Dėl šalutinio ritminio kirčio bendrinėje lietuvių kalboje

Straipsniai / Articles 173 JORIS KAZLAUSKAS Uniwersytet Witolda Wielkiego Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0002-7981-5100 Mokslinių tyrimų kryptys: ritmika, sociolingvistika. DOI: doi.org/10.35321/all84-08 O POBOCZNYM RYTMICZNYM AKCENCIE W LITEWSZCZYŹNIE LITERACKIEJ On the Secondary Rhythmical Stress in the Standard Lithuanian Language STRESZCZENIE W niniejszym artykule przedstawiono wyniki i spostrzeżenia z początkowego etapu badań, których celem było ustalenie, czy w litewskim języku literackim występują poboczne akcenty rytmiczne. Badania opierają się na teorii fonologii metrycznej, zgodnie z którą poboczne akcenty rytmiczne w wyrazie prozodycznym są oddalone od akcentu głównego o co drugą sylabę. W badaniu porównywano wzajemnie samogłoski wyrazu, odpowiednio pierwszą i drugą przedakcentową oraz poakcentową, o takiej samej jakości. Materiał badawczy stanowią 22 zdania trzykrotnie odczytane przez dziesięciu lektorów. Za pomocą programu „Praat” mierzono czas trwania samogłosek, średnie oraz maksymalne wartości tonu podstawowego i intensywności (oddzielnie dla mężczyzn i kobiet). Przeprowadzono również eksperyment audytywny, podczas którego respondentom odtworzono 23 słowa z usuniętymi sylabami mającymi akcent główny i poproszono ich o zaznaczenie sylaby, która ich zdaniem jest akcentowana. SŁOWA KLUCZOWE: akcent rytmiczny poboczny, ogólny język litewski, fonologia metryczna, samogłoski przedakcentowe, samogłoski poakcentowe. ADNOTACJA Niniejszy artykuł przedstawia wstępne wyniki i obserwacje badań, których celem jest ustalenie, czy w standardowym języku litewskim występuje drugorzędny akcent rytmiczny. Badania opierają się na teorii fonologii metrycznej, zgodnie z którą drugorzędny akcent rytmiczny pada na co drugą sylabę na lewo i na prawo od akcentu głównego. Pierwszy etap tych badań obejmuje porównanie pierwszych i drugich samogłosek przedakcentowych, a także pierwszych i drugich samogłosek poakcentowych o tej samej jakości. Wszystkie JORIS KAZLAUSKAS 174 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Materiał analizowany w badaniu uzyskano z nagrań dźwiękowych: 10 mówców trzykrotnie odczytało 22 zdania. Do analizy długości trwania, średniej i maksymalnej wysokości tonu (oddzielnie dla głosów męskich i żeńskich), a także średniej i maksymalnej intensywności samogłosek wykorzystano oprogramowanie Praat. Drugi etap badań obejmuje eksperyment audytywny, w którym (sylaby te wycięto z nagrań) i zaznaczają which the respondents were asked to listen to 23 words without primary stressed syllables tę sylabę, którą uznająered to be stressed. SŁOWA KLUCZOWE: drugorzędny akcent rytmiczny, standardowy język litewski, fonologia metryczna, samogłoski przedakcentowe, samogłoski poakcentowe. WSTĘP W atlasie struktur językowych świata (Goedemans, Hulst 2013) język litewski jest įvardyta kaip nenustatyto ritmo. Tam, kad būtų užpildyta ši spraga, reikia išsiaiškinti, kokia yra lietuvių kalbos prozodinė hierarchija žodžio lygmenyje, ar językiem charakteryzującym się stopami dwudzielnymi, a jeśli są one właściwe dla tego języka, to jakiego typu – jambicznymi (sylaba nieakcentowana i akcentowana) czy trocheicznymi (sylaba akcentowana i nieakcentowana). Istnienie stóp dwudzielnych w konkretnym języku opiera się na pobocznych akcentach rytmicznych, ponieważ, co oczywiste, w językach występują nie tylko słowa dwusylabowe, lecz także wielosylabowe, w których jedna sylaba otrzymuje akcent główny, a pozostałe mogą otrzymać akcent