XIX a. pab. – XX a. pr. medicinos terminų daugiareikšmiškumo klausimu

98 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ Lietuvių kalbos institutas ORCID id: https://orcid.org/0000-0002-8679-3253 Kierunki badań naukowych: terminologia litewska, historia litewskiej terminologii medycznej. DOI: doi.org/10.35321/all83-05 KONIEC XIX W. – POCZĄTEK XX W. MEDICINOS TERMINŲ W KWESTII POLISEMII On Polysemy of Medical Terms of Late 19th – Early 20th Century STRESZCZENIE W artykule omówiono wieloznaczne terminy medyczne, których litewscy lekarze używali pod koniec XIX – na początku XX wieku w tekstach popularnonaukowych dotyczących medycyny i zdrowia. Terminów omawianych w terminologii medycznej badanego okresu jest niewiele. Różne znaczenia takich terminów ujawniają się w kontekście lub przy porównywaniu tych samych terminów użytych w różnych kontekstach. Większość terminów o różnych znaczeniach medycznych (zarówno podstawowych, jak i pobocznych) lekarze zaczerpnęli z języka żywego, terminologizując słowa tego języka. Do autorskiej wieloznaczności można zaliczyć przypadki, gdy różne znaczenia medyczne terminowi nadał (nadali) lekarz (lekarze), który (którzy) użył (użyli) go w swoim tekście (swoich tekstach). Terminy są najczęściej używane w dwóch różnych znaczeniach medycznych. Omawiając terminy wieloznaczne początkowego etapu kształtowania się terminologii medycznej, w artykule przedstawiono również teoretyczne spostrzeżenia dotyczące wieloznaczności. SŁOWA KLUCZOWE: wieloznaczność, homonimia, termin wieloznaczny, termin medyczny, terminologia. Artykuły / Articles 99 XIX a. pab. – XX a. pr. medicinos terminų daugiareikšmiškumo klausimu ADNOTACJA Artykuł omawia polisemiczne terminy medyczne używane przez lekarzy litewskich w XIX wieku i na texts on medical and healthcare topics written in popular scientific style at the end of the początku XX wieku. Tego rodzaju terminy nie są liczne w terminologii medycznej omawianego okresu. Różne znaczenia takich terminów ujawniają się w kontekście lub podczas porównywania tych samych terminów używanych w różnych kontekstach. Większość terminów o różnych znaczeniach medycznych (zarówno podstawowych, jak i wtórnych) została zaczerpnięta przez general language by transforming its words into terms. The so called author’s polysemy includes such cases when a doctor(s) attribute(s) different medical meanings to the term in his/her/their text(s). Terms are usually used in two different medical meanings. In addition to the discussion on the polysemous terms dating back to the initial stage of lekarzy z formującej się terminologii medycznej; w artykule omówiono również teoretyczne spostrzeżenia dotyczące polisemii. SŁOWA KLUCZOWE: polisemia, homonimia, termin polisemiczny, termin medyczny, terminologia. UWAGI WSTĘPNE Wybitny litewski filozof Stasys Šalkauskis już w 1925 r. w pracy Teoria terminologii i litewska terminologia filozoficzna, opublikowanej w czasopiśmie Logos1, pisał: „Jeśli słowo w związku z określonym kontekstem nabiera szczególnego znaczenia, powstaje podstawowy warunek uzyskania przez nie nowego, bardziej specjalistycznego znaczenia. W ten sposób zachodzi [...] przejaw semantyczny, [...] nazywa[ny] mianem polisemos, [...]. Jest to „zdolność, którą mają słowa – przyswajania sobie różnych znaczeń w zależności od odmiennych sposobów ich użycia i stałego utrzymywania się w języku wraz z tymi znaczeniami” (Šalkauskis 1991: 44). Jak wiadomo, jednym z podstawowych wymagań stawianych terminowi jest precyzja, a ta wiąże się z jednoznacznością, którą próbowano traktować jako podstawową zasadę terminologii (zob. Laurén, Myking, Picht 1998: 246) – jednej kai įvardyti turi būti vartojamas vienas terminas, priešingu atveju toks terminas aiškintas kaip trūktinas, netikslus. Tačiau praktikoje šis reikalavimas sunkiai koncepcji...realizowany. 1 Logos – jest to czasopismo religii, filozofii, komparatystyki i sztuki. Wydawała je organizacja społeczna Logos. Publikowano w nim artykuły z zakresu filozofii, teologii, religioznawstwa, historii sztuki i kulturoznawstwa, przekłady klasyków filozofii i literatury oraz reprodukcje dzieł sztuki. Kolegium redakcyjne czasopisma tworzyli litewscy i zagraniczni naukowcy oraz duchowni. Zaczął się ukazywać w 1921 r. w Kownie, do 1939 r. wydano 30 numerów (wydawca i redaktor P. Dovydaitis) (Stančienė 2008: 573). PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ 100 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Daugiareikšmiškumas2 svarbus ne tik leksikologijos, bet ir terminologijos3 pytanie. Jego fenomen szerzej lub węziej rozpatrywano w różnych okresach historycznych, począwszy od starożytności (zob. Трегубов 2011: 179). Obfitość opinii, nierzadko sprzecznych, przesądziła o aktualności badań nad wieloznacznością (zob. Ходакова 2009: 121). Wieloznaczność, czyli polisemia4, powstaje w wyniku zmiany granic semantycznych wyrazu, rozszerzania się lub zawężania jego pierwotnego znaczenia (zob.: Маркович 2017: 74; Вольберг 2017: 75), gdy kilka pojęć (zwłaszcza z jednej dziedziny) określa się za pomocą tego samego leksemu. Graficznie wieloznaczność można by przedstawić następująco5: Daugiareikšmiškumas Treść Wyrażenie A x B I im częściej termin jest używany, tym większe prawdopodobieństwo pojawienia się jego nowych znaczeń, tj. powstania wieloznaczności (zob. Маркович 2017: 75). Uważa się, że wieloznaczność jest bardziej charakterystyczna dla słowa o prostej budowie morfologicznej i słowotwórczej niż dla zapożyczenia albo słowa rzadziej używanego i o bardziej złożonej budowie słowotwórczej (zob. Маркович 2017: 75). Byli tacy, którzy uważali, że wieloznaczność utrudnia komunikację specjalistów i naukowców, ponieważ, jak wspomniano, leksyce terminologicznej właściwe są relacje jednoznaczne: jeden znak – jedno znaczenie (zob. Кожанов 2014), dlatego wieloznaczność tradycyjnie uznawano za jeden z głównych problemów i mankamentów terminologii (Гринев 1993: 99; Киселева, Росянова 2013: 116; Нашиванько 2013: 139). Niemniej jednak, pomimo tego, wieloznaczność w terminologii istnieje i, jak się wydaje, to zjawisko semantyczne powinno być dopuszczalne, chociaż z jednej strony termino jako znatačiau, z drugiej strony terminy, będąc słowami żywego języka, podlegają klo prigimtis lemia vienareikšmius ženklo ir ženklinamojo dalyko santykius, wszystkim tej 2 Z wieloznacznością nierozerwalnie związane jest inne zjawisko semantyczne – homonimia (szerzej zob.: Даниленко 1977: 70; Суперанская ir kt. 1989: 45; Прохорова 1996: 8; Татаринов 1996: 177; 287; Jakaitienė 2009: 101–111), jednak w niniejszym artykule nie jest ona Laurén, Myking, Picht 1998: 244; Емельянова 2003: 390; Марузо 2004: 216; Ахманова 2005: szerzej omawiana. 