Paskutinis Algirdo Vaclovo Patacko (1943-09-28–2015-04-03) interviu

Straipsniai / Articles 285 PASKUTINIS ALGIRDO VACLOVAS PATACKAS (1943-09-28–2015-04-03) WYWIAD Rozmawiał reżyser filmowy Juozas Javaitis z inicjatywy Algirdasa Saudargasa DOI: doi.org/10.35321/all84-13 ALGIRDAS VACLOVAS PATACKAS 516-0001-01 Były nawet gdzieś dokonywane nagrania. Myślę, że po przeszukaniu archiwów można tam znaleźć nagranie czytane przez samego Šiugždinisa1. Dla mnie to był ideał. A zatem, chociaż po francusku widzę tekst słowny i widzę, co on z niego robi. On chwytał. Ten rytm jego, Miłosza, jest żywy. A zatem nie mechaniczny, jak tam może być, 1 Vaclovas Šiugždinis (29 sierpnia 1911 r., Kowno – 22 listopada 1988 r., Kowno) – wybitny erudyta, znakomity znawca języków romańskich, poeta, tłumacz, nauczyciel. 286 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV ALGIRDAS VACLOVAS PATACKAS ten rytm jest bardzo subtelny, ale mimo wszystko jest standardowy, nazwijmy go tak. A jego rytm jest z takim oddechem, przychodzi i się zmienia. I to właśnie jest jedna z tajemnic jego poezji. Dlatego wielu ludzi go lubi, sami niezbyt rozumiejąc dlaczego. Dlatego, że całkowicie różni się od wszystkich innych poetów. Dobrze. Może spróbujemy tak rozpocząć rozmowę. Byłoby to takie pytanie: kiedy i w jakich okolicznościach Oskar Miłosz pojawił się w Pana życiu? Cóż, tutaj chyba największą rolę odegrało — określiłbym to jako próbę oderwania się od rzeczywistości, ponieważ wówczas ta sowiecka rzeczywistość była tak przytłaczająca, beznadziejna, a tu jakby otworzyło się takie okienko, że tak powiem. I stało się to dzięki Vaclovasowi Šiugždiniowi, nazywaliśmy go Nauczycielem. To był taki… miałem takich dwóch nauczycieli. Jednym z nich był Povilas Butkevičius2, który nas... ale on zajmował się bardziej, nazwijmy to, działalnością podziemną w kontekście kulturalno-politycznym. A Šiugždinis działał już wyłącznie w kontekście kulturalnym. Był to człowiek, który mieszkał i studiował w Paryżu, był zupełnym Europejczykiem, choć pochodził ze wsi w samym środku Dzukiji. Jego ojciec pracował na uniwersytecie jako dozorca, a on już w wieku dziesięciu czy jedenastu lat otrzymał jakąś nagrodę za literaturę, także z Norwegii, a więc był takim kaunaskim dzieckiem. Poza tym doskonale znał francuski, studiował i w Grenoble, i gdzieś jeszcze, już nie pamiętam. Mieszkał tutaj przy kościele Šarytisa, to taki romantyczny zakątek na alei Wolności. Jest tam taki gotycki kościółek, a wokół klasztor marianów, biblioteka tuż przy alei Wolności. No więc było to takie okienko na Zachód, żadne z nas nie spodziewało się, że kiedykolwiek wyjedziemy. To było metafizyczne okienko do tej prawdziwej Europy, której teraz, nebelieka. Žodžiu, tai buvo pagrindinė paskata, o paskui tai versdami galėjom susipažint su poezija, toliau atėjo eilė jo dramoms, ypač Migel Manjarai, o pasprawdę mówiąc, już jakby nie ma, i tym jego metafizycznym, poetyckiej metafizyce, tak należałoby nazwać. Tak właśnie wyglądał ten rozwój. A więc dzięki Miłoszowi czuliśmy, że jesteśmy wolni. Czyli do tego świata, który był prawdziwszy niż tamta rzeczywistość. To było takie okienko na zupełnie inne powietrze kulturowe. No, a potem, kiedy już trochę nabraliśmy odwagi i dorobiliśmy się, postanowiliśmy w jakiś sposób się przyczynić. Wtedy pojawiła się myśl, żeby wydać jego pisma. Najważniejsze były więc przekłady Šiugždinisa, większość z nich nie była drukowana. Coś już wcześniej opublikował, a w tym samym czasie wystawiono nawet częściowo konspiracyjny spektakl Miguel Manjara3. Po prostu zebrała się grupa aktorów, również takich zafascynowanych, ale nie w teatrze — teraz nie pamiętam — w jakiejś sali wystawiono Miguela Manjarę. Tam również Šiugždinis czasami, także półlegalnie, organizował jakiś wieczór poezji 2 Povilas Butkevičius (26 maja 1923 r., Kowno – 4 kwietnia 1985 r., Kowno) – humanista, lekarz, więzień polityczny. 3 Sztuka Oskara Miłosza Miguel Mañara, lit. Migelis Manjara, napisana w 1913 r. Paskutinis Algirdo Vaclovo Patacko (1943-09-28–2015-04-03) interviu Mowa i losy / Language and destiny 287 i czytał. Ale oczywiście nie mógł czytać wszystkiego, w czym było coś o charakterze religijnym czy coś takiego, jak Mefiboset4, ani całej tej ciężkiej artylerii nie mógł czytać, a także nie wszystkich wierszy. A więc zachodziła taka symbioza: u staruszka gromadzili się ludzie; był taki, no, elegancki, po prostu bardzo francuski, trochę chyba i frywolny: pozwala dotknąć swoich mięśni. Potem miał takie bardzo językowe dowcipy, powiedzmy. Nie wiem, czy to będzie pasować, ale spotyka on Icika, a ten pyta: „Jak ci się wiedzie?”. Tamten odpowiada: „Nie wiedzie mi się”. Ten pyta: „To zaczekaj, wiedzie ci się czy ci się nie wiedzie?”. „Wiedzie się, wiedzie, tylko niewiele z tego wynika”. Tego rodzaju, potem tam o alkoholu. Krótko mówiąc, był to naprawdę zachodni, europejski, miły, wesoły, bardzo francuski człowiek. Jak to mówią, z Dzukijczyka stał się Francuzem. A na jego przekłady niektórzy z kręgów akademickich patrzyli sceptycznie i tak dalej, próbowali — wydali absolutnie nieudane tłumaczenie dosłowne Miłosza. No, zupełnie, po prostu naszpikowane błędami. Mówicie o Valdasie Petrauskasie5? Tak, tam po prostu zamiast „ziemia” pisze „słońce”. Nie zrozumiałem, tam jest błąd korektorski, ale może on był jednak do pewnego stopnia potrzebny. Tłumaczenia Šiugždinisa zostały nieco zlituanizowane i upiększone. A więc, w takim sensie melodyki, u Milašiusa [w języku] zdarzały się takie, melodyjne to melodyjne, ale czasami zdarzały się takie dość brutalne słówka. Zdarzały się takie dysonujące, ale były potrzebne, bo inaczej byłaby to tylko melodia. Więc Šiugždinis takich unikał, nazwijmy to, on, no, nie wiem, z czymś brzmiały bardzo pięknie, čia palyginti. Vadinasi, jeigu tu rašai, gražu viskas, bet kartu ir realybėj tai, aš nelabai moku papasakot, bet, žodžiu, Milašius būdavo ne vien lia-lia. Ten būdavo kartais ir toliau tęsėsi ta melodija. Tai Šiugždinis nuglaistydavo. Bet jie melodyjnie, zwłaszcza kiedy deklamował. A deklamować bardzo umiał. Bardzo artystycznie, bardzo przekonująco. I na Litwie słyszałem wielu takich deklamatorów. Czytał też Petras Venslovas6 i lubił Miłosza. Venslovas czytał nieźle, ale oto kilka [przeczytanych wierszy] było absolutnie nieudanych, zupełnie nie potrafił ich uchwycić. Bo czytać Miłosza, zwłaszcza te jego późniejsze, wszystkie początkowe etapy. Elementarne jeszcze są niczego sobie, ale potem to już, słowem, potrzebne jest szczególne mistrzostwo, zagłębienie się. Otóż przez Šiugždinisa doszliśmy do Miłosza 4 Misterium Mefiboseta Oskara Miłosza, napisane w 1914 r. 5 Valdas V. Petrauskas (11 lipca 1938 r., Kowno) – słynny tłumacz z języków romańskich na język litewski. W 1981 r. ukazały się jego filologiczne przekłady tekstów O. Miłosza, które spotkały się z niemałą krytyką. Może i dlatego, że tłumacz nie był poetą. 