poboczny. Ten ostatni nie będzie tak wyraźny fonetycznie jak główny, ale pod względem rytmu jest bardzo ważny. Jak twierdzą Richard Hogg i C. B. McCullis (1987), w językach mających poboczne akcenty rytmiczne akcenty rozmieszczone są na co drugiej sylabie wyrazu prozodycznego: jeden z tych akcentów jest główny, pozostałe – poboczne. Chociaż podejmowano próby poszukiwania przejawów akcentu pobocznego we współczesnym standardowym języku litewskim (Vaitkevičiūtė 1969; Girdenis i Pupkis 1994; Laigonaitė 2002; Girdenis 2003; Kazlauskienė 2015), dotychczas nie przeprowadzono bardziej szczegółowych badań w tej kwestii. Celem przedstawionego w artykule badania jest zatem ustalenie, czy we współczesnym standardowym języku litewskim istnieje poboczny akcent rytmiczny. Należy podkreślić, że w artykule przedstawiono jedynie wstępne wyniki badania i pierwotne wnioski. Cel badania wyznaczył również jego zadania: 1) przygotować materiał do nagrań, 2) wybrać lektorów i dokonać nagrań, 3) za pomocą programu do analizy dźwięku ustalić zakładane cechy, 4) opisać wyniki, 5) dodatkowo przeprowadzić eksperyment audytywny, którego celem jest ustalenie, jak użytkownicy języka oceniają sylaby nieakcentowane. Reikia paminėti, kad lietuvių tarmių šalutinis kirtis yra gana plačiai tirtas: mažeikijczyków (północno-środkowych dounininków) (Girdenis 1967), wschodnich żmudzinów utnieńskich (Kosienė i Girdenis 1979), południowych aukštaitisów zachodnich (Kazlauskienė Artykuły / Articles 175 Dėl šalutinio ritminio kirčio bendrinėje lietuvių kalboje 2001), żmudzkich raseiniškich (Atkočaitytė 2002), południowych auksztockich (Leskauskaitė 2002), gwary lietuvninków parafii Ciskoda na Łatgalii (Garšva 2003), gwary szackiej (Bacevičiūtė 2004), wschodnich auksztockich wileńskich (Urbanavičienė 2006), dialektu wschodnich północnych Żmudzinów (Murinienė 2007), zachodnich auksztockich kaunaskich (Jaroslavienė 2010). Badania tego rodzaju rytmu prowadzą przedstawiciele fonologii metrycznej – nowego kierunku fonologii, który powstał w zachodniej lingwistyce w latach 70. XX wieku. Fonologia metryczna jest analizą funkcji jednostek prozodycznych, opartą na ich hierarchii. Jednym z głównych celów fonologii metrycznej jest wyjaśnienie prawidłowości akcentu jako jednostki nielinearnej: czy akcent jest przewidywalny na podstawie określonych prawidłowości rytmicznych, jakiego typu stopy są charakterystyczne dla języka, czy są one zorientowane w prawo czy w lewo, czy gałęzie drzew prozodycznego słowa rozgałęziają się w lewo czy w prawo, czy miejsce akcentu zależy od ilości sylaby (Liberman 1975; Ladd 1980; Selkirk 1984; Nespor, Vogel 1986; Hogg, McCully 1987; Goldsmith 1990; Hayes 1995). METODYKA I MATERIAŁ BADAŃ Według Antanasa Pakerisa (1982) podstawowymi cechami fonetycznymi akcentu języka litewskiego są czas trwania, ton podstawowy i intensywność. Można zatem przypuszczać, że centra sylab mających nie tylko akcent główny, lecz także poboczny będą różnić się pod względem tych cech od centrów sylab pozbawionych jakiegokolwiek akcentu: czas trwania centrów sylab akcentowanych będzie dłuższy, ton podstawowy – wyższy, a intensywność – większa. Aby potwierdzić lub obalić to założenie, w pierwszym lub pokrtonowych sylabach centra tworzą samogłoski o jednakowej jakości (w transkrybowanych tyrimo etape atliekant analizę pasirinkti žodžiai, kurių tiriamųjų prieškirtinių przykładach oznaczenie akcentów pobocznych ma jedynie charakter prognostyczny): pastat [ˌpɐstɐ2ˈtuː], pastat [ˌpɐstɐˈtʲɛ], šepeči [ˌʃʲɛpʲɛ2ˈtʃʲuː], skepetáite [ˌsʲkʲɛpʲɛ1ˈtɑˑɪtʲɛ], debes [ˌdʲɛbʲɛ2ˈsuː], didikùs [ˌdʲɪdʲɪˈkʊs], gudukùs [ˌgʊdʊˈkʊs], Kukučiù [ˌkʊkʊˈtʃʲʊ], válkata [1ˈʋɑˑlkɐˌtɐ], pãsaka [2ˈpɑːsɐˌkɐ], ẽkete [2ˈæːkʲɛˌtʲɛ], péršoko [1ˈpʲæˑrʃoːˌkoː], pérkošto [1ˈpʲæˑrkoːˌʃtoː], pàtiki [ˈpɐtʲɪˌkʲɪ], pastiki [pɐˈsʲitʲɪˌkʲi], rešutu [1ˈrjɪɛʃʊˌtʊ], pàsuku [ˈpɐsʊˌkʊ], pràskėtė [ˈprɐsʲkʲeːˌtʲeː]. Dodatkowo porównano samogłoski pierwszych sylab w czterech parach wyrazów: tokiuos [ˌtoːkʲʊɔˈsʲɛ] i tokems [toː1ˈkʲɪɛms], gydyklà [ˌgʲiːdʲiːˈklɐ] i gydkloms [gʲiː2ˈdʲiːkloːms], pūkeliùs [ˌpuːkʲɛˈlʲʊs] i pūkùs [puːˈkʊs], dėžės [ˌdʲeːʒʲeːˈsʲɛ] i dėžs [dʲeːˈʒʲɛs]. Wyrazy te analizowano parami, ponieważ trudno znaleźć wyrazy, w których centra obu sylab przedakcentowych tworzyłyby długie samogłoski /oː/ i /uː/. Łącznie porównano 22 pary samogłosek: 12 w pozycjach przedakcentowych i 10 w pozycjach poktonowych. JORIS KAZLAUSKAS 176 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Zdania zawierające badane wyrazy dziesięciu lektorów (pięciu mężczyzn i pięć kobiet) odczytało trzykrotnie; troje w wieku poniżej 30 lat, pięcioro w wieku od 30 do 60 lat, dwoje w wieku powyżej 60 lat; sześcioro ukończyło studia z filologii litewskiej, a po jednej osobie – z filologii germańskiej, historii, pracy socjalnej i sionalūs diktoriai, garsinantys knygas Lietuvos aklųjų bibliotekoje, likę – neprofesionalūs, tačiau baigę humanitarinių mokslų studijas). Siekiant sumažinti intonacijos įtaką tyrimo rezultatams, analizuoti žodžiai buvo sakinių viduryje. inżynierii elektrycznej; trzy osoby uczestniczące w badaniu są profePóźniej, korzystając z programu do analizy mowy „Praat”, zmierzono czas trwania samogłosek badanych osób, ustalono średnią i maksimum tonu podstawowego tonas buvo analizuotas atskirai) bei intensyvumo vidurkis ir maksimumas. Šių (mężczyźni i kobiety charakteryzują się innym tonem podstawowym, dlatego dane statystycznej oceny ich głównych parametrów uzyskano za pomocą programu „Microsoft Excel”. Przedstawiając wyniki, w tabelach podaje się uogólnione dane dotyczące krótkich i długųjų balsių duomenys. W celu ustalenia, czy w języku istnieje akcent rytmiczny poboczny, postanowiono oprzeć się nie tylko na badaniach instrumentalnych, lecz także przeprowadzić eksperyment kurio metu tikrinta, ar respondentai tokį kirtį atpažįsta. Šis eksperimentas atlikaudytywny z udziałem 26 studentów programu licencjackiego kultur i języków krajów skandynawskich Uniwersytetu Witolda Wielkiego. Respondentom polecono wysłuchać 23 specialiai šiam eksperimentui parengtų garso įrašų iškirptų žodžių. Pagrindinį słów, z których sylaby zawierające akcent zostały wycięte, a każdy student miał zaznaczyć tę sylabę przyciętego słowa, którą, opierając się wyłącznie na swoim słuchu, uważał za akcentowaną. W trakcie eksperymentu respondentom przedstawiono słowa zawierające różną liczbę sylab: 4 dwusylabowe (1(pér)-siun-tė (j) [skɐɪˌtʲɪnʲiːˈjʲɛː]); 12 [1ˈpʲæˑrʲsʲʊnʲˌtʲeː], (pér-si)-siun-tė [1ˈpʲæˑrʲsʲɪˌsʲʊnʲtʲeː], lu-pi-(n-jo) [ˌlʊpʲɪ1ˈnʲeːjʲoː], šo-ki-(n-ja) [ˌʃoːkʲɪ1ˈnʲeːjʲɛ]); 6 triskiemeniai ((pér)-mie-go-jo [1ˈpʲæːrʲmʲɪɛˌgoːjʲoː], (pér-si)-mie-go-jo [1ˈpʲæːrʲsʲɪˌmʲɪɛgoːˌjʲoː], (pér)-pie-što-jo [1ˈpʲæːrʲpʲɪɛˌʃtoːjʲoː], (pér-si)-pie-što-jo [1ˈpʲæːrʲsʲɪˌpʲɪɛʃtoːˌjʲoː], ra-ši-ny-(j) [rɐˌʃʲɪnʲiːˈjʲɛ], skai-ti-nyczterosylabowych ((pér)-dir-bu-sia-jam [1ˈpʲæːrʲdʲɪrˌbʊsʲɛˌjʲɛm], (pér-si)-dir-bu-sia-jam [1ˈpʲæːrʲsʲɪˌdʲɪrbʊˌsʲɛjʲɛm], (pér-si)-val-giu-sia-jam [1ˈpʲæːrʲsʲɪˌʋɐlʲgʲʊˌsʲɛjʲɛm], (pã)-sa-ko-to-jas [2ˈpɑːsɐˌkoːtoːˌjʲɛs], (tái)-ky-da-vę-si [1ˈtɑˑɪkʲiːˌdɐʋʲæːˌsʲɪ], (svái)-čio-ju-sie-siems [1ˈsʋɑˑɪtʃʲoːˌjʲʊsʲɪɛˌsʲɪɛms], (pér)-si-rašy-to [1ˈpʲæːrʲsʲɪˌrɐʃʲiːˌtoː], ne-ap-si-ri-(bók) [ˌnʲɛɐpʲˌsʲɪrʲɪ1ˈboːk], [ˌɐtʲsʲɪˌpɐlɐiˑ1ˈdʊɔk], su-si-gar-ba-(nó-jus) [ˌsʊsʲɪˌgɐrbɐ1ˈnoːjʲʊs], pa-si-va-ži-(n- at-si-pa-lai-(dúok) jęs) [ˌpɐsʲɪˌʋɐʒʲɪ1ˈnʲeːjʲæːs], pa-si-su-ki-(n-jo)) [ˌpɐsʲɪˌsʊkʲɪ1ˈnʲeːjʲoː]); oraz 1 pięciosylabowe – ((pér)-pa-sa-ko-to-jas [1ˈpʲæːrpɐˌsɐkɔˌtɔjʲɛs]). 