Eduard Berend und die Anfänge der deutschen literarischen Onomastik

220 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV VOLKER KOHLHEIM Bayreuth Kierunki badań naukowych: onomastyka literacka, teoria nazw, antroponimia, hodonimia. DOI: doi.org/10.35321/all84-10 EDUARD BEREND I POCZĄTKI NIEMIECKIEJ LITERARISCHEN ONOMASTIK Eduard Berend i początki niemieckiej onomastyki literackiej ADNOTACJI W 1942 roku wydawca dzieł Jeana Paula, Eduard Berend, opublikował na emigracji w Szwajcarii artykuł o nazewnictwie Jeana Paula, który można uznać za tekst założycielski współczesnej naukowej onomastyki literackiej. Pokazuje w nim nie tylko, w jaki sposób Jean Paul dochodził do swoich bardzo często ekscentrycznych nazw, lecz także szczegółowo charakteryzuje poetyckie nazewnictwo pisarza. W ten sposób projektuje on częściowo explicite, częściowo implicite metodologię przyszłej naukowej onomastyki literackiej. SŁOWA KLUCZOWE: Eduard Berend, Jean Paul, onomastyka literacka, metodologia, komparatystyczna onomastyka literacka, fonosemantyka, liczba sylab, socjonomastyka, nazwy znaczące, nazwa antytetyczna/przełamana. ADNOTACJA W 1942 roku redaktor dzieł niemieckiego poety Jeana Paula (Richtera), Eduard Berend, opublikował na emigracji w Szwajcarii artykuł na temat praktyk poetyckiego nazewnictwa Jeana Paula. Artykuł ten można uznać za tekst założycielski naukowej onomastyki literackiej. Berend nie tylko pokazuje, w jaki sposób Jean Paul znajdował swoje nazwy, lecz także przedstawia szczegółową analizę jego praktyki nazewniczej. W ten sposób Berend — częściowo explicite, a częściowo implicite — opracowuje metodologię przyszłej naukowej onomastyki literackiej. SŁOWA KLUCZOWE: Eduard Berend, Jean Paul, onomastyka literacka, metodologia, porównawcza onomastyka literacka, fonosemantyka, liczba sylab, socjoonomastyka, nazwy mówiące/kratylijskie, nazwa antytetyczna/łamana. Straipsniai / Articles 221 Eduard Berend und die Anfänge der deutschen literarischen Onomastik 1. ŻYCIE FILOLOGA DLA JEANA PAULA Z pewnością nie będzie całkowicie błędne datowanie początków naukowej niemieckiej onomastyki literackiej na rok 1942. W tym roku w amerykańskim czasopiśmie Publications of the Modern Language ukazuje się Namengebung bei Jean Paul Eduarda Association of America in deutscher Sprache der umfangreiche Aufsatz Die Berenda. Już teraz należy powiedzieć, że artykuł ten zawiera znacznie więcej, niż obiecuje tytuł, a mianowicie nie mniej niż wyprzedzający swój czas zarys nieistniejącej dotąd onomastyki literackiej, przedstawiony na przykładzie wzorcowego omówienia technik nadawania nazw stosowanych przez poetę Jeana Paula (Richtera) (1763–1825). Kim jednak był Eduard Berend? Urodzony w 1883 roku w Hanowerze, pochodził z dobrze sytuowanej, mieszczańskiej rodziny żydowskiej1. Jego ojciec, Emil Berend (1846–1920), był adwokatem i notariuszem, a ostatecznie otrzymał tytuł tajnego radcy sprawiedliwości. Już podczas studiów młodego Eduarda Berenda fascynowały pisma Jean Paula, toteż w 1907 roku ukończył studia, uzyskując doktorat z filologii germańskiej na podstawie rozprawy na temat estetyki Jean Paula2. Do wybuchu pierwszej wojny światowej Berend był prywatnym uczonym w Monachium, lecz już w tym czasie powziął plan wydania dzieł zebranych Jean Paula, wspierany przez literaturoznawcę