Eduard Berend und die Anfänge der deutschen literarischen Onomastik

VOLKER KOHLHEIM Bayreuth Dyscypliny badań naukowych: onomastyka literacka, teoria nazw, antroponimia, hodonimia. DOI: doi.org/10.35321/all84-10 EDUARD BEREND I POCZĄTKI NIEMIECKIEJ ONOMASTYKI LITERACKIEJ Eduard Berend i początki niemieckiej onomastyki literackiej ADNOTACJA W 1942 roku wydawca dzieł Jean Pauls, Eduard Berend, opublikował na emigracji w Szwajcarii artykuł o nazewnictwie Jean Pauls, który można uznać za tekst założycielski nowoczesnej naukowej onomastyki literackiej. Pokazuje w nim nie tylko, w jaki sposób Jean Paul dochodził do swoich bardzo często ekscentrycznych nazw, lecz także szczegółowo charakteryzuje poetyckie nazewnictwo pisarza. Tym samym, częściowo explicite, a częściowo implicite, zarysowuje metodologię przyszłej naukowej onomastyki literackiej. SŁOWA KLUCZOWE: Eduard Berend, Jean Paul, onomastyka literacka, metodologia, komparatystyczna onomastyka literacka, fonosemantyka, liczba sylab, socjoonomastyka, nazwy mówiące, nazwa antytetyczna/rozszczepiona. ADNOTACJA W 1942 roku wydawca dzieł niemieckiego poety Jean Paula (Richtera), Eduard Berend, opublikował na emigracji w Szwajcarii artykuł o poetyckich praktykach nazewniczych Jean Paula. Artykuł ten można uznać za tekst założycielski naukowej onomastyki literackiej. Berend nie tylko pokazuje, jak Jean Paul znajdował swoje nazwy, lecz także przedstawia szczegółową analizę jego praktyki nazewniczej. Tym samym Berend, częściowo explicite, a częściowo implicite, opracowuje metodologię przyszłej naukowej onomastyki literackiej. SŁOWA KLUCZOWE: Eduard Berend, Jean Paul, onomastyka literacka, metodologia, komparatystyczna onomastyka literacka, fonosemantyka, liczba sylab, socjoonomastyka, nazwy mówiące/kratyliczne, nazwa antytetyczna/rozszczepiona. 220 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Eduard Berend und die Anfänge der deutschen literarischen Onomastik 1. ŻYCIE FILOLOGA POŚWIĘCONE JEAN PAULOWI Z pewnością nie będzie całkowicie błędne datowanie początku naukowej niemieckiej onomastyki literackiej na rok 1942. W tym roku w amerykańskim czasopiśmie Publications of the Modern Language Association of America ukazał się w języku niemieckim obszerny artykuł Die Namengebung bei Jean Paul Eduarda Berenda. Już teraz należy powiedzieć, że artykuł ten zawiera znacznie więcej, niż obiecuje tytuł, mianowicie nie mniej niż prekursorski zarys nieistniejącej wówczas jeszcze onomastyki literackiej, przedstawiony na podstawie wzorcowego omówienia technik nazewniczych poety Jean Paula (Richtera) (1763–1825). Kim jednak był Eduard Berend? Urodzony w 1883 roku w Hanowerze, pochodził z zamożnej, mieszczańskiej rodziny żydowskiej¹. Jego ojciec, Emil Berend (1846–1920), był adwokatem i notariuszem, a ostatecznie otrzymał tytuł tajnego radcy sprawiedliwości. Już podczas studiów młodego Eduarda Berenda fascynowały pisma Jean Pauls, tak że w 1907 roku ukończył studia doktoratem z filologii germańskiej, poświęconym tematowi Jean Pauls Ästhetik². Do wybuchu pierwszej wojny światowej Berend był prywatnym uczonym w Monachium, lecz już wtedy powziął plan wydania wszystkich dzieł Jean Pauls, wspierany przez literaturoznawcę Juliusa Petersena. Po zakończeniu wojny, w której uczestniczył jako ochotnik, Berend najpierw opracował wydanie listów Jean Pauls; w 1927 roku Pruska Akademia Nauk powierzyła mu wydanie dzieł Jean Pauls — gigantyczne zadanie, któremu poświęcał się do 1938 roku, kiedy poinformowano go, że musi natychmiast opuścić Niemcy. Udało mu się wprawdzie wyjechać do Szwajcarii, lecz nie zdołał zrealizować nadziei na przeniesienie się do USA. Po zakończeniu wojny Niemiecka Akademia Nauk wezwała go do objęcia redakcji brakujących