6 Petras Venslovas (28 grudnia 1949 r.) – znany aktor, reżyser, lektor. Jego działalność twórcza związana jest z Kownem. 288 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV ALGIRDAS VACLOVAS PATACKAS i wtedy już pojawił się pomysł, by wydać te jego pisma. Była podstawa. Bez Petrasa Kimbrysa7 nic by nie było, ponieważ trzeba było tłumaczyć komentarze do jego Les Arcanes / Słīpinigiai8. To tekst, komentarze są dłuższe od tekstu, komentarze samego Miłosza. Ponieważ nikt nie był w stanie ich pojąć, był zmuszony pisać komentarze. Ale razem tworzą takie jedno spójne dzieło. Samo dzieło i jego komentarze stanowią jeden taki kawałek. A więc, żeby przetłumaczyć te komentarze, trzeba być erudytą. Petras Kimbrys był, no cóż, nazwijmy go erudytą podziemia. Człowiek naprawdę dobrze znał francuski, ale mimo to jest teraz biblistą, tłumaczy Pismo Święte, otrzymawszy Nagrodę Hieronima9 za redakcję i przekład. Już w tamtych czasach był wykwalifikowanym tłumaczem, a zarazem intelektualistą, który orientował się w szczegółach tych wszystkich rzeczy i tak dalej. Mówicie: w tamtych czasach. Mówi pan o czasach swojej młodości? Tak, lata sześćdziesiąte. Siódma–ósma dekada. Miał pan wtedy dwadzieścia lat, prawda? No, trochę więcej, jestem z rocznika czterdziestego trzeciego. Czterdziestego trzeciego? Trzeciego. Czyli cała ta akcja z Vaclovasem Šiugždinisem dzieje się w latach sześćdziesiątych, kiedy, w piątym? Trochę później, chyba około lat siedemdziesiątych. Około lat siedemdziesiątych? Taip, kažkur prieš septyniasdešimtus, po. Man čia dabar sunku atreguliuot. Na, kadangi visos sudedamosios dalys buvo, buvo vertimai, buvo komentarai, Petras Kimbrys vertė. Ir ta jo, vadinkim, poetinė metafizika. Tai beliko tiktai Taka właśnie praca redaktora. To już ten silnik pchałem, były problemy. Od Šiugždinisa trzeba było wyrywać teksty, bo był perfekcjonistą. On tam w końcu się godził. Z Kimbriem odwrotnie. Tylko dailindavo, kol... Na, tai mes paimdavom paprasčiausiai pavogdavom ir tada jis jezuici potrafili zmusić Kimbriusa do pracy. A poza tym trzeba było, pamiętam, z powodu dwóch zdań, kiedy szedłem do 7 Petras Kimbrys (20 marca 1948 r., Telsze – 21 kwietnia 2018 r., Kowno) – wybitny tłumacz, redaktor o niezwykłym talencie, założyciel i redaktor „Naujojo Židinio–Aidai”, współpracownik podziemnej litewskiej prasy katolickiej. 8 Metafizyczny poemat O. Miłosza napisany w 1927 r., wydany w 2002 r. z inicjatywy P. Kimbrysa. 9 Petras Kimbrys niestety nie otrzymał Nagrody św. Hieronima. Przyznano mu Nagrodę Redaktora Literatury oraz Nagrodę Bronysa Savukynasa. Instytut Języka Litewskiego serdecznie dziękuje wdowie po zmarłym, Brigicie Kimbriene, za podarowanie wiązki książek z biblioteki Petra Kimbrysa. Paskutinis Algirdo Vaclovo Patacko (1943-09-28–2015-04-03) interviu Język i losy / Language and destiny 289 siedemnaście razy. Potem wszystko skończyło się tym, że idąc przez dąbrowę ze wszystkimi rękopisami, strasznie wpadłem do kałuży; oprócz tych rękopisów znajdowały się tam jeszcze różne rzeczy z podziemia. Teraz myślę, czy czegoś sobie nie złamałem, czy nie. I boję się ruszać. Myślę: no, jeśli coś sobie złamałem, trzeba będzie wezwać pogotowie, tutaj są te wszystkie rękopisy i tak dalej. Poruszyłem się, chyba nic mi nie jest. No właśnie, problemy tego rodzaju. Przedruk; drukowały je pewne kobiety z Vilijampolė, już oddane maszynistki podziemia10, bez nich niczego by nie było: ani dachu nad głową, ani niczego. Pozostały zupełnie nieznane, nikt nie zwracał na nie uwagi; ile razy próbowałem wysyłać tam do nich dziennikarzy — no i tak, ta techniczna strona została rozwiązana. Potem oprawił Juozas, wieczny odpoczynek, zapomniałem, taki wyjątkowy człowiek. Trzykrotnie był w więzieniu. Stary, stary... Może sobie przypomnę... Również człowiek o wyjątkowej biografii. No i potem ilustracje Gražiny Didelytė11. Była jedyną spośród malarzy, spośród artystów, która nie bała się robić ilustracji do podziemnego wydawnictwa. Czy moglibyście rozwinąć to szerzej? Nie, Gražina Didelytė. Mówiliście: Juozas. Tak. Nie, tutaj chyba niewiele znajdziecie. Przypomnę sobie. Stary konspirator tam. Czyli Prapiestis był tam przy „Pastogė”. Powiedzcie, tej „Pastogės”. Jacy ludzie pracowali, kto tworzył ten Wasz trzon? Trzon stanowili trzej redaktorzy. To była Gema Vosyliūtė12, zmarła. Juozas Prapiestis13 zmarł w zeszłym roku. I ja. 516-0001-02 Może już wiele o niej napisano, ale była właśnie taka. Pozostawił nam Mindaugas žūdamas. Tokį kaip ir savo testamentą. Ir mes jį turėjom leisti. Mindaugas Tomonis – turbūt teko šitą pavardę girdėt. Tai, žodžiu, prieš jis buvo nužudytas ir 10 Gal Liucija Kulvietytė ir Vitalija Žvikaitė. Tomonis14 11 Gražina Didelytė (2 października 1938 r., Kowno – 2 stycznia 2007 r., Wilno) – wyjątkowa graficzka, utalentowana ilustratorka książek, osoba o niezwykłej odwadze, należąca również do kółka Pastogė. 12 Gema Vosyliūtė (1936–1998). 13 Juozas Prapiestis (1947–2013), pseudonim Mykolas Šilaitis, A. K., – człowiek podziemnej kultury, piszący prozę i wiersze. Wydawcy „Pastogės” nie drukowali w prasie okresu sowieckiego. 14 Mindaugas Tomonis (28 sierpnia 1940 r., Wilno – 5 listopada 1975 r., Wilno), pseudonim Tomas Kuršys, – aktywny uczestnik podziemia i ruchu oporu, poeta, filozof, który zginął w niejasnych okolicznościach. 290 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV ALGIRDAS VACLOVAS PATACKAS nie wiadomo, jesteśmy co do tego pewni. I jak to wszystko przebiegało, do dziś nie wiadomo. Ale swoją śmiercią na pewno nie mógł się tam znaleźć pod pociągiem. Po prostu krążyły głosy, że trzeba wydawać takie czasopismo kulturalne. Wówczas była taka nisza, brakowało tego. Mieliśmy bardzo silną całą prasę dysydencką, polityczną, ale brakowało właśnie tego kulturalnego segmentu. Ktoś musiał go wypełnić. Tomonis bardzo się tym zajmował, nawet nazwa jest jego – Pastogė. mirties tai nebebuvo kur dėtis. Pradėjom leisti tą Pastogę. Tai ten buvo tie trys Cóż, tak się trzymaliśmy, leżeliśmy jeszcze na dnie, ale już po nim pojawili się ludzie, o których wspominałem, później byli współpracownicy, ktoś rysował okładkę, niejaki Gytis Ramoška15, te kobiety w Vilijampolė drukowały. I tak było: wyszły dwa numery, a potem nas przyciśnięto. Później wydaliśmy już taki zbiór Ethos16, zatarliśmy ślady. Bardzo się wściekali, jeśli wydawałeś coś periodycznego. To znaczy, wydajesz i będziesz wydawać. A tutaj jakbyśmy już się