3 Wieloznaczne ludowe terminy budowlane badał Robertas Stunžinas (Stunžinas 2009: 68–92). 4 Polisemia nazywana jest również wariantywnością semantyczną (zob.: Татаринов 1996: 178; Кожанов 2014: 354). 5 Schemat narysowali Christer’is Laurén’as, Johan’as Myking’as, Heribert’as Picht’as (zob. Laurén, Myking, Picht 1998: 244). Artykuły / Articles 101 XIX a. pab. – XX a. pr. medicinos terminų daugiareikšmiškumo klausimu wpływ leksykalnych procesów semantycznych języka (zob. Даниленко 1977: 65). W rzeczywistych, a nie „idealnych” terminologiach terminy wieloznaczne nie należą do rzadkości. Polisemia nie jest anomalią ani przypadkiem – pełni określone funkcje. Co prawda, przez długi czas uważano, że wieloznaczna jednostka leksykalna nie ma charakteru terminologicznego i nie może mieć statusu terminu Daugiareikšmiškumas daugelio mokslininkų suprantamas ir apibrėžiamas (Киселева, Росянова 2013: 115). podobnie – jest to: • zdolność wyrazu do posiadania kilku znaczeń (Даниленко 1977: 65); • reiškinys, kai tas pats žodis turi keletą tarpusavyje susijusių reikšmių, paprastai atsirandančių keičiantis ir plėtojantis pirminei to žodžio reikšmei (Головин, Кобрин 1987: 48); • używanie tego samego wyrazu w dwóch lub kilku znaczeniach (Суперанская ir kt. 1989: 42); • zjawisko, gdy słowo lub połączenie wyrazowe ma kilka znaczeń (Gaivenis, Keinys 1990: 44); • zdolność jednostki językowej do posiadania więcej niż jednego znaczenia (Емельянова 2003: 486); • zdolność słowa do posiadania różnych znaczeń (Марузо 2004: 216); • to paties žodžio gebėjimas turėti keletą tarpusavyje susijusių reikšmių, papowstałych głównie w wyniku zmiany (modyfikacji) i rozwoju pierwotnego znaczenia tego słowa (Ахманова 2005: 335); • funkcjonowanie terminów w jednej dziedzinie w kilku znaczeniach terminologicznych (Татаринов 2006: 177); • reiškinys, kai terminas įvardija skirtingas vienos ar kelių artimų sričių sąvokas (Ходакова 2009: 121); • zdolność jednej jednostki leksykalnej do posiadania kilku znaczeń (Chromá 2011: 46); • zjawisko, gdy słowo ma kilka wzajemnie powiązanych znaczeń (Киселева, • Росянова 2013: 115); cecha terminu polegająca na posiadaniu dwóch lub większej liczby znaczeń (Нашиванько 2013: 138). Zwykle słowo wieloznaczne (termin6) ma znaczenie podstawowe, od którego rozgałęziają się znaczenia dodatkowe7 (zob. Суперанская i in. 1989: 43). Przypuszcza się, że wieloznaczność jest uwarunkowana elastycznością struktury jednostki leksykalnej, pomagającą jej zyskać nową treść (zob. Даниленко 1977: 65). Wieloznaczne terminy mogą powstawać wskutek wieloznaczności słów języka ogólnego, metonimii, tj. przeniesienia nazwy jednego przedmiotu na inny przedmiot, który jest związany z pierwszym określonymi asocjacyjnymi (np.: całości i części, rodzaju i gatunku) 6 Termin, z którego podstawowego znaczenia wyodrębniają się nowe znaczenia, nazywa się terminem-donorem związkami, sposobem (zob. Головин, Кобрин 1987: 49). Przyczyn (термин-донор) (Бекишева, Грошева 2017: 43). 7 Dar vadinamos šalutinėmis reikšmėmis (Jakaitienė 2009: 89). PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ 102 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII wieloznaczności próbuje się poszukiwać w ekonomii języka – elementy językowe są wykorzystywane „ekonomicznie”: minimalna liczba jednostek terminologicznych może przekazywać maksymalny ładunek znaczeniowy (zob.: Gangemi i in. 2000: 285, 289; Киселева, Росянова 2013: 116–117; por. Гончарук, Гущина 2009: 123). Wieloznaczność rodzajowa jednostek leksykalnych) (zob. Киселева, Росянова 2013: 116–117). Wyróżnia się ilościową i jakościową wieloznaczność gali rastis ir dėl skirtingos to paties reiškinio interpretacijos (vadinamasis autoterminologiczną. Pierwszą rozumie się jako liczbę znaczeń terminologicznych, na przykład wieloznaczność binarną (termin ma dwa znaczenia) (zob. Киселева, Росянова 2013: 117), wieloznaczność ternarną (termin ma trzy znaczenia), wieloznaczność czwartorzędową (termin ma cztery znaczenia) (zob. Киселева, Jakościową wieloznaczność terminologiczną charakteryzują następujące przypadki: 1) wieloznaczność interdyscyplinarna (gdy terminy są używane w różnych dziedzinach, ale łączy je bezpośredni lub pośredni związek między znaczeniami), 2) wieloznaczność Росянова 2013: 118). konceptualna (gdy w jednej dziedzinie przedmiotowej to samo zjawisko jest rozumiane różnie), 3) wieloznaczność kategorialna (gdy ten sam termin oznacza proces i rezultat, działanie i stan, rzecz ogólną i szczególną) (zob. także Skujiņa 2002: 46), 4) wieloznaczność wewnątrzdziedzinowa (gdy termin jest wieloznaczny w ramach jednej dziedziny przedmiotowej) (zob. Киселева, Росянова 2013: 118), 5) wielosystemowa wieloznaczność (gdy ten sam termin jest rezultatem zapożyczenia międzydyscyplinarnego, tj. ten sam termin jest używany na przykład w technice, sporcie, poligrafii, medycynie itd.), 6) wieloznaczność implicytna (gdy jednoznacznemu terminowi jednego języka odpowiadają dwa lub więcej bliskich znaczeniowo, lecz różnych terminów innego języka) (zob. Киселева, Росянова 2013: 119). Zdarza się, że termin wieloznaczność jest używany jako synonim terminu niejednoznaczność. Jednak zdaniem Wiktora Tatarinowa wieloznaczność jest tylko jedną z odmian niejednoznaczności. Terminolog wprowadził do obiegu naukowego pojęcia ambisemii8 i eurisemii9 jako pojęcia rodzajowe pojęcia wieloznaczności8 Ambisemija (амбисемия) – jeden z rodzajów wieloznaczności terminu. Pojęcie ambisemii uzasadnił w 1987 r. W. Tatarinow. Ambisemija (łac. ambi- ← gr. άμφί „wokół, o” + σήμα „znak”) – właściwość terminu polegająca na funkcjonowaniu w języku z różnym zakresem semantycznym, właściwość uwarunkowana wieloma czynnikami ekstralingwistycznymi (termin jest używany przez różne szkoły, naukowców, na różnych etapach rozwoju nauki) (Татаринов 2006: 14; por. także Našivanko 2013: 141–143). Zjawisko to nazywa się także wieloznacznością konceptualną (концептуальная многозначность) (Сакаева 2017: 114). 