Juliusa Petersena. Po zakończeniu wojny, w której Berend uczestniczył jako ochotnik, najpierw przygotował wydanie listów Jean Paula; w 1927 roku Pruska Akademia Nauk powierzyła mu wydanie dzieł Jean Paula — gigantyczne zadanie, któremu poświęcał się do 1938 roku, kiedy poinformowano go, że ma natychmiast opuścić Niemcy. Wprawdzie udało mu się wyjechać do Szwajcarii, lecz nie zdołał zrealizować nadziei na przeniesienie się do USA. Po zakończeniu wojny Niemiecka Akademia Nauk zwróciła się do niego z prośbą o przejęcie redakcji brakujących jeszcze tomów krytyczno-historycznego wydania dzieł Jeana Paula, jednak dopiero w 1957 roku mógł wznowić swoją działalność w Marbach am Neckar. Przed śmiercią w 1973 roku Eduard Berend otrzymał jeszcze liczne wyróżnienia; między innymi w 1957 roku kraj związkowy Badenia-Wirtembergia przyznał mu tytuł „profesora”, a w 1963 roku otrzymał on tytuł doktora honoris causa Wolnego Uniwersytetu w Berlinie. Z tego szkicu biograficznego powinno było wynikać, że Eduard Berend, kiedy na początku lat 40. XX wieku na swoim szwajcarskim wygnaniu napisał rozprawę o nazewnictwie u Jeana Paula, 1 Dane biograficzne według Knickmanna (1994/1995). 2 Opublikowano w 1909 roku nakładem wydawnictwa Duncker w Berlinie. VOLKER KOHLHEIM 222 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV był do tego doskonale przygotowany. Nie tylko znał dzieła Jeana Paula jak nikt inny jako ich wydawca, lecz także był obeznany z ogromną ilością zapisków i ekscerptów zachowanych w brulionach i zeszytach pisarza (zob. w tej kwestii Müller 1988). To, że zajął się właśnie nazewnictwem u Jeana Paula, wynikało prawdopodobnie z jednej strony z tego, że Jean Paul niejako wskazał mu drogę — był przecież „jednym z pierwszych, którzy dass, im Gegensatz etwa zum „namenscheuen Goethe“ (824), Jean Paul eine Unzahl an Personenund Ortsnamen verwendet, andererseits wohl auch darteoretycznie wypowiedzieli się na temat kwestii poetyckiego wyboru imion” (822)3. Wypowiedzi te znajdują się w §74 drugiego wydania jego Vorschule der Ästhetik z 1804 roku i rozpoczynają się aforyzmem: „Nawet drobiazg nadawania imion jest ledwie jednym” (Jean Paul 2015: 175). Lecz wróćmy do eseju Eduarda Berenda i zapytajmy, co ma on do przekazania na temat literackiej onomastyki. 2. ZARYS PRZYSZŁEJ LITERARISCHEN ONOMASTIK Na początku swojego eseju Berend w sposób wizjonerski kreśli przyszłość literackiej onomastyki: wprawdzie pożądane, lecz niezwykle trudne do urzeczywistnienia byłoby „udzielenie odpowiedzi na pytanie, według jakich względów i zasad poeci nadawali imiona wymyślonym przez siebie postaciom, w najszerszym możliwym zakresie czasowym i przestrzennym; różnice między epokami, narodami i językami dałyby się wyraźnie uchwycić w tym zwierciadle” (820). Dla samego Berenda był to utopijny projekt, zwłaszcza że nadal zakłada on, iż zadania tego podejmie się pojedynczy badacz. Nie używając jeszcze tego pojęcia, Berend nakreślił tu już jednak globalną komparatystyczną literacką onomastykę — koncepcję, która dzięki współczesnym możliwościom techniki komputerowej wydaje się być w zasięgu ręki. Należy w tym miejscu wskazać na prace holenderskiej językoznawczyni Kariny van Dalen-Oskam, która zleciła opracowanie programów komputerowych zdolnych w dużej mierze poprawnie rozpoznawać imiona i nazwy osobowe