Keletas galimų vengrų kalbos skolinių lietuvių kalboje

Straipsniai / Articles 79 ARANKA LACZHÁZI Uniwersytet Lorando Ėtvėšo Kierunki badań naukowych: kontakty języków bałtyckich i innych języków, zapożyczenia leksykalne. DOI: doi.org/10.35321/all83-04 KILKA MOŻLIWYCH WĘGIERSKICH ZAPOŻYCZEŃ JĘZYKOWYCH W JĘZYKU LITEWSKIM Niektóre potencjalne zapożyczenia z węgierskiego do litewskiego ADNOTACJA W artykule omówiono leksemy języka litewskiego, które są pochodzenia węgierskiego lub zostały zapożyczone z innych języków za pośrednictwem języka węgierskiego. Większość tych leksemów weszła do języka litewskiego w XVI–XVIII wieku, najczęściej pośrednio, za pośrednictwem języka polskiego, rzadziej niemieckiego, białoruskiego lub rosyjskiego. Zapożyczone wyrazy tworzą grupy tematyczne, które odzwierciedlają ówczesne historyczno-kulturowe związki Węgier i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Do takich grup należą na przykład terminy związane ze sprzętem wojskowym i ubiorem żołnierzy, a także nazwy określonych produktów i towarów sprowadzanych z byłego Królestwa Węgier do WKL. W wielu przypadkach stwierdza się zmianę znaczenia zapożyczenia. Należy zauważyć, że tylko niewielka część tych leksemów jest odnotowywana we współczesnym literackim języku litewskim, ponieważ terminy te są zazwyczaj archaizmami, wyrazami już nieużywanymi lub dialektyzmami. SŁOWA KLUCZOWE: języki WKL, Węgrzy w WKL, kontakty językowe, zapożyczenia leksykalne, zapożyczenie z języka węgierskiego. ADNOTACJA Artykuł ma na celu dokonanie przeglądu litewskich słów, które uznaje się za pochodzenia węgierskiego lub które mogą być pośrednio związane z językiem węgierskim. Większość tych leksemów zapożyczono za pośrednictwem języka polskiego, rzadziej niemieckiego, białoruskiego lub rosyjskiego w XVI–XVIII wieku. Należą one do określonych grup tematycznych, takich jak terminy wojskowe, nazwy elementów umundurowania wojskowego lub nazwy produktów importowanych do Wielkiego Księstwa ARANKA LACZHÁZI 80 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Litewskiego z dawnego Królestwa Węgier. W wielu przypadkach można zaobserwować znaczną zmianę semantyki leksemów. Warto zauważyć, że tylko niewielka liczba tych leksemów jest znana i używana we współczesnym standardowym języku litewskim, ponieważ słowa te należą raczej do leksyki dialektalnej lub historycznej. KEY WORDS: Grand Duchy of Lithuania, Hungarians in the Grand Duchy of Litwa, kontakty językowe, zapożyczenia leksykalne, zapożyczenia z Hungarian. WSTĘP W opublikowanym w 2016 roku Słowniku polonizmów języka litewskiego Rolanda Kregždžisa (dalej PŽ) autor wskazuje 28 słów języka węgierskiego (s. 286), które na różne sposoby można wiązać z odpowiednimi leksemami języka litewskiego, tj. słowa węgierskie są odnotowywane jako możliwe źródła polonizmów. Słownik ten, jak wiadomo, jest pierwszym wyczerpującym etymologicznym słownikiem języka litewskiego, w którym szeroko omawia się takie przypadki i w którym poświęca się wiele uwagi leksemom języka litewskiego pochodzenia węgierskiego lub zapożyczonym za pośrednictwem języka węgierskiego. Z drugiej strony rozpowszechnianie się słów węgierskich w językach bałtyckich było przedmiotem badań w pracach węgierskich językoznawców (Hollós 1998; Laczházi 2003; Tóth 2003, 2007, 2016a, 2018). Wiele pisano również o elementach leksykalnych pochodzenia węgierskiego w języku polskim (Wołosz 1989, 1991–1992), rosyjskim (Hollós 1996) i białoruskim (Zoltán 2005, 2006). Po zapoznaniu się z wnioskami wszystkich wymienionych badań można zauważyć, że analiza słów pochodzenia węgierskiego w języku litewskim przynosi interesujące wyniki, przegląd materiału pozwala uwydatnić specyfikę tej leksyki, a badania litewskich i węgierskich językoznawców częściowo potwierdzają, a częściowo także wzajemnie uzupełniają i precyzują swoje ustalenia. W niniejszym artykule porównuje się i podsumowuje dane badaczy węgierskich oraz PŽ i innych etymologicznych słowników języka litewskiego. Z punktu widzenia interesujących nas leksemów najważniejsze z nich są reprezentujący leksykę starolitewskich zabytków piśmiennych Altlitauisches etymologisches Wörterbuch (ALEW) oraz uzupełniony o najnowsze dane Słownik etymologiczny języka litewskiego (SEJLe). W językach litewskim, a także łotewskim, występuje niemało internacjonalizmów wywodzących się z języka węgierskiego. Są to przede wszystkim nazwy kulinarne lub inne określenia związane z węgierską kulturą