego wzorca, por. Babbriga „papryka” Zapis lenisowy jest stosowany również w nagłosie sylaby po <s> /ʃ/. W porównaniu ze standardowym językiem niemieckim nie zawiera to żadnej dodatkowej ani odmiennej informacji fonetycznej, ponieważ również tam nie występuje zwarta spółgłoska fortis, powoduje jednak – szczególnie w połączeniu z trygrafem <sch> oznaczającym /ʃ/ – grafematyczne wyobcowanie: Schdern ‘gwiazda’, schbilld ‘gra’. Choć inwentarz znaków grafematycznych może w dużej mierze pokrywać się ze standardowym językiem niemieckim, kombinatoryka znaków już nie, a przyporządkowanie fonem–grafem również wielokrotnie odbiega od normy. Staje się to szczególnie wyraźne w przypadku asymilacji i elizji, które niejako zostają wypowiedziane w pełnym brzmieniu – ponownie jest to wskazówka na płaską ortografię; por. rys. B. Semf „musztarda”, schdriggn „robić na drutach” (jednakże nie schdriggng ze zwartą spółgłoską welarną <ng>) lub gfalln „podobać się”; inaczej natomiast Jammerlabbn (a nie Jammerlabbm ‘Jammerlappen’) bez zasymilowanej dwuwargowej spółgłoski zwartej <m> w wygłosie (103). Fonem /ŋ/ jest zazwyczaj, a zwłaszcza także w kontakcie z welarnymi obstruentami, oddawany za pomocą dwuznaku <ng>, np. lachng ‘śmiać się’, dringgng /ŋgŋ/ ‘pić’ (tu z oczywistą błędną pisownią <nngng>, 22). Innym przykładem alienującej pisowni są skróty z przeliterowanymi sylabicznymi nazwami liter, takie jak np. Be-Dse ‘PC’; weder laut-, noch normgerechte Schreibung <äöü> für den Diphthong <eu> in Wörtern wie Lüchebäöüdl ‘Lügenbeutel’ oder Schbordsfräöünd ‘Sportsfreund’. tutaj Peh-Zeh również brzmiałoby w standardowym języku niemieckim dziwnie. Na koniec należy wspomnieć, że obok alienacji grafematycznej uwzględnić należy jako kolejną formę także alienację opartą raczej na stylu. Polega ona na oddaniu dialektalnego wyrażenia w wersie przekładu w stylu podniosłym. Dzięki rozbieżności stylistycznej powstaje wyobrażenie (rzekomej) potoczności lub szczególnej dosadności dialektu. Poniższy przyspiel illustriert stellvertretend für eine ganze Reihe ähnlicher Wendungen das Phänomen; eine adäquate Übersetzung wäre beispielsweise ‘Wenn der Trompeter spielt, meinst du, es jault ein Hund.’: KLAUS GEYER 266 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Kiedy blaszany grajek wyje, to znaczy, że wyje pies. Sztuka tego trębacza przypomina wycie psa. Na płaszczyźnie treści zwraca uwagę silna stereotypizacja zmierzająca w kierunku folkloryzacji, która służy humoryzacji wspomnianej na przykład w tekście na okładce. Szczególnie w rozdziałach tematycznych widoczne jest nieproporcjonalne skupienie na tematach lub sytuacjach związanych z gospodą i grą w karty, a także na obelgach i przekleństwach. Makrostruktura przewodnika po dialekcie zasadniczo podąża jednak za konwencjonalnym wzorcem tego gatunku tekstu, a w rozdziałach tematycznych wykazuje wręcz znaczące podobieństwo do tych z pierwszej części przewodnika językowego Georga von Nürnberga z 1424 roku. Tom rozpoczyna się wprowadzeniem dotyczącym języka, czyli dialektu, zawierającym informacje o tym, gdzie i przez ile osób mówi się tym dialektem oraz jak przedstawia się jego wewnętrzne zróżnicowanie. Następnie znajduje się rozdział