w zdigitalizowanych tekstach, a także klasyfikować je według określonych kryteriów. Za pomocą tych tak zwanych narzędzi rozpoznawania i klasyfikacji jednostek nazwanych można analizować i porównywać duże ilości zdigitalizowanych tekstów pod kątem 3 Mieszkając w Genewie, E. Berend stosuje szwajcarską ortografię, która już wówczas nie znała „ß”. Artykuły / Articles 223 Eduard Berend und die Anfänge der deutschen literarischen Onomastik użycia nazw i funkcji nazw (van Dalen-Oskam 2016). Poniżej Berend formułuje wymagania wobec interpretatora nazw literackich. W badaniu poetonomastycznym „nie chodzi tak bardzo o bezpośredni sens i brzmienie nazwy, ile raczej o różnorodne odcienie towarzyszące temu, o bliższe lub dalsze skojarzenia, które się z tym wiążą” (820). Jeśli Berend mówi tutaj z jednej strony o „różnorodnych odcieniach”, a z drugiej o „bliższych lub dalszych skojarzeniach”, to wolno chyba dostrzec w tym już punkt widzenia prowadzący do rozróżnienia „wewnątrzsystemowych” i „zewnątrzsystemowych wartości” selbe Differenzierung erkennen, die später unter einem systemtheoretischen nazwy poetyckiej: Do „wewnątrzsystemowych wartości” należy poziom fonologiczny, należy symbolika brzmieniowa nazw, wszystko, co można określić mianem fonosemantyki, należą środki stylistyczne, takie jak powtórzenie nazwy i paralelizm, opozycja i aliteracja, wreszcie należy tu także semantyka „nazw mówiących” (Kohlheim V. 2019: 32–36). Natomiast za „wartości pozasystemowe” należy uznać intertekstualne i interkontekstualne relacje z fikcyjnymi lub rzeczywistymi osobami bądź miejscami (Kohlheim V. 2019: 36–40). W tym kontekście Berend porusza również kwestie translatorskie, wskazując na trudności, wobec których staje tłumacz nazw mówiących, a więc semantycznie przejrzystych (821; por. Kohlheim V. 2019: 291–309). Interesujące jest również to, że Berend w swoim traktacie poeto-onomastycznym porusza już aspekty z zakresu teorii gatunków: stwierdza, że z jednej strony „należałoby rozróżniać między utworami poważnymi i komicznymi, między idealistycznymi i realistycznymi”, „a zapewne także między dziełami epickimi i dramatycznymi; albowiem w obu przypadkach nazwy podlegają przecież bardzo różnym uwarunkowaniom” (821). Podczas gdy na scenie decydujące znaczenie mają zewnętrzny wygląd osoby i jej zachowanie, a nazwa odgrywa tylko podrzędną rolę, „w opowiadaniu natomiast [...] nazwa w bardzo istotny sposób przyczynia się do wywołania określonego wyobrażenia o jej nosicielu” (321). Uderza, że Berend wspomina tu wprawdzie epikę i dramat, lecz nie lirykę. Z pewnością istnieją wiersze, które nie zawierają nazw własnych (Mörike: We mgle spoczywa jeszcze świat, / Wciąż śnią las i łąki ...), z drugiej jednak strony nazwy mogą kształtować całą atmosferę wiersza (Mörike: Jak ma na imię córeczka króla Ringanga? / Rohtraut, Piękna-Rohtraut ...)4. 4 O Pięknej-Rohtraut Mörikego zob. Schildberg-Schroth 1995: 183-142. O nazwach własnych w liryce zob. Gottschalk 2009. VOLKER KOHLHEIM 224 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Berend porusza nawet aspekty estetyki produkcji, oczywiście nie używając jeszcze tego terminu. Krytykuje on więc potknięcia, „które przy wyborze obco brzmiących nazw przydarzyły się niektórym pisarzom”, np. Carlyle’owi, który bohaterowi swojej powieści Sartor Resartus (1834) nadał „niemożliwe nazwisko Teufelsdröckh” (820). Ważniejsze jest jednak to, co następuje: kiedy stwierdza, że Jean Paul „niegdyś nie bez powodu powiedział, iż bohaterki i bohaterowie jego powieści nie mogliby istnieć bez swoich przepysznych imion” (821), bardzo zbliża się do poglądu, że to właściwie imię konstytuuje postać (Kohlheim V. 2019: 25–28). 