etniczną, na przykład gulasz, tokaj, czardasz (łot. gulašs, tokajietis, čardašs) itp. Te zapożyczenia-internacjonalizmy szeroko omawiają węgierscy językoznawcy Atila Hološ (Hollós 1998) i Silardas Totas (Tóth 2003), dlatego w niniejszym artykule nie są one analizowane. Uwaga skupia się na rozprzestrzenianiu się słów pochodzenia węgierskiego uwarunkowanym historycznym i kulturowym kontekstem Wielkiego Księstwa Litewskiego w XIV–XVII wieku. Artykuły / Articles 81 Keletas galimų vengrų kalbos skolinių lietuvių kalboje Na podstawie badań historyczki Raimondy Ragauskienė (Ragauskienė 2008; Ragauskas, Ragauskienė 2018)1, w omawianym okresie Węgrzy na Litwie stanowili stabilną mniejszość, zajmującą pod względem liczebności 5. lub 6. miejsce wśród mieszkańców Europy Zachodniej. Przybyli oni do Wielkiego Księstwa Litewskiego z przyczyn politycznych lub ekonomicznych, a także z powodu intensywnych (i szczególnie nasilonych za panowania Stefana Batorego) kontaktów kulturalnych i handlowych (Ragauskienė 2008: 29). Niemniej jednak o mų leksemų taip pat yra paplitusios lenkų ir (ar) baltarusių kalbose (žr. Wołosz bezpośrednich kontaktach języka węgierskiego i litewskiego można jedynie ostrożnie przypuszczać. Większość w niniejszym artykule analizuje1989, 1991–1992; Zoltán 2005), zatem do języka litewskiego mogły one trafić również z tych języków albo równolegle z obu. SŁOWA POCHODZENIA WĘGIERSKIEGO LUB ZAPOŻYCZONE ZA POŚREDNICTWEM JĘZYKA WĘGIERSKIEGO W JĘZYKU LITEWSKIM Poniżej w porządku alfabetycznym omówiono poszczególne zapożyczenia. Część z nich ma pochodzenie węgierskie i niewątpliwą etymologię węgierską. Inne zostały zapożyczone z innych języków za pośrednictwem języka węgierskiego. W takich przypadkach o pośrednictwie języka węgierskiego świadczą zazwyczaj specyficzne zmiany fonetyczne lub – częściej – semantyczne. Leksykalne warianty fonetyczno-morfologiczne i znaczenia podawane są na podstawie danych Elektronicznej wersji Słownika języka litewskiego (LKŽe). W przypadkach, gdy etymologia wyrazu nie budzi wątpliwości, dane słowników języka litewskiego przedstawia się krótko, wskazując podstawowe litewskie formy wyrazu, znaczenia, drogę zapożyczenia oraz bardziej szczegółowe źródło opisu. W miarę możliwości podaje się czas najwcześniejszego znanego poświadczenia leksemu w źródłach pisanych (rok, wiek). Szerzej komentowane są tylko te etymologie, które należy uzupełnić o dane języka węgierskiego, pozwalające rozważyć alternatywny wariant etymologii. Znak zapytania stawia się przed tymi wyrazami, których związek z językiem węgierskim, choć zakładany przez niektórych autorów, budzi wątpliwości. aidùkas ‘strażnik, sługa pana’ < le. ajduk / hajduk 1564; 1. ‘żołnierz oddziału węgierskiej piechoty; 2. ‘węgierski policjant’; 3. ‘rabuś’ < węg. hajdú, [lm.] hajdúk (forma imiesłowowa czasownika hajt ‘pasć’; pierwotne znaczenie w języku węgierskim 1 Oprócz badań R. Ragauskienė w litewskiej i polskiej historiografii omawiano poszczególne kwestie roli Węgrów w WKL, na przykład niektóre aspekty udziału Węgrów w wojsku Wielkiego Księstwa Litewskiego, wpływ mody węgierskiej, „okres węgierski” od końca XVI do początku XVII w. w powiecie birsztońskim, tam grafijas. Szerzej zob. Ragauskienė 2008: 21. tikrų asmenų, kaip antai, Stepono Batoro, Kasparo Bekešo, liutnininko Valentino Bakfarko bio- ARANKA LACZHÁZI 82 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII w języku oznaczało ‘pasterz’); eidukas „taki żołnierz oddziału piechoty, artylerzysta”. Słowo poświadczone jest także w porównaniach, na przykład: Ein kaip eidukas, lek kaip aitvaras; ein kai eidukas (szybko), stov kai stiebas (stoić jak tyka) (Vosylytė 1985: 68). Wojciech Smočiński dostrzega tu znaczenia „diabła, złego ducha” (SEJLe: 9). W LKŽe słowo uznaje się za zapożyczenie pochodzenia słowiańskiego, natomiast formę eidukas w ALEW wiąże się z czasownikiem eiti (ALEW I: 260). Ta ostatnia etymologia jest, jak się uważa, niewiarygodna z powodu pominięcia paralel w językach polskim i białoruskim, por. białor. hajduk 1568, r. Litewscy hajducy 1582, hajduk reikšmės yra: 1. ‘samdomas kareivis Stepono Batoro kariuomenėje’; 2. ‘samdo1745, ukr. гайдуки 1582. Wspólną masą tych słów jest żołnierz’; 3. ‘sługa ubrany w węgierski mundur’. W językach polskim i rosyjskim oznacza także ‘rozbójnika’ (Hollós 1996: 24), w języku rosyjskim ‘wysokiego człowieka’, ‘bezczelnego, bezwstydnego człowieka’ oraz ‘niespokojne zwierzę’ (Аникин 2015: 321–323). antãlikas ‘mała beczka do cedzenia piwa’ < le. antałek < węg. ántalag < átalag, antalag ‘beczka, drewniane naczynie; beczka na wino o pojemności 10–30, czasem 75 litrów’. W języku polskim od XVII w. poświadczone jest słowo antałek ‘mała beczka na wino lub piwo’, a jeszcze wcześniej nazwiska Jantułek 1608, Antałkowicz 1683 (Wołosz 1989: 226). Por. białorus. антелокъ ‘t. p.’ W 1583 roku wywodzony bezpośrednio z języka węgierskiego (Булыка 1980: 155), jednak ze względu na niezgodności fonetyczne tej formy nie można uznać za źródło litewskiego wyrazu (PŽ: 19; SEJLe: 37). Rozpowszechnianie się wyrazu wiąże się z intensywnym handlem winem węgierskim w Europie Wschodniej, natomiast zmiana znaczenia (związana z przeznaczeniem beczki) wskazuje na adaptację terminu w języku litewskim. ? arendà ‘dzierżawa’ (także arendavoti ‘dzierżawić’, arendõrius, areñdorius ‘dzierżawca’) < st. niem. arenda ‘dzierżawa’, arendować ‘dzierżawić’, arendarz ‘dzierżawca’ < węg. árenda ‘dzierżawa’ < st. fr. arender, arenter ‘dzierżawić, wynajmować’ < łac. arrendare ‘dzierżawić’, renda, renta ‘dzierżawa’. W języku litewskim leksem poświadczony jest od 1600 roku; mógł zostać zapożyczony również z języków wschodniosłowiańskich (dokąd trafił z języka polskiego), por. st. ros. аренда, białorus. арэнда ‘dzierżawa’, арэндаръ ‘dzierżawca’ XVI w. (ALEW I: 54). Zdaniem Andžejausa Bankovskiego słowo to jako termin prawny na Węgrzech, a później także w Polsce, stosowała i rozpowszechniała administracja francuskiego pochodzenia dynastii Andegawenów (Anjou), władającej Węgrami od 1301 do 1399 roku, a Polską od 1370 roku (BES I: 15). ? bardšius 1. ‘topór z długim trzonkiem (broń wojenna)’ 1620; żeleziec’ 1870; 2. ‘stępione jakieś narzędzie (topór, nóż, kosa)’; 3. ‘przedmiot wystający nie na swoim miejscu (kij lub coś innego)’; 4. ‘duży człowiek’; 5. ‘kiepskie zwierzę’; bartšius ‘siekiera z długim trzonkiem’ (LKŽe; ALEW I: 18), por. węg. bárd ‘siekiera z długim trzonkiem’. Straipsniai / Articles 83 Keletas galimų vengrų kalbos skolinių lietuvių kalboje Słowo o podobnym znaczeniu poświadczone jest w językach polskim (bardysz ‘siekiera z długim trzonkiem’), rosyjskim (бéрдш, бaрдыш ‘to samo’), białoruskim (бардышъ, бардишъ [бердышъ] ‘to samo’). Litewskie słowo ze względu na miejsce akcentu w ALEW i SEJLe (SEJLe: 116) wywodzone jest z języków wschodniosłowiańskich. W PŽ uznawane jest za polonizm i wiązane z pol. bardysz (berdysz) ‘siekierokosa, dawna broń’, wywodzącym się albo z łac. barducium ‘siekiera bojowa’ < gr. βαρδούκιον ‘kij, szpada’ < p. sł. *bordy ‘siekiera’< germ. *barde ‘t. p.’, albo z węg. bárd 1272 ‘siekiera’ < śr.-w.-niem. barta ‘siekiera, topór bojowy’ (EWUng I: 82). Również inni autorzy wywodzą nas palaiko vengrų kalbininko Andrašo Zoltano etimologijos aiškinimą, kuris polskie bardysz (berdysz) z języka węgierskiego (por. BES I: 41; Stachowski 2002: 47). W przeciwieństwie do wspomnianych wersji Aleksander Anikile. bardysz (berdysz) wywodzi z ros. бaрдыш < ? germ. barde i odrzuca wiązanie tego słowa z węg. bárd możliwość (Аникин 2003: 107–108; Zoltán 1978)2. bèkešas ‘ciepłe wierzchnie zimowe okrycie, krótsze niż płaszcz’ (LKŽe), por. węg. bekecs / Bekes. Nazwa odzieży powstała od nazwiska sprzymierzeńca Stefana Batorego, Kaspara Bekeša (węg. Bekes lub Békés, pol. Kasper Bekiesz), w języku polskim: bekieszka 1586 > bekiesza (co do derywacji por. pol. batorówka ‘pewien rodzaj szabli; pewien rodzaj czapki’ od nazwiska Batorego, pol. węgierka ‘taka kurtka’ od Węgier ‘Węgier’). Z języka polskiego zapożyczone białor. бекешка 1599, ros. бекéш 1789, бекéша, бекéшка 1854 (Аникин 2003: 56–57). Węgierskie bekecs < bekes ‘krótkie wierzchnie okrycie’ poświadczone jest dopiero od XVIII w.; w tym znaczeniu zostało zapożyczone z języka polskiego (EWUng I: 92; Киш 1963: 48–52; Hollós 1996: 16–17; Bojtár 2015). Litewskie bèkešas może być zapożyczone z języka polskiego (pol. dial. bekiesz; PŽ: 230) albo z języka białoruskiego. Ponieważ miejsce akcentu litewskiego słowa pokrywa się z akcentem polskim i węgierskim, a nie z akcentowanymi formami wyrazów języków wschodniosłowiańskich, w niniejszym artykule bardziej skłania się ku wywodzeniu tego słowa właśnie z języka polskiego. Miejsce akcentu mogło być uwarunkowane wpływem języka węgierskiego (węgierska wymowa nazwiska Bekešas – akcentowana pierwsza sylaba), jednak pojawienie się wyrazu pospolitego od nazwy własnej niewątpliwie należy wiązać z językiem polskim. 