jeszcze tomów historyczno-krytycznego wydania Jean-Paula, jednak dopiero w 1957 roku mógł wznowić działalność w Marbach am Neckar. Przed śmiercią w 1973 roku Eduard Berend otrzymał jeszcze liczne wyróżnienia; między innymi w 1957 roku kraj związkowy Badenia-Wirtembergia nadał mu tytuł „profesora”, a w 1963 roku otrzymał doktorat honoris causa Wolnego Uniwersytetu w Berlinie. Z tego szkicu biograficznego powinno wynikać, że Eduard Berend, kiedy na początku lat czterdziestych XX wieku na emigracji w Szwajcarii pisał artykuł o nazewnictwie Jean Pauls, ¹ Dane biograficzne według Knickmanna (1994/1995). ² Opublikowano w 1909 roku nakładem wydawnictwa Duncker w Berlinie. Straipsniai / Articles 221 VOLKER KOHLHEIM był do tego doskonale przygotowany. Nie tylko znał dzieła Jean Pauls jak nikt inny, jako ich wydawca, lecz także był obeznany z ogromną ilością zapisków i ekscerptów zachowanych w brulionach i zeszytach pisarza (zob. Müller 1988). To, że zajął się właśnie nazewnictwem Jean Pauls, wynikało prawdopodobnie z jednej strony z faktu, iż — w przeciwieństwie na przykład do „niechętnego nazwom Goethea” (824) — Jean Paul posługuje się niezliczoną liczbą nazw osobowych i miejscowych, z drugiej zaś zapewne także z tego, że Jean Paul niejako wskazał mu drogę, był bowiem „jednym z pierwszych, którzy teoretycznie wypowiadali się na temat wyboru nazw poetyckich” (822)³. Wypowiedzi te znajdują się w §74 drugiego wydania jego Vorschule der Ästhetik z 1804 roku i rozpoczynają się aforyzmem: „Nawet drobiazg nadawania imion ledwie jest jedną” (Jean Paul 2015: 175). Wróćmy jednak do artykułu Eduarda Berenda i zapytajmy, co ma nam do przekazania na temat onomastyki literackiej. 2. ZARYS PRZYSZŁEJ ONOMASTYKI LITERACKIEJ Na początku swojego artykułu Berend wizjonersko zarysowuje przyszłość onomastyki literackiej: wprawdzie pożądane, lecz niezwykle trudne do urzeczywistnienia byłoby „udzielenie w najszerszym zakresie czasowym i przestrzennym odpowiedzi na pytanie, według jakich względów i zasad poeci nadawali imiona wymyślonym przez siebie postaciom; różnice epok, narodów i języków znalazłyby w tym zwierciadle wyraźne odzwierciedlenie” (820). Dla samego Berenda był to projekt utopijny, zwłaszcza że zakładał jeszcze, iż zadania tego podejmie się pojedynczy badacz. Nie używając jednak jeszcze tego pojęcia, Berend zarysował tu globalną komparatystyczną onomastykę literacką — koncepcję, która dzięki współczesnym możliwościom techniki komputerowej wydaje się coraz bliższa realizacji. Należy w tym miejscu wskazać na prace holenderskiej językoznawczyni Kariny van Dalen-Oskam, która zleciła opracowanie programów komputerowych zdolnych w dużej mierze poprawnie rozpoznawać nazwy w tekstach cyfrowych, a także klasyfikować je według określonych kryteriów. Za pomocą tak zwanych named entity recognition and classification tools można badać pod kątem ³ Mieszkając w Genewie, E. Berend stosuje szwajcarską ortografię, która już wówczas nie znała znaku „ß”. 222 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Eduard Berend und die Anfänge der deutschen literarischen Onomastik analizować i porównywać użycie oraz funkcję nazw (van Dalen-Oskam 2016). W dalszej części Berend formułuje postulaty wobec interpretatora nazw literackich. W badaniu poetonomastycznym „nie chodzi tak bardzo o bezpośredni sens i brzmienie nazwy, ile raczej o rozmaite tony poboczne, które przy tym współbrzmią, o bliższe lub dalsze skojarzenia, jakie się z nią wiążą” (820). Jeśli Berend z jednej strony mówi tu o „rozmaitych tonach pobocznych”, a z drugiej o „bliższych lub dalszych skojarzeniach”, można zapewne rozpoznać w tym już to samo rozróżnienie, które później, z perspektywy teorii systemów, doprowadziło do odróżnienia „wewnątrzsystemowych” i „zewnątrzsystemowych walencji” nazwy poetyckiej: do „walencji wewnątrzsystemowych” należy poziom fonologiczny, należy symbolika brzmieniowa nazw, wszystko, co można określić mianem fonosemantyki, należą środki stylistyczne, takie jak powtórzenie nazwy i paralelizm, opozycja i aliteracja, należy wreszcie także semantyka „nazw mówiących” (Kohlheim V. 2019: 32–36). Natomiast za „walencje zewnątrzsystemowe” należy uznać intertekstualne i interkontekstualne relacje z fikcyjnymi lub rzeczywistymi osobami albo miejscami (Kohlheim V. 2019: 36–40). W tym kontekście Berend porusza również kwestie translatorskie, wskazując na trudności, wobec których staje tłumacz nazw mówiących, czyli semantycznie przejrzystych (821; por. Kohlheim V. 2019: 291–309). Interesujące jest również to, że Berend w swoim traktacie poetonomastycznym porusza już aspekty genologiczne: stwierdza, że z jednej strony trzeba „rozróżniać między utworami poważnymi i komicznymi, między idealistycznymi i realistycznymi”, „a zapewne także między dziełami epickimi i dramatycznymi; w obu bowiem nazwy podlegają bardzo odmiennym uwarunkowaniom” (821). Podczas gdy na scenie decydujące znaczenie mają wygląd zewnętrzny postaci i jej zachowanie, a nazwa odgrywa jedynie podrzędną rolę, „w opowiadaniu natomiast [...] nazwa w bardzo istotny sposób przyczynia się do wywołania określonego wyobrażenia o jej nosicielu” (321). Uderza, że Berend wspomina tu wprawdzie epikę i dramat, lecz nie lirykę. Z pewnością istnieją wiersze niezawierające nazw własnych (Mörike: Im Nebel ruhet noch die Welt, / Noch träumen Wald und Wiesen...), z drugiej jednak strony nazwy mogą kształtować całą atmosferę wiersza (Mörike: Wie heißt König Ringangs Töchterlein? / Rohtraut, Schön-Rohtraut...⁴ ⁴ O morickim Schön-Rohtraut zob. Schildberg-Schroth 1995: 183-142. O nazwach własnych w liryce zob. Gottschalk 2009. Straipsniai / Articles 223 VOLKER KOHLHEIM Berend porusza nawet aspekty estetyki produkcji, choć oczywiście nie używa jeszcze tego terminu. Krytykuje więc błędy „popełniane przez niektórych pisarzy przy wyborze obcych nazw”, na przykład Carlyle’a, który bohaterowi swojej powieści Sartor Resartus (1834) nadał „niemożliwe imię Teufelsdröck” (820). Ważniejsze jest jednak co innego: gdy stwierdza, że Jean Paul „nie bez racji powiedział kiedyś, iż bohaterki i bohaterowie jego powieści nie mogliby istnieć bez swoich cudownych nazw” (821), zbliża się już bardzo do poglądu, że to właściwie nazwa konstytuuje postać (Kohlheim V. 2019: 25–28). 3. PROROCZY WYBÓR NAZW JEAN PAULA Aby docenić oryginalność wyboru nazw przez Jean Paula, najpierw przeciwstawia go literackim zwyczajom nazewniczym jego współczesnych i tym samym sam dostarcza pierwszych wskazówek dla pisania historii literatury „z perspektywy nazwy”. Berend pisze, że w czasach Jean Paula „wciąż szeroko panował dawny zwyczaj lub raczej nadużycie oznaczania nazw osobowych lub miejscowych jedynie pojedynczymi literami, najczęściej inicjałami, albo gwiazdkami, na przykład w Geschichte der schwedischen Gräfin von G. Gellerta” (823). Inni, na przykład Goethe, zamiast nazwiska często podawali jedynie zawód lub stan rodzinny: „architekt, kapitan; matka, wuj” (823). Jean Paul natomiast nie lubił anonimowości, także w życiu rzeczywistym: „Jeśli z nieznanej istoty”, cytuje Berend poetę, „znam tylko imię, jest mi ona bardziej indywidualna i bliższa memu sercu niż bez niego” (824). Tym samym Berend przypisuje poecie wgląd w teorię nazw, który dopiero powoli zaczyna się upowszechniać: że mianowicie główną funkcją nazwy własnej nie jest funkcja identyfikacyjna, lecz indywidualizująca (por. Windberger-Heidenkummer 2011: 20, przyp. 