zamknęli i wtedy wydaliśmy zbiór Ethos. Znów zaczęli węszyć, co tu jest, gdzie i jak. A równolegle zajmowaliśmy się tym, tymi17 pismami Miłosza. Chcieliśmy zrobić coś, co miałoby lygom galima ir tokius darbus daryt. Ir aš laikau didžiausiu pasiekimu, jog visgi trwałą wartość i byłoby wystarczająco solidne, wystarczająco dobrej jakości, i udowodnić, że udowodniliśmy istnienie podziemnego obiegu — trzy tomy leżą, teraz można je wziąć ze sobą; jak dotąd pisma Miłosza nie zostały wydane. Jest po kawałku, tam jest wszystkiego po trochu. A więc, jeśli teraz ukazała się ta jego jakby Lituanistyka, w jednym miejscu są tam te kwestie dyplomatyczne. No właśnie, tego nie zdążyliśmy zrobić. Mieliśmy cały materiał, ale wtedy już porządnie nas przycisnęli. Ktoś na Pana doniósł? To już osobna historia. Były tam takie bardzo, po prostu, no, tragiczne, dramatyczne rzeczy. Czyli byliśmy już z góry skazani, ponieważ do Pastogė został zinfiltrowany człowiek, agent bardzo wysokiego szczebla. Wiedzieliśmy więc, że jeśli zaczniemy wydawać, mamy najwyżej dwa–trzy lata. To bardzo stara praktyka. Czyli jeszcze z czasów żandarmerii. Mówią: jeżeli wydajesz prasę podziemną, to zanim przedostanie się od czytelnika do redaktora, mijają dwa–trzy lata. Masz więc te dwa–trzy lata, żeby zdążyć coś zrobić, a potem już 15 Opracowaniem plastycznym wydawnictwa zajmował się artysta Gytis Ramoška (do ilustracji wykorzystano znaki wodne litewskiego papieru, przerysowane z wydanej wówczas książki Edmunda Laucevičiusa Popierius Lietuvoje XV–XVIII a. [Papier na Litwie w XV–XVIII w.] (tę pomysłowość śledczy KGB uznali za szczególnie podstępną, ponieważ każdy, kto powielił wydawnictwo, mógł bez trudu je przerysować). Zob. http://alkas.lt/2014/12/09/ seimo-bibliotekoje-bus-pristatytos-signataro-a-patacko-knygos-ir-pogrindzio-leidiniai/. 16 Ethnos – samizdatowe podziemne wydawnictwo, które zastąpiło Pastogę. 17 Mowa o trzytomowym dziele O. Miłosza, które głównie dzięki staraniom Petra Kimbrisa wydało to samo grono podziemnych działaczy kultury (z języka francuskiego przełożyli Vaclovas Šiugždinis i Petras Kimbrys, redagował Algirdas Patackas). Najbardziej niebezpieczną pracę techniczną – drukowanie – wykonywały kaunasianki Liucija Kulvietytė i Vitalija Žvikaitė). Zob. również http://alkas.lt/2014/12/09/ seimo-bibliotekoje-bus-pristatytos-signataro-a-patacko-knygos-ir-pogrindzio-leidiniai/. Paskutinis Algirdo Vaclovo Patacko (1943-09-28–2015-04-03) interviu Mowa i losy / Language and destiny 291 ciebie, czyli pakują. To nie była żadna nowość — czy byli tam ci kapusie, czy nie, i tak prędzej czy później by się do nich dokopali. Do Pastogė już się dokopali. Powiedziałeś: od czytelnika do redaktora. No, łapie się podczas czytania publikacji. Potem zaczyna nawijać, no, wszyscy. Ach, odwrotnie? Odwrotnie. No, to jeszcze od czasów „Aušry”. Wszyscy wiedzą, że wydajesz prasę podziemną, masz dwa–trzy lata. Maksymalnie trzy lata. No cóż, mnie jeszcze dołożyli trochę więcej, bo spodziewali się tego, mieli już osiemdziesiąt trzy, ale mnie posadzili dopiero w osiemdziesiątym szóstym. Śledzili ich jeszcze przez trzy lata, sądzili, że przeze mnie dotrą do kronik, do Kroniki Kościoła Katolickiego na Litwie. Moja sprawa była odnogą Kroniki. To chyba inne sprawy, ale dla nas Milašius tokia..., na, tai mes Pastoge norėjom įrodyti, kad galima leisti laisvai kvėpuoti. Mes turėjom tokią formulę. Vadinasi, Pastogė – ne pogrindis, nepatiko tas žobył dis. Podest — tam jest zimno, ale za to widać daleko. Ale Podest nam się nie udał, trzeba to przyznać. Po prostu nikt nie pisał. Tylko z naszego kółka — tak rozpowszechniliśmy wiadomość, że istnieje taka publikacja; kto chce, może przynieść, gwarantujemy, że od nas nigdzie to nie wyjdzie. Autor niewiele ryzykuje, powiedzmy, pośle coś do jakiejś redakcji, redakcja odrzuci, no i on jakoś na tym nie ucierpi. Autor niewiele ryzykuje. Ryzykuje redaktor. Podejmujemy to ryzyko, ale wszyscy uciekli na bok. Młodzi autorzy praktycznie — no, jeden Gintaras18 przysłał jeden wierszyk. Mój brat podpisał się jako Erazm z Rotterdamu. Pastogę należy więc uznać za porażkę, ale nie z naszej winy. Zrobiliśmy wszystko, podjęliśmy to ryzyko, ale po prostu ta oficjalna strona była bardziej atrakcyjna i wszyscy pisali, a potem niewiele mieli do pokazania w szufladach. Powiedzcie, podróż do Czeriei19 odbyła się przed rozpoczęciem wydawania tego czasopisma i jaka to była podróż, mniej więcej w którym roku? Tak, to było raczej bodźcem do wydania tego czasopisma. My, znaczy, przygotowywaliśmy się, a ta podróż do Czeriei, no, był tam jednak pewien cud, jeśli czytaliście. To tam, słowem, znaleźliśmy fantastykę. Znaczy, ja miałem wtedy sześć lat — sześć latem i cztery zimą, dziecięca miłość. I znaleźliśmy tę kobietę. I jesteśmy absolutnie przekonani, że to właśnie była ta dziewczynka. 18 Brat Algirdasa Patackasa, słynny poeta Gintaras Patackas (18 lipca 1951 r., Kowno). 19 Czerieja – miasteczko na Białorusi, gdzie 28 maja 1877 r. urodził się Oskar Miłosz. 292 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV ALGIRDAS VACLOVAS PATACKAS Ksenija? Ksenija Milovič20. Jai ten buvo šimtas treji metai ir ji prisiminė viską, kaip panicz zapraszał ją „soha voron okon” i tak dalej. Miłowicz? Miłowicz21, tak. Dobrze. A więc poproszę wówczas po prostu bardziej szczegółowo opowiedzieć ten epizod. Jeżeli pamiętają Państwo to spotkanie. Sam byłem w Czerei, ale już niczego tam nie mogłem znaleźć... Tam zresztą niczego nie da się znaleźć. Tam właściwie już nic nie ma. I nie mieliśmy tam takich wielkich wizji. Pojechaliśmy tak po turystycznemu, pociągami, a potem jakimiś samochodami zatrzymanymi na stopa. Pojechaliśmy, naczytaliśmy się poezji Miłosza i oczywiście szukaliśmy. Nic już nie ma, ani tego ogrodu, gdzie on schodzi tam w stronę wody i otwiera się tam ogromna przestrzeń. I tylko z alei lipowej zostały młode pędy, wszystko wycięte, zburzone, zachwaszczone. No cóż, sowiecka rzeczywistość. I tylko miejscowy nauczyciel, taki wspaniały człowiek, taki chłopski, z takimi spracowanymi rękami. On nas zaprosił, był takim kad jis ten daug knygų išleidęs, jau buvau girdėjęs.