9 Eurisemija (эврисемия) – jeden z rodzajów wieloznaczności terminu. Termin ten zaczął stosować W. Tatarinow w 1987 r. Eurisemija (gr. εΰρς „szeroki” + σήμα „znak”) rozumiana jest jako właściwość terminu polegająca na wiązaniu się z nieokreśloną liczbą denotatów. Eurisemija jest zwykle właściwa terminom ogólnym Straipsniai / Articles 103 XIX a. pab. – XX a. pr. medicinos terminų daugiareikšmiškumo klausimu reikšmiškumas atžvilgiu. Ambisemija suprantama kaip turinio neapibrėžtumas, eurisemija – jako cecha terminu polegająca na wiązaniu się z nieokreśloną liczbą denotatów, a polisemia – jako cecha terminu polegająca na posiadaniu dwóch lub większej liczby znaczeń odzwierciedlających logiczne związki między wzajemnie powiązanymi pojęciami. Wymienione pojęcia układają się następująco: monosemia – ambisemia – polisemia – eurisemija (Татаринов 2006: Taigi, ilgainiui po prieštaringų nuomonių kovos į daugiareikšmiškumą imta 44). spojrzeć na to nieco inaczej – jako na „prawidłowe zjawisko systemu językowego, które ujawnia semantyczną ruchliwość języka, zdolność ludzi do ekonomicznego systematyzowania tikrovę (žr. Jakaitienė 2009: 87). Vienareikšmiškumas terminologijoje taip pat imamas suprasti kiek laisviau – tik kaip tendencija, pageidautina ypatybė arba pozajęzykowej rzeczywistości” – racjonalny wymóg stawiany terminom (zob. Нашиванько 2013: 139; por. Keinys 1982: 89–90). Ponieważ jednoznaczność nie jest cechą terminu, lecz jedynie wymogiem wobec niego stawianym. Aleksander Reformatski pisał, że jednoznaczność (monosemiczność) terminu należy rozumieć wyłącznie w granicach pola terminologicznego, tj. określonej terminologii (zob. Суперанская i in. 1989: 44, 47). Przedmiotem są terminy medyczne mające więcej niż jedno znaczenie, których użycie odnotowano w tekstach popularyzatorskich litewskich lekarzy z końca XIX – początku XX wieku, dotyczących medycyny i zdrowia10. Przy wyborze źródeł kierowano się kilkoma zasadami. Po pierwsze, uwzględniono broszury lub artykuły prasowe napisane przez wybitnych litewskich lekarzy (Antanasa Vileišisa, Kazysa Griniusa, Stasysa Matulaitisa, Juozasa Bagdonasa, Kazimierasa Jokantasa, Vincasa Kudirkę i in.), a także pojedyncze artykuły w kalendarzach. Po drugie, wzięto teksty z dziedziny medycyny i zdrowia, które wspomniani lekarze napisali w sposób popularny i przeznaczyli do czytania dla zwykłych ludzi. Pod względem liczby tekstów wyróżniają się prace lekarza A. Vileišisa i K. Griniusa. Szczególnie wiele popularnonaukowych broszur i artykułów w gazetach opublikował A. Vileišis. K. Grinius pisał głównie w redagowanej przez siebie gazecie „Sveikata“. Z niespecjalistycznych peCel i zadania. Założono zbadanie terminów wieloznacznych z początkowego etapu riodinių laikraščių, kuriuose buvo skelbiama gydytojų medicinos straipsnių, galima minėti Ūkininką, Varpą, Šaltinį, Vilniaus žinias, Artoją, Gydytoją, Sveikatą. kształtowania się litewskiej terminologii medycznej. Dążąc do tego celu, przeanalizowano popularnonaukowe teksty z końca XIX – początku XX wieku; 2) na podstawie kontekstu mi tokie uždaviniai: 1) surinkti ne vieną reikšmę turinčius medicinos terminus zidentyfikować znaczenia tych terminów i je opisać; 3) przyjrzeć się, co jest charakterystyczne dla tych terminów i jakie są przesłanki ich pochodzenia w terminologii medycznej. terminów naukowych i ogólnych terminów technicznych. Skład semów takich terminów pozwala terminui būti begaliniareikšmiam (Татаринов 2006: 247). Šis reiškinys dar vadinamas plačiareikšmiškumu (широкозначность) (Гончарук, Гущина 2009: 123). 10 Išsamesnę šio laikotarpio medicinos šaltinių apžvalgą žr. Zemlevičiūtė 2009: 71–83. PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ 104 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Metodyka. W analizie wieloznacznych terminów medycznych opiera się na metodach opisowo-analitycznej (głównie), interpretacyjnej i porównawczej. Tę ostatnią stosuje się, porównując znaczenia terminów medycznych ze znaczeniami odnotowanymi w akademickim Słowniku języka litewskiego (dalej – LKŽ) i Słowniku terminów medycznych (dalej – MedŽ), zwracając uwagę na podobieństwa i różnice, a także na przypadki zbieżności lub rozbieżności. Dużo uwagi poświęca się kontekstowi terminów medycznych – podaje się zdania ilustracyjne w języku oryginału, ponieważ tylko w kontekście treść terminu ujawnia się w pełni (zob.: Гончарук, Гущина 2009: 125; Маркович 2017: 76; Вольберг 2017: 75; Соколов, Кириллова 2017). Materiał badawczy omawiany jest jakby w odrębnych artykułach, tj. termin zapisany wielkimi półgrubymi literami, po myślniku podawane są znaczenia i ich omówienie, odpowiedniki łacińskie. Dla przejrzystości terminy i ich znaczenia przedstawiono w tabelach. W badanych źródłach najczęściej występują terminy dwu- (jest jeden trójznaczny i jeden czteroznaczny) dotyczące części ciała i vienas kitas kitokias medicinos sąvokas įvardijantis pavadinimas. Toliau aptariamas pluoštas ne viena reikšme vartotų medicinos terminų, suorganów, nazwy chorób oraz terminy zebrane z różnych tekstów popularyzatorskich z tej dziedziny. Są one przedstawiane w trzech grupach według liczby znaczeń posiadanych przez terminy. WIELOZNACZNEJ MEDYCYNY TERMINY Z KOŃCA XIX W. – XX W. P.N.E. W TEKSTACH 1. Dwuznaczne wielowyrazowe terminy medyczne. Jest to najliczniejsza [forma] cinos terminų grupė – dažniausiai terminai tekstuose rasti pavartoti dviem skirtingomis medicininėmis reikšmėmis. VEIDAS – „veidas“ (lot. facies) ir „skruostas“ (lot. zygoma). Terminas veimedidas, używana przez litewskich lekarzy w zwyczajowych znaczeniach „twarzy” (całości) (podstawowym) i „policzka” (części) (ubocznym). W znaczeniu podstawowym wyrazu veidas używali wyłącznie wszyscy lekarze omawianego okresu: Adomas Sketeris (1890, 1893), Antanas Vileišis (1895, 1899, 1901, 1903– 1915, 