Rytų aukštaičių panevėžiškių diferencinio požymio kaita: geoerdvinis aspektas

Artykuły / Articles 149 AGNĖ ČEPAITIENĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0002-6018-0520 Mokslinių tyrimų kryptys: dialektologija, geolingvistika, sociolingvistika. AIDAS GUDAITIS Lietuvių kalbos institutas ORCID id: orcid.org/0000-0001-7098-3143 Kierunki badań naukowych: geolingwistyka, badania arealne. DOI: doi.org/10.35321/all84-07 WSCHODNIOAUKSZTAJCIAN PANEWĖŻYSKICH ZMIANA CECHY RÓŻNICUJĄCEJ: GEOERDVINIS ASPEKTAS The Change of Phonetic Differential Feature in the Eastern Aukštaitian Subdialect of Panevėžys: the Geospatial Approach ADNOTACJA Straipsnyje pirmą kartą Lietuvoje GIS technologijos pagrindu veikiančiais geoerdvinės metodami analizy analizowana jest jedna ze wschodnioauksztackich paneweżyskich cech fonetycznych różnicujących – realizacja akcentowanych i nieakcentowanych rdzeniowych dyftongów mieszanych an, am odpowiednio jako [on], [om], tradycyjnie nazywana okawaniem. Celem badania jest ustalenie zmian okawania na przestrzeni 100 lat oraz ocena ciągłości tego zjawiska. W artykule przedstawiono analizę okawania opartą na dwóch warstwach materiału dialektalnego: badaniu Petra Būtėnasa (1932: 168–193) oraz nagraniach dźwiękowych przechowywanych w Archiwum Dialektów Instytutu Języka Litewskiego. Oceniając ciągłość badanego zjawiska, oparto się na dodatkowych danych społeczno-ekonomicznych i społeczno-kulturowych. 150 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV AGNĖ ČEPAITIENĖ, AIDAS GUDAITIS Ustalono, że zasięg okawania uległ zmianie. Z punktu widzenia chronologii przełom w zmianie okawania mógł nastąpić w okresie II wojny światowej i powojennym. Uzyskane wyniki wskazują na dość konsekwentne i stopniowe zanikanie okawania. Potwierdzają to również najnowsze dane społeczno-ekonomiczne i społeczno-kulturowe. SŁOWA KLUCZOWE: gwara wschodnioauksztocka panevėžiškiai, Petras Būtėnas, okawanie, geoerdvinė analizė, tarminių ypatybių kaita. ANNOTATION Artykuł dotyczy jednej z fonetycznych cech różnicujących podgwarę panevėžyską wschodniej gwary auksztockiej. Ta cecha fonetyczna charakteryzuje się wymową [on], [om] akcentowanych i nieakcentowanych półdyftongów an, am w temacie, tradycyjnie określaną jako „okavimas”. Metody geoinformacyjne oparte na technologii GIS zostały po raz pierwszy na Litwie zastosowane do analizy geolingwistycznej tej cechy dialektalnej. Celem niniejszego badania jest określenie zmiany zasięgu cechy „okavimas” w ciągu 100 lat oraz ocena jej ciągłości. Artykuł przedstawia analizę cechy „okavimas” na podstawie dwóch warstw materiałów material: the research made by Petras Būtėnas (1932: 168–193) and the audio recordings przechowywanych w Archiwum Gwar Instytutu Języka Litewskiego. Do oceny ciągłości analizowanej cechy fonetycznej wykorzystano dodatkowe dane społeczno-ekonomiczne i społeczno-kulturowe. Stwierdzono, że zasięg i intensywność cechy dystynktywnej fonetycznej „okavimas” zmieniły się, a z czasem cecha ta niemal zanikła. Z perspektywy czasowej punkt zwrotny zmiany intensywności użycia cechy „okavimas” mógł nastąpić podczas II wojny światowej i w okresie powojennym. Wyniki pokazują spójny i stopniowy zanik cechy „okavimas”. Świadczy o tym również recent socio-economic and socio-cultural data. KEYWORDS: Eastern Aukštaitian Subdialect of Panevėžys, Petras Būtėnas, “okavimas”, geospatial analysis, change of dialectal feature. 