1 Sylaba znajdująca się w nawiasach została wycięta przed przeprowadzeniem eksperymentu audytywnego: respondenci słyszeli tylko sylaby nieznajdujące się w nawiasach. Artykuły / Articles 177 Dėl šalutinio ritminio kirčio bendrinėje lietuvių kalboje WYNIKI BADANIA CZAS TRWANIA. Mierząc czas trwania samogłosek przedakcentowych, wysunięto hipotezę, że druga sylaba przedakcentowa będzie dłuższa. Jednak hipoteza nie tylko się nie potwierdziła, lecz wyniki dotyczące samogłosek krótkich wskazują na sytuację całkowicie przeciwną (zob. tabelę 1). 1 TAB ELA. Czas trwania pierwszej i drugiej samogłoski przedakcentowej oraz jego ocena statystyczna2 Samogłoski n (ms) s (ms) v (%) 95 % pasikl. interv. (ms) tp >< tα Krótkie samogłoski przedakcentowe [—CᴗC– ] [—C– ] 240 53,7 240 60,0 13,6 25,4 13,7 22,8 51,9 ÷ 55,4 58,3 ÷ 61,7 5,096 > t0,05 = 1,965 Długie samogłoski przedakcentowe [—CᴗC– ] [—C– ] 120 72,2 120 73,5 23,6 32,7 25,3 34,5 68,0 ÷ 76,5 68,9 ÷ 78,0 0,393 < t0,05 = 1,970 Krótkie samogłoski były dłuższe w pierwszej sylabie przedakcentowej: średnie czasu trwania różniły się 1,12 raza. Różnica ta jest statystycznie istotna (Wyniki dento kriterijaus reikšmė t = 5,096 yra didesnė už kritinę reikšmę 1,965). Tokie analizy czasu trwania sylab przedakcentowych potwierdzają wniosek z badania ilościowego samogłosek i dyftongów przeprowadzonego przez Valeriję Vaitkevičiūtė (1960: 207): „[i]m dalej sylaba nieakcentowana znajduje się od akcentowanej, tym krótszy jest jej dźwięk składowy, ponieważ największa ilość energii przypada na sylabę akcentowaną i sylaby znajdujące się w jej pobliżu.“ Czas trwania długich sylab przedakcentowych zasadniczo się nie różnił, można jedynie zauważyć tendencję, że nieco dłuższe są również pierwsze samogłoski przedakcentowe. Zupełnie inaczej przedstawia się sytuacja w przypadku samogłosek poakcentowych (zob. tabelę 2). 2 Objaśnienia symboli: n – ogólna liczba realizacji,  – średnia arytmetyczna, s – odchylenie standardowe, v – współczynnik zmienności, tp – kryterium t-Studenta, tα – wartość krytyczna kryterium t-Studenta, — – miejsce w wyrazie samogłoski, której parametry mierzono, C – spółgłoska wyznaczająca granicę sylaby, ᴗ – sylaba słaba, tj. niemogąca otrzymać ani akcentu głównego, ani pobocznego, – – sylaba wyrazu z akcentem głównym. JORIS KAZLAUSKAS 178 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV 2 LEN tEL ė. Czas trwania pierwszej i drugiej samogłoski poakcentowej oraz jego ocena statystyczna Samogłoski n (ms) s (ms) v (%) 95 % pasikl. interv. (ms) tp >< tα Krótkie samogłoski poakcentowe [–C—] 210 [–CᴗC—] 42,8 13,9 210 55,8 32,4 40,9 ÷ 21,9 39,3 44,7 7,232 52,8 ÷ 58,7 > t0,05 = 1,966 Ilgieji pokirtiniai balsiai [–C—] [–CᴗC—] 90 90 63,1 23,6 56,1 37,5 58,3 ÷ 15,8 68,0 28,1 52,8 ÷ 59,3 2,363 > t0,05 = 1,974 Wszystkie drugie samogłoski poakcentowe są dłuższe od pierwszych samogłosek poakcentowych tej samej jakości. Czas trwania samogłosek krótkich różni się 1,3 raza, długich – 1,12 raza. W obu przypadkach różnice są statystycznie istotne (samogłoski krótkie t = 7,232 > 1,966; długie t = 2,363 > 1,974). Takie wyniki pozwalają przypuszczać, że w drugiej sylabie poakcentowej może być realizowany akcent poboczny. Takie wyniki, gdy czas trwania