3. PRZYSZŁOŚCIOWA WIZJA JEANA PAULA WYBÓR IMION Aby oddać w oryginalności wybór imion u Jeana Paula, najpierw przeciwstawia go on praktykom nadawania imion stosowanym przez współczesnych mu pisarzy i tym samym dostarcza pierwszych wskazówek dla pisania historii literatury „od strony imienia”. W czasach Jeana Paula, pisze Berend, „wciąż powszechnie panował stary zwyczaj albo raczej obyczajowa niegodziwość oznaczania imion osób lub miejsc tylko pojedynczymi literami, najczęściej pierwszymi literami, albo gwiazdkami, np. w Historii szwedzkiej hrabiny G. Gellerta”. (823). Inni, np. Goethe, zamiast imienia podawali często tylko zawód albo stan rodzinny: „architekt, kapitan; matka, wuj” (823). Natomiast Jean Paul nie lubił anonimowości, także w prawdziwym życiu: „Jeśli o nieznanej istocie”, cytuje Berend poetę, „wiem tylko imię, to jest ona dla mnie bardziej indywidualna i bliższa memu sercu niż bez niego” (824). Tym samym Berend przypisuje poecie teoretycznoliterackie poznanie dotyczące imion, które dopiero powoli zdaje się upowszechniać, a mianowicie, że główną funkcją imienia własnego nie jest funkcja identyfikacyjna, lecz funkcja indywidualizująca (por. Windberger-Heidenkummer 2011: 20, przyp. 1). Jean Paul unikał także powszechnego wówczas zwyczaju nadawania możliwie mało rzucających się w oczy, lecz brzmiących poetycko nazwisk, takich jak „Waldheim, Sternheim, Hohenthal” (825). Również niemal nie uczestniczył we współczesnej modzie na nazywanie postaci powieściowych zawodowymi przydomkami pasującymi do ich zajęć, a więc nazywanie szewca Pech lub Pfriem albo kupca Pfeffer (826) – właściwie także tylko pewien rodzaj anonimowości. W ogóle Jean Paul odczuwał niechęć do nazw, które bezpośrednio „mówią”: „Gdybym nazywał się Ojciec albo Dziecko, albo Gutsmuths, dawno porzuciłbym te nazwiska”, cytuje Berend z autobiograficznych zapisków Jean Paula, tzw. Księgi życia (826). Berend postrzega tu Jean Paula jako innowatora literackiego nazewnictwa, jednakże Artykuły / Articles 225 Eduard Berend und die Anfänge der deutschen literarischen Onomastik dla niego XIX. Nie poszedł za swoim stuleciem w odrzucaniu nazw mówiących: literatura realizmu – nie tylko niemiecka – jest ich pełna. Pod tym względem Jean Paul znacznie wyprzedzał swoje stulecie; dopiero XX stulecie zaczęło odrzucać plakatowo mówiące nazwy. Jako przykład przytoczmy wypowiedź pisarza Hansa Bendera, który w 1991 roku w liście, odpowiadając na zapytanie, stwierdził: „Lubię nicht die malerischen, ironischen, komischen Namen. [...] Sie geben dem Leser przede wszystkim to, jak musi on sobie wyobrażać te postacie: rozmowne, brzuchate, próżne, nędzne itd.” (Debus 2002: 130). Także w odniesieniu do nazewnictwa Jeana Paula obowiązują prorocze słowa, które Ludwig Börne wypowiedział w swoim przemówieniu pamiątkowym ku czci Jeana Paula 2. grudnia 1825 roku we Frankfurcie nad Menem: „On jednak cierpliwie stoi u bramy dwudziestego stulecia i czeka z uśmiechem, aż jego ociężały lud do niego dołączy” (Börne 1993: 184). 