“ Tai labai gerai, jis jau ten miejscowym krajoznawcą. I mówi: „Tak, słyszałem tu wszystko, uczciwie narysowałem fundamenty tego dworu, ale niczego nie ma, tylko jedna piwnica. I poza tym wszystko już zarosło taką, jak by to powiedzieć, trawą czasu. No i tak byśmy wyjechali, tylko oczywiście pozostała ta sama przestrzeń. A wiersz Miłosza o tych ogrodach dzieciństwa jest właśnie o tej przestrzeni. Ta przestrzeń jest taka... Wokół jeziora, tam jest jedno takie jezioro, ale wyglądało, jakby wszędzie dookoła była woda, po drugiej stronie widać było jakiś zrujnowany kościół albo cerkiew. Kościół? Tak, kościół. A dalej takie kominy elektrowni w Nowołukomlu22 sterczą, takie apokaliptyczne. No właśnie, pomyśleliśmy, że to już wszystko. Coś zobaczyliśmy, poczuliśmy tę przestrzeń. A wieczorem nasz nauczyciel mówi: „Tu jest jeszcze jedna taka staruszka.” I prowadzi nas tam. No, podnosi ją tak z łóżka. I wyobraźcie sobie, taka siwowłosa, ona już by20 Podzieliwszy się, czytamy wspomnienia Algirdasa Patackasa o wizycie w Czeriei w 1976 roku. On wraz z towarzyszami jakimś sposobem odnalazł tutaj stuletnią staruszkę Ksenię, która, na wpół majacząc, wydobywała z pamięci obrazy swojego dzieciństwa: jak mały panicz pokazuje jej w letnim ogrodzie dużą książkę z rysunkami, a potem bawi się z nią. Czyż nie była ona pierwszą miłością, która obudziła poetę? (Julius Sasnauskas). – „Šiaurės Atėnai” 14(1270), 21 lipca 2017 r., 2. Dostęp online: http://www.satenai.lt/ wp-content/uploads/2017/04/Nr.14-1270-2017-07-21.pdf. 21 W swojej książce Litua (490 s.), wydanej w 2013 r., A. Patackas pisze o Kseni Minowicz, urodzonej w 1874 r. 22 Nowołukoml – miasto na północy Białorusi, w obwodzie witebskim, na zachód od Orszy, nad jeziorem Łukoml. Dostęp online: https://www.vle.lt/straipsnis/novalukoml/. Paskutinis Algirdo Vaclovo Patacko (1943-09-28–2015-04-03) interviu Kalba ir likimai / Language and destiny 293 Była niewidoma, od kilku lat była niewidoma. A ona: „A, pamiętam”. I tak coś opowiada, milknie, a potem znów otwiera się przed nią jakiś strumień słów. „A, ponaitis kviesdavo, rodydavo knygutes su paveikslėliais. Soha, voron, okon.“ pamiętam. Pytają, więc dlaczego wzywali Kwiatuka23, to przychodził, mówi, że… A potem on już wyjechał. A potem wrócił tylko na pogrzeb ojca, ale napisał wiele książek, są bardzo drogie. To była ta Ksenia? Ksenia Miłowicz, ma przecież sto trzy lata. Policzyliśmy dokładnie. Ksenija. Ani. Ksenija – to Ani. A ta Ani jest w całej twórczości Miłosza. On pozostał nieżonaty, choć miał te miłości. Ale były tam też takie zdrady. W jednym miejscu w wierszu jest „w księdze miłości nie ma jej imienia“. To była jego taka zemsta. Ale ta Ani jako prapostać była, jest jako prapostać, wiecie, tego dzieciństwa. Czyli bet įsivaizduokit, na, šešeri metai, tai vis tiek vaikas jau žmogus. Ir jo jautrumas, jis apskritai buvo be galo jautrus, į gyvenimo galą galbūt net liguistai. Tie, kas opowiadał z otoczenia ambasady [Petra] Klimasa24, więc mówił, że takie nerwowe ruchy się zdarzały. To człowiek, który prowadził bardzo intensywne życie duchowe, przeżył ten wielki wstrząs, nawrócenie. Dwudziestego trzeciego grudnia czternastego roku, co zmieniło całe jego [życie], potem jakby zrezygnował z twórczości. Boże, jakie to ludzkie, nazbyt ludzkie, pisałem o tym. To było bardzo ważne takie jego wydarzenie; no, w życiu mistyków zdarzają się takie wydarzenia, są one decydujące, wielu o tym pisało. Taki Dionizy Areopagita25. Słowem, jakby wznoszą się ponad takie ludzkie sprawy, ponad twórczość. I chyba zaledwie kilka osób wypowiedziało takie zdanie. Jednym z nich jest Tołstoj. Miłosz był jednym z nich. To, słowem, ta jego wrażliwość wyniesiona z dzieciństwa. A dla nas ta Ani była, ponieważ patrzyliśmy na nią z litewskiego punktu widzenia, więc powiązaliśmy ją z tym archetypem Litwy, kiedy w czasie kolejnego kryzysu jego twórczość znalazła się w takim pustym, jałowym okresie; zajmował się wtedy tłumaczeniami i starał się jakoś przetrwać tę twórczą przerwę. I wtedy zabrakło mu miejsca, w którym mógłby się, jak mówi, situer. A zatem w jego twórczości, w tej twórczości metafizycznej, ta sytuacja jest często przywoływana. A więc każda dusza, każda osobowość... 23 Najprawdopodobniej od polskiego kwiatek ‘kwiat’. 24 Petras Klimas (23 lutego 1891 r., Kušliškiai – 16 stycznia 1969 r., Kowno) – sygnatariusz Aktu Niepodległości, minister spraw zagranicznych, dyplomata, publicysta. 20 maja 1925 r. został mianowany nadzwyczajnym posłem i pełnomocnym ministrem we Francji. Tutaj pracował z Oskarem Miłoszem. 25 Historyk filozofii i teolog z końca V – początku VI w. Dionizy Aeropagita. Zob. więcej. Makselis Rasius 2016: Wglądy Pseudo-Dionizego Areopagity na życie w kontekście boskiej emanacji (Prohodus). – Logos 87, 35-42. 300 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV ALGIRDAS VACLOVAS PATACKAS Maceina, kad yra kultūros profenomenas. Anot Špenglerio35, kiekviena kultūra turi savo provaizdį, profenomeną. Tai liaudies daina kaip tautos sielos išraiška. Tekst napisany po niemiecku, przetłumaczyliśmy go i zamieściliśmy. Były tam jeszcze pieśni partyzanckie, więc to mnie tutaj kosztowało, można powiedzieć, artykuł; ponieważ były to pieśni partyzanckie, dla nich był to dodatkowy artykuł w zamian za opublikowanie. Ma Pan na myśli artykuł, kiedy Pana przyłapali, tak? Cóż, była tam taka historia. W Akademii Nauk stała szafa na korytarzu. Nazywała się „Nieaktualny katalog tematyczny”. I było tam wszystkiego po trochu. Cenzura nie wiedziała, gdzie odłożyć te książki. To znaczy, wrzucono tam różne broszury. I czasami zamawiasz, a oni ci przynoszą. Najczęściej nie przynoszą. Ale czasami przynoszą. I znaleźliśmy tam „Siedem legend o Ukrzyżowanym”. I znaleźliśmy jakiś niemiecki czasopismo „Baltikum”, poświęcone krajom bałtyckim. I tam był ten artykuł Maceiny. Po niemiecku. Został napisany po niemiecku. Nie po litewsku. Przetłumaczyliśmy go i zamieściliśmy, teraz już nie pamiętam, czy w „Ethosie”, czy w „Pastogėje”. To oni tam, kiedy złapali, to za te pieśni partyzanckie... Znaczy, pieśń liryczna jest dla nas tym samym, czym dla Egiptu piramida, dla Arabów arabeska, dla kultury Europy Zachodniej ta przestrzenność, muzyka Bacha i tak dalej. To znaczy, kiedy teraz narodził się ten zarodek naszej literatury, narodził się z nostalgii. „Hop! Hop! Niemnie! Czy to mnie wołasz?“36 Z nostalgii, czyli przeszła dalej. Folklor przeszedł w literaturę, która od samego początku zaczęła. Otóż motorem była właśnie nostalgia, ale nostalgia może w takim sensie szmalcowym37, czyli smutek świata w takim okresie Reue38. Jeśli więc chodzi o folklor — tutaj nie mówię zbyt jasno, tę rzecz trzeba by jeszcze przeanalizować, moja hipoteza jest chyba trochę zbyt śmiała, trzeba ją jeszcze dopracować — ale jeśli w okresie Reue, jeśli w folklorze wszystko było tam piękne i dobre, to jednak było w nim dużo smutku. To nasze pieśni w ogóle. Ogólnie rzecz biorąc, w liryce jest dużo smutku. Dużo tej aisos, mieliśmy takie słowo. Aisa oznacza taki nieokreślony smutek świata. Tak więc ta rodząca się literatura również orientowała się na to samo. Również kierowała się w tę stronę i przejęła z folkloru ten smutek, a potem, no, proszę spojrzeć, wszystkie te teksty Biliūnasa są naprawdę takie nienesołe. Nostalgia jest litewska, zasadniczo jest to tęsknota człowieka wygnanego z Raju za owym pierwotnym Rajem, harmonią, pierwotną zgodą. To jest dla nas, ja nazywam to nostalgią, ale być może jest to coś szerszego. Ale tutaj potrzebne byłyby osobne studia, chyba już nie zdążę. To była jedna z głównych motywacji, więc, jak by to powiedzieć... A zatem nasza literatura ma bardzo ścisły związek z nostalgią. Nie byłoby tego 35 Oswald Spengler (Oswald Spengler) (29 maja 1880 r., Blankenburg – 9 maja 1936 r., Monachium) – niemiecki historyk i filozof, znawca literatury i sztuki. 