sylab przedakcentowych jest jednakowy albo nawet pierwsze sylaby przedakcentowe są nieco dłuższe, natomiast różnice w czasie trwania sylab poakcentowych prognozują możliwy poboczny akcent rytmiczny w drugiej sylabie poakcentowej, pozwalają na ostrożny wniosek, że w języku litewskim może być wyraźniejsza tendencja do trocheicznego akcentu rytmicznego (sylaba akcentowana i nieakcentowana). Ponadto, wyjaśniając, czy istnieje akcent poboczny, należy uwzględnić także inne fonetyczne cechy akcentu języka litewskiego: ton podstawowy i intensywność. TON PODSTAWOWY. Zazwyczaj ton podstawowy sylab akcentowanych jest wyższy niż sylab nieakcentowanych (Pakerys 1982: 117). Zatem jeśli sylaby mają akcent poboczny, ich ton podstawowy mógłby być wyższy. Jednak dane tego badania wskazują na inne, a nawet sprzeczne wyniki (zob. tabele 3 i 4). W wypowiedziach mężczyzn nie zaobserwowano wyraźniejszych różnic średniej tonu podstawowego w sylabach przedakcentowych (trumpųjų pirmųjų prieškirtinių balsių pagrindinio tono vidurkis buvo vidutizawierających zarówno samogłoskę krótką, jak i długą. Widoczna jest jedynie tendencja, że nieco wyższa skłonna jest być pierwsza sylaba przedakcentowa (w przypadku krótkich samogłosek średnia tonu podstawowego jest 1,01 raza większa niż w przypadku drugich, a w przypadku długich – 1,03 raza). W nagraniach kobiet średnie tonu podstawowego długich samogłosek również były niemal jednakowe, różniły się jednak w przypadku samogłosek krótkich: średnia tonu podstawowego drugich sylab przedakcentowych była w tym przypadku średnio 1,04 raza większa niż pierwszych. Ponadto wartość kryterium Studenta dla tej różnicy, t = 1,899, jest bliska wartości krytycznej 1,971, galbūt padidinus imtį šis skirtumas išryškėtų. Artykuły / Articles 179 Dėl šalutinio ritminio kirčio bendrinėje lietuvių kalboje 3 LEN tEL Ė. Ton podstawowy pierwszej i drugiej samogłoski przedakcentowej oraz jego ocena statystyczna3 Samogłoski n (Hz) (Hz) s (%) v interv. 95 % pasikl. (Hz) tp >< tα PAGRINDINIO TONO VIDURKIS Krótkie samogłoski przedakcentowe mężczyzn-dykorów [—CᴗC– ] [—C– ] 107 109,9 101 111,5 20,1 18,3 25,4 22,8 106,1 ÷ 106,6 ÷ 113,7 0,529 116,5 < t0,05 = 1,972 Krótkie samogłoski przedakcentowe kobiet-dykorów [—CᴗC– ] [—C– ] 113 210,1 112 201,5 29,6 14,1 37,4 18,6 204,6 ÷ 194,6 ÷ 215,5 1,899 208,4 < t0,05 = 1,971 Długie samogłoski przedakcentowe u dyktorów mężczyzn [—CᴗC– ] [—C– ] 58 105,6 58 109,1 20,6 19,5 26,5 24,3 100,3 ÷ 102,2 ÷ 110,9 0,782 115,9 < t0,05 = 1,981 Długie samogłoski przedakcentowe u dyrektorek [—CᴗC– ] [—C– ] 56 213,5 59 213,2 43,4 20,3 45,5 21,3 202,2 ÷ 201,6 ÷ 224,9 0,034 224,8 < t0,05 = 1,981 PAGRINDINIO TONO MAKSIMUMAS Trumpieji prieškirtiniai diktorių vyrų balsiai [—CᴗC– ] [—C– ] 109 103 119,3 117,0 27,6 23,2 22,9 114,0 ÷ 19,6 124,6 112,7 ÷ 121,3 0,663 < t0,05 = 1,971 Trumpieji prieškirtiniai diktorių moterų balsiai [—CᴗC– ] [—C– ] 113 219,8 112 211,7 30,7 14,0 34,9 16,5 214,1 ÷ 205,2 ÷ 225,4 1,846 218,1 < t0,05 = 1,971 Długie samogłoski przedakcentowe u mężczyzn-dykcjonarzy [—CᴗC– ] [—C– ] 58 113,7 58 118,7 24,2 21,3 31,4 26,4 107,5 ÷ 110,6 119,9 0,962 ÷126,8 < t0,05 = 1,981 Długie samogłoski przedakcentowe u kobiet-dykcjonarek [—CᴗC– ] [—C– ] 56 224,2 59 221,7 45,1 20,1 49,0 22,1 212,4 ÷ 209,2 ÷ 236,1 0,286 234,2 < t0,05 = 1,981 W tabelach 3 i 4 liczebność próby n niekiedy różni się od stałej liczebności próby wynoszącej 1, 2, 5 i 6 w tabelach, w których analizuje się czas trwania i intensywność niektórych słów w zdaniach nagranych trzykrotnie przez dziesięciu mówców. Podczas pomiaru