4. ŹRÓDŁA IMION JEANA PAULA Jak jednak Jean Paul znalazł swoje liczne imiona? W tej kwestii Berend potrafi udzielić najlepszych informacji, jest przecież obeznany z pozostawionymi przez poetę materiałami roboczymi. Donosi on zatem o rozpoczętym prawdopodobnie już w 1789 roku „zeszycie zbiorczym” Jeana Paula, który zawiera „bardzo obszerną listę nazw miejscowości i nazwisk” (828). Z tego zbioru zawierającego „szacunkowo 2000 nazw miejscowości i nazwisk” (832) wynika, że Jean Paul „wykorzystywał każdą nadarzającą mu się sposobność, aby powiększać swój zbiór imion” (833). Najpierw musiał zanotować liczne nazwy ze swojej górnofrankońskiej ojczyzny: „Wystarczy tylko raz przejść się ulicami Hofu lub Bayreuth, aby co chwila na szyldzie drzwi lub sklepu rzuciło się w oczy znajome z dzieł Jeana Paula nazwisko” (833). A jego „opowieści podróżnicze” można dokładnie odtworzyć na mapie (Kohlheim V. 2015). Następnie jednak, jak twierdzi Berend, wypisywał z kalendarzy, francuskich i angielskich słowników oraz gramatyk. Starożytne niemieckie imiona, takie jak Theoda, zaczerpnął z wydanej w 1800 roku książki Über deutsche Vornamen und Geschlechtsnamen Tilemanna Dothiasa Wiardy, a nazwy miejscowości ekscerpował z popularnych podręczników geograficznych, odpowiednio przez siebie zmienionych. W tym celu sporządził zbiory morfemów toponimicznych, takich jak „Ober-, Unter-, Zeit (833f.). Frei erfunden hat Jean Paul seine teilweise doch recht auffallenden Namen nur sehr selten (834), wohl aber hat er vorgefundene Toponyme leicht Mittel-, Alt-, Frei-, Kirch-, -berg, -thal, -rode, -hofen, -fingen, - weiler, -hagen, -stetten” (835). Niekiedy przenosił także miejscowości opatrzone rzeczywistymi nazwami do innych regionów, VOLKER KOHLHEIM 226 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV tak w powieści Siebenkäs (1796) saskie Kuhschnappel do Szwabii (por. Kohlheim V. 2019: 179–181). Berend wskazuje na jeszcze jedną, prawdopodobnie jednorazową osobliwość w zbiorach nazw Jeana Paula, mianowicie na podział na nazwy „dobre” i „złe” względnie „niedobre”, zarówno w przypadku nazw miejscowości, jak i nazw osobowych. Jak rozpoznał Berend, nie chodzi tu jedynie o rozdzielenie moralnie dobrych i złych postaci, lecz także o społeczny podział na wyższych i niższych, któremu w tradycyjnym sensie odpowiadają powaga i komizm (830). „Znamienne jest przy tym”, pisze Berend, „że wśród ‚dobrych‘ nazw zdecydowanie przeważają nazwy obce”, np. „Machy, Selis, Lorgna, Düchauffour, Ancillon, Almeria, le Baut, Davila [...]“ (830). „Złe” nazwiska natomiast to: „Streichert, Meuseler, Astmann, Stechmann, Bans pach, Beez, Franzen, Fokeln [...]“ (831). Głębszą przyczynę różnorodności nazw u Jeana Paula Berend upatruje w pojmowaniu humoru przez poetę: Jean Paul, jak stwierdza Berend, „rozpoznał [...] że humor, ponieważ opiera się na kontraście świata zmysłów z ideą, musi wszystko, aż po najdrobniejsze szczegóły, możliwie silnie indywidualizować” (828). Dzięki tej sztuce „humorystycznej indywidualizacji wszystkich osób i stanów” Jean Paul, jak twierdzi Berend, przygotowuje późniejszy realizm XIX wieku i częściowo go antycypuje (828). 