2 Główne argumenty A. Zoltána są następujące: 1. z st. węg. formy bárdos szekerce (dosłownie: topór z berdyszem), uważanej przez niektórych autorów za źródło le. bardysz, nie można fonetycznie wyjaśnić zastąpienia węgierskiego przyrostka przymiotnikowego -os polskim -ysz (por. węg. Rák-os > le. rok-osz itd.); 2. le. bardysz jest poświadczony znacznie później (w XVII w.) niż ros. бaрдыш (w XV w.), ponadto wyraz ten w języku polskim oznacza broń używaną właśnie przez żołnierzy moskiewskiej Rusi, która zresztą pod względem kształtu i sposobu użycia wyraźnie różni się od lekkiej broni oznaczanej przez łac. barducium < gr. βαρδούκιον (Zoltán 1978: 425–426). A zatem kierunek zapożyczenia polski → rosyjski jest niemożliwy, proces przebiegał w przeciwnym kierunku. ARANKA LACZHÁZI 84 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII čižmà „męska skarpeta” < le. ciżma, czyżma „taki rodzaj obuwia, półbuty” < węg. csizma „but z cholewą” < serb.-chorw. čȉzma „but” < tur. çizme „but” (PŽ: derẽšis 46). „koń maści dereszowatej (kasztanowej) z białą sierścią, zwierzę pręgowane”; derẽšas, derẽšius „t. p.” < le. (dial.) deresz, dereś 1. ‘kasztanowaty koń’; 2. ‘człowiek siwiejący’; 3. ‘słaby napój (piwo, miód pitny, wino)’ < węg. deres 1. ‘człowiek osiwiały, siwiejący’ 1291; 2. ‘koń o sierści dereszowatej (kasztanowatej) i białej’1591 (Wołosz 1989: 247– 248; PŽ: 275; EWUng I: 254). Por. też białorus. дэраш (Zoltán 2006: 500). dalmõnas ‘kieszeń’, delmõnas 1. ‘kieszeń’; 2. ‘portmonetka’, delmonnis ‘kieszonkowy’, delmõnpiningiai ‘kieszonkowe’, delmõnvagis ‘kieszonkowiec’ (LKŽe). Por. także w źródłach XX w.: z pustą kieszenią wrócisz; podobno miał on zagrabić „do kieszeni” pieniądze prenumeratorów (DLKT). Słowo ma pochodzenie tureckie, por. dolama XIV w., dolaman XIV–XVI w., dolman 1554–1555, doloman 1615 ‘taki strój tureckich żołnierzy, szeroki płaszcz’ (Hollós 1996: 29). W tym znaczeniu rozpowszechniło się w wielu językach europejskich, na przykład niem. Dolman około 1500 roku, Doliman, ang. Dolyman 1585, Doliman 1872 ‘damskie okrycie / płaszcz z szerokimi rękawami’, ros. доломан 1658 ‘długie okrycie, płaszcz; szeroka odzież damska’, łot. dołoman 1543, dołman, dołaman ‘damskie okrycie / płaszcz z szerokimi rękawami’, biał. долoманъ 1516 ‘t. p’. Znaczenie ‘kurtka huzarska’ pojawiło się w języku węgierskim i jest również poświadczone we wspomnianych już językach: ang. Doliman 1883, ros. долман 1741, łot. dołman, dołaman ‘węgierski kaftan’, białorus. долoманъ 1516 (Hollós 1996: 28–31; Wołosz: 248–249). Litewskie słowo wywodzi się z niem. dołman lub białor. долман (LKŽe; PŽ: 49), lub z ros. долман, долoман (SEJLe: 241). Pod względem fonetyczno-morfologicznym etymologie te są całkowicie przekonujące, jednak wątpliwości budzi niezgodność semantyczna. Ponieważ litewski delmonas / dalmonas jest poświadczony w źródłach (słownikach) Małej Litwy oraz w gwarach tego regionu, możliwe, że jo patekti iš vokiečių kalbos, ir semantikos kitimas galėjo įvykti būtent Mažioprzedostał się do języka litewskiego za pośrednictwem gwar litewskich. Na wpływ języka niemieckiego wskazują również wspomniane wyrazy złożone kalkės: delmõnpiningiai, por. niem. Kieszonkowe, delmõnvagis, por. wok. Kieszonkowiec. Uważa się, że dane etnograficzne pozwalają zrozumieć rozwój semantyki: delmonas / dalmonas to element stroju kobiet z Małej Litwy: ozdobna (haftowana, wyszywana koralikami, często ozdobiona inicjałami właścicielki) kieszeń, którą przywiązuje się do pasa. Podobną kieszeń nosiły także kobiety estońskie, fińskie, norweskie i szwedzkie, jos pavadinimas šiose kalbose yra ‘kišenė’ arba ‘maišelis’ (Matulionienė 2015). Artykuły / Articles 85 Keletas galimų vengrų kalbos skolinių lietuvių kalboje Zatem geograficzne rozpowszechnienie tego desygnatu również pozwala wiązać to słowo bardziej z językiem niemieckim niż z językami słowiańskimi. W pruskiej odmianie języka niemieckiego Dolman jest poświadczony wyłącznie jako nazwa kurtki huzarskiej (PW: 1171). Pułki węgierskiej lekkiej kawalerii, huzarów, w XVI– XVIII w. służyły w armiach różnych państw europejskich, w tym także w Prusach. Służący za granicą węgierscy huzarzy zawsze nosili charakterystyczny dla nich ozdobny mundur węgierski. Ważnym elementem tego munduru była bogato zdobiona sakiewka-kieszeń wisząca przy pasie, na której początkowo wyszywano inicjały właściciela pułku, a później władcy (Báti Berkó: 26). Wygląd tej husarskiej sakiewki i litewskiego delmonu jest bardzo podobny. Dlatego, chociaż