tonu podstawowego program „Praat” niekiedy nie dostarczał danych dotyczących tej cechy fonetycznej; najczęściej dotyczyło to niższych głosów, chociaż parametry wyświetlania tonu podstawowego ustawiono zgodnie z zaleceniami autorów programu: dla głosów męskich 75–300 Hz, dla żeńskich 100–500 Hz. JORIS KAZLAUSKAS 180 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Bardzo podobne wyniki uzyskano również po przeanalizowaniu maksimów tonu podstawowego samogłosek przedakcentowych. W nagraniach mężczyzn maksima tonu podstawowego zarówno samogłosek długich, jak i krótkich, podobnie jak wartości średnie, były mniej więcej jednakowe. Można zauważyć jedynie niewyraźne tendencje wskazujące, że nieco wyższe maksima tonu podstawowego występowały w pierwszych sylabach poakcentowych (w przypadku samogłosek krótkich 1,02 raza, długich 1,04 raza). W nagraniach kobiet maksima tonu podstawowego długich samogłosek przedakcentowych również prawie się nie różniły: nieco wyższe maksima miały drugie samogłoski przedakcentowe (różnica 1,01 raza). Jednak maksima tonu podstawowego krótkich drugich samogłosek przedakcentowych, podobnie jak wartości średnie, różniły się od pierwszych samogłosek przedakcentowych bardziej – około 1,04 raza. Ponadto w przypadku trumpųjų skiemens centrų atveju. Todėl galima daryti prielaidą, kad pagrindikrótkich samogłosek wartość kryterium Studenta ponownie była bliska wartości krytycznej (t = 1,846 < 1,971), zatem po zwiększeniu próby różnica być może stałaby się wyraźna, ale dotyczyłoby to jedynie nagrań kobiet i tylko tonu nis, przynajmniej w sylabach przedakcentowych, nie sygnalizuje akcentu pobocznego rytmicznego. Takie same tendencje odnotowano również podczas analizy tonu podstawowego sylab poakcentowych (zob. tabelę 4). 4 LEN tEL ė. Ton podstawowy pierwszej i drugiej samogłoski poakcentowej oraz jego ocena statystyczna Balsiai n  (Hz) s (Hz) v (%) 95 % pasikl. interv. (Hz) tp >< tα PAGRINDINIO TONO VIDURKIS Krótkie samogłoski poakcentowe mężczyzn-dyk­torów [–C—] 95 [–CᴗC—] 112,3 22,5 97 108,4 20,0 107,8 19,8 18,3 ÷ 116,8 104,5 ÷ 1,263 < 112,4 t0,05 = 1,973 Diktorių moterų trumpieji pokirtiniai balsiai [–C—] 86 [–CᴗC—] 207,6 38,5 103 203,0 18,6 199,5 26,0 12,8 ÷ 215,8 197,9 ÷ 0,986 < 208,0 t0,05 = 1,973 Diktorių vyrų ilgieji pokirtiniai balsiai [–C—] 44 [–CᴗC—] 104,4 14,0 43 109,9 13,4 100,3 19,7 17,9 ÷ 108,6 104,0 ÷ 1,502 < 115,8 t0,05 = 1,988 Diktorių moterų ilgieji pokirtiniai balsiai [–C—] 43 [–CᴗC—] 198,1 14,3 43 197,2 7,2 193,8 ÷ 20,0 10,1 202,3 0,229 191,2 ÷ < t0,05 = 201,2 1,989 PAGRINDINIO TONO MAKSIMUMAS Krótkie samogłoski poakcentowe mężczyzn-dyk­torów [–C—] 95 [–CᴗC—] 119,7 26,4 97 113,7 22,1 114,3 22,7 20,0 ÷ 125,0 109,1 ÷ 1,685 < 118,2 t0,05 = 1,973 Artykuły / Articles 181 Dėl šalutinio ritminio kirčio bendrinėje lietuvių kalboje Balsiai n  (Hz) s (Hz) v (%) 95 % pasikl. interv. (Hz) tp >< tα Diktorių moterų trumpieji pokirtiniai balsiai [–C—] 86 [–CᴗC—] 214,4 41,0 103 210,7 19,1 205,8 26,6 12,6 ÷ 223,1 205,6 ÷ 0,752 < 215,9 t0,05 = 1,973 Diktorių vyrų ilgieji pokirtiniai balsiai [–C—] 44 [–CᴗC—] 111,2 17,8 43 117,6 16,0 105,9 21,7 18,4 ÷ 116,4 111,1 ÷ 1,507 < 124,0 t0,05 = 1,988 Diktorių moterų ilgieji pokirtiniai balsiai [–C—] 43 [–CᴗC—] 204,5 14,9 43 201,7 7,3 200,0 ÷ 22,4 11,1 208,9 0,673 195,0 ÷ < t0,05 = 208,4 1,989 Podobnie jak średnie tonu podstawowego większości samogłosek przedakcentowych, tak i samogłosek poakcentowych były bardzo podobne. Być może tylko średnia częstotliwość podstawowa krótkich samogłosek w pozycji skiemenyje (skaitant vyrams 1,04 karto