1). Jean Paul unikał również powszechnego wówczas zwyczaju nadawania możliwie mało rzucających się w oczy, lecz brzmiących poetycko nazw, takich jak „Waldheim, Sternheim, Hohenthal” (825). Niemal nie uczestniczył też we współczesnej modzie nazywania postaci powieściowych zawodowymi przezwiskami odpowiadającymi ich zajęciom, a więc nazywania szewca Pech lub Pfriem, a kupca Pfeffer (826) — właściwie również pewnym rodzajem anonimowości. W ogóle Jean Paul odczuwał niechęć do nazw, które bezpośrednio „mówią”: „Gdybym nazywał się Ojciec albo Dziecko, albo Gutsmuths, dawno odłożyłbym te nazwiska”, cytuje Berend z autobiograficznych zapisków Jean Paula, tak zwanej Vitabuch (826). Berend widzi tu Jean Paula jako innowatora literackiego nazewnictwa, lecz 224 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Eduard Berend und die Anfänge der deutschen literarischen Onomastik XIX wiek nie poszedł za nim w odrzuceniu nazw mówiących: literatura realizmu — nie tylko niemiecka — jest nimi przepełniona. Pod tym względem Jean Paul znacznie wyprzedzał swoją epokę; dopiero XX wiek zaczął odrzucać plakatowe nazwy mówiące. Jako przykład przytoczmy wypowiedź pisarza Hansa Bendera, który w 1991 roku odpowiedział listownie na zapytanie: „Nie lubię malowniczych, ironicznych, komicznych nazw. [...] Podpowiadają one czytelnikowi, jak ma sobie wyobrażać postacie: rozmowne, brzuchate, próżne, nędzne itd.” (Debus 2002: 130). Do nazewnictwa Jean Pauls odnoszą się zatem również prorocze słowa, które Ludwig Börne wypowiedział w mowie żałobnej ku czci Jean Paula 2 grudnia 1825 roku we Frankfurcie nad Menem: „On zaś cierpliwie stoi u bramy dwudziestego wieku i czeka z uśmiechem, aż jego ociężały lud za nim podąży” (Börne 1993: 184). 4. ŹRÓDŁA NAZW JEAN PAULA Jak jednak Jean Paul znajdował swoje liczne nazwy? Berend potrafi udzielić na to wyczerpującej odpowiedzi, znał bowiem pozostawione przez poetę materiały robocze. Opowiada więc o rozpoczętym prawdopodobnie już w 1789 roku „zeszycie zbiorczym” Jean Paula, zawierającym „bardzo obszerną listę nazw miejscowych i osobowych” (828). Z tego zbioru zawierającego, jak się szacuje, 2000 nazw miejscowych i osobowych (832) wynika, że Jean Paul „wykorzystywał każdą nadarzającą mu się okazję, by powiększać swoją kolekcję nazw” (833). Początkowo musiał zapisywać liczne nazwy ze swojej górnofrankońskiej ojczyzny: „Wystarczy raz przejść się ulicami Hofu lub Bayreuth, aby co chwila na szyldzie drzwi albo sklepu ujrzeć nazwę znaną z dzieł Jean Paula” (833). Jego „opowieści podróżne” można następnie dokładnie prześledzić na mapie (Kohlheim V. 2015). Później jednak, jak pisze Berend, ekscerpował kalendarze, francuskie i angielskie słowniki oraz gramatyki. Staroniemieckie imiona, takie jak Theoda, zaczerpnął z wydanej w 1800 roku książki Über deutsche Vornamen und Geschlechtsnamen Tilemanna Dothiasa Wiardy, a nazwy miejscowe ekscerpował z popularnych geograficznych podręczników swojej epoki (833 i n.). Tylko bardzo rzadko wymyślał Jean Paul swoje częściowo dość rzucające się w oczy nazwy samodzielnie (834), często natomiast lekko modyfikował napotkane toponimy. W tym celu tworzył zbiory morfemów toponimicznych, takich jak „Ober-, Unter-, Mittel-, Alt-, Frei-, Kirch-, -berg, -thal, -rode, -hofen, -fingen, -weiler, -hagen, -stetten” (835). Zdarzało mu się także przenosić miejscowości opatrzone rzeczywistymi nazwami do innych regionów, Straipsniai / Articles 225 VOLKER KOHLHEIM tak jak w powieści Siebenkäs (1796) saksońskie Kuhschnappel do Szwabii (por. Kohlheim V. 2019: 179–181). Berend wskazuje na jeszcze jedną, zapewne wyjątkową cechę zbiorów nazw Jean Paula, mianowicie podział na nazwy „dobre” i „złe” lub „niegodziwe”, zarówno wśród nazw miejscowych, jak i osobowych. Jak zauważył Berend, nie chodzi tu jedynie o