36 Z czterowiersza Andriusa Vištelisa. 37 Niem. der Schmalz ‘sentymentalizm’. 38 Niem. die Reue ‘pokuta’. Paskutinis Algirdo Vaclovo Patacko (1943-09-28–2015-04-03) interviu Język i losy / Language and destiny 301 nie wiem, co wtedy stałoby się z naszą literaturą. Nawiasem mówiąc, bardzo szybko dogoniła poziom europejski. A więc, proszę spojrzeć, napisałem tutaj taki gniewny tekst, który niedawno się ukazał, o książkach i czytaniu, że odczuwam straszny kompleks, bo kiedy Rosjanie mieli swoich Tołstojów, Gogolów i tak dalej, my mieliśmy Mużikasa Žemaitisa i Lietuvos Poškę. Zaczęliśmy od zera, gdyby nie liczyć szkodliwości unii donelaitisowskiej. A laičio, kuris ten šiek tiek atskirai stovi. Žodžiu, va kur buvo didžiausia Liubwięc nie tylko zniszczyli państwo, lecz także odebrali nam język, a język jest tożsamością. Dla nas język nie jest jedynie środkiem porozumiewania się. Język jest czymś więcej. A my bez tego języka. Ale już „W cieniu ołtarzy” Mykolaitisa-Putinasa to rzecz na europejskim poziomie, to już zostało osiągnięte. No, może ma to trochę taki prowincjonalny posmak, ale mimo wszystko nie można temu zaprzeczyć. A dalej cała nasza i późniejsza literatura to już naprawdę rzeczy europejskie. [Antanas] Vaičiulaitis jest całkowicie europejski, zresztą nie znając słowiańskiego. Nie znał ani rosyjskiego, ani polskiego. Kas toks? Vaičiulaitis. Usłyszałem Mieželaitisa. Nie, nie, nie. Mieželaitis na bok. Słowem, Vaičiulaitis należał do tego pokolenia, było ono bardzo wyraźnie określone w czasie, bardzo krótki okres, może jakieś dziesięć lat, kiedy nie trzeba było uczyć się ani po polsku, ani po rosyjsku. Znał angielski, znał niemiecki, co tylko chcesz, tylko nie polski, obył się bez tych języków. A więc ojciec Vaičiulaitisa bardzo go cenił jako niezwykle znakomitego stylistę. Rzeczywiście. A więc, słowem, może nie jest on jakąś gwiazdą w zachodnim kontekście, ale Litwin w ogóle nigdy nie będzie. 516-0003-03 międzynarodowym bestsellerem. Jeśli ktoś pisze po litewsku, musi o tym zapomnieć. Tutaj tylko to, co wiemy – Miłosza i Mickiewicza w tym kontekście. Może wróćmy do nostalgii i Miłosza. To znaczy, mówię, ten temat nostalgii jest w istocie tęsknotą za Adamem wygnanym z Raju, który był jeszcze bardzo blisko Raju, i w ogóle kultura litewska, jak by tu powiedzieć, znowu banalnie, ale nie została daleko od niego oddalona, jeśli mam na myśli to wieczne zazielenienie, przebywanie w stanie zachwytu, niechęć, a nawet nieumiejętność tworzenia form, ponieważ stworzenie formy „žiedėti” jest „žydėti”. Kwitnąć to „žiedėti”. Siwieć oznacza również kiełkować, prawda? Mamy cały kompleks. A więc nazywamy to prawem zanikania–dojrzewania. Tuż obok dojrzałość i tuż obok śmierć. To, co dojrzewa, umiera. To, co przybiera formę, staje się śmiertelne. To, co nie przybiera formy, balansuje na granicy formy. To, co jest wiecznie zielone, ale za to także wieczne. A więc taki jest nasz los, jak to się mówi; czy to dobrze, czy źle, nie zależy już od nas, nazwijmy to, jak chcemy. 302 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV ALGIRDAS VACLOVAS PATACKAS Truputį tą savo teiginį, kad viską galima rasti kalboje, tik reikia ją atzablokować, nieco rozszerzcie. Ponieważ naszym tematem jest Miłosz, ale Miłosz nawet nie umiał po litewsku, a mimo to jest bardzo litewski. Z jednej strony twierdzi Pan, że wszystko można znaleźć w języku, trzeba go tylko odblokować, a z drugiej strony Miłosz, który tylko nauczył się trochę litewskiego... No tak, jest tu pewna swoista sprzeczność. Ale w rzeczywistości jej nie ma, bo wszystko można znaleźć w języku, a zatem mamy metodę; była ona bardzo lekceważona, ale gdyby nie ta metoda, nie napisalibyśmy naszych dwunastu książek, mnie by nie było. I w końcu Saudargas — rehabilituje go teraz ta książeczka, którą Pan ma, w języku litewskim. No, mówiąc krótko, to, co robiliśmy na wpół świadomie, niezbyt rozumiejąc, co robimy, teraz nazywa się bardzo naukowo — lingwistyką kognitywną. Jaką lingwistyką? Kognitywną. Od słowa cognitio — poznanie. To najnowsza lingwistyka dla Belgów czy kogoś rūšis, jai dvidešimt metų tiktai, taip toliau. Tai čia apie tuos metodus. Tai va, žodžiu, kalba mums yra savasties dalis. Kitoms tautoms kalba, kokiems nors innego, dla nich — środek porozumiewania się. Mogą mówić po walońsku, mogą mówić po flamandzku, ale muszą się tylko kontaktować. A dla nas język oznacza, że tracimy język – tracimy część siebie, a wraz z tym tracimy także literaturę i wszystko się wali. A więc język jest dla nas, no, nie chcę tu zaczynać opowiadać, jaki jest stary, sanskryt i tak dalej. Krótko mówiąc, kwestie języka są zasadnicze. Teraz Miłosz znał trochę litewski, ale nawet gdyby znał go dobrze, nie o to chodzi. Nazywamy go Litwinem piątego stopnia. Dlaczego? Dlatego że jest — nie pamiętam kto — jedni mówią, że Bierdiajew39, inni mówią, że jeszcze ktoś powiedział, iż każdy naród jest pewną ideą Boga. Zatem Bóg stworzył naród, tak samo jak człowieka, aby ucieleśniał pewną ideę. Chodzi o takie bardzo wyraziste narody, na przykład Czeczenów — dobrze znam ten naród, byłem tam wiele razy, zachwycali mnie i nadal zachwycają, chociaż teraz i wśród nich pojawia się wystarczająco dużo czarnuchów. Krótko mówiąc, to problem wolności u Czeczenów. Czeczen to to samo co wolność. Powiedziałem nawet — kiedyś się tam uparli, że Czeczeni to nie nacja, lecz „sostojanije duszy”, no, jak to przetłumaczyć — „stan ducha”. No właśnie, krótko mówiąc, każdy naród — no, narody są wymieszane, tam trudniej się zorientować — ale my mamy tę ideę. Ten, kto pojmuje tę ideę, jest Litwinem. Ten, kto ją rozwija, kto nią żyje, jest Litwinem. On może już nie umieć po litewsku. Kwestie językowe pasują tym, nazwijmy ich, pierwszym trzem czy czterem stopniom. A Milašius jest tą kroplą, i tak potrzebną na niebie, jakąś kroplą, ale takim przykładem Ereta, spójrzcie, zupełnie nie ma on nic wspólnego z 39 Nikołaj Aleksandrowicz Bierdiajew (18 marca 1974 r. – 21 marca 1948 r.) – rosyjski filozofas, religinio egzistencializmo atstovas. Paskutinis Algirdo Vaclovo Patacko (1943-09-28–2015-04-03) interviu Język i losy / Language and destiny 303 Litwa. Przyjaciel, ginąc, przed śmiercią mówi: „Jedź i, jeżeli chcesz, jedź i rób to, czego ja nie będę mógł zrobić.