didesnis, skaitant moterims 1,02 karto). postakcentowej, zarówno w nagraniach mężczyzn, jak i kobiet, była nieznacznie wyższa; w pierwszym przypadku średnia częstotliwość podstawowa drugiej sylaby postakcentowej była nieco wyższa jedynie w przypadku samogłosek długich i tylko w nagraniach mężczyzn, jednak różnica wynosiła zaledwie 1,05 raza. W nagraniach kobiet średnia częstotliwość podstawowa była nieco wyższa w pierwszej sylabie postakcentowej, jednak różnice również nie były statystycznie istotne. Maksima częstotliwości podstawowej również nie tono maksimumas fiksuotas taip pat pirmuosiuose pokirtiniuose skiemenyse (vyrų įrašuose maksimumų vidurkiai skyrėsi 1,05 karto, moterų – 1,02 karto). wskazują na wyraźną różnicę między sylabami postakcentowymi. Maksima częstotliwości podstawowej pierwszej i drugiej sylaby postakcentowej prawie się nie różniły. Nieco wyższa częstotliwość podstawowa krótkich samogłosek Także zauważalna jest tendencja, że w nagraniach kobiet w pierwszych sylabach postakcentowych nieco wyższe maksimum częstotliwości podstawowej miały również samogłoski długie (średnie maksimów różniły się 1,01 raza). Tylko w nagraniach mężczyzn samogłoski długie miały nieco wyższe maksimum podstawowe w drugich sylabach postakcentowych: średnie maksimów różniły się 1,06 raza. Jednak różnice te są niewielkie i statystycznie nieistotne. Zatem częstotliwość podstawowa centrów sylab nieakcentowanych prawie się nie różni, dlatego nie może być wskaźnikiem pobocznego akcentu rytmicznego. INTENSYWNOŚĆ. Analizując intensywność, mierzono również średnią i maksimum. Jak ustalił A. Pakerys (1982: 117) podczas eksperymentów audytywnych, spośród wszystkich cech fonetycznych intensywność najlepiej pomaga rozpoznać akcent języka litewskiego. Intensywność sylab akcentowanych jest zwykle większa, zatem prawdopodobne jest, że także sylaby z akcentem pobocznym są wymawiane intensywniej. JORIS KAZLAUSKAS 188 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Laigonaitė Adelė 2002: Akcentologia języka litewskiego, Vilnius: Gimtasis žodis. Leskauskaitė Asta 2002: Akcenty poboczne południowych Auksztotów. – Baltistica 87–100. 37(1), Liberman Mark Yoffe 1975: The intonational system of English: rozprawa doktorska, Cambridge: Massachusetts Institute of Technology. Murinienė Lina 2007: Fonologia wschodnich północnych Żmudzinów: wokalizm i prozodia, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Nespor Marina, Vogel Irene 1986: Fonologia prozodyczna, Dordrecht: Foris Publikacja. Pakerys Antanas 1982: Prozodia ogólnego języka litewskiego, Wilno: Mokslas. Selkirk Elizabeth 1984: Fonologia i składnia: relacja między dźwiękiem a strukturą, Cambridge: MIT Press. Urbanavičienė Jolita 2006: Osobliwości akcentuacji peryferyjnych gwar wileńskich wschodnich Auksztotów. – Baltistica 41(2), 219–231. Vaitkevičiūtė Valerija 1960: Długość, czyli ilość samogłosek i dyftongów języka litewskiego. – Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 3, 207–207. Vaitkevičiūtė Valerija 1969: Wyrazy z akcentem podwójnym i potrójnym. – Badania gramatyki języka litewskiego 11, 231–242. On the Secondary Rhythmical Stress in the Standard Lithuanian Language STRESZCZENIE Istnieją badania wykazujące, że w dialektach litewskich występuje dość uporządkowany system akcentu pobocznego (Girdenis 1967; Kazlauskienė 2001; Atkočaitytė 2002; Bacevičiūtė 2004; Murinienė 2007). Jak dotąd przeprowadzono jednak bardzo niewiele badań dotyczących akcentu pobocznego we współczesnym języku litewskim (Vaitkevičiūtė 1969; Girdenis 2003; Kazlauskienė 