sama moda noszenia kieszeni przywiązywanej do taśmy była rozpowszechniona w całej Europie, a więc także w regionie bałtyckim, uważa się, że litewska nazwa tej kieszeni może być związana z mundurem husarskim. Husarzy nosili swoją „kieszeń” razem ze specjalnym husarskim kaftanem – delmonem (węg. dolmány, niem. Dolman), dlatego – wskutek stałego używania obu realiów razem – nazwa kaftana mogła zostać przeniesiona na określenie kieszeni. germkas ‘zbrojny’ < le. giermek 1500 ‘węgr. s. < węg. gyermek ‘dziecko’ (ALEW I: 315; PŽ: 310). W znaczeniu ‘giermek’ wyraz ten został zapożyczony także do języka białoruskiego: кгермекъ 1567, кгермокъ od początku XVII wieku (Wołosz 1989: 254). W języku litewskim jest poświadczony jedynie w piśmiennictwie XVI–XVII wieku (Bezzenberger 1877: 284; LKŽe). eidukas zob. aidùkas ? kabõtas ‘taka odzież’; kóbotas ‘bezrękawnik, ciepła damska odzież, kamizelka’. W LKŽe to słowo ilustrowane jest danymi ze słowników Małej Litwy z XVIII w. oraz z piśmiennictwa XVII–XIX w. i kwalifikowane jako polonizm. Za polonizm uważa je również PŽ, por. le. kabat XV w. 1. ‘wierzchnie okrycie męskie i damskie, bluza’; 2. ‘kaftan bezpieczeństwa’; 3. ‘koszula, w którą ubierano skazanych na spalenie na stosie’; 4. ‘bluza wojskowa’; i in. ; lit. kabãčikas 1. ‘bezrękawnik’; 2. ‘znoszona, już nienowa, sfatygowana spódnica’ < le. dial. kabacik / kabaćīk ‘rozpinana odzież; damska bluzka; damskie półkożuszki’ (PŽ: także węgierska: węg. kabát ‘płaszcz; marynarka; kurtka; 83). Dėl lenkų žodžio kilmės PŽ nurodomos trys galimos etimologijos, tarp jų krótki damski żakiet wierzchni’. Jednak w języku węgierskim słowo to jest poświadczone dopiero od 1751 roku (EWUng I: 654), podczas gdy pierwsze poświadczenie litewskiego słowa datuje się na 1747 rok w słowniku Filipa Ruigysa (Ruhig 1747). Dlatego możliwość, że węgierskie słowo było źródłem le. kabat → lit. kabotas, wydaje się nierealna. Węg. kabát węgierscy etymolodzy wywodzą z jednego z zachodniosłowiańskich języków, najprawdopodobniej ze słowackiego kabát ‘płaszcz, bluzka, marynarka’. Pozostają zatem dwie proponowane przez PŽ etymologie, których nie odrzucono: ARANKA LACZHÁZI 86 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII 1. s. cz. kabát ‘krótkie okrycie do pasa; taki strój wojownika; marynarka’ < bułg. кавàд, кавàт ‘dawny strój kobiecy; peleryna bez rękawów itp.’ < gr. καβάδιov ‘męski ubiór’ < pers. qabāh ‘wierzchnia odzież, płaszcz’ i 2. łac. cap[p]a ‘płaszcz z kapturem’, capatus ‘odziany w płaszcz’ (PŽ: 338). kañtaras, kañtaris ‘uzda, wodze; uwiąz’. W języku litewskim przez niektórych etymologów uważane za polonizm (LKŽe): śr. kantar 1607 < węg. kantár 1571 < tur. kantar (LKŽe; Wołosz 1989: 263). Ponieważ termin ten jest rozpowszechniony w wielu językach, źródłem litewskiego słowa również mógł być język białoruski. кантаръ 1616 (Hollós 1996: 35). PŽ nie omawia tego słowa jako polonizmu, co pośrednio potwierdza białoruską etymologię. karbãčius, karbõčius ‘taki bat, bicz’ < le. (dial.) karbacz, le. korbacz ‘bat’ < węg. korbács ‘t. s.’ < serb.-chorw. kòrbāč ‘t. p.’ < osmań. kırbaç ‘t. p.’ (LKŽe; PŽ: 359; EWUng II: 796). Robertas Vološas (Wołosz 1991–1992: 270) i Wojciech Smočiński nie uważają pośrednictwa języka węgierskiego za konieczne. Polski językoznawca wywodzi litewskie słowo z s. blr. карбачъ < osm. kırbaç (SEJLe: 574). To, że zapożyczenie jest poświadczone jedynie w niemiecko-litewskich słownikach Małej Litwy oraz w folklorze, mimo wszystko bardziej potwierdza polską etymologię (z możliwym pośrednictwem języka niemieckiego, por. niem. dial. pr. Karbatsch (ALEW I: 453)). karvãšas, karvãšis, karvõšius ‘odwinięty mankiet’ < le. karwasz 1641 1. ‘bransoletka z blachy’; 2. ‘mankiet’< węg. karvas 1539 ‘bransoletka z blachy’ (PŽ: 364), por. kar ‘ręka’ i vas ‘żelazo’. Znaczenie części ubioru powstało w języku polskim. Znaczenie pierwotne nie jest poświadczone ani w języku litewskim, ani białoruskim, por. białor. карваш 1689 ‘mankiet’ (HSBM 14: 284; Zoltán 2006: 499). ? kašãrai (l.mn.) ‘budynki mieszkalne robotników folwarcznych, czworaki’ < le. koszavinės’ (< rum. căşărie ‘owczarnia; serowarnia’ ← ? węg. kosár ‘koszar; ra, koszar, koszary (pl.) 1. ‘aptvaras avims ganyti miške’; 2. ‘kalėjimas’; 3. ‘kareiowczarnia’; kašãri- ‘ogrodzenie, w którym wypasane są owce’ jest nis ‘kumetis’ (PŽ: 365). Vengrų etimologų tvirtinama, kad vengr. kosár 1313 rozpowszechnionym w wielu językach wołoskim terminem pasterskiej hodowli owiec, który