“ Przyjechał do Litwy, no tutaj, i tak dalej. Bardzo niesłusznie zapomniany jest taki krótki tekst Ereta, który w czasie wojny jakoś się ukazał pod tytułem „Litwa jest Adamem Europy“. Słowem, warto tam zwrócić uwagę. To jest dokładnie to, o czym mówimy. Eret całkowicie niezależnie — ten tekst znaleźliśmy tutaj dopiero niedawno, więc, krótko mówiąc, są to takie przemyślenia. Tak więc zarówno kwestia języka, jak i fenomen Miłosza w tym przypadku rozstrzygają się właśnie poprzez tę ideę narodu. Naród, który potrafi ją uchwycić — my jeszcze jej nie uchwyciliśmy, jeszcze nie doszliśmy do zrozumienia, dopóki się nią nie przejmiemy. Otóż wczoraj odbyło się u nas forum telewizyjne poświęcone temu, co zrobić, żeby ludzie nie uciekali z Litwy, a siedzieli na nim miejscowi ekonomiści. Naiwniacy. I sądzą, że dzięki gospodarce zatrzymają tych uciekających z Litwy. Ten, kto zapuścił korzenie kulturowo i egzystencjalnie, nigdy nie wyjedzie, niezależnie od wszelkich uwarunkowań ekonomicznych. Istnieje takie słowo „butšaknis”, nie wiem, czy zdarzyło się wam je słyszeć. Koks? Butšaknis. Żmudzini je zachowali. Oznacza całą ziemię rodu, gdzie ród się narodził. Cały ród może wyjechać, ale butšaknis pozostaje na miejscu i nigdzie nie wyjeżdża. Chroni ziemię rodu, przodków [ziemię]. Dopóki na Litwie będą butšakniai, może ich pozostać nie trzy miliony, lecz trzysta tysięcy, ale jeżeli będą to butšakniai, to nigdzie nie znikniemy. Te rzeczy są bardzo ważne. Korzeń trzeba zapuścić. Korzeń można zapuścić tylko w sposób kulturalny. Jeżeli twój korzeń jest słaby, bardzo łatwo go wyrwać. No i wtedy ta fala emigracji porywa, jak ten, wiecie, rosyjski „perekati pole”, jest taka roślinka, toczy się przez step taka kulka, gdzieś się zatrzymuje, czasem zapuszcza korzonek, trzyma się i potem znowu się wyrywa, i znowu ją niesie. U nas jest tak samo. Cała emigracja, cała gospodarka, wszystkie kombinacje ze wszystkimi podatkami nic nie pomogą, jeżeli nie będzie korzenia. Moje, o, to tutaj przeczytacie, na początku jest taki wierszyk: „Kim jesteśmy, oni budują domy z gliny, śpiewają pieśni przodków.” To są właśnie ci, którzy zapuścili korzenie, i nigdzie stąd nie wyjadą. Będą tutaj, niezależnie od tego, czy będzie wojna, zaraza czy głód. Pozostaną tutaj. Być może właśnie teraz pasowałoby wtrącić takie pytanie. O pragnieniu Oskara Miłosza, o takim wysiłku. Pragnieniem, wysiłkiem Oskara Miłosza było dodanie do wymiaru antycznego i biblijnego jeszcze jednego, z Litwą w centrum. Cóż, zetknąłem się z tym tematem w bardzo interesującym kontekście. Robiłem film o Czesławie Miłoszu i w tym czasie przygotowywałem się do niego, a także przez dość długi czas byłem we Włoszech, na wyspie Capri. I wtedy, będąc w swego rodzaju kolebce kultury pą, pamiršau pavadinimą knygos. Gimtoji Europa, kurioje jis... Arba ne, apskritai apie jo šitą LDK erdvės suvokimą. Ir aš tada galvoju: Dievaži, bet tai yra ištisa kultūra, kuri kaip ištisa dimensija, kuri niekaip antycznej, ale w tej strefie, i myśląc o innym wejściu Czesława Miłosza, o 304 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV ALGIRDAS VACLOVAS PATACKAS wejściu do zachodnioeuropejskiego rozumienia. Innymi słowy, nie będę tu mieszać swoich myśli, które nie są spójne, ale wracając, czy mógłby Pan jakoś skomentować wysiłek Miłosza, by do wymiaru antycznego i biblijnego dodać jeszcze jeden, z Litwą w centrum. Cóż, u Miłosza jakoś tylko ślady tego, co Pan nazywa wymiarem antycznym, są obecne. Teraz muszę się nad tym dobrze zastanowić. Mam na myśli to, że w Europie, w kulturze europejskiej, istnieje taki wymiar. No widzi Pan, my uważamy to za Litwę, a więc kiedy Spengler doliczył się tam siedmiu wielkich cywilizacji, Toynbee40 – dwudziestu trzech czy iluś tam. Litwa galima laikyti visiškai atskira civilizacija, kaip Ethoso kultūros prasme. Jeigu kultūrą skirstyti į Ethos ir Logos kultūras, tai Lietuva yra atskiras darinys, kuris wypada całkowicie ze wszystkiego, co jest dookoła. Jest on mało zauważalny. Jak powiedziałem, dlatego można zauważyć, że nie tworzy on formy. Zgodnie z powiedzeniem Kanta zachwycają mnie dwie rzeczy: gwiaździste niebo nade mną, świat Logosu i prawo moralne we mnie. Otóż ten świat Ethosu, prawo moralne we mnie — tutaj Litwa jest cywilizacją, w tej dziedzinie. Mamy całkowicie dopracowany system świąt kalendarzowych. Mamy wszystkie te prawe prawdy. I jeszcze stosunkowo mało zepsuty, ale nie nieskazitelny. Otóż w takim kontekście ten Miłosz miał inny problem, moim zdaniem, który nazywał biblijnym. Przecież jest — jego matka była Żydówką. Znam tu kilku takich bohaterów, takiego Letasa Palmaitisa, może jest on tutaj mało znany, ale to jedna z najciekawszych postaci we współczesnej Litwie. Napisałem z nim razem książeczkę, będę mógł podarować. „Kto i kiedy porwał Europę”. No cóż, oryginał, genialny językoznawca, obecnie nie ma nawet co jeść i tak dalej. Wszyscy ci językoznawcy mają trochę nie po kolei w głowie, innych nie bywa. Językoznawcy to niezwykli ludzie, wchodzą w ten świat i już nie potrafią z niego wyjść. Słowem, Miłosz, wracając do niego, widzicie, zjechałem na manowce i teraz. Aha, biblijny. Przez całe życie, pod koniec życia powrócił do tej biblijnej tematyki, ponieważ jego, no i Saulius z Tarsu [dramat, 1914], powiedzmy, jest chrześcijański, ale na przykład jego Nihumim [zbiór wierszy, 1915] i inne utwory to już takie rzeczy biblijne. A więc to. I przez całe życie rozwiązywał problem między tą litewskością a, jak pan powiedział. 