poświęcony pismu, czyli pisowni, oraz wymowie, po którym następuje przegląd gramatyki, rozumianej jako morfosyntaktyka. Wszystkie te rozdziały mają nagłówki w dialekcie (np. Kadde vo Frangn ‘Mapa Frankonii’, Wie mer’s schbrichd ‘Jak się mówi’). Główną część stanowią rozdziały tematyczne dotyczące powitań i pożegnań, rodziny i pokrewieństwa, liczb i dni tygodnia, a także tematów takich jak praca, podróżowanie, Ciało, zakupy, jedzenie i picie, pogoda itd. z. Te rozdziały tematyczne również opatrzono nagłówkami w dialekcie (np. Sävus! Un Adele ‘Serwus! I żegnaj’ w odniesieniu do powitań i pożegnań, Di buggliche Bagaasch ‘Pokrewieństwo’, w odniesieniu do krewnych). Zawierają one krótkie dialogowe sekwencje pytań i odpowiedzi oraz małe listy słów; często dochodzą do tego humorystyczne informacje i rozważania (między)kulturowe. Na końcu książeczki znajdują się dwa indeksy słów (jeden dialekt – standardowy niemiecki, a drugi standardowy niemiecki – dialekt), literaturahinweise für die weiterführende Lektüre und eine Autorinformation (Der, wo’s gschriem håd ‘Der, wo es geschrieben hat’). Należy tu jedynie na marginesie wspomnieć, że tom zawiera szereg niespójności, sprzeczności i błędów, co podkreśla jego laiko-lingwistyczne pochodzenie (więcej na ten temat: Geyer 2021). Dla ilustracji może posłużyć zagmatwanie niespójna pisownia słowa ‘Wirt’ jako Wed (24), Wädd (50), a w końcu Wärd (53). Artykuły / Articles 267 Was man aus Dialekt-Sprachführern für die Laiendialektologie und Laienlinguistik lernen kann 6. WYNIKI I PERSPEKTYWY Przeprowadzone badanie przewodników językowych po dialektach Kauderwelsch jako całości, a także przykładowo przewodnika po dialekcie „frankońskim”, wykazało, że przewodniki językowe po dialektach są na kilku poziomach istotnym przedmiotem badań dla lingwistycznego ujęcia laickiego: na nadrzędnym poziomie widać, że wybór zarówno dialektów, jak i w szczególności nazw dialektów w przewodnikach językowych po dialektach Kauderwelsch wykazuje wyraźne podobieństwa do inwentarzy różnych badań dialektologii percepcyjnej dotyczących mentalnego strukturyzowania obszaru dialektalnego przez członków niemieckiej wspólnoty językowej. Poruszane są zatem dialekty i nazwy dialektów istotne z perspektywy lingwistyki laickiej. W analizie przykładowej pod względem treści rzuca się w oczy humorystyczna stereotypizacja, względnie folkloryzacja dialektu. Ponadto przede wszystkim zapis dialektu jako obszaru nieznormowanego charakteryzuje się praktykami alienacji lub egzotyzacji. Na poziomie metajęzykowym wyraźnie podkreśla się dystans wobec fachowości dyscyplinarnej przy jednoczesnym znawstwie codzienności. Wszystko to prowadzi do bardzo pozytywnej oceny przewodnika językowego po dialekcie jako medium rozrywkowego z perspektywy kupujących lub odbiorców, przy czym niewątpliwie istniejące fachowojęzykoznawcze niedostatki prezentacji dialektu, takie jak niespójności, sprzeczności i błędy w przedstawieniu, schodzą na dalszy plan. W niniejszym artykule można było przeanalizować jedynie jeden przewodnik po dialekcie, i to tylko w kilku szczegółach. Bez wątpienia pożądane byłoby poszerzenie podstawy empirycznej, na przykład poprzez uwzględnienie kolejnych