5. SZCZEGÓŁOWA ANALIZA TWÓRCZOŚCI NAZWISKOWEJ JEANA PAULA NADAWANIE IMION W dalszej części rozprawy Berenda następuje przykładowa szczegółowa analiza literackiego nadawania nazw przez Jeana Paula. Bada on zatem liczbę sylab w nazwach własnych i stwierdza, że u Jeana Paula osoby lub miejsca nieznaczące otrzymują nazwy jednosylabowe („Kob, Kolb, Lind, Knef, Lerch, Stark, Fisch [...]”), podczas gdy nazwy znaczących obiektów są wielosylabowe (837). W ten sposób rozpoznał zapewne stan rzeczy o ogólnej ważności. Sam Berend wspomina jeszcze Fontanego, który miał postępować podobnie (836f.); na to, że również w angielskim obszarze językowym większa liczba sylab koreluje z wyższym statusem społecznym, wskazuje np. wypowiedź pana Chucksa w powieści (1834): „When I was in good society, I [...] seldom bowed, Sir, to anything unFredericka Marryata Peter Simple der three syllables“ (cyt. za Hengst, Sobanski 2000: 81). Berend zajmuje się także konsonantyzmem nazw własnych Jeana Paula i stwierdza, że liczne nazwiska kończą się na [s], co w połączeniu z poprzedzającą spółgłoską „ma silnie dźwiękonaśladowczą moc i zazwyczaj mniej lub bardziej komiczny efekt” (838). Jako przykłady Berend cytuje „Kuhpanz, Straipsniai / Artykuły 227 Eduard Berend und die Anfänge der deutschen literarischen Onomastik Renovanz, Veldenz [...]” (839). Jean Paul chętnie dodaje do swoich nazw końcówki zdrobniałe -lein lub południowoniemieckie skrócenia -le i -el, co nadaje jego postaciom „przytulny, nieszkodliwy, niebohaterski charakter. Dlatego niemal wszyscy ‚bohaterowie’ idylli i humoresek Jeana Paula należą do tej grupy: Fixlein, Krönlein, Schmelzle, Fälbel, Freudel, Fibel, Vierneissel” (839). Szczególne znaczenie ma przede wszystkim fonosemantyka samogłosek. : „Osoby nieprzyjemne często mają długie Ö w sylabie akcentowanej, np. Oefel, Oehrmann [...]” (842). Negatywnie nacechowane są również długie Ä i E: „Blaise, Flätz, [...] Egelkraut” nosi charakter, (842). Wenn Berend weiterhin feststellt, dass „langes I einen entschieden freunddługie A i O natomiast charakteryzują „szlachetne, wzniosłe postacie, np. Albano, Cesara, Liane, Beata [...]” (842), tym samym pozostaje on w pełnej zgodzie z najnowszymi wynikami badań nad fonosemantyką, które głoszą, że z samogłoską [i] niemal uniwersalnie wiąże się wyobrażenie małości, z samogłoskami [o] i [u] zaś wyobrażenie wielkości (Elsen 2015: 29). Berend diagnozuje również socjoonomastyczne cechy w nazewnictwie Jeana Paula, gdy stwierdza: „Osoby z wyższych warstw społecznych mają [...] często obcojęzyczne imiona, nawet jeśli poza tym nie są charakteryzowane jako cudzoziemcy”. Imiona francuskie natomiast noszą „bez wyjątku charaktery złe lub przynajmniej lekkomyślne” (842). Wskazano już na to, że Jean Paul odrzucał imiona mówiące, a więc semantycznie przejrzyste. Jak jednak stwierdza Berend, przy ich wielkim rozpowszechnieniu nie mógł ich całkowicie wykluczyć, „lecz rzadko używa ich w taki sposób, aby jednoznacznie wskazywały na charakter lub stan nosiciela”. Takiego związku nie da się „w ogóle albo tylko bardzo sztucznie wykazać” w przypadku „radcy szkolnego Stiefla, [...] sołtysa Harnischa, kaznodziei porannego Flachsa” i innych (846). Wreszcie Berend zwraca uwagę na osobliwość onomastyczną u Jean Paula, chętnie podejmowaną na nowo przez pisarzy realizmu: wewnętrznie sprzeczne imię. Berend wymienia tu Attilę Schmelzle Attila Schmelzle aus der Erzählung