rozdzielenie postaci moralnie dobrych i złych, lecz także o podział społeczny na wysokie i niskie, któremu w tradycyjnym sensie odpowiadają powaga i komizm (830). „Wymowne jest przy tym”, pisze Berend, „że wśród ‚dobrych‘ nazw zdecydowanie przeważają zagraniczne”, na przykład „Machy, Selis, Lorgna, Düchauffour, Ancillon, Almeria, le Baut, Davila [...]” (830). „Niegodziwe” nazwy to natomiast: „Streichert, Meuseler, Astmann, Stechmann, Banspach, Beez, Franzen, Fokeln [...]” (831). Głębszą przyczynę różnorodności nazw Jean Paula Berend widzi w pojmowaniu humoru przez poetę: Jean Paul, jak pisze Berend, „rozpoznał [...], że humor, ponieważ opiera się na kontraście świata zmysłów i idei, musi możliwie najbardziej indywidualizować wszystko, aż po najdrobniejsze szczegóły” (828). Dzięki tej sztuce „humorystycznej indywidualizacji wszystkich osób i stanów” Jean Paul, zdaniem Berenda, przygotowuje późniejszy realizm XIX wieku i częściowo go antycypuje (828). 5. SZCZEGÓŁOWA ANALIZA NAZEWNICTWA JEAN PAULA W traktacie Berenda następuje wzorcowa szczegółowa analiza literackiego nazewnictwa Jean Paula. Bada on między innymi liczbę sylab nazw własnych i stwierdza, że u Jean Paula nieznaczące osoby lub miejsca otrzymują nazwy jednosylabowe („Kob, Kolb, Lind, Knef, Lerch, Stark, Fisch [...]”), podczas gdy nazwy obiektów znaczących są wielosylabowe (837). Rozpoznał tym samym zapewne prawidłowość o ogólnej ważności. Sam Berend wspomina jeszcze Fontanego, który postępował podobnie (836 i n.); na to, że także w obszarze anglojęzycznym większa liczba sylab koreluje z wyższym statusem społecznym, wskazuje na przykład wypowiedź pana Chucksa z powieści Fredericka Marryata Peter Simple (1834): „When I was in good society, I [...] seldom bowed, Sir, to anything under three syllables” (cyt. za Hengst, Sobanski 2000: 81). Berend omawia także konsonantyzm nazw własnych Jean Paula i stwierdza, że liczne nazwy kończą się na [s], co w połączeniu z poprzedzającą spółgłoską ma „silną siłę onomatopeiczną i zazwyczaj mniej lub bardziej komiczny efekt” (838). Jako przykłady Berend przytacza „Kuhpanz,” 226 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Eduard Berend und die Anfänge der deutschen literarischen Onomastik Renovanz, Veldenz […]” (839). Jean Paul chętnie dodaje do swoich nazw zdrobniałe zakończenia -lein lub południowoniemieckie skrócenia -le i -el, co nadaje jego postaciom „przytulny, niewinny, niebohaterski charakter. Dlatego niemal wszyscy ‚bohaterowie‘ sielanek i humoresek Jean Paula należą do tej grupy: Fixlein, Krönlein, Schmelzle, Fälbel, Freude[l], Fibel, Vierneissel” (839). Szczególne znaczenie ma fonosemantyka samogłosek: „Nieprzyjemne osoby często mają długie Ö w sylabie akcentowanej, np. Oefel, Oehrmann [...]” (842). Negatywnie nacechowane są także długie Ä i E: „Blaise, Flätz, [...] Egelkraut” (842). Gdy Berend stwierdza ponadto, że „długie I ma zdecydowanie przyjazny charakter”, natomiast długie A i O charakteryzują „szlachetne, wzniosłe postacie, np. Albano, Cesara, Liane, Beata [...]” (842), pozostaje tym samym w pełnej zgodzie z najnowszymi wynikami badań nad fonosemantyką, według których z samogłoską [i] niemal uniwersalnie wiąże się wyobrażenie małości, z samogłoskami [o] i [u] zaś wyobrażenie wielkości (Elsen 2015: 29). Berend rozpoznaje również rysy socjoonomastyczne w nazewnictwie Jean Paula, gdy stwierdza: „Osoby z wyższych warstw mają [...] często obco brzmiące nazwiska, nawet jeśli poza tym nie są charakteryzowane jako cudzoziemcy”. Nazwiska francuskie natomiast noszą „bez wyjątku charaktery niegodziwe lub co najmniej lekkomyślne” (842). Wspomniano już, że Jean Paul odrzucał nazwy mówiące, a więc semantycznie przejrzyste. Berend stwierdza jednak, że przy