do języka węgierskiego mógł przeniknąć z języka rumuńskiego, ale równolegle mógł także przeniknąć z języków słowackiego i ukraińskiego (EWUng II: 805). R. Wołosz uważa, że do języka polskiego mógł zostać zapożyczony albo z węgierskiego, albo z rumuńskiego (Wołosz 1989: 271–272). Niejasne pozostaje pochodzenie semantyki litewskiego słowa, ponieważ nie jest ona poświadczona w żadnym z wymienionych języków, ale bez wątpienia jest najbliższa pol. znaczeniu „więzienie”, „koszary”, z których mogło się również rozwinąć, jednak danych na poparcie tego przypuszczenia jest niewystarczająco. Artykuły / Articles 87 Keletas galimų vengrų kalbos skolinių lietuvių kalboje katánka ‘krótkie okrycie wierzchnie’, katénka ‘kamizelka z falbanami, fałdami na plecach’ (LKŽe). Forma katánka w literaturze najczęściej wywodzona jest z le. (dial.?) katanka ‘krótkie ubranie, kurtka, siermięga, szynel’. Od tego słowa pochodzi również ros. катанка ‘t. s. 1664, błr. катанка 1602. Zatem katénka może być wtórną formą, która pojawiła się w języku litewskim (inaczej uważa Smočinskis: lit. katénka < białorus. dial. katánka < le. katanka < katana (SEJLe: 594)). Ze względu na brak sememu ‘ubranie’ w semantyce, PŽ odrzuca związek le. katanka z węg. katona ‘wojownik’ (< wł. cattano ‘pan zamku, drobny wasal’ (EWUng I: 712)) i proponuje wiązać to słowo z wł. catana ‘kurtka myśliwska’ (PŽ: 368–369). Jednak znaczenie nazwy odzieży mogło powstać w języku polskim (Hollós 1996: 34), por. pol. katona już w 1562 roku katan(a) ‘wojownik’ XVI w. (< węg. katana ‘uzbrojony sługa wojownika; uzbrojony konny’ 1273), w którym taki model słowotwórczy (nazwa odzieży od rzeczownika oznaczającego osobę z przyrostkiem -ka) jest niezwykle produktywny, por. bekieszka ‘taka kurtka’ < nazwisko Bekiesz, batorówka ‘pewien rodzaj czapki’ < nazwisko Batory, marynarka ‘taka kurtka’ < marynarz ‘żeglarz’. Dlatego właśnie semantyka pozwala wiązać litewskie słowo z węg. katona. ? kiepas ‘głuptas, oferma’. Węgierską etymologię tego słowa, z zapożyczeniem za pośrednictwem języka polskiego, zakłada PŽ: pol. dial. kiep 1. ‘gapa’; 2. ‘błona dziewicza, cunnus; clitoris’; 3. ‘(żart.) kobieta’; 4. ‘głupiec, dureń, nieudacznik’ (< węg. kép ‘wizerunek; twarz, wygląd’); por. także błr. кеп(ъ), s. błr. кепъ 1. ‘głupiec’; 2. ‘przegrana podczas gry w karty’ (PŽ: 375–376); w znaczeniu ‘głupiec’ słowo to jest poświadczone także w języku ukraińskim (ЕSUМ II: 423). Zatem znaczenie ‘głupiec, dureń’ w językach litewskim, polskim, białoruskim i ukraińskim jest zbieżne, jednak niejasny jest ich związek z węgierskim kép. W etymologicznych słownikach języka polskiego znajdują się także dalsze dane: kiep 1. ‘głupiec’; 2. przestarz. ‘cunnus’ (Linde II: 994; SJP VIII: 665) oraz kiep 1. ‘głupiec’; 2. ‘penis’ XV w. (Brück ner 1927: 228). Aleksander Brückner wywodzi słowo kiep od wcześniejszych roz-kiep lub roz-skiep, a te formy wiąże z le. oszczep ‘włócznia’, st. cerk. ocкепъ ‘t. p’. różnicę w semantyce leksemów innych Straipsnio autorės nuomone, būtent ši etimologija ir leidžia paaiškinti vengrų języków. Węgierskie słowniki etymologiczne odnotowują dwa homonimiczne słowa: pochodzenia tureckiego kép (1) 1138 ‘obraz, twarz, oblicze, wygląd’ oraz poświadczone już w 1138 roku, lecz używane tylko do XVI wieku, kép (2) ‘taki oszczep’. Etymologia drugiego słowa jest niejasna. EWUng wspomina o możliwym słowiańskim pochodzeniu słowa, a tym samym o jego związku z węg. kopia ‘włócznia’. Autorzy EWUng przyznają, że taka etymologia nie jest uzasadniona, choć nie wykluczają możliwości, że kép (2) mogło powstać w języku węgierskim jako pochodzenia słowiańskiego kopja ‘włócznia’ wariant fonetyczny (EWUng II: 730–731). Niezależnie od tej etymologii uważa się, że lit. kiepą można wywodzić od węg. przestarz. kép (2) ‘włócznia’ ARANKA LACZHÁZI 94 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Hollós Attila 1998: Węgierskie elementy słownika litewskiego. – Materiały konferencyjne „Wielkie Księstwo Litewskie i języki współczesnej Europy Środkowej i Wschodniej: analogie i ciągłość”, red. A. Laczházi, E. Szmolinka, A. Zoltán, 25–26 maja 1998, Budapeszt: ELTE, 34. HSBM – Historyczny słownik języka białoruskiego 1–37, red. А. I. Жураўскі, Мінск: Навука і тэхніка, 1982–2017. KEWT – Stachowski Marek, Kurzgefaβtes etymologisches Wörterbuch der türkischen Sprache, Kraków: Księgarnia Akademicka, 2019. Kocsis Mihály 2018: Słowiańskie nosówki i huzar. – Magyar Nyelv 114, 68–77. DOI: 