Des Feldpredigers Schmelzle Reise nach Flätz (1809) wird als ein fast pathologischer Fall von Ängstlichkeit dargestellt; na co wskazuje jego nazwisko, ewokujące wyobrażenie und Amandus Katzenberger (848). Der Kontrast liegt hier in den unterschiedlich konnotierten Teilen des Gesamtnamens, dem Vorund dem Familiennamen. tego, co się topi i jest miękkie. On sam uważa się jednak za niezwykle odważnego i sądzi, że jego imię Attila, które jako imię ucieleśniające odsyła do wodza Hunów, „bicza Bożego”, trafnie go reprezentuje (por. Kohlheim V. 2019: 67–71). Również w przypadku dziwacznego medyka Amandusa Katzenbergera z opowiadania Dr. Katzenbergers Badereise (1809) nazwisko oznacza jego istotę, która na współobywateli działa niezwykle szorstko i przekornie. VOLKER KOHLHEIM 228 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Jego imię Amandus, będące jednak gerundivum, oznacza kogoś, kto — jak trafnie formułuje to E. T. A. Hoffmann (1995: 952) — „powinien i musi”, mianowicie kochać. Czy potrafi to robić, pozostaje kwestią otwartą, jednak jego imię przywołuje podtekst, który zapewne także mógł przyczynić się do tego, że „interpretatorów skłaniało do najbardziej przeciwstawnych interpretacji” (Ueding 1993: 174). Dla tego rodzaju imion Peter Demetz (1964: 197–201) wprowadził termin „imię antytetyczne” i jako przykłady podał Alonzo Gieshüblera Theodora Fontanego (Effi Briest, 1895) oraz dr. Nielsa Wrschowitza (Der Stechlin, 1898) (zob. Kohlheim R. 2019: 176). Gunter Presch z kolei określił takie imiona, w które mogą „wkradać się sprzeczności” (Presch 2002: 100), tak że „oznaczają to i jego przeciwieństwo”, mianem „imion złamanych” (ibid., 5) i poświęcił im całą monografię. Jego literackim przykładem był Tonio Kröger Thomasa Manna — również imię antytetyczne, całkowicie zgodne z tradycją Jeana Paula. Berend kończy swój artykuł ogólną oceną nazewnictwa Jeana Paula. Jak relacjonuje, już współczesnym poecie zwróciły uwagę jego niezwykłe imiona. Nie zawsze spotykały się one z ich uznaniem. Charlotte von Kalb podziwiała Jeana Paula, mimo to orzekła: „Choć tak bardzo oddana jestem półbogu Jeanowi Paulowi [...], to jednak jestem bardzo niezadowolona z jego wyboru imion” (849). Berend przyznaje krytykom, że wybór imion przez Jeana Paula jest częściowo bardzo „wydumany” (850), jednak zwraca uwagę, że Jean Paul nie chciał pisać realistycznych powieści, lecz „przy całym realizmie w szczegółach chciał zbudować jedynie romantyczny świat fantazji” (850). Rzeczywiście, jak słusznie stwierdza Berend, „zdeklarowani realiści [...] pozwalali sobie czasami na znacznie więcej, np. [...] Fontane z Sahnepottem, Thomas Mann z Klöterjahnem, Lobgottem Piepsamem; Sesemi Weichbrodt, zwłaszcza Raabe z imionami takimi jak Schlotterbeck, Ulebeule [...], Knackstert itd.” (850). A kiedy Berend kończy swój przełomowy esej słowami „będą jednak wszyscy jego bezpośrednimi lub pośrednimi uczniami” (850), to o relacji między Berendem a schließt: „Die grossen Meister der Erzählungskunst im 19. Jahrhundert [...] sind badaczami nazw literackich od połowy XX wieku będzie można powiedzieć to samo. 6. PODSUMOWANIE: BERENDA ARTYKUŁ JAKO TEKST ZAŁOŻYCIELSKI LITERACKIEJ ONOMASTYKI Powyższe rozważania miały wykazać, że opublikowany w 1942 roku przez Eduarda Berenda, wydawcę dzieł Jeana Paula, artykuł z