516-0003-04 Był to jeden z przypadków, gdy rozwiązało się to w postaci harmonii, a więc umarł, będąc w harmonii, znajdując się pomiędzy tymi dwoma, mimo wszystko bardzo ważnymi początkami cywilizacyjnymi. To bardzo rzadki przypadek. Heine miał wielkie problemy, podobnie jak Arnold Toinbis (Arnold J. Toynbee) (14 kwietnia 1889 r., Londyn – 25 października 1975 r., Jorkas) – garsus istorijos, civilizacijų filosofas. Paskutinis Algirdo Vaclovo Patacko (1943-09-28–2015-04-03) interviu Język i losy / Language and destiny 305 nie rozwiązał tego, pozostał tajnym wrogiem chrześcijaństwa, choć formalnie przyjął chrzest. Oto ta kropla biblijnej krwi. Bardzo często przebija się bardzo nieoczekiwanie i większość przegrywa przez to, że albo się rozdwaja, popada w pewnego rodzaju schizofrenię... Miłosz w tym samym czasie pozostał wiernym katolikiem, pisał do Papieża. Po wysłaniu tych proroctw ktoś, zdaje się Maritain41, oskarżał go o profetyzm, jakoby pozwolił sobie być prorokiem – w katolicyzmie nie jest to zbyt akceptowane. Odpowiedź Papieża, a dokładniej jego sekretarza, była formalna, ale dość chłodna: „Dziękuję, otrzymaliśmy, bardzo utalentowane.” Mniej więcej tak. Miłosz zasłynął przede wszystkim dzięki tym proroctwom, ale jednocześnie pozostał wierny tej swojej kropli żydowskiej krwi. Tę biblijną tematykę rozwinął więc niezwykle utalentowanie, wręcz genialnie – te rzeczy w nim współbrzmią. To było kolejne jego zwycięstwo. Można powiedzieć, że umarł w odpowiednim czasie – w trzydziestym dziewiątym roku życia. Mogą sobie wyobrazić, gdyby w okupowanym przez faszystów Paryżu pozostał przy życiu, jaki byłby jego los – Buchenwald czy coś w tym rodzaju. Coś strasznego. Umarł, łapiąc ptaszka w parku, wprost w takich idealnych okolicznościach, można powiedzieć. Uciekł kanarek, a on go łapał. Ale zrozumiałem, że to było w hotelu, w którym mieszkał? Zrozumiałem, że ten kanarek uciekł i wyleciał na zewnątrz. Zrozumiałem, że w pokoju. Być może trzeba to doprecyzować. Pojechaliśmy do tego domu, w którym on mieszkał, i tam była ciekawa historia, ale nie pasowała mi do filmu, więc została odłożona. Teraz mieszkają tam ludzie, ten dom w czasie wojny został przekształcony w takie skażone miejsce. Ludzie, którzy się wprowadzili, mówili, że kiedy się wprowadzili, było tam zabrudzone i tak dalej. Ten dom był bardzo piękny. Ale to inny temat. Ponieważ nie mam czasu, wrócę do litewskości Miłosza. Zdaje się, że Pan wspomniał, nie wiem, czy powiedział Pan wszystko, więc czym jest ta Litwa Miłosza, albo, jak Pan powiedział, wyznaczone miejsce na ziemi? Szukał wyjścia z kryzysu twórczego, już o tym mówiłem, że nastąpiło coś w rodzaju zatrzymania. Próbował wydawać czasopismo, zajmował się tłumaczeniami. Ludziom twórczym zdarzają się takie przerwy, nazwijmy je twórczymi. I wtedy zaczął szukać czegoś, na czym mógłby się oprzeć, – situé – umieścić siebie w jakimś miejscu, dzięki któremu mógłby się oprzeć, co mogłoby być bodźcem dla jego twórczości. I tu niespodziewanie pewną rolę odegrał Maurice Prozora42, był on szlachcicem, uczestnikiem powstania, gdzieś z okolic Pakaunė. Zwrócił uwagę na litewskość jego twórczości. Tę litewskość w tym sensie, o którym próbowałem 41 Jacques Maritain (1882 m. listopada 11 d. – 1973 m. balandžio 28 d.) – francuski pisarz, filozof. 42 Maurice Prozora (1849 m. sausio 28 d., Wilno – 1928 m. gegužės 10 d., Nicea) – francuski pisarz, tłumacz, dyplomata. 306 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV ALGIRDAS VACLOVAS PATACKAS opowiadać. Jakby pisał po francusku, szukał tam... dość banalnie, może już mówiłem, wyjechać na te Wyspy Rajskie... Ta aluzja do Raju, szukanie tego miejsca, czystego, nieskazitelnego, niesplamionego, w którym mógłby siebie umieścić i stamtąd czerpać nowy impuls do twórczości. Chyba dla każdego człowieka staje się on taką duszą bez miejsca – szuka, skąd się tu wziąłem, kim jestem, skąd są moje korzenie, zapewne szukał korzeni. I wtedy nagle ten vėl į vaikystę, tą Ani. Ta Ani ir Lietuva yra maždaug tas pats. Transformuojasi Prozoras otwiera oczy: znów przypomina sobie te ogrody, w pewien sposób się generuje. Osobliwa, wielowarstwowa metafora, prawda? Bez wątpienia, nie wiem, jakiego tu użyć słowa, jest tu wszelkiego rodzaju terminologia. I wtedy zaczyna wygłaszać wykłady, ale chcę podkreślić – z ambasadą na razie nie ma żadnych kontaktów, nie ma w tym żadnego interesu materialnego, bardzo dokładnie ustalam te rzeczy według dat i tak dalej. I zaczyna mówić, opowiadać o Litwie jako o pewnym kraju Raju, pierwotnego Raju, tam zapachy łozowisk, tam wilki..., krótko mówiąc, genialne, ten tekst powinien być tuva jam tampa svajonių mistine tėvyne. Tarp kitko, kai pirmą kartą atvažiavo į chyba... Od tego czasu LieLietuvą, to był dla niego cios. Po pierwszej wojnie światowej, wyobraźcie sobie, Kybartai, ruiny, wyniszczona, zrujnowana Litwa. Ale mimo wszystko się jej nie wyrzeka, uczciwie jej służy swoim językiem, swoją elokwencją, swoimi koneksjami, odgrywa bardzo dużą rolę. Francuzi od razu wyczuwają, że mają do czynienia z jakimś kulturalnym krajem, i wszystko czyta się zupełnie inaczej. W ten sposób Litwa odradza mu się z dzieciństwa. Naprawdę kochał Litwę, była dla niego może przede wszystkim tym „ogrodem dzieciństwa”, tym idealnym wyobrażeniem. Wtedy stanowczo wyrzeka się polskości. Polacy go pociągali, próbowali uczynić z niego Polaka, ale on po prostu dość brutalnie, wręcz szorstko im odpowiedział. Dlatego Zborowscy pozostali niedokończeni. W ten sposób Miłosz odnalazł motyw, rozpoczęło się jego nowe twórcze odrodzenie. W tym samym czasie zaczął interesować się litewskimi baśniami. Najbardziej płodny okres zaczyna się od tego miejsca. Wtedy napisał te swoje metafizyczne teksty. Tak. Zaczął pisać teksty metafizyczne, kiedy odrodził się w nim, nazwijmy to, żydowski pierwiastek. Wtedy silnie go to zainspirowało. I wszystko się ułożyło. Saul z Tarsu, który na drodze do Damaszku nawrócił się i z Saula stał się Pawłem — to jakby bardzo chrześcijański motyw. Za szczyt jego twórczości uważałbym jednak symfonie: „Niedokończona”, i inne. Jest tam i śpiewność, i melodyjność, ale zarazem i sens, i litewskość, i składnik biblijny, jak pan powiedział. Wiersze są piękne, liryka i tak dalej. Mañara (sztuka Miguel Manjara – przyp. red.) również jest bardzo mocną rzeczą. Mañara to historia założyciela zakonu jezuitów, tylko nazwana inaczej. I zarazem jego własna historia. W której miłość cielesna przemienia się w boską. Bardzo mocna rzecz. Całkowicie odtwarza biografię Loyoli. Loyola – ranny oficer – zostaje kulawy, zakłada wojowniczy zakon. Jezuici są żołnierzami Kościoła. Compañía di Gesu tłumaczy się jako „Towarzystwo Jezusowe“. Paskutinis Algirdo Vaclovo Patacko (1943-09-28–2015-04-03) interviu Język i przeznaczenie / Language and destiny 307 Wcale nie towarzystwo, trzeba tłumaczyć „Militarny oddział Jezusa“, czyli jednostka wojskowa. Gdybyśmy podzielili wszystkie [książki napisane przez jezuitów], każdy jezuita napisał średnio po 12 książek (jakichś prac naukowych czy czegoś w tym rodzaju). Bardzo wykształcony zakon. A kiedy ich chowają, nie ma ani imion, ani nazwisk. Jest taki dowcip. Piszą, że jezuita otrzymuje rozkaz; od dawna gdzieś już działa, dobrze mu się tam wiedzie, i nagle dostaje rozkaz, by wsiąść na statek i popłynąć w zupełnie inne miejsce. I przez całą noc się dręczy, jak to teraz będzie, co ja zrobię, mówi: do diabła, najpierw jezuita otrzymuje rozkaz, wsiada na statek, a dopiero potem się dręczy. Jeszcze jeden taki moment z Pańskiego tekstu. Wyróżnia Pan cytat z Nihumim: „W życiu życia wiem, że sześć dni świata dano na odkrycie tego, co trzeba poznać siódmego.