dialektów, podobnych produktów innych wydawnictw, a także innych mediów. Oprócz materiału audio dotyczącego przewodników językowych po dialekcie można tu na przykład wykorzystać amatorskie filmy na YouTube, aby uzyskać pełniejsze rozumienie wzajemnego oddziaływania laickiej dialektologii lub zachować lingwistykę laicką i przewodników językowych po dialekcie. LITERATUR Albury Nathan 2014: Introducing the Folk Linguistics of Language Policy. – International Journal of Language Studies 8(3), 85–106. Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė, Čepaitienė Agnė, Geržotaitė Laura 2017: Kalbos variantiškumas ir jo vertinimas perceptyviosios dialektologijos požiūriu: variantų ir vietų vaizdiniai, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. KLAUS GEYER 268 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Allensbach 2008 – Auch außerhalb von Bayern wird Bayerisch gern gehört: Die beliebtesten und unbeliebtesten Dialekte. Allensbacher Berichte 2008/4, Allensbach: Institut für Demoskopie. http://www.ifd-allensbach.de/uploads/tx_reportsndocs/prd_0804.pdf. amazon.de – www.amazon.de/Reise-Know-How-Sprachf%C3%BChrer-Fr%C3%A4 nkisch-Kauderwelsch-Sprachf%C3%BChrer/dp/3894164743/. Antos Gerd 1996: Laien-Linguistik. Studien zu Sprachund Kommunikationsproblemen im Alltag. Am Beispiel von Sprachratgebern und Kommunikationstrainings, Tübingen: Niemeyer. Augst Gerhard 1975: Überlegungen zu einer synchronen etymologischen Kompetenz. – Untersuchungen zum Morpheminventar der deutschen Gegenwartssprache, Hrsg. G. Augst, Tübingen: Narr, 156–230. Augst Gerhard 2002: Volksetymologie und synchrone Etymologie. – Zeitschrift für Literaturwissenschaft und Linguistik 127, 144–147. Cruz-Ferreira Madalena 2011: First language acquistition and teaching. – AILA Review 24, 78–87. Eder Ulrike 2010: Entwicklungen von Deutsch als Fremdsprache vor 1945. – Deutsch als Zweitund Fremdsprache. Ein internationales Handbuch, Hrsg. H.-J. Krumm, Ch. Fandrych, B. Hufeisen, C. Riemer, 1. Halbband. Berlin, New York: de Gruyter, 55–62. Duden 2014 – Duden Das Herkunftswörterbuch. Etymologie der deutschen Sprache, 5. Auflage, Berlin: Dudenverlag. duden.de – www.duden.de, Berlin: Bibliographisches Institut. dwds.de – www.dwds.de, Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache, Berlin: BerlinBrandenburgische Akademie der Wissenschaften. Gärtig Anne-Kathrin, Plewnia Albrecht, Rothe Astrid 2010: Wie Menschen in Deutschland über Sprache denken, Mannheim: Institut für Deutsche Sprache. Gernentz Hans Joachim (Hrsg.) 1988: Untersuchungen zum Russisch-niederdeutschen Gesprächsbuch des Tönnies Fenne, Pskov 1607. Ein Beitrag zur deutschen Sprachgeschichte, Berlin: Akademie-Verlag. Geyer Klaus 2013: Asterix snackt platt – Asterix redd boarisch: Dialektgraphien zwischen Vertrautheit und Alterität in Mundartausgaben der Asterix-Comics. – Aktuelle Tendenzen der Sprachwissenschaft, Hrsg. M. Lachout, Hamburg: Verlag Dr. Kovač, 45–58. Straipsniai / Articles 269 Was man aus Dialekt-Sprachführern für die Laiendialektologie und Laienlinguistik lernen kann Geyer Klaus 2021 (ersch.): Dialekt-Sprachführer als relevante Quelle für die Laiendialektologie. – Sprachliche Variation und Vielfalt | Linguistic Variation and Diversity, Hrsg. K. Geyer, S. Kraeva, E. Krasnopejeva, Berlin: Peter Lang. Glück Helmut 2002: Deutsch als Fremdsprache vom Mittelalter bis zur Barockzeit, Berlin: de Gruyter. Hardy Stéphane, Herling Sandra, Patzelt Carolin (Hrsg.) 2015: Laienlinguistik im frankophonen Internet, Berlin: Frank und Timme. Hendricks Pepijn 2014: Innovation in Tradition: Tönnies Fonne’s Russian-German Phrasebook (Pskov, 1607), Leiden: Brill. Hinrichsen Alex W. 1983: Conversationsbuch für Reisende oder The Traveller’s Manual of Conversation... – Reiseleben 6, 18-20. Siehe auch http://www.bdkr.com/rul. php?art=134. Hinrichsen Alex W. 1991: Baedekers Reisehandbücher. 2. Auflage, Bevern: U. Hichrichsen. Hundt Markus 1992: Einstellungen gegenüber dialektal gefärbter Standardsprache. Eine empirische Untersuchung zum Bairischen, Hamburgischen, Pfälzischen und Schwäbischen, Stuttgart: Steiner. Hundt Markus 2010: Bericht über die Pilotstudie „Laienlinguistische Konzeptionen deutscher Dialekte“. – „Perceptual Dialectology“. Neue Wege der Dialektologie, Hrsg. Ch. A. Anders, M. Hundt, A. Lasch, Berlin, New York: de Gruyter, 179–219. Jähnert Katrin 1999: Litauisch Wort für Wort, 4. Aufl., Bielefeld: Reise Know-How Verlag. kauderwelsch bairisch – www.reise-know-how.de/de/produkte/kauderwelsch-buch/ bairisch-echte-hochdeutsch-45006, Bielefeld: Reise Know-How Verlag Peter Rump. kauderwelsch sprachführer – www.reise-know-how.de/produktreihe/kauderwelschsprachfuehrer-42848, Bielefeld: Reise Know-How Verlag Peter Rump. Kerswill Paul, Williams Ann 2002: “Salience” as an explanatory factor in language change: evidence from dialect levelling in urban England. – Language Change: The Interplay of Internal, External and Extra-linguistic Factors, Hrsg. M. Jones, E. Esch, Berlin, New York: Mouton de Gruyter, 81–110. Kluge Friedrich 1989: Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache, 22. Auflage, Berlin, New York: de Gruyter. Kölbl Richard H. 2009: Bairisch – das echte Hochdeutsch, 7. Auflage, Bielefeld: Reise Know-How Verlag. KLAUS GEYER 270 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Lenz Alexandra N. 2010: O pojęciu saliencji i wykazaniu cech salientnych. – „Perceptual Dialectology“. Nowe drogi dialektologii, red. Ch. A. Anders, t. 2, M. Hundt, A. Lasch, Berlin, New York: de Gruyter, 89–110. Long Daniel, Preston Dennis (Hrsg.) 2002: Handbook of Perceptual Dialectology, Amsterdam: Benjamins. Maas Utz 1989: Odmienność ortograficzna. O literackich zapisach gwarowych. – Społeczno-kulturowe konteksty rozwoju języka i literatury. Księga pamiątkowa dla Rudolfa Große z okazji 65. urodzin, S. Heinemann, G. Lerchner i in. (red.), Stuttgart: Heinz, 339–359. Nadobnik Renata 2019: Przewodnik językowy dla języka niemieckiego i polskiego – Historia tego gatunku tekstu od jego początków do współczesności w ujęciu kontrastywnym, Hamburg: Verlag Dr. Kovač. Niedzielski Nancy, Preston Dennis 2000: Lingwistyka ludowa, Berlin, Nowy Jork: Mouton de Gruyter. Pasquale Michael 2011: Ludowe przekonania na temat uczenia się i nauczania drugiego języka. – AILA Review 24, 88–99. Pasquale Michael, Preston Dennis 2013: Lingwistyka ludowa nauczania i uczenia się