1. WPROWADZENIE W pierwszych badaniach deskryptywnych cechy różnicujące gwarę panevėžiškiai oraz jej system językowy opisano jako zamknięte, nie uwzględniając jej wariantywności (por. Geitler 18751; Вольтеръ 1886; 1904: 325–335, 338–340, 345–354; Jaunius 1970 (1898): 114–161; Бaрaновскiй 1898; Būga 1961 (1924): 82–83; Salys 1992 (1935; 1946): 114–119, 122–131; Gerullis 1930: zmienność jednej z ich cech – okawania – w okresie ponad 100 lat. W artykule okawaniem nazywa się zmianę wybranych do badania akcentowanych i nieakcentowanych 1 Opiera się na (Mikulėnienė 2011: 19–27). Artykuły / Articles 151 Rytų aukštaičių panevėžiškių diferencinio požymio kaita: geoerdvinis aspektas 35–46, 54–65, 66–76; Būtėnas 1932: 168–193 i in.). Statyczny obraz gwary panevėžiškiai przedstawiano również w późniejszych badaniach fonologicznych gwary panevėžiškiai (Zinkevičius 1966; Girdenis, Zinkevičius 1966: 139–147; LKT 1970: 14, 32– 36; LKA I–III; Garšva 1982: 65–74; 1982a; 1984: 74–82; Ručinskaitė 1984: 72– 76; Kačiuškienė 1984: 42–53; Kačiuškienė, Girdenis 1997: 31–36; Kazlauskas 1968: 10–20; Garšva 1977: 76–87; Kačiuškienė, Girdenis 1982: 189–191 ir kt.). Kitaip tariant, iki XX a. antrosios pusės panevėžiškių patarmės požymiai analizowane zgodnie z kryterium NORM (Chambers, Trudgill 2004: 30; zob. także Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 32 i in. )2. Od lat siedemdziesiątych–osiemdziesiątych XX wieku w pracach zaczęto oceniać wariantywność gwary panevėžiškiai. W jakościowych i ilościowych badaniach cech odróżniających i charakterystycznych gwary panevėžiškiai uwzględnia się kryterium wieku, ocenia się świadomość językową badanych, ich nastawienie, wpływ mobilności na zmiany cech językowych itp. Tak więc cechy gwary panevėžiškiai znalazły się w obszarze badań różnych dziedzin: opisowych i eksperymentalnych (por. Zinkevičius 1975: 85; 1979: 92–93; Markevičienė 2001: 29–32; Garšva 2002: 9–18; Kačiuškienė 2003: 88–92; LKTCh 2004: 30–34, 184–194; Kačiuškienė 2005: 49–53; 2005a: 499–503; Kačiuškienė 1982: 39–45; 1983: 24–38; 2000: 25–31; Zinkevičius 2006: 74–82; Girdenis, Kačiuškienė 2006: 35–40; Kačiuškienė 2006; 2009: 61–67; Meiliūnaitė 2009; Kačiuškienė lingvistinių (Kačiuškienė 2005b; Ramonienė 2006: 137–148; Geržotaitė 2016: 2012: 53–62 i in.), socjo121–142; Čepaitienė 2016a: 136–159 i in.), dialektometrycznych (Pukevičiūtė 2015: 175–195; Čepaitienė 2016: 143–174; 2018; 2018a: 44–75; 2019: 39–74; Mikulėnienė et al. 2019; Čepaitienė, Bakšienė 2020: 1–37) oraz dialektologii percepcyjnej (Aliūkaitė et al. 2017; 2020). Šio tyrimo objektas yra vienos iš rytų aukštaičių panevėžiškių skiriamųmiesz- [1ˈsoˑmʲtʲɪsʲ] ~ samtis, [2ˈdoŋˑgʊs] ~ dangus, [pɑ2ˈsomʲˑdʲɛ] ~ pasamdė, [loŋˈgʲɛˑlʲɪsʲ] se (Chambers, Trudgill 2004: 30). riųjų dvigarsių an, am atliepimas atitinkamai [on], [om], pvz.: [1ˈkoˑndɑ] ~ kanda, ~ langelis, [komʲˈʃʲ1iːtʲ] ~ kamšyti3. Ši nevienodo laipsnio ypatybė būdinga didžia2 Angl. non-mobile older rural male – sėslus, vyresnio amžiaus, kaime gyvenantis vyras. NORM‘o kriterijus pradėtas taikyti dar XIX a. vieno iš geolingvistikos pradininkų Jules