ich znacznym rozpowszechnieniu nie mógł ich całkowicie wykluczyć, „lecz rzadko używa ich w taki sposób, aby jednoznacznie wskazywały na charakter lub stan posiadacza”. Takiego związku „w przypadku radcy szkolnego Stiefela, [...] burmistrza Harnischa, kaznodziei porannego Flachsa” i innych „w ogóle nie da się wykazać albo można go wykazać jedynie bardzo sztucznie” (846). Na koniec Berend zwraca uwagę na osobliwość onomastyczną Jean Paula, chętnie podejmowaną później przez pisarzy realizmu: wewnętrznie sprzeczną nazwę. Berend wymienia tu Attila Schmelzle oraz Amandus Katzenberger (848). Kontrast tkwi tu w odmiennie konotowanych częściach całej nazwy, imieniu i nazwisku. Attila Schmelzle z opowiadania Des Feldpredigers Schmelzle Reise nach Flätz (1809) przedstawiony jest jako niemal patologiczny przypadek lękliwości; wskazuje na to jego nazwisko, przywołujące wyobrażenie topnienia i miękkości. On sam uważa się jednak za niezwykle odważnego i sądzi, że właściwie reprezentuje go jego imię Attila, które jako nazwa ucieleśniająca odsyła do wodza Hunów, „bicza Bożego” (por. Kohlheim V. 2019: 67–71). Również w przypadku dziwacznego medyka Amandus Katzenberger z opowiadania Dr. Katzenbergers Badereise (1809) nazwisko oznacza jego istotę, która jego współobywatelom wydaje się niezwykle drażliwa i przekorna. Straipsniai / Articles 227 VOLKER KOHLHEIM Jego imię Amandus, będące gerundivum, oznacza jednak kogoś, kto, jak trafnie ujmuje to E. T. A. Hoffmann (1995: 952), „powinien i musi”, mianowicie kochać. Czy potrafi, pozostaje kwestią otwartą, lecz jego imię przywołuje podtekst, który zapewne również przyczynił się do „zwiedzenia interpretatorów ku najbardziej przeciwstawnym wykładniom” (Ueding 1993: 174). Dla tego rodzaju nazw Peter Demetz (1964: 197–201) wprowadził termin „nazwa antytetyczna” i jako przykłady podał Alonzo Gieshübler Theodora Fontanego (Effi Briest, 1895) oraz dr. Niels Wrschowitz (Der Stechlin, 1898) (por. Kohlheim R. 2019: 176). Gunter Presch określał z kolei takie nazwy, do których mogą „wkradać się sprzeczności” (Presch 2002: 100), tak że „oznaczają to i przeciwieństwo tego”, mianem „nazw rozszczepionych” (ibid., 5) i poświęcił im całą monografię. Jego literackim przykładem był Tonio Kröger Thomasa Manna — również nazwa antytetyczna, całkowicie zgodna z tradycją Jean Paula. Berend kończy swój artykuł całościową oceną nazewnictwa Jean Paula. Jak relacjonuje, już współcześni zwracali uwagę na niezwykłe nazwy poety. Nie zawsze spotykały się one z ich uznaniem. Charlotte von Kalb podziwiała Jean Paula, a mimo to oceniła: „Choć jestem tak bardzo oddana półbogowi Jean Paulowi [...], z jego wyborem nazw jestem jednak bardzo niezadowolona” (849). Berend przyznaje krytykom, że wybór nazw przez Jean Paula bywa bardzo „wyszukany” (850), lecz przypomina, że Jean Paul nie chciał pisać realistycznych powieści, tylko „przy całym realizmie w szczegółach pragnął zbudować jedynie romantyczny świat fantazji” (850). Istotnie, jak słusznie mówi Berend, „zdeklarowani realiści [...] pozwalali sobie czasem na znacznie więcej, na przykład [...] Fontane z Sahnepott, Thomas Mann z Klöterjahnem, Lobgott Piepsamem; Sesemi Weichbrodt, szczególnie Raabe z nazwami takimi jak Schlotterbeck, Ulebeule [...], Knackstert itd.” (850). A gdy Berend kończy swój przełomowy artykuł słowami: „Wielcy mistrzowie sztuki narracyjnej XIX wieku [...] byli przecież wszyscy jego bezpośrednimi lub pośrednimi uczniami” (850), to tę samą tezę będzie można sformułować o relacji między Berendem a badaczami nazw literackich od połowy XX wieku. 