“ Jaki był ten siódmy dzień Oskara Miłosza, jak wyglądał? Sunku pasakyti. Septintoji diena – sekmadienis, nelabai žinau, kaip traktuoti šitą dalyką. Nežinau, kaip atsakyti. Przypomniałem sobie inną prostą, ale bardzo piękną powieść Thorntona Wildera Ósmy dzień. Bóg stwarzał świat przez sześć dni, siódmego odpoczywał, ale nikt nie wie, jak długo trwa dzień Boga. I że teraz trwa dzień ósmy. To miałem na myśli, pytając o Miłosza. Rozumiem, że jego wspinanie się ku Bogu osiąga niemal najwyższy... [koniec nagrania] 516-0003-05 Tak, jak sobie wyobrażam, w odpowiedzi na to pytanie o siódmy dzień powinno być coś takiego. Prawdopodobnie. Prawdopodobnie to dobre przypuszczenie. Mniej więcej, że bardzo podoba mi się Bóg, kiedy Bóg zachwycał się swoim dziełem. No, i tworzy, a potem się zachwyca. To ja nie wiem, czy to było siódmego dnia, czy ósmego. Chyba, raczej ósmego. To ja chyba po prostu musiałem przez dziesięć lat pracować – kosić rowy. No, wyrzucili mnie stamtąd z Akademii Nauk i tak dalej. To znaczy, jeżeli tak ładnie zrobisz rów, rów melioracyjny, biegnie sobie bruzda. I po raz pierwszy w życiu, chyba już więcej nie doświadczę tego, że coś sprawiało mi przyjemność. Zrobiłem prosto, ładnie, woda płynie, tu i tak dalej. I zachwycałem się swoją pracą. Tam oczywiście wylałem dużo potu. A potem nigdy nie doświadczyłem takiej satysfakcji — ani podczas pisania książek, ani tym bardziej podczas pracy w Sejmie, ale jeśli człowiek, to jest konieczne, jeśli wszystko robisz właściwie i coś osiągasz, samemu musi ci się to podobać. Trzeba poświęcić na to czas i nie wstydzić sakau, labai keista, bet aš pradėjau prie griovių tą tokį ir tikrai būdavo gražu. Čia 308 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV ALGIRDAS VACLOVAS PATACKAS się tej satysfakcji. Nie chodzi o przechwalanie się jakąś nagrodą czy czymś innym, tylko o to, że oto była tu zarośnięta dzicz, Bóg wie czym porośnięta, nawet nic nie było widać, a teraz jest piękny rowek; oczywiście, że po błocie płynie, po sześciu godzinach pracy tą łopatą, tą kosą. Ale zrobisz i jest pięknie. U Boga jest tak samo. Patrzył na stworzony przez siebie świat i cieszył się nim. Nie wiem, może siódmego dnia, może ósmego. Bóg żyje w siódmym, a my żyjemy w ósmym. Próbujemy się doskonalić. Cóż, nie wiem, czy można by tu coś dodać, ale przyszło mi czytać wspomnienia Petrasa Klimasa o ostatnim okresie, o ostatnich latach Oskara Miłosza, kiedy mieszkał w ambasadzie, kiedy ktoś do niego przychodził, a on schodził na dół. Cóż, niektórzy przyjmują niemal szaleństwo. Jeżeli zapoznał się Pan z tymi wspomnieniami Klimasa, co Pan sądzi o tym ostatnim okresie? Nie byłem aż tak dogłębnie zapoznany, pobieżnie, ale rozumiem to tak, że tacy ludzie, no cóż, wyglądają dość dziwnie. To znaczy, mogą już tam być być może nawet chorobliwi. Mam na myśli na przykład, no, choćby tego samego Letasa Palmaitisa. galėjo atrodyti ten keistokai, su pavažiavusiu stogu. Ir kai yra nuotrauka tokia, To człowiek, który już w życiu codziennym, no cóż, ma z nim problemy. Krótko mówiąc, naprawdę pamiętam, że całe ich ambasadowe środowisko, kolektyw, tam ze wszystkimi maszynistkami, ze wszystkim. No więc wszyscy, wiecie, stoją dostojnie. A on taki z nogą założoną na nogę, w takiej trochę nerwowej pozie. No wiecie, to człowiek, który prowadzi czysto duchowe i niełatwe życie duchowe, napięte, i które jest jego prawdziwym życiem, więc dla niego, on może wyglądać, no, nie całkiem. A to nic dziwnego. A gdyby tego nie było, zdziwiłbym się. Patrzę na Pana/Panią, z Pańskiego/Pani spojrzenia trochę przypomina Pan/Pani Miłosza. No cóż, może trochę też się upodabniasz. Jego spojrzenie na zdjęciach jest bardzo imponujące. Jest nawet krótki, osiemnastoalbo trzydziestosekundowy nagrany fragment, na którym pali przy oknie — jego spojrzenie jest tam naprawdę imponujące. No cóż, zdarzało mu się robić takie żarty. Siedzieli gdzieś w restauracji z kolegą i powiedział tam coś lekceważącego o wierze albo o papieżu, katolicyzmie. Więc tam, w restauracji, powalił go na kolana i kazał mu przeprosić. I razem odmówili modlitwę, a on przeprosił. Wyobraźcie sobie: restauracja, a tu dwóch klęczących i modlących się. No, takie rzeczy się zdarzają, ale tutaj to tylko geniusze, wiecie, oni, z nimi... To dobrze, że tak, bo zdarza się zupełnie odwrotny wariant, kiedy pozwalają sobie na zbyt wiele. Jak mój braciszek, to potem już całkowicie aż do końca życia. No, jakby wszystkie tematy. Bardzo dużo tutaj powiedzieliśmy, koniecznie proszę skrócić. Nie, przecież nigdy wszystko nie trafia do filmu. Ja zresztą właśnie wczoraj pomyślałem, anksčiau turėjau programą televizijoj, turėjau laidą, bet dabar neturiu Paskutinis Algirdo Vaclovo Patacko (1943-09-28–2015-04-03) interviu Mowa i losy / Language and destiny 309 i nie chcę tego mieć, ale pomyślałem, że jeśli jeszcze jakoś znajdę czas, czterdzieści ir jeigu Jūs surastumėt laiko, galbūt reikėtų vis dėlto kokį trisdešimt, minut, żeby znaleźć czas na osobne spotkanie z Panem/Panią. A jaki temat? Twórczości, życia i wszystkich tych zakrętów życia. No dobrze, nie mam nic przeciwko, może już się tutaj nagadałem, żeby potem nie wyszło, wiecie jak. A co pan takiego nagadał? No więc nie brakuje tu tych wszelkiego rodzaju programów. 516-0004-01 Patrzą na nas tak, powiedzmy, inaczej. Va būtent. Aš manau, kad būtent dėl to ir reikia padaryti. Šiaip aš labai dėkingas, kad Saudargas užvedė šią temą, aš kažkaip gal ir būčiau nie wjechawszy. Teraz nawet zacząłem czytać ten tekst, to słowo trudno mi wymówić. Kognitywna. Cognitio – poznanie. Kognitywna. Wytworny, wytworny. Ale, mówiąc krótko, te rozważania lingwistyczne są w dobrym sensie bardzo interesujące i sądzę, że to bardzo współczesne. Zatem uważam, że nie ezoterycznego, lecz jednak naukowego... Nie ma tu żadnej ezoteryki. Z naukowego punktu widzenia... Istota polega na tym, że wierzymy — i ostatnio nie jest to żadną nowością — iż dźwięk i znaczenie są ze sobą powiązane. Zatem dźwięk oznacza, a sens można usłyszeć. Dźwięk – oznacza, sens – usłyszeć. To zostało przerwane po katastrofie wieży Babel. Zatem ludzkość zaczęła się nie porozumiewać. Uważamy, że w języku litewskim ten związek się zachował. Dźwięk oznacza, a sens można usłyszeć w postaci dźwięku. No więc dla tych, którzy się tym interesują – to nie nowość. Nowość tylko dla naszych językoznawców, ponieważ są zacofani nie wiadomo o ile lat. Przypomniałem sobie jeszcze jedną rzecz, z którą się nie zgadzałem, czytając ten tekst. O oku i obrazie. Nie, o dźwięku i obrazie. O oku i uchu?