Gilliérono tyrimuo3 Terminy okawowanie i gwary okawujące zaproponował Petras Būtėnas (1932: 168). Zob. także terminy wybrane przez autorów klasyfikacji gwar na określenie tego samego obszaru gwarowego: drugich wschodnich (Бaрaновскiй 1898: 15, 32–33), wschodnich pantininków i pontininków dialektu aukštaitskiego (Salys 1992 (1946): 104–109), wschodnich aukštaitskich panevėžiškiai (Girdenis, Zinkevičius 1966: 139–147). Za obszar okawowania w dawnych i obecnej klasyfikacji gwar uważa się obszar panevėžiškiai, w którym występują zróżnicowane realizacje mieszanych dyftongów an, am, 152 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV AGNĖ ČEPAITIENĖ, AIDAS GUDAITIS en, em oraz wywodzących się z nich ą, ę. Na obszarze najsilniejszego okawowania, w tej części obszaru wschodnich aukštaitskich panevėžiškiai (por. jego położenie we współczesnej klasyfikacji tradycyjnych gwar na ryc. 1). 1 RYC. Obszar wschodnich aukštaitskich panevėžiškiai i okawowania we współczesnej klasyfikacji gwar Zygmunta Zinkevičiusa i Aleksasa Girdenisa (1966) Celem niniejszego artykułu jest ocenienie metodami analizy geospatialnej zmian okawowania w ciągu 100 lat oraz prognozowanie jego kontynuacji4. Aby osiągnąć ten cel, wyznaczono następujące zadania: 1) na podstawie badania Petra Būtėnasa (1932: 168–193), przeprowadzonego prawie 100 lat temu (w okresie 1923–1932), zrekonstruować metodami GIS obszar rozpowszechnienia okawowania na początku XX wieku oraz ocenić ówczesną intensywność użycia tej cechy (zob. także Čepaitienė, Gudaitis nieakcentowane an, am, en, em z intonacją opadającą, wywodzące się z nich ą, ę, a także an, am z intonacją rosnącą tłumaczone są jako [on], [om], [en], [em], [o], [e], natomiast en, em z intonacją rosnącą mają odpowiedniki takie jak w języku ogólnym (Girdenis, Zinkevičius 1966: 139–147 i in.). 4 Serdecznie dziękujemy prof. dr za pomysł badawczy, cenne rady i konsultacje Danguolei Mikulėnienei. Artykuły / Articles 153 Rytų aukštaičių panevėžiškių diferencinio požymio kaita: geoerdvinis aspektas 2021); 2) na podstawie uzyskanych wyników wyodrębnić na wskazanym obszarze vietoves, patenkančias į skirtingo laipsnio okavimo paplitimo zoną; 3) klausantis daugiausia XXI a. pradžioje šiuose plotuose surinktų garso įrašų, užfiksuoti kirmiejscowości zamieszkane przez użytkowników gwarowych realizacji akcentowanych i nieakcentowanych nagłosowych dwugłosek mieszanych an, am w mowie informatorów starszego i młodszego pokolenia (w przypadku braku danych – średniego)5; 4) na podstawie analizy nagrań dźwiękowych ocenić zmianę okowania i ustalić przybliżony czas, kiedy prawdopodobnie zaprzestano okowania lub zamiast mieszanych dwugłosek [on], [om] zaczęto systematyczniej stosować warianty bliższe językowi ogólnemu [ɑn], [ɑm]; 5) na podstawie danych społecznoekonomicznych i społeczno-kulturowych (zob. rozdział 2) ocenić ciągłość okowania. Materiał badawczy obejmuje: 1) opublikowane w artykule Būtėnasa badanie gwar okających (1932: 168–193), na którego podstawie zrekonstruowano granice gwar okających z początku XX w. oraz intensywność ich użycia (zob. także Čepaitienė, Gudaitis 2021)6; 2) nagrania dźwiękowe 45 informatorów urodzonych w latach 1888–1997, zebrane w XXI w. głównie na obrzeżach gwar okających, tj. w miejscowościach