1918, 1924), Eliziejus Draugelis (1914), Jonas Basanavičius (1898), Jonas Šliūpas (1885, 1887), Juozas Bagdonas (1890, 1892, 1913, 1921), Kazimieras Jokantas (1912–1914), Kazys Grinius (1909–1911, 1913, 1920, 1921), Petras Avižonis (1900 (1899), 1911, 1913, 1920), Petras Matulaitis (1888), Pranas Matulaitis (1911), Stasys Matulaitis (1895–1897, 1902), Vincas Kudirka (1889, 1895): Artykuły / Articles 105 XIX a. pab. – XX a. pr. medicinos terminų daugiareikšmiškumo klausimu [...], gdy pojawią się krosty, całe ciało pokrywają mu pryszcze, które czasami pojawiają się również na twarzy, oszpecają ją, i wtedy już wszyscy widzą, jaka choroba opanowała człowieka. BL 1904 6 Około trzeciego dnia, patrz, zaczyna wysypywać ciało, najwięcej na twarzy i głowie, początkowo czerwonymi plamkami, pryszczami, z główkami jak szpilki. Svk 1910 8 1 W znaczeniu „policzka” terminu veidas używali lekarze J. Bagdonas (1890), St. Matulaitis (1902). Nawiasem mówiąc, należy powiedzieć, że we wspomnianym znaczeniu wyraz veidas najczęściej występuje w liczbie mnogiej: Pot odczuwamy dopiero wtedy, gdy czy to przy ciężkiej pracy, czy w ciepłym powietrzu pot zaczyna tak obficie wydobywać się z naszego ciała, że nie zdąża od razu wyparować i na naszej skórze pojawiają się duże krople wody, które zaczynają spływać nam po twarzach, ramionach i rękach. ŽK 1902 133 Taip pat iššokę į šalis veidai, žymi tipišką žemesniųjų giminių svieto [...]. Vrp 1890 3 39 Terminas Reikšmės veidas veidas skruostas PILVAS – „pilvas“ (lot. venter) ir „skrandis“ (lot. gaster). Terminas pilvas gydytojų vartotas „kūno dalies, kurioje yra virškinimo organai“ (pagrindine) ir „plačiausios virškinamojo kanalo dalies – skrandžio“ (šalutinėmis) reikšmėmis. Pilvą jo pagrindine reikšme vartojo beveik visi gydytojai: A. Sketeris (1893, 1910, 1911), A. Vileišis (1895, 1899, 1901–1910, 1912, 1914, 1915), E. Draugelis (1915), J. Bagdonas (1892, 1913), J. Basanavičius (1898), J. Šliūpas (1885), K. Grinius (1890, 1909, 1913, 1920, 1921), K. Jokantas (1910, 1912), P. Avižonis (1898, 1900 (1899)), P. Matulaitis (1888, 1890), St. Matulaitis (1896, 1902, 1913), V. Kudirka (1889, 1895): Ligonį iszberia ne tik isz virszaus, bet ir burnoj, gomuryj, gerklėj, dagi, sako, pilve ir žarnose. U 1892 6/7 233 Umiarkowane używanie tytoniu rozdrażnia żołądek i jelita, które wprawia w ruch, przez co brzuch w swoim czasie się opróżnia. LB 1885 2 6 A. Vileišis pilvu (1895, 1905, 1924) nazywał żołądek: Dlatego nie należy pić i jeść zbyt gorących rzeczy, ponieważ mogą zaszkodzić zębom i żołądkowi (brzuchowi). VŽ 1905 289 4 PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ 106 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Ten lekarz często podawał obok siebie dwa synonimiczne określenia tego narządu trawiennego pavadinimus: pilvas (skilvys) NG 1924 85, pilvas (skrandis) SG 1905 16, skilvys (pilvas) NG 1924 78, skilvys, arba pilvas NG 1924 78, skrandis (pilvas) VŽ 1905 289 4, KU 1906 55: Dlatego nie należy pić i jeść zbyt gorących rzeczy, ponieważ może to zaszkodzić zębom i żołądkowi (brzuchowi). VŽ 1905 289 4 Żołądek brzuchem nazywali także inni lekarze – K. Grinius (1890), St. Matulaitis (1896, 1913), P. Avižonis (1899): Droga zaś ta jest następująca: usta, przełyk (gardło do brzucha), brzuch, jelito cienkie [...] i jelito grube, które kończą się odbytem. U 1890 3 39 Jak leczyć choroby żołądka (brzucha) i jelit. U 1896 4 28 Terminas Reikšmės brzuch brzuch żołądek PILVELIS – „komora serca“ (łac. ventriculus) i „żołądek“ (łac. g a s te r ). Terminem pilvelis określano różne układy – sercowo-naczyniowy oraz virškinimo – organai. A. Vileišis terminą pilvelis vartojo „širdies skilvelio“ reikšme: W jednej chwili skurczyły się oba przedsionki. Zamknęły się otwory obu żył głównych i żył płucnych, otworzyły się zastawki znajdujące się przy wejściu do komór (kamaras), a krew z górnych komór przeszła do dolnych. Nie upłynęła jednak jeszcze sekunda, gdy skurczyły się już także komory. GŽK 1902 54 A. Vileišis słowem pilveliu nazywał również żołądek (1899, 1902, 1903, 1905, 1907, Te bakterie, dostawszy się 1909–1911, 1915): do żołądka (skilvėlį (pilvelį)) człowieka, jeśli nie zanikną pod wpływem jego kwaśnego płynu, przechodzą do jelit i, dobrze się tam rozmnożywszy, wywołują biegunkę (żvatą) i wymioty. LimpL 1915 109–110 Te bakterie dostają się do przewodu jelitowego z żołądka (brzucha). ChK 1907 3 A. Vileišis często podawał obok siebie dwie synonimiczne nazwy tego organu trawiennego: pilvelis albo skilvis Dž 1903 24, skilvelis (pilvelis) Gdt 1915 4 13, kolka kolka (bóle brzucha) kolka nerwowa neuralgia, bóle nerwowe Artykuły / Articles 113 XIX a. pab. – XX a. pr. medicinos terminų daugiareikšmiškumo klausimu Terminas Reikšmės 3. Wieloznaczne terminy medyczne z czterema znaczeniami. W analizowanym materiale pojawił się jeden termin, który został użyty aż w czterech znatingomis medicininėmis reikšmėmis. GYDYKLA – „medykament, lek” (łac. medicamentum), „uzdrowisko” (niem. Kurort), „szpital” (łac. hospitalium) i „sanatorium” (łac. sanatorium). Termin gydykla był używany w znaczeniach „leku”, „uzdrowiska”, „szpitala” i „sanatorium”. Terminy te łączy wspólna sema leczenia. Termin̨ gydykla K. Grinius (1910), A. Sketeris (1906), J. Šliūpas (1885) nazywali lekarstwo: Twierdzi on, że lekarze będą musieli przydzielać chorym lekarstwa według ich czucia i nieczucia, tak aby „czulakom“ wystarczała niewielka ilość typowego lekarstwa. A 1885 10/11 325 Często trzeba zażywać, jeśli występuje zatwardzenie, lekarstwa na przeczyszczenie [...]. Svk 1910 11 5 Miejscowość posiadającą naturalne środki lecznicze i działające zakłady lecznicze A. Vileišis w książeczce z 1908 r. nazwał terminem gydykla: Zauważono jednego z lekarzy, zajmujących się wolną praktyką w zakładzie leczniczym (uzdrowisku), do którego przysyłano suchotników, że krawcy, którzy przyjeżdżali do tego miasteczka w celach zarobkowych i zajmowali się przerabianiem odzieży chorych, bardzo często sami zapadali na gruźlicę. VŽ 1908 96 4 W znaczeniu „szpitala“ A. Vileišis w pierwszym wydaniu książki Ką daryti, kad sveiki būtume ir ilgai gyventume (1895) użył terminu gydykla: Jednak nic tak nie pomoże choremu i nie uchroni innych przed chorobami zakaźnymi, jak umieszczenie chorego w osobnym szpitalu. SG 1895 32 Zakład leczniczy, w którym leczy się środkami naturalnymi, St. Matulaitis w artykule z 1913 r. nazwał terminem gydykla: PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ 114 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Daugelis ligonių prieš įstodami į gydyklą, jau buvo gydęsi bromu [...]