języków. – Psycholingwistyczne i socjolingwistyczne perspektywy uczenia się i nauczania języka drugiego, K. Droz´dział-Szelest, M. Pawlak (red.), Berlin: Springer, Pausch Oskar 1972: 163–174. Najstarszy włosko-niemiecki rozmównik. Przekaz z roku 1424 według Georga von Nürnberg, Wiedeń: Böhlau. Preston Dennis (red.) 1999: Handbook of Perceptual Dialectology, t. 1, Amsterdam: Benjamins. Preston Dennis 1982: Dialektologia percepcyjna: mapy mentalne dialektów Stanów Zjednoczonych z perspektywy hawajskiej. – Working Papers in Linguistics, University of Hawaii, Department of Linguistics, 14, 5–49. reise-know-how.de – www.reise-know-how.de, Bielefeld: Reise Know-How Verlag Peter Rump. Seifart Frank 2006: Opracowanie ortografii. – Podstawy dokumentacji językowej, J. Gippert, N. Himmelmann, U. Mosel (red.), Berlin: de Gruyter, 275–299. Shaik Sam van 2014: Rozmówki dla podróżników Jedwabnego Szlaku. http://idpuk.blogspot. com/2014/05/phrasebooks-for-silk-route-travellers.html. Sihler Andrew 2000: Historia języka. Wprowadzenie, Amsterdam: Benjamins. Artykuły / Articles 271 Was man aus Dialekt-Sprachführern für die Laiendialektologie und Laienlinguistik lernen kann Sobisch Jens 2007: Frankoński – niemiecki język Franków, 3. wydanie, Bielefeld: Reise Know-How Verlag. Strauss Lina 2018: Poradniki retoryczne jako przykład lingwistyki laickiej. Analiza dyskursu, Stuttgart: Metzler. Weitershaus Friedrich-Wilhelm 2004: Nowa wielka księga imion: pochodzenie und Bedeutung von 8000 Vornamen, München: Bassermann. Ko galima išmokti iš tarmiškų pasikalbėjimų žinynų, priskiriamų nemokslinei dialektologijai ir kalbotyrai STRESZCZENIE W niniejszym artykule analizuje się pewne związki między poradnikami rozmów w dialekcie a nienaukową (ludową) lingwistyką lub dialektologią. W rozmówkach tradycyjnie przestrzega się standardów języka normatywnego, natomiast poradniki rozmów w dialekcie są dość nowym zjawiskiem, przynajmniej w języku niemieckim. Chociaż prawdopodobnie wszyscy przedstawiciele niemieckich dialektów rozumieją normy niemieckiego języka ogólnego i ze wszystkich sił starają się mówić językiem ogólnym z osobami, dla których dany dialekt jest obcy, nie jest jednak jasne, czy ich funkcja komunikacyjna, podobnie jak w przypadku innych rozmówek, jest taka sama, tj. czy ułatwiają podróżnym komunikację z przedstawicielami określonego języka (lub dialektu). Zazwyczaj przygotowywane przez niewykwalifikowanych specjalistów poradniki rozmów gwarowych, w których przedstawiane są zabawne, pełne humoru historie i (lub) elementy folkloru, są bardziej ukierunkowane na tych czytelników, którzy posługują się tą gwarą lub przynajmniej trochę ją znają. Założenie to jest w artykule szerzej omawiane, a podstawę analizy stanowią charakterystyki gwar, ogólne i specyficzne struktury tekstu, aspekty językowe, sposób przedstawiania gwar, a wreszcie elementy kulturowe charakterystyczne dla obszaru danej gwary. W ten sposób można z perspektywy lingwistyki ludowej zrozumieć koncepcję analizowanej gwary oraz idee przekazywane w poradnikach rozmów gwarowych. Złożono 17 sierpnia 2020 r. KLAUS GEYER Instytut Języka i Komunikacji Uniwersytet Południowej Danii Campusvej 55 DK-5230 Odense M klg[email protected]