rozdzielonych izoglosami mieszanych dwugłosek an, am (por. LKA II: 83–86, mapa nr 68, 69 i in.), (zob. ryc. 2); analizowany jest materiał językowy 24 przedstawicieli starszego, 21 średniego i młodszego pokolenia7. Prognozując ciągłość badanego zjawiska, opieramy się na wspomnianych danych społeczno-ekonomicznych i społeczno-kulturowych (zob. szerzej rozdział 2). Zastosowane w badaniu narzędzia analizy geospatialnej, funkcjonujące na podstawie technologii systemów informacji geograficznej (GIS), pozwalają inaczej niż dotychczas oceniać i wizualizować wariantywność języka litewskiego. 5 Analizowano tylko dwa nagrania dźwiękowe, zarejestrowane w drugiej połowie XX wieku. 6 Należy podkreślić, że autor przypisał okawaniu więcej cech gwarowych: nie tylko realizanty dyftongów mieszanych an, am, które wybrano w niniejszym badaniu, lecz także akcentowane i nieakcentowane długie samogłoski rdzenia 7 W badaniu dążono do oceny zmian okawania na podstawie balsių ą, ę bei mišriųjų dvigarsių en, em atliepinius (Būtėnas 1932: 179). mowy starszego i młodszego pokolenia. Jednakże w miejscowościach, w których brak nagrań dźwiękowych przedstawicieli młodszego pokolenia, wraz ze starszym pokoleniem wybrano do badania mowę informatorów w średnim wieku. 154 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV AGNĖ ČEPAITIENĖ, AIDAS GUDAITIS 2 pAV . Gyvenamosios vietovės, pasirinktos okavimo tyrimui (Čepaitienė, Gudaitis 2021) Artykuły / Articles 155 Rytų aukštaičių panevėžiškių diferencinio požymio kaita: geoerdvinis aspektas 2. TYRIMO METODIKA IR ĮRANKIAI Šiandien kalbos variantiškumo tyrimus iš esmės keičia XX a. šeštajame detechniki i metody GIS, które pojawiły się w XX wieku i zaczęto stosować w językoznawstwie. Za ich pomocą analizowano dane atlasu dialektów amerykańskich8 (Lee, Kretschmar 1993: 541–560), wariantywność dialektów zachodniej Pensylwanii (Ayad, Luthin 2009: 1–26), zmienność i granice dialektów tajskich (Teerarojanarat, Tingsabadh 2011: 363; 2011a: 55–75); więcej o możliwościach zastosowania narzędzi i metod GIS w geolingwistyce zob. (Hoch, Hayes 2010: 23–36; Lameli et al. 2010, zob. także Lee et al. 2018: 152–156 i in.). Cechy tarmės GIS metodais dar nenagrinėtos. Okavimo paplitimo arealo rekonstrukcija. Siekiant išskirti XX a. pradžios okavimo paplitimo arealą bei įvertinti šios ypatybės tuometį intensyvumą, GIS technologijos priemonėmis („Esri ArcGIS Pro“ bei plėtiniai) buvo różnicujące gwary poniewieskiej, a także ogólnie zidentyfikowane i zlokalizowane įvairaus laipsnio okuojančių bei autoriaus vadintų kaimyninių šnektų gyvenvieprzez Būtėnasa w artykule (1932: 168–209) litewskie tės, zostały wyodrębnione i szczegółowo opisane jako naturalne granice gwarowe. Lokalizację historycznych osad oraz opisanych naturalnych granic doprecyzowano, opierając się dodatkowo na litewskich mapach topograficznych z lat 1914–1945 (zob. mapy Biblioteki im. Wróblewskich Litewskiej Akademii Nauk) oraz na materiałach kartograficznych ówczesnego badacza dialektów Antanasa Salysa: 1) niemieckiej Karte des westlichen Rußlands (1914–1921), w skali 1:100 000; 2) niemieckiej Karte des Deutschen Reiches 1:100 000 Grossblatter (1940–1944), w skali 1:100 000; 3) międzywojennej Litwy (1933–1940), w skali 1: 100 000; 4) klasyfikacji