. MG 1913 1 16. Terminu rodzajowego z głównym członem gydykla (w znaczeniu „sanatorium”) użył St. Matulaitis: Gydyt. Amman opisuje [...], jak leczy epileptyków w zakładzie dla epileptyków w Zurychu. MG 1913 1 16 Terminas Reikšmės gydykla lek szpital kurortas sanatorija Na zakończenie należy podkreślić, że lekarze litewscy, pisząc o kwestiach medycznych i zdrowotnych, terminów przede wszystkim szukali w żywym języku. Ten był dla nich głównym źródłem słów potrzebnych do nazywania pojęć medycznych. Większość słów tego języka lekarze przystosowali do potrzeb terminologii medycznej – poddali je terminologizacji. Można więc śmiało stwierdzić, że terminologia medyczna badanego okresu jest najmniej oddalona od żywego języka, a zatem przejęła z niego wszystkie właściwe mu cechy, w tym także wieloznaczność. Lekarze używali słów w znanych prostym ludziom znaczeniach medycznych, gdyż to oni byli głównymi czytelnikami ich pism. Nie tworzyli ani nie zapożyczali terminów, jeśli znajdowali je w żywym języku. Jeśli więc jakieś słowo było używane przez ludzi w więcej niż jednym znaczeniu medycznym, to również w pismach lekarzy używano go w tych znaczeniach. Potwierdza to porównanie terminów medycznych i ich znaczeń z LKŽ. Widać, że większość znaczeń medycznych została odnotowana w żywym języku. Przeprowadzone badanie potwierdza twierdzenie teoretyczne, że derywacja semantyczna – nazwanie słowem języka ogólnego – była najbardziej dostępnym, najprostszym i formavimosi etape, nes nebuvo didelio kalbinių priemonių pasirinkimo specialioms sąvokoms įvardyti. Šis būdas, kaip matyti aptarus tiriamąją medžiagą, taip najwygodniejszym sposobem (Прохорова 1996: 13–14), charakterystycznym dla początkowego etapu kształtowania się wielu terminologii, a także dla początkowego etapu kształtowania się litewskiej terminologii medycznej. Należy powiedzieć, że etapowi temu nie jest zbyt charakterystyczna obecność voką, peržiūrėtuose tiriamojo laikotarpio tekstuose nėra gausu. Tai patvirtina terminów medycznych, które nazywają więcej niż jedno znaczenie, a także twierdzeniu niektórych badaczy, że zjawisko polisemii w terminologii Грошева 2017). Artykuły / Articles 115 XIX a. pab. – XX a. pr. medicinos terminų daugiareikšmiškumo klausimu APIBENDRINAMOSIOS IŠVADOS Daugiareikšmiškumas pradiniam lietuvių medicinos terminijos formavimosi medycznej jest rzadkie (Сакаева 2017: 111; por. Соколова, Кириллова 2017; Бекишева, dane). Na podstawie dość obszernego zbioru źródeł (przeanalizowano 98 tekstów popularyzujących medycynę i tematykę zdrowotną, o różnej objętości i autorstwa różnych lekarzy, z końca XIX – początku XX wieku) wykryto zaledwie jedenaście terminów, których lekarze używali w więcej niż jednym znaczeniu medycznym. Ustalono, że granice niektórych terminów medycznych badanego okresu nie były bardzo ścisłe. Terminy te nie mają podstawowych cech właściwych terminom naukowym, na przykład precyzji; podlegają prawom żywego języka, ponieważ lekarze przejęli je właśnie z tego języka i zaczęli używać. Różne znaczenia medyczne terminów ujawniają się w pełni dopiero w kontekście lub podczas porównywania tych samych terminów użytych w różnych kontekstach. Można zatem zgodzić się ze stwierdzeniem, że kontekst ma duże znaczenie w rozpoznawaniu terminów wieloznacznych, ponieważ bez kontekstu trudno byłoby ustalić, w jakim znaczeniu termin został użyty. Według danych LKŽ medyczne znaczenia większości terminów, których lekarze używali w swoich tekstach popularyzujących medycynę, są znane w żywym języku; kalboje. Daugiareikšmiais medicinos terminais eina gyvosios kalbos žodžiai, ir tomis zostały one przejęte przez lekarzy z tego języka. Można zatem stwierdzić, że analizowane terminy nie oddaliły się jeszcze od żywego języka, a ich wieloznaczność powstała w procesie terminologizacji słów tego języka, innymi słowy, wieloznaczność terminów medycznych wywodzi się z wieloznaczności słów żywego języka. Z drugiej strony, użyte w tekstach z dziedziny medycyny, nie są już słowami żywego języka, lecz terminami. Zatem w procesie terminologizacji žėja. Tai paneigia teiginį, kad daugiareikšmiškumas terminologijoje yra paplitęs. Atliktas tyrimas paneigia teorinę įžvalgą, kad paprastos morfologinės ir darybinės sandaros terminas linkęs į daugiareikšmiškumą. Didesnė dalis aptartų wieloznaczne terminy medyczne są derywatami, a jeden z nich jest terminem złożonym. Zauważono, że w niektórych przypadkach ten sam termin w różnych znaczeniach medycznych stosował więcej niż jeden lekarz. Możliwe, że autorzy późniejszych tekstów, będący lekarzami, znali prace swoich kolegów i po prostu przejęli terminy wraz z ich znaczeniami. Pod względem ilościowej wieloznaczności w analizowanych tekstach dominuje wieloznaczność binarna, tj. terminy są najczęściej używane w dwóch różnych znaczeniach medycznych. Wieloznaczność tróji czteroczłonowa nie jest charakterystyczna. PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ 116 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Kokybinio daugiareikšmiškumo atžvilgiu būdingas vidudalykinis daugiareikšmiškumas, t. y. terminai skirtingomis medicininėmis reikšmėmis vartojami w obrębie jednej i tej samej dziedziny przedmiotowej (medycyny). Występują przejawy autorskiej polisemii. Zdarzają się bowiem przypadki, gdy użycie terminów w więcej niż jednym znaczeniu można uznać za zjawisko indywidualne lub przypadkowe. Jest to oczywiste również w tych przypadkach, gdy znaczenia medyczne terminów nie zostały odnotowane w LKŽ, dlatego można przypuszczać, że znaczenia te nadał terminowi lekarz (lekarze), który (którzy) użył (użyli) go w swoim tekście (swoich tekstach). Występujące terminy medyczne użyte w więcej niż jednym znaczeniu wskazują, że na początkowym etapie