10.18349/MagyarNyelv.2018.1.77. Kregždys Rolandas 2018: Onyms and Appellatives of Onomastic Origin of the Dictionary of Polish Loanwords in Lithuanian. Onomastyka – neohumanistyka – nauki społeczne, red. U. Bijak, H. Górny, M. Magda-Czekaj, Kraków: Polska Akademia Nauk, Instytut Języka Polskiego, 271–285. DOI: 10.17651/onomast2018.21. Laczházi Aranka 2003. Węgierskie elementy w leksyce języka litewskiego. – Miscellanea Corviniana. Księga pamiątkowa z okazji 70. urodzin Hollósa Attili, Budapeszt, 236–243. Dostęp w internecie: http://szlavintezet.elte.hu/publications/szerk.shtml [dostęp: 2020-05-30]. Linde Samuel Bogumił 1855: Słownik języka polskiego 2, wyd. 2; popr. i pomnożone, Lwów: Zaklad Narodowy im. Ossolińskich. LKŽe – Słownik języka litewskiego 1–20 (1941–2002), red. nacz. G. Naktinienė; wersja elektroniczna, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2005 (wersja zaktualizowana, 2017). Dostęp online: www.lkz.lt. Matulionienė Elena 2015: Ornamentyka kieszeni bałtyckiego stroju narodowego. – Res Humanitariae 17, 187–220. DOI: 10.15181/rh.v17i1.1157. Dostęp online: http://journals.ku.lt/index.php/RH/article/view/1157/pdf_1 [dostęp 2019-12-10]. Miežinis Mikolas 1894: Lietuviszkai-latviszkai-lenkiszkai-rusiszkas žodynas, Tilsit: M. Noveskis. Nesselmann Georg Heinrich Ferdinand 1851: Słownik języka litewskiego, Królewiec: Gebrüder Bornträger. PŽ – Kregždys Rolandas, Słownik polonizmów języka litewskiego. Słownik polonizmów w języku litewskim. Studia Etymologica Baltica 2, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2016. PW – Słownik pruski. Dialekty niemieckie Prus Wschodnich i Zachodnich, red. R. Goltz, t. 1, Moguncja: Akademia Nauk i Literatury – Wachholz Wydawnictwo, 2005. Straipsniai / Articles 95 Keletas galimų vengrų kalbos skolinių lietuvių kalboje Ragauskienė Raimonda 2008: Status Węgrów w Wielkim Księstwie Litewskim pod panowaniem Jagiełły i Stefana (sic!) Batorego (1492–1586). Węgrzy w Wielkim Księstwie Litewskim za czasów Aleksandra Jagiellończyka i Stefana Batorego (1492–1586 r.). – Istorija 72, 21–31. Ragauskienė Raimonda, Ragauskas Aivas 2018: Odległe, lecz bliskie. Historyczne związki Litwy i Węgier, Wilno. Dostęp online: file:///C:/Users/User/Downloads/ TOLIMOS_BET_ARTIMOS_LIETUVOS_IR_VENGRIJOS_ISTORINIAI_RY%- C5%A0IAI_LIT_2019.12%20(11).pdf [dostęp: 2019-10-30]. Ruhig Philipp 1747: Leksykon litewsko-niemiecki i niemiecko-litewski, Królewiec: J. H. Hartung. SD – Dictionarium trium lingvarum, In usum Studiosae Iuventutis, Avctore … Constantino Szyrwid … Vilnae, 1620 r. SEJL – Smoczyński Wojciech, Słownik etymologiczny języka litewskiego, Wilno: Uniwersytet Wileński, Wydział Filologiczny, 2007. SEJLe – Smoczyński Wojciech, Słownik etymologiczny języka litewskiego, współpraca redakcyjna M. Osłon. Dostęp online: https://rromanes.org/pub/alii/Smoczy%- C5%84ski%20W.%20S%C5%82ownik%20etymologiczny%20j%C4%99zyka%20litewskiego.pdf [dostęp: 2019-07-23]. SJP – Słownik języka polskiego1–11, red. W. Doroszewski, Warszawa: Polska Akademia Nauk, 1958–1969. Stachowski Marek 2002: Uwagi o wybranych etymologiach węgierskich w języku polskim. – Studia Slavica Academiae Scientiarum Hungaricae 47, 45–52. Tóth Szilárd 2003: Węgierskie elementy w leksyce łotewskiej (ze szczególnym uwzględnieniem słowa tokajietis ‘Tokajczyk’). – Miscellanea Corviniana: Księga pamiątkowa z okazji 70. urodzin Hollósa Attili, Budapeszt: ELTE BTK, 344–348. Dostęp online: http://szlavintezet.elte.hu/publications/szerk.shtml [dostęp 2019-07-23]. Tóth Szilárd 2007: Ponownie o lecsó-ról. – Magyar Nyelv 103, 206−208. Tóth Szilárd 2016: Ещё раз к вопросу опосредованных венгеризмов латышскoго nals.rta.lv/index.php/LATG/article/view/2227/2253 [dostęp 2019-07-23]. Tóth Szilárd 2016a. языка – латгальское kuntuži. – Via Latgalica 8, 30–36. Prieiga internete: http://jourWęgierskiego pochodzenia imiona osobowe w języku łotewskim. – Międzynarodowa konferencja naukowa ku czci 143. rocznicy urodzin akademika Jānisa Endzelīnsa Sugasvārdi un īpašvārdi valodā un valodniecībā, tezy, 22–23 lutego 2016 r., Ryga: Uniwersytet Łotewski, 38−41. Dostęp online: http://www.lulavi.lv/media/upload/tiny/files/Endzelins_abstracts_2016.pdf. ARANKA LACZHÁZI 96 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Toth Szilard Tibor 2018: Zu den ungarisch-lettischen Lehnbeziehungen: über die Warianty łot. haiduks „Heiduck; „Służący, najemnik” – Międzynarodowa konferencja naukowa z okazji 145. rocznicy urodzin akademika Jānisa Endzelīnsa „Język w różnorodności”, tezy, 22–23 2018 roku luty, Ryga: Uniwersytet Łotewski, 58−60. Vosylytė Klementina 1985: Słownik porównań języka litewskiego, Wilno: Mokslas. Wołosz Robert 1989: Wyrazy węgierskie w języku polskim I. – Studia Slavica Hungarica 35, 215–317. Wołosz Robert 1991–1992: Wyrazy węgierskie w języku polskim II. – Studia Slavica Hungarica 37, 3–27. Zoltán András 1978: H. Leeming. Rola języka polskiego w rozwoju leksyki rosyjskiej do roku 1696. Wyrazy pochodzenia łacińskiego. (Polska Akademia Nauk. Oddział w Krakowie. Prace Komisji Językoznawstwa Nr. 44). Wrocław–Warszawa–Kraków– Gdańsk 1976. 