6. PODSUMOWANIE: ARTYKUŁ BERENDA JAKO TEKST ZAŁOŻYCIELSKI ONOMASTYKI LITERACKIEJ Powyższe rozważania miały pokazać, że opublikowany w 1942 roku przez Eduarda Berenda, wydawcę dzieł Jean Pauls, artykuł wraz z 228 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Eduard Berend und die Anfänge der deutschen literarischen Onomastik Tytuł Nadawanie imion u Jeana Paula może uchodzić za tekst założycielski nowoczesnej naukowej onomastyki literackiej w obszarze niemieckojęzycznym. Po krótkim zarysie życia niemiecko-żydowskiego uczonego należało przede wszystkim podkreślić te aspekty jego pracy, które miały się okazać wyznaczające kierunek dla przyszłości poetonomastyki. Tak więc E. Berend już na początku swojego artykułu zarysowuje projekt światowej komparatystycznej onomastyki literackiej, koncepcję, która dopiero teraz, dzięki współczesnym możliwościom techniki komputerowej, wydaje się być w zasięgu ręki. Poruszone zostają również kwestie z zakresu teorii gatunków, dotyczące literackiego nadawania imion — kwestie, które wciąż jeszcze nie zostały ostatecznie rozstrzygnięte. Ponadto Berend zwraca się ku problemom estetyki produkcji literackiego nadawania imion i umieszcza nadawanie imion u Jeana Paula w jego kontekście historycznym. Może przy tym wykazać, że Jean Paul miał wyobrażenia poetonomastyczne zbliżone do tych z XX wieku. Jako wydawca dzieł Jeana Paula Berend znał również jego materiały robocze, dzięki czemu może wskazać, skąd poeta czerpał swoje imiona. Choć często brzmią one uderzająco, niemal bez wyjątku zostały zaczerpnięte z rzeczywistości. W swojej przełomowej, szczegółowej analizie nadawania imion u Jeana Paula Berend omawia liczbę sylab imion, ich fonosemantykę, ich cechy socjonomastyczne oraz antytetyczne/łamane imiona Jeana Paula. Na zakończenie Berend ocenia nadawanie imion u Jeana Paula pod kątem jego stylistycznej adekwatności. Dzięki licznym wypowiedziom wskazującym drogę w przyszłość, jak głosi konkluzja artykułu, Berend może uchodzić za nauczyciela współczesnej onomastyki literackiej. LITERATURA Berend Eduard 1942: Nadawanie imion u Jeana Paula. – Publications of the Modern Language Association of America 57, 820–850. Börne Ludwig 1993: Lustrzane odbicie życia. Szkice o literaturze. Wydanie rozszerzone i nowe, wybrane i opatrzone wstępem przez M. Reich-Ranickiego (= Insel Taschenbuch 1578), Frankfurt nad Menem, Lipsk: Insel. Debus Friedhelm 2002: Imiona w dziełach literackich. (Wyna)lezienie – forma – funkcja (= Akademie der Wissenschaften und der Literatur, Mainz, Abhandlungen der Geistesund Sozialwissenschaftlichen Klasse, Jg. 2002, Nr. 2), Stuttgart: Steiner. Demetz Peter 1964: Formy realizmu: Theodor Fontane. Studia krytyczne, Monachium: Hanser. Straipsniai / Articles 229 VOLKER KOHLHEIM Elsen Hilke 2015: Czynnik symboliki dźwiękowej. – JournalLIPP 4, 27–42. Dostęp: https://lipp.ub.lmu.de [dostęp 02.03.2021]. Gottschalk Jürn 2009: Imiona własne i liryka. Studia nad użyciem imion własnych w wierszach: rozprawa doktorska, Getynga 2009. Dostęp: https://ediss.uni-goettingen.de/bitstream/handle/11858/00-1735-0000-0006-AED5-6/gottschalk.pdf?sequence=1 [dostęp 02.03.2021]. Hengst Karlheinz, Sobanski Ines 2000: Imiona własne jako elementy strukturalne w tekście literackim. – English in the Modern World. Festschrift for Hartmut Breitkreuz on the Occasion of his Sixtieth Birthday (= Foreign Language Studies 5), red. M. Dakowska, Frankfurt nad Menem i in.: Lang, 79–101. Hoffmann E. T. A. 1995: Narzeczona króla. Baśń zaprojektowana według natury – Hoffmann E. T. A. – Bracia Serapiona. Zebrane opowiadania i baśnie. Według tekstu pierwszego wydania z lat 1819–21, z uwzględnieniem wydań C. G. v. Maassena i G. Ellingera, z przypisami W. Segebrechta, zrewidowane i uzupełnione przez E. Matala de Mazza, wyd. 5, Monachium: Winkler, 945–995. Jean Paul 2015: Szkoła wstępna estetyki wraz z kilkoma wykładami o partiach