kształtowania się litewskiej terminologii medycznej niektóre pojęcia medyczne nie były jeszcze ustalone i skrystalizowane. Nie można byłoby zgodzić się ze stwierdzeniem, że termin polisemiczny nie jest terminem. Terminy omówione w początkowym etapie kształtowania się litewskiej terminologii medycznej należy uznać za terminy, ponieważ jasno nazywają konkretne pojęcia medyczne. SKRÓTY A – Aušra Art – Oracz BK – Kalendarz birżański BL – O złej chorobie albo syfilisie (francuski) ChA – Apie cholerą ir kaip nuo jos apsisaugoti ChK – Cholera i walka z nią Dž – Gruźlica Gdt – Lekarz GŽK – Jak przejawia się życie w ludzkim ciele KMŠK – Cholera, dżuma, tyfus i krwawa KU – Jak zachować się wiosną, latem, jesienią i zimą LB – Głos litewski LimpL – Limpamosios Ligos ir Kaip nuo jų išsisaugoti LytL – Lytiškos Ligos ir Kaip nuo jų apsisaugoti MG – Medycyna i przyroda NG – Lekarz domowy PP – Pierwsza pomoc w nieszczęśliwych wypadkach PM – Porady dla kobiet, które chcą być zdrowe RČ – Szczepienie przeciw ospie RP – Rūgštasai pienas prof. Mečnikov’o SG – Co robić, aby być zdrowym i długo żyć Artykuły / Articles 117 XIX a. pab. – XX a. pr. medicinos terminų daugiareikšmiškumo klausimu Svk – Zdrowie Šlt – Źródło U – Rolnik V – Varpas Vlt – Viltis VŽ – Vilniaus žinios ŽK – Kaip sutaisytas žmogaus kūnas ŽL – Žmonių ligos ŠALTINIAI [A. S.] 1906: Brud i zakażenie. – Lietuvos ūkininkas 19, 253–254. [A. V.] 1905: O durze brzusznym i jak się przed nim chronić. – Vilniaus žinios 118, 4. [A. V.] 1905: Co jeść zimą? – Vilniaus žinios 289, 3–4. [A. V.] 1909: Jak uchronić się przed zakażeniem tyfusem plamistym. – Šaltinis 10, 148–151. [A. V.] 1909: Kaip gydyties prakaitavimu? – Šaltinis 14, 212–215. [A. V.] 1905: Kaip privalo seni žmonės žiemą užlaikyti savo sveikatą? – Vilniaus žinios 286, 3. [A. V.] 1909: Z czego najczęściej ludzie umierają. – Šaltinis 1, 4–7. [A. V.] 1905: Wartość światła słonecznego dla zdrowia. – Vilniaus žinios 225, 4. [A. V.] 1915: Ta choroba nazywana po łacinie azaena faetido [...] (Pytania i odpowiedzi). – Gydytojas 1, 3. [B.] 1896: Co robić w przypadku oparzenia. – Ukininkas 17, 131. [B.] 1896: Jak leczyć choroby żołądka (brzucha) i jelit. – Ukininkas 4, 28–30. [Bendraitis] 1895: O wściekliźnie. – Ukininkas 21, 165–167. [D.] 1896: Jak postępować w przypadku tyfusu? – Ukininkas 24, 188–189. [daktaras A. V.] 1903: Dr. Fr. Esmarch. Pierwsza pomoc w nieszczęśliwych wypadkach, przełożył doktor A. V., Tylża. [Dr. A. V.] 1909: Jak powinien zachowywać się chory na gruźlicę i co robić, aby zdrowi się nią nie zarazili? – Šaltinis 20, 308–310; 21, 324–325. PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ 118 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII [Dr. A. V.] 1899: Patarmės moterims, kurios nori buti sveikos, pagal Zielčaka parašė Dr. A. V., Tylża [Dr. A. Vileišis] 1910: O cholerze i środkach zapobiegających jej. – Artojas 118, 65–66; 19, 69. [Dr. A. Vileišis] 1910: O wychowywaniu niemowląt. – Šaltinis 48, 756; 49, 772. [Dr. A. Vileišis] 1912: O lisninkach. Według dra Mankauskiego. – Artojas 37, 145–147. [Dr. A. [Dr. A. Vileišis] 1910: Apie maudymąsi atlapame ore. – Artojas 33, 125–126. Vileišis] 1913: Dane liczbowe dotyczące oświaty i umieralności dzieci w różnych krajach. – Šaltinis 46, 730. [Dr A. Vileišis] 1915: Błonica. – Gydytojas 3, 9–12. [Dr A. Vileišis] 1914: Jak powinien zachowywać się chory na gruźlicę i co robić, aby zdrowi się nią nie zarazili? – Gydytojas 8, 29–32. [Dr A. Vileišis] 1910: Jak należy pielęgnować zdrowe i chore oczy, Sejny. [Dr A. Vileišis] 1909: Jak należy pielęgnować zdrowe i chore oczy. – Šaltinis 39, [Dr A. Vileišis] 1918: Czym jest grypa i z czego powstaje? – Tėvynės sargas 34, [Dr A. 612–614; 46, 723–724; 49, 772–773. Vileišis] 1912: Jaka powinna być opieka nad chorymi dziećmi. – Źródło 17, [Dr A. Vileišis] 4–8. 1911: Walka z owadami (chrząszczami), roznosicielami chorób zakaźnych. – Źródło 6, 264–266. 62–63. [Dr A. Vileišis] 1913: Powietrze i klimat oraz ich znaczenie dla zdrowia człowieka. – 105–107; 28, 109–110; 32, 125–126. Artojas 27, [Dr A. Vileišis] 1910: Gruźlica płuc. – Artojas 28, 105. [Dr A. Vileišis] 1915: Świerzb albo ospa. – Gydytojas 2, 5–8. [Dr A. Vileišis] 1913: Rana syberyjska (karbunkuł). – Artojas 47, 186–188. [Dr A. Vileišis] 1911: Szkorbut. – Šaltinis 30, 351–352; 31, 364–365. [Dr A. Vileišis] 1908: Udzielanie człowiekowi pierwszej pomocy w przypadku zatrucia zwykłym tlenkiem węgla. – Šaltinis 45, 707–708. [Dr A. Vileišis] 1911: Woda. – Šaltinis 39, 459–461. [Dr E. Draugelis] 1918: Nowa choroba. – Tėvynės sargas 36, 13–14. Straipsniai / Articles 119 XIX a. pab. – XX a. pr. medicinos terminų daugiareikšmiškumo klausimu [Dr. F. Matulaitis] 1911: Džiova. Alkoholis, Chicago, Ill. [Dr J. Basanowicz] 1898: Medega musu tautiszkai vaistinykystai, parupino Dr. J. Basanowicz, atspauda isz „Dirvos“, Shenandoah. Pa. [Dr J. Basanavičius] 1913: Follikulinas kaipo pūrgatyvas (Nauji vaistai). – Medicina ir gamta 2, 20–21. [Dr. K. Grinius] 1921: Žmonių ligos. – Sveikata 1, 1–4; 2, 1–3. [Dr K. Jokantas] 1912: O gniciu zwłok. – Šaltinis 21, 328–329. [Dr K. Jokantas] 1912: Jak należy żywić dzieci od 3. roku życia. – Šaltinis 14, [Dr K. Jokantas] 1912: Śmierć. – Źródło 211–212. [Dr. K. Jokantas] 1910: Keletas žodžių apie bakterijas. – Artojas 15, 53–54; 25, 93–94. 