118 str. – Studia Slavica Academiae Scientiarum Hungaricae 24, 422–426. Zoltán András 2005: Węgiersko-polsko-białoruskie związki językowe i kulturalne za czasów Stefana Batorego. – Acta Albaruthenica 5, zbiór naukowy, pod ogólną red. М. Хаўстовіча, А. Баршчэўскага. S. Zaprudskiego, wydanie 5, Mińsk: Prawa i ekonomia. 279–283. Zoltán András 2006: Węgierskie słowa w języku starobiałoruskim. – 101 tekstów ku czci Ferenca Pusztai, red. A. Mártonfi, K. Papp, M. Slíz, Budapest: Argumentum, 495–500. Аникин Александр Е. 2003: Русский этимологический словарь, выпуск 3, Москва: ИРЯ РАН, Ин-т филологии СО РАН. Аникин Александр Е. 2015: Русский этимологический словарь, выпуск 9, Москва: ИРЯ РАН, Ин-т филологии СО РАН. Булыка Аляксандр М. 1980: Zapożyczenia leksykalne w języku białoruskim XIV– XVIII w., red. A. I. Żurawski, Mińsk: Nauka i technika. Киш Лайош 1963: Происхождение слов bekeša, kučma, šalaš и šišak. – Этимологические исследования по русскому языку, выпуск 4, Москва, 48–65. Молдован Александр М. 2011: К этимологии слова мент. – Русский язык в научном освeщении 2(22), 47–67. Straipsniai / Artykuły 97 Keletas galimų vengrų kalbos skolinių lietuvių kalboje Niektóre potencjalne zapożyczenia z węgierskiego do litewskiego STRESZCZENIE Większość litewskich leksemów pochodzenia węgierskiego analizowanych w niniejszym artykule należy do terminologii wojskowej; są to nazwy różnych rodzajów broni lub narzędzi używanych przez węgierskich huzarów albo części ich umundurowania. Mniejsza liczba zapożyczonych słów odnosi się do produktów importowanych z dawnego Królestwa Węgier (co oznacza również of contemporary Slovakia) into the Grand Duchy of Lithuania. So, these borrowings reflect południowe terytoria; charakter kontaktów historycznych i kulturowych między Litwą a Węgrami w XV–XVII wiek. Charakterystyczne jest, zwłaszcza w przypadku zapożyczonej terminologii wojskowej, że w języku litewskim, a w wielu przypadkach już w polskim, przeszły one mniej lub bardziej znaczącą zmianę semantyczną, rozwijając nowe, metaforyczne znaczenia (np. bardišius ‘halabarda’ → ‘wysoki człowiek’, kuntušas ‘kaftan; kurtka’ → ‘roztrzepane włosy, grzywa’). Ta zmiana semantyczna oznacza przejście od konkretnego terminu wojskowego do słowa należącego do powszechnego leksykonu codziennego (np. karvašas: ‘zbroja’ → ‘mankiet’, katanka ‘płaszcz żołnierski’ → ‘rodzaj płaszcza’, šoblė ‘szabla’ → ‘miecz do cięcia’). Wyraźne dostosowanie znaczenia do lokalnej rzeczywistości ukazuje słowo antalikas ‘rodzaj beczki’, używane na Węgrzech w odniesieniu do wina, a na Litwie do piwa. Większość analizowanych leksemów została zapożyczona do języka litewskiego za pośrednictwem polskiego. Tylko w kilku przypadkach, gdy dane słowo jest poświadczone w Prusach Wschodnich, można brać pod uwagę wpływ języka niemieckiego. Najnowsze badania litewskich historyków (Ragauskienė 2008; Ragauskas, Ragauskienė 2018) dotyczące roli Węgrów w Wielkim Księstwie Litewskim pozwalają wysunąć hipotezę o bezpośrednim wpływie języka węgierskiego (np. akcentowanej pierwszej sylaby w bèkešas). Wydaje się jednak niemożliwe udowodnienie tego wpływu, ponieważ fonetyczna adaptacja wyrazów węgierskich teoretycznie dałaby takie same formy litewskie jak wyrazy zapożyczone z języków słowiańskich (np. zastąpienie węgierskiej spółgłoski labialnej [ɒ] przez [o], por. karvas: karvošius). Na koniec należy podkreślić, że leksemy pochodzenia węgierskiego (z rzadkimi wyjątkami, takimi jak husaras, eidukas, taboras) są we współczesnym standardowym języku litewskim niezwykle rzadko używane lub nawet już nieużywane i nieznane. Należą raczej do leksyki dialektalnej lub terminologii historycznej. Nadesłano 10 czerwca 2020 r. ARANKA LACZHÁZI Uniwersytet im. Loránda Eötvösa Wydział Múzeum körut 4/D, H-1088 Budapeštas, Vengrija Filologiczny laczhazi.ar[email protected]om