2015), mimo że badanie pobocznego akcentu rytmicznego w każdym języku jest bardzo ważne, ponieważ może pomóc ustalić, jakie typy stóp metrycznych występują w danym języku oraz jaka jest hierarchia prozodyczna języka na poziomie wyrazu. Celem tych badań jest ustalenie, czy w standardowym języku litewskim występuje drugorzędny akcent rytmiczny. Ilość, wysokość tonu i intensywność są cechami fonetycznymi Straipsniai / Articles 189 Dėl šalutinio ritminio kirčio bendrinėje lietuvių kalboje akcentu w języku litewskim (Pakerys 1982), można zatem założyć, że sylaby z akcentem drugorzędnym mogą być dłuższe; mogą mieć wyższy ton i akcent rytmiczny, a także sylaby, które w a higher intensity than unstressed syllables. Therefore, the idea of the first step of this research is to compare these parameters between the syllables which may have the secondogóle nie mogą go mieć. Badanie obejmuje analizę iloczasu, wysokości tonu i intensywności samogłosek nieakcentowanych (tych, które nie mają akcentu głównego) w 26 słowach przy użyciu oprogramowania Praat. Samogłoski poprzedzające sylabę akcentowaną były anaim, 10 respondentów alysed in 16 words (e.g. pastate [ˌpɐstɐ'tʲɛ] (‘a building’ sg. loc.)) (the analysed vowels are underlined) and in 10 post-stressed (e.g. pasaka [2'pɑːsɐˌkɐ] (‘a tale’)) ones. To reach this obu płci (5 mężczyzn i 5 kobiet), w różnym wieku (3 osoby w wieku poniżej 30 lat, 5 w wieku od 30 do 60 lat i 2 osoby w wieku powyżej 60 lat) oraz z różnym doświadczeniem w nagrywaniu (3 profesjonalnych i 7 nieprofesjonalnych mówców) poproszono o nagranie zdań zawierających te słowa. Każdy respondent nagrał zdania trzy razy. Zmierzono i porównano iloczas, średnią i maksymalną wysokość tonu (osobno dla głosów mężczyzn i kobiet) oraz średnią i maksymalną intensywność podkreślonych samogłosek w każdym analizowanym słowie (np. obu samogłosek a w słowie pastate). Drugim etapem tego badania był eksperyment audytywny mający na celu ustalenie, czy respondenci słyszą rytmiczny akcent drugorzędny. Poproszono dwudziestu pięciu studentów o wysłuchanie 23 nagranych litewskich słów bez sylab akcentowanych głównym akcentem (sylaby te zostały wycięte; na przykład w słowie (pã)-sa-ko-to-jas [2ˈpɑːsɐˌkoːtoːˌjʲɛs] („opowiadacz”) wycięto pierwszą sylabę pã, a respondenci słyszeli jedynie niepełne słowo sa-ko-to-jas) i zaznaczenie tej sylaby, którą uznali za akcentowaną. Wyniki wykazały, że współczynnik ilościowy samogłosek nieakcentowanych był statystycznie istotny wyłącznie w sylabach poakcentowanych. Nie stwierdzono istotności statystycznej średniej i maksymalnej wysokości tonu ani w sylabach przedakcentowanych, ani w poakcentowanych. Natężenie było statystycznie istotnie wyższe w poakcentowanych pozycjach samogłosek krótkich. Współczynnik średniego i maksymalnego natężenia tych samogłosek był wyższy w drugiej sylabie poakcentowanej. Wyniki eksperymentu percepcyjnego wykazały, że respondenci częściej zaznaczali sylaby, które nie mogą mieć wtórnego akcentu rytmicznego, niż may have this type of stress. Therefore, it can be stated that the respondents do not hear the te, które mogą mieć wtórny akcent rytmiczny. Na podstawie wyników dotyczących iloczasu i natężenia można założyć, że wtórny trocheiczny akcent rytmiczny występuje w każdej drugiej sylabie poakcentowanej. Jednak aby potwierdzić (lub obalić) tę hipotezę, potrzebne są bardziej rozległe badania. Złożono 27 kwietnia 2021 r. JORIS KAZLAUSKAS Uniwersytet Witolda Wielkiego, Wydział Nauk Humanistycznych Vlado Putvinskio g. 23, Kaunas, Lietuva joris.ka[email protected]