20, 312–313. [Dr. K. Jokantas] 1912: Zamarznięcie i wychłodzenie. – Źródło 8, 116. [Dr.] 1897: Czerwonka czyli krwawa biegunka. – Ukininkas 9, 131. [Dr.] 1897: Krzywica czyli choroba angielska. – Ukininkas 12, 183. [D-r A. Medinietis] 1905: O wychowywaniu niemowląt. – Vilniaus žinios 19, 2–3. [Dr A. Sketeris] 1910: Gorączki (Tyfusy, Febry, łac. Typhus). – Sveikata 4, 1–8. [D-ras A. Sketeris] 1911: Kila (przepuklina). – Sveikata 11, 1–7. [Dr A. Sketeris] 1912: Czystość i zdrowie. – Pasiuntinys 5, 149–150. [Dr A. V.] 1909: Omdlenie i pierwsza pomoc. – Žemdirbys 12, 9–10. [d-r A. V.] 1904: O złej chorobie, czyli syfilisie (francuskim), opracował według dziełka d-ra M. Czlenowa d-r A. V., Tylża. [D-r A. V.] 1905: O cholerze i o tym, jak się przed nią uchronić. – Vilniaus žinios 77, 2–3. [D-r A. V.] 1905: O durze brzusznym i o tym, jak się przed nim uchronić. – Vilniaus žinios 118, 4. [D-r A. V.] 1905: Odpowiedź tym, którzy listownie proszą o przysłanie lekarstw dla chorych. – Vilniaus žinios 29, 3. [D-ras A. V.] 1907: Cholera ir kova su ja. – Vilniaus žinios 125, 2–3; 126, 2. [D-ras A. V.] 1907: Difteritas, Vilnius. [D-r A. V.] 1907: D-r Bor. Oks. Szczepienie przeciw ospie, przetłumaczył dr A. V. – Vilniaus žinios 133, 2. PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ 120 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII [Dr A. V.] 1907: Ivan Tarchanov. Kwaśne mleko prof. Miecznikowa. – Vilniaus žinios 101, 2; 102, 2; 103, 2; 104, 2; 105, 2; 108, 2. [Dr A. V.] 1902: Jak przejawia się życie w ciele człowieka?, opracował według Łunkiewicza D-ras A. V., Tilžė. [D-ras A. V.] 1906: Ligonių gydymas senovėje. – Vilniaus žinios 281, 1–2. [D-ras A. V.] 1905: Meningitis cerebrospinalis epidemica. – Vilniaus žinios 163, 3–4. [D-ras A. V.] 1905: Vaisių vertenybė iš pusės hygijenos. – Vilniaus žinios 192, 4. [Dr A. V.] 1909: Środki przeciw ukąszeniom komarów. – Žemdirbys 12, 10. [D-ras A. Vileišis, Dr. A. Vileišis] 1910: Ślepota, jej przyczyny i środki zapobiegawcze. – Artojas 39, 149–150. [D-ras A. Vileišis, Dr. A. Vileišis] 1918: Jaka powinna być opieka nad chorymi dziećmi. – Tėvynės sargas 21, 11; 26, 11–12. [D-ras A. Vileišis] 1912: O chorobie zwanej febrą. – Šaltinis 46, 727–728. [Dr-as A. Vileišis] 1914: O chorobie zwanej febrą. – Gydytojas 11, 62–64. [D-ras A. Vileišis] 1912: O świerzbie. – Šaltinis 49, 776. [D-ras A. Vileišis] 1918: O gruźlicy płuc. – Tėvynės sargas 7, 14–15. [D-ras A. Vileišis] 1908: O wypadaniu włosów. – Vilniaus žinios 8, 4. [D-ras A. Vileišis] 1908: Cholera. – Vilniaus žinios 154, 2–3; 155, 2–3; 159, 2–3; 160, [D-r A. Vileišis] 1907: Zęby i ich higiena. – Vilniaus žinios 217, 2. [D-r A. Vileišis] 1908: Gruźlica, jej przyczyny i rozwój. – Vilniaus žinios 96, 4; 2–3. 97, 3–4. [D-ras A. Vileišis] 1918: Kaip gyventi, kad sveikam būti. – Tėvynės sargas 4, 14–15; 5, 15. [d-r A. Vileišis] 1906: Jak zachować się wiosną, latem, jesienią i zimą, według D-ra Med. L. Volberga opracował d-r A. Vileišis, Wilno. [D-r A. Vileišis] 1905: Co robić, abyśmy byli zdrowi i długo żyli, przełożył z języka polskiego D-r A. Vileišis, Wilno. [D-r A. Vileišis] 1915: Czym jest grypa i z czego powstaje? Leczenie grypy. – Gydytojas 6, 22–24. Straipsniai / Articles 121 XIX a. pab. – XX a. pr. medicinos terminų daugiareikšmiškumo klausimu [dr A. Vileišis] 1915: Choroby zakaźne i Jak się przed nimi uchronić?, napisał dr A. Vileišis, Kowno. [Dr A. Vileišis] 1924: Lekarz domowy. Krótki opis najprostszych chorób i ich leczenie, drugie poprawione wydanie, Kowno. [Dr A. Vileišis] 1908: Lekarz domowy: Krótki opis najgorszych chorób i najgorszych lekarstw w walce z nimi: / Cz. 1. O chorobach ludzi i ich leczeniu, opracował Dr A. Vileišis, Sejny. [Dr A. Vileišis] 1913: Powietrze i klimat oraz ich znaczenie dla zdrowia człowieka, Sejny. [Dr A. Vileišis] 1918: Róża. – Tėvynės sargas 10, 14. [D-r A. Vileišis] 1912: Zimne nogi – [D-ras A. Vileišis] 1914: Sveikatos dalykai. Apie žmogaus džumą. – Šaltinis 29, 435–437. przyczyna różnych przeziębień. – Šaltinis 1, 11. [D-r F. Antaniukas] 1895: Co robić, aby być [D-ras A. Vileišis] 1910: Tikrieji raupai (rauplės). – Artojas 12, 42–43. [D-ras E. D.] 1915: Užkrečiamosios ligos. – Viltis 70, 2–3. zdrowym i długo żyć, przełożył z języka polskiego D-r F. Antaniukas, Tylża. [D-r F. Matulaitis] 1915: Choroby weneryczne i jak się przed nimi uchronić, napisał D-r F. Matulaitis, drugie, przejrzane i poprawione wydanie, So Boston, Mass. [D-r K .Grinius]1910: Ospa (łac. Variola vera). – Sveikata 8, 1–8.まракեց.]}*Толуқмилаҭ♀♀♀ }]} birnäOops? Let's produce valid JSON. translations [D-ras K. Grinius] 1911: O chorobie malarii. – Sveikata 2, 1–5. [D-ras K. Grinius] 1911: O głuchocie. – Sveikata 8, 1–5. [D-ras K. Grinius] 1910: O onanizmie. – Sveikata 12, 1–6. [D-ras K. Grinius] 1909: Błonica. – Sveikata 6, 1–8. [D-ras K. Grinius] 1910: Grypa (Irmėdė, Kaulaligė). – Sveikata 11, 1–5. [D-ras K. Grinius] 1910: Krztusiec (Wielki Kaszel, łac. Pertussis albo Tussis Convulsiva). – Sveikata 7, 1–8. [D-ras K. Grinius] 1910: Padaczka (Epilepsia). – Sveikata 1, 1–8. [D-ras K. [D-ras K. Grinius] 1910: Reumatizmas. – Sveikata 5, 1–8. Grinius] 1911: Syfilis i „606“. – Sveikata 1, 1–8. [D-ras K. Grinius] 1909: Szkarlatyna. – Sveikata 4, 1–8. [D-ras K. Grinius] 1909: Odra (Jedra, Blusinės; łac. Morbilli). – Sveikata 5, 1–8. PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ 122 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII [D-ras K. Grinius] 1911: Rzeżączka. – Sveikata 3, 1–7. [D-ras K. Grinius] 1921: Choroby ludzkie, Kowno. [D-ras K. Grinius] 1920: Choroby ludzkie. – Sveikata 5–6, 1–4. [D-ras K. Jokantas] 1910: Do czego potrzebne są łaźnie. – Šaltinis 44, 694. [D-ras med. P. Avižonis] 1920: Walka z chorobami zakaźnymi, Raseiniai. [D-ras P. Avižonis] 1913: Ślepota i jaglica na Litwie. – Lietuvių tauta 2(2), 181–190. lendorius na rok 1911, Brooklyn, N. Y., 62–66. [D-r S. Matulaitis] 1913: Litewska terminologia anatomiczna, fizjologiczna, patologiczna oraz chemiczna. – [D-ras P. Avižonis] 1907: Keletas žodžių apie šundaktarius. – Vilniaus žinios 185, 2–3. [Dr-as P. Avižonis] 1911: Pasigelbėjimas nelaiminguose atsitikimuose. – Ūkiškasis kaMedicina ir gamta 2, 9–12. [D-r V. A.] 1901: Krótka rozprawa o chorobach zakaźnych i o tym, jak się przed nimi bronić, napisał D-r V. A., Tylża. [Draugaitis] 1891: Apie rauples. – Ukinįkas 2, 77–84. [D-ra P. Avižonisa] 1913: Ślepota i jaglica na Litwie: referat wygłoszony na powszechnym zebraniu Litewskiego Towarzystwa Naukowego w 1912 r., odbity z „Lietuvių tautos”, [Drs. J. Bs.] 1883: Keli źodźei apie kolerą. – Auszra 4, 110–113; 5, 138–143. [G. K.] 1892: Kaltunas (lotyniszkai Plica polonica). – Ukininkas 1, 18–21. Wilno. [Lekarz K. J., Dr K. J.] 1913: Długość życia człowieka. – Vadovas 16, 62, 158– 173; 16, 63, 274–281. [Lekarz] 1896: Szkarlatyna. – Ukininkas 20, 153–156. [Sługa Hygiējosa] 1889: Hygiēna. I. Herbata. – Varpas 1, 8–9. [Sługa Hygiējosa] 1889: Hygiēna. III. Tytoń. – Varpas 3, 40–41; 4, 60–61; 8, 120. [Hygiėnos tarnas] 1895: Alkohol i alkoholizm. – Varpas 9/10, 155–157. [J. S. Kůksztis] 1885: Hipnoskop. – Auszra 10/11, 319–325. [J. Slibinas] 1892: Błonica, dławica, angina szyjna (po łacinie – diphtheritis). – Ukinįkas 8, 293–297. [J. Slibinas] 1892: Francuzligė albo choroba weneryczna (po łacinie – syphilis). – 230–237. Ukinįkas 6/7, [J. Szl.] 1885: Ar kenkia rukymas tabako. – Lietuwiszkasis Bałsas 2, 6–7. Straipsniai / Artykuły 129 XIX a. pab. – XX a. pr. medicinos terminų daugiareikšmiškumo klausimu Соколов М. М., Кириллова Татьяна Сергеевна 2017: Полисемия в медицинской терминологии. – Современная наука теоретический и практический взгляд: материалы Международной научно-практической конференции, Москва: Перо, 86–89. Dostęp w internecie: https://www.elibrary.ru/download/ elibrary_32441316_75564706.pdf. Суперанская Александра Васильевна, Подольская Наталия Владимировна, Васильева Наталия Владимировна 1989: Общая терминология: Вопросы теории, Москва: Наука. Татаринов Виктор Андреевич 1996: Теория терминоведения 1: Теория термина история и современное состояние, Москва: Московский лицей. Татаринов Виктор Андреевич 2006: Общее терминоведение: энциклопедический словарь, Москва: Московский Лицей. Трегубов Андрей Николаевич 2011: Полисемия: проблемы и пути возможного решения. – Знание. Понимание. Умение 1, 179–183. Prieiga internete: https:// elibrary.ru/download/elibrary 163555333 55116403.pdf [žiūrėta 2020-07-31]. Ходакова Анастасия Генадьевна 2009: Полисемия термина как следствие полисемии его общеупотребительного источника. – Научный вестник Воронежского государственного архитектурнр-строительного университета. Серия: Современные лингвистические и методико-дидактические иследования 12, 120–129. Dostęp online: https://elibrary.ru/download/elibrary__12993086_85482613.pdf [dostęp: 2020-07-31]. Шетле Тайбат Владимировна 2009: Полисемия и омонимия в терминологии (на примере англоязычных терминов банковского дела). – Известия высших учебnych заведений. Паволжский регион. Nauki humanistyczne 3(11), 104–111. Dostęp online: https://cyberleninka.ru/article/n/polisemiya-i-omonimiya-v-terminologiina-primere-angloyazychnyh-terminov-bankovskogo-dela/viewer [dostęp: 2020-08-08]. PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ 130 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII On Polysemy of Medical Terms of Late 19th – Early 20th Century PODSUMOWANIE Artykuł omawia polisemiczne terminy medyczne używane przez lekarzy litewskich w publikacjach medycznych i dotyczących ochrony zdrowia, napisanych w popularnonaukowym stylu pod koniec XIX wieku i na początku XX wieku. It was found that polysemous terms were not very common at the initial stage of the kształtowanie się litewskiej terminologii medycznej – spośród dość dużej liczby źródeł (przeanalizowano 98 publikacji medycznych o różnym zakresie i różnych autorów/lekarzy), only eleven terms used in multiple meanings were found, e.g., veidas “facies” and “zygoma”, pilvas “venter” and “gaster”, pilvelis “ventriculus” and “gaster”, nosis “nasus” and „naris”, kruvinas viduriavimas „dysentheria” i „diarrhoea cruenta”, drugys „malaria” i „febris intermittens”, dusulys „dyspnoea” i „asthma bronchiale”, vabalėlis „parasitus” i „microbium”, sėkla „ligų užuomazga” i „sperma”. Ustalono, że granice niektórych terminów medycznych z analizowanego okresu nie były ściśle określone. Postępowały zgodnie z prawami języka ogólnego, ponieważ sami lekarze zaczerpnęli je z tego języka. Różne znaczenia medyczne terminów ujawniają się w pełni dopiero w kontekście lub wtedy, gdy porównuje się te same terminy użyte w różnych kontekstach. Słowa języka ogólnego, którym lekarze nadali różne znaczenia, są używane jako polisemiczne terminy medyczne. W konsekwencji omawiane terminy nie oddaliły się jeszcze od języka ogólnego, a ich polisemia wywodziła się z niego w procesie terminologizacji lub, innymi słowy, polisemia terminów medycznych wywodziła się z polisemii słów języka ogólnego. Z drugiej strony, gdy są używane w tekstach medycznych, nie są już słowami języka ogólnego, lecz terminami. Możemy zatem stwierdzić, że polisemia zmniejsza się w miarę podążania drogą terminologizacji. Zaprzecza to twierdzeniu, że polisemia jest powszechna w terminologii. The study rejects the theoretical insight that the term of simple morphology and formation is prone to polysemy. A greater part of the medical terms in question are derywaty, z których jeden jest terminem złożonym. Zaobserwowano, że w niektórych przypadkach kilku lekarzy używało tego samego terminu medical meanings. It is likely that the authors/doctors of later texts were familiar with the w różnych pracach swoich kolegów i po prostu przejmowało te terminy wraz z przypisanymi im znaczeniami. W analizowanych tekstach dominuje polisemiczność binarna, tj. terminy są zwykle używane w dwóch różnych znaczeniach medycznych. Polisemia ternarna i kwartarna nie jest characteristic feature, though isolated cases of such polysemy were found as well. Straipsniai / Articles 131 XIX a. pab. – XX a. pr. medicinos terminų daugiareikšmiškumo klausimu Terminy są używane w różnych znaczeniach medycznych w obrębie tej samej dziedziny przedmiotowej (medycyna). Zidentyfikowano pewne przejawy tak zwanej polisemii autorskiej. Istnieją przypadki, w których użycie terminów w wielu znaczeniach można uznać za zjawisko indywidualne lub przypadkowe. W takich przypadkach często zdarza się, że znaczenia medyczne terminów nie są ustalone w litewskim słowniku akademickim, możemy zatem założyć, że lekarz lub lekarze używający danego terminu w tekście lub tekstach przypisali mu te znaczenia według własnego uznania. Okazjonalne używanie terminów medycznych w kilku znaczeniach pokazuje, że na początkowym etapie kształtowania się litewskiej terminologii medycznej pewne pojęcia medyczne nie były jeszcze ustalone i skrystalizowane. Nie można poprzeć teoretycznego założenia, że terminy polisemiczne nie powinny być uznawane za terminy. Omawiane terminy medyczne należy uznać za terminy, ponieważ wyraźnie wskazują konkretne pojęcia medyczne. Nadesłano 7 września 2020 r. PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]