epoki, red. F. Bambeck (= Dzieła. Wydanie historyczno-krytyczne, red. H. Pfotenhauer, B. Hunfeld, t. 5, i), Berlin, Monachium, Boston: de Gruyter. Knickmann Hanne 1994/1995: Badacz Jeana Paula Eduard Berend (1883–1973). Przyczynek do historii germanistyki w pierwszej połowie XX wieku. Część 1. – Rocznik Towarzystwa Jeana Paula 29, 7–91; część 2. – Rocznik Towarzystwa Jeana Paula 30, 7–104. Kohlheim Rosa 2019: Rozważania nad nominatio w powieściach Theodora Fontanego osadzonych w społeczeństwie jego czasów. – Imię w tekście. Międzynarodowe czasopismo onomastyki literackiej 21, 169–176. Kohlheim Volker 2015: Jean Paul i świat imion bawarskiego Vogtlandu. – Blätter für oberdeutsche Namenforschung 52, 176–191. Kohlheim Volker 2019: Imię w literaturze. Przy współpracy Rosy Kohlheim (= Beiträge zur neueren Literaturgeschichte 393), Heidelberg: Winter. Müller Götz 1988: Ekscerpty Jeana Paula, Würzburg: Königshausen & Neumann. Presch Gunter 2002: Imiona w polach konfliktu. Jak sprzeczności wnikają do imion własnych (= Tübinger Beiträge zur Linguistik 460), Tybinga: Narr. Schildberg-Schroth Gerhard 1995: Imię własne i literackość (= Kieler Beiträge zur deutschen Sprachgeschichte 16), Neumünster: Wachholtz. Ueding Gert 1993: Jean Paul (= Beck’sche Reihe Autoren 629), Monachium: Beck. 230 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Eduard Berend und die Anfänge der deutschen literarischen Onomastik van Dalen-Oskam Karina 2016: Podejścia korpusowe do imion w literaturze. – The Oxford Handbook of Names and Naming, red. C. Hough, D. Izdebska, Oxford: Oxford University Press, 344–354. Windberger-Heidenkummer Erika 2011: Monowalencja onimiczna i tworzenie klas. Problem onomastyczny i jego konsekwencje metodologiczne. – Metody badań nad imionami. Metodologia, metodyka i praktyka, red. A. Ziegler, E. Windberger-Heidenkummer, Berlin: Akademie Verlag, 29–46. Eduard Berendas i początki niemieckiej onomastyki literackiej STRESZCZENIE Opublikowany w 1942 roku przez wydawcę dzieł Jeana Paula (Johanna Paula Friedricha Richtera), Eduarda Berenda, artykuł „Nadawanie imion u Jeana Paula” („Die Namengebung bei Jean Paul”) należy uznać za fundamentalną pracę nowoczesnej naukowej onomastyki literackiej na obszarze niemieckojęzycznym. Po krótkim biograficznym zarysie życia uczonego, niemieckiego Żyda, który swoje dzieło o specyfice nadawania imion przez poetę Jeana Paula napisał najprawdopodobniej na emigracji w Szwajcarii, następuje przedstawiona na początku pracy dalekowzroczna wizja onomastyki literackiej E. Berenda. Opiera się ona na myśleniu globalnym i światowym projekcie porównawczym, a współczesne możliwości informatyki nadają tej wizji konkretny wymiar. Koncepcja ta obejmuje zarówno teoretyczne aspekty klasyfikacji, jak i estetyczne aspekty realizacji. E. Berend umieszcza fenomen nadawania imion u Jeana Paula w kontekście historycznym i pokazuje, że Jean Paul kierował się obrazem poetonomastycznym charakterystycznym dla XX wieku. E. Berend, jako wydawca dzieł Jeana Paula, dobrze znał również materiały dotyczące jego prac, dzięki czemu mógł wskazać, skąd pochodziły używane przez poetę imiona. W swojej szczegółowej analizie nadawania imion u Jeana Paula E. Berend podejmuje nawet ocenę liczby sylab imion i ich fonosemantyki, a także charakterystyki socjonomastycznej oraz antytetycznych/łamanych imion Jeana Paula; oddaje hołd trafności nadawania imion u Jeana Paula. Na podstawie licznych zawartych we wnioskach artykułu stwierdzeń E. Berenda wyznaczających perspektywę przyszłych badań należy uznać go za mistrza współczesnej onomastyki literackiej. Nadesłano 6 kwietnia 2021 r. VOLKER KOHLHEIM Schlosshof Birken 11, D-95447 Bayreuth, Niemcy [email protected] Straipsniai / Articles 231