dialektów międzywojennej Litwy (Salys myninių pašnekčių arealų poligonams9 buvo priskirtos kirčiuotų ir nekirčiuotų 1933). Dla zidentyfikowanych osad oraz wyodrębnionych realizacji mieszanych dyftongów an, am typu okuojančių oraz tak zwanych kaikamieno określono intensywność realizacji [ɑn], [ɑm]; [on], [om]; [ʊn], [ʊm]: 0 – dany wariant nie jest realizowany, 1 – realizowany jest mieszanie, 2 – realizowany jest systemowo. Wartości te przypisano warstwie punktowych elementów centroidów poligonów miejscowości zamieszkałych wchodzących w badany obszar – łącznie 2356 elementów warstwy miejscowości lą patenkančioms gyvenvietėms, išskirtoms iš VĮ Registrų centro viešai teikiamo Lietuvos Respublikos Adresų registro erdvinių duomenų rinkinio Lietuvos zamieszkałych Republiki Litewskiej okowania area (aktualność danych: 2020-10-01), (zob. Miejscowości zamieszkałe Republiki Litewskiej). 8 Angl. Atlas lingwistyczny środkowych i południowych stanów Atlantyku (LAMSAS). Więcej na temat metody wyodrębniania poligonów zob. Yamada 2016, 2–6 oraz wskazaną tam literaturę, ESRI 2004, zob. także Teerarojanarat, Tingsabadh 2011a: 72 i nast. ; zob. także Mikulėnienė, Čepaitienė 2021. 156 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV AGNĖ ČEPAITIENĖ, AIDAS GUDAITIS Po zastosowaniu do warstwy elementów miejscowości geostatystycznej metody interpolacji empirycznego krigingu bayesowskiego (ang. Empirical Bayesian Kriging) (więcej informacji zob. What is empirical Bayesian kriging?) uzyskano rastrowe powierzchnie rozkładu intensywności realizacji akcentowanych i nieakcentowanych mieszanych dwugłosek rdzeniowych an, am [ɑn], [ɑm]; [on], [om]; [ʊn], [ʊm]. Sumaryczny wynik interpolacji rastrowych powierzchni przedstawiono na ryc. 3. Prognozowanie ciągłości okawania. W celu oceny ciągłości badanego zjawiska dialektalnego obszar terytorialny zidentyfikowanych į 418 10 km² heksagonų. Jų erdvinei analizei atlikti pasitelktas poligonų praturtinimo socioekonominiais duomenimis metodas (plačiau žr. Enrich (Analysis))10. Sugeneruotų heksagonų praturtinimui naudoti Michael Bauer Research GmbH are­ałów występowania okawania podzielono na heksagony, którym platforma Esri ArcGIS udostępnia dane demograficzne oraz społeczno-ekonomiczne z lat 2018– 2019 (więcej informacji zob. Michael Bauer Research GmbH). Heksagony wzbogacone o dane dotyczące cech językowych, demograficzne oraz społeczno-ekonomiczne analizowano metodami analiz geostatystycznych. 3. ROZPOWSZECHNIENIE OKAWANIA NA POCZĄTKU XX W. REKONSTRUKCJA I CECHY INTENSYWNOŚĆ W AREALE, NA PODSTAWIE DANYCH BŪTĖNA Būtėno atliktu tyrimu nustatyta, kad XX a. pradžioje okuota didžiojoje šiaurės panevėžiškių patarmės dalyje (žr. Būtėnas 1932: 168–209, dar plg. Бaрaновскiй 1898: 15, 32–33; Salys 1992 (1946): 104–109; Girdenis, Zinkevičius: 139– 147 i in. ; Čepaitienė, Gudaitis 2021), (rys. 3). Według danych Būtėna na wskazanym obszarze intensywność akowania jest nierówna. kąt; XX a. pradžioje nuosekliausiai okuota centrinėje panevėžiškių okavimo arealo dalyje aplink Vaškus, Joniškėlį, Pušalotą, Smilgius, Panevėžį, Naujamiestį, čia tvirtapradžiai, tvirtagaliai ir nekirčiuoti mišrieji dvigarsiai an, am atliepti [on], [om], pvz.: [1ˈpoˑnʲtʲɪsʲ] ~ pantis, [1ˈsoˑmʲtʲɪsʲ] ~ samtis; [2ˈroŋˑko] ~ ranką, [2ˈkomˑpɑs] ~ [loŋˈgʲɛˑlʲɪsʲ] ~ langelis, [komʲˈpʲɛˑlʲɪsʲ] ~ kampelis (zob. także tabelę 1). 10 Podstawową funkcją narzędzi wzbogacania danych jest uzupełnianie badanych obiektów geograficznych oraz ich terytoriów o atrybuty demograficzne, biznesowe, ekonomiczne lub krajobrazowe, umożliwiające lepsze zrozumienie społeczno-ekonomicznego środowiska badań. Do realizacji zadania wzbogacania poligonów technologia Esri ArcGIS wykorzystuje zbiór danych o granulowanych punktach (ang. granular point dataset), który reprezentuje miejsca zamieszkania oraz wykorzystuje złożony algorytm geoprzetwarzania do obliczania danych geostatystycznych. Więcej informacji o metodologii narzędzia wzbogacania danymi zob. Podział danych. Artykuły / Articles 157 Rytų aukštaičių panevėžiškių diferencinio požymio kaita: geoerdvinis aspektas 3 pAV . Gwara zajmująca terytorium na początku XX w. (Čepaitienė, Gudaitis 2021) populacja 164 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV AGNĖ ČEPAITIENĖ, AIDAS GUDAITIS 9 RYS . Wskaźniki wykształcenia, bezrobocia i siły nabywczej na obszarze gwar okających XXI w.13 Na rysunku widoczne są także cztery klastry, czyli centra społeczno-ekonomiczne (kolor niebieski), zamieszkałe przez większą liczbę yra aukštesnė, lyginant su likusiu arealu: tai sritys aplink Pasvalio, Pakruojo ir młodszych rodzin; jakość życia jest tu [wyższa niż w] mieście Poniewież, a także w okolicach Radziwiliszek (por. ze wskaźnikami dla całego obszaru Litwy, zob. Mikulėnienė, Čepaitienė 2021). 13 Žydros spalvos plote užfiksuoti aukštos perkamosios galios rodikliai ir didesnės aukštojo išsilaviwedług odsetka nimo, w kolorze purpurowym – wskaźniki wyższego bezrobocia i większe pradinio išsilavinimo procentinės dalies populiacija. Artykuły / Articles 165 Rytų aukštaičių panevėžiškių diferencinio požymio kaita: geoerdvinis aspektas 10 RYS. Wielokryterialna [analiza] siły nabywczej, bezrobocia i [wykształcenia] na obszarze gwar vyresniosios kartos (60 ir vyresni) gyventojų rodiklių klasterizacija14 Kitaip tariant, šiuose arealuose tradicinės panevėžiškių patarmės pagrindu formuojasi naujieji tarminiai dariniai: tai vakarinių rytų aukštaičių regiolektas, kurio centras yra Panevėžys, ir Pasvalio geolektas (Aliūkaitė, Mikulėnienė okających XXI w. 2014a: 257–266; Čepaitienė 2018; 2019: 39–74 i in.). Ich podstawą językową nie są cechy wyróżniające podgwarę poniewieską, z których jedną jest okowanie, lecz przeciwnie — niedostrzegane przez użytkowników gwary cechy dialektalne15. Dlatego te omówione strefy należy uznać za obszary, w których okawanie najprawdopodobniej zanikło jako pierwsze. 14 Liczba 1 oznacza terytorium, na którym odnotowuje się niską siłę nabywczą, wysokie bezrobocie i większy odsetek mieszkańców starszego pokolenia, liczba 2 – obszar, na którym stwierdzono wysoką siłę nabywczą, niskie bezrobocie i mniejszy odsetek mieszkańców starszego pokolenia. 15 Pavyzdžiui, nekirčiuotų kamieno ilgųjų ė, ie atliepimas [e], o, uo – [o], ([pʲeˈnʲɛˑlʲæ] ~ pienelio, [do1ˈnʲiːtʲe] ~ duonytę, [kʲe1ˈdɑˑɪnʲʊ] ~ Kėdainių); nekirčiuotų kamieno ilgųjų balsių y, ū tarimas trumpaisiais pažeminto pakilimo [ɪ], [ʊ], ([gʲɪ1ˈʋʲɛˑnʲtʲ] ~ gyventi, [pɑʒʲʊ1ˈrʲeːk] ~ pažiūrėk); nekirčiuoto arba turinčio atitrauktinį kirtį kamieno trumpojo (ir sutrumpėjusio iš ilgojo) balsio i prieš 166 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV AGNĖ ČEPAITIENĖ, AIDAS GUDAITIS Podsumowując dane badawcze, można prognozować, że okawanie z czasem prawdopodobnie zaniknie i przestanie być częścią wiązki gwarowych wykładników geolektu paswalskiego lub (i) regiolektu wschodnich gwar wyżynnych zachodnich, którego centrum stanowi Poniewież (odnośnie do terminu zob. Mikulėnienė 2019: 60–61). Można przypuszczać, że po ewentualnym zaniku okawania kompleks gwarowych wykładników kształtujących się lub ukształtowanych na obszarze wspomnianych gwar poniewieskich formacji gwarowych będą tworzyć inne, mniej lub bardziej wyraźne wykładniki fonologiczne, morfologiczne i derywacyjne (Mikulėnienė 2019: 60–61). 6. WNIOSKI Geoerdvinės analizės metodais įvertinus okavimo kaitą per 100 metų, galima sformułować następujące wstępne wnioski. Jedna z cech wyróżniających północno-wschodnie gwary wyżynne poniewieskie – realizacja akcentowanych i nieakcentowanych pniowych dyftongów mieszanych an, am jako [on], [om], czyli okawanie – ulega zmianie; częściej użytkownicy gwary stosują warianty [ɑn], [ɑm], bliższe językowi ogólnemu. Laiko požiūriu, okavimo kaitos lūžis galėjo vykti Antrojo pasaulinio karo ir pokario laikotarpiu. Šiuo laikotarpiu gimusių pateikėjų kalboje nustatyta okavioznak wymiany lub zaniku. Z przestrzennego punktu widzenia zmiana okowania prawdopodobnie przebiegała w następującej kolejności: przede wszystkim z okowania zrezygnowano na językowo mieszanym wschodnim obszarze okowania, mniej więcej w tym samym czasie – w centralnej strefie okowania, a najpóźniej zaprzestano okowania na zachodnim obszarze okowania. Najpierw zrezygnowano z najwyraźniejszego okowania – realizacji samogłosek an, am z intonacją wznoszącą jako [on], [om]. Za hipotetyczne początkowe punkty zaniku okowania można uznać wielkie obszary patarmės ploto miestai: Panevėžys, Pasvalys, Pakruojis ir Radviliškio apylinkės. gwarowe panevėžiškiai. Można przewidywać, że okowanie z czasem prawdopodobnie zaniknie i nie będzie już częścią zespołu cech gwarowych geo lektu paswalskiego i (lub) regiolektu wschodnich gwar wyżynnych zachodnich, którego centrum stanowi Poniewież. LITERATURA I ŹRÓDŁA Ayad Yasser, Luthin Herb 2009: Mapowanie dialektu: zastosowania GIS w badaniu dialektu zachodniej Pensylwanii. – realizacja miękkiej spółgłoski [e], a przed twardą – [o], ([ˈmʲeʃʲkʲɛ] ~ miške, [gʲeˈʋʲɛˑnʲomɑs] ~ gyvenimas) i in. na konferencji The 2009 ESRI International User Conference. Straipsniai / Articles 167 Rytų aukštaičių panevėžiškių diferencinio požymio kaita: geoerdvinis aspektas Materiały konferencyjne, 13–17 lipca, San Diego, Kalifornia, USA, 1–26. Dostęp online: http:// proceedings.esri.com/library/userconf/proc09/uc/papers/pap_1686.pdf. Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė, Čepaitienė Agnė, Brazaitienė Laura 2020: Warianty języka litewskiego: perspektywy badacza i zwykłego członka wspólnoty językowej: monografia zbiorowa, red. D. Aliūkaitė, D. Mikulėnienė, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė, Čepaitienė Agnė, Geržotaitė Laura 2017: Wariантywność języka i jej ocena z perspektywy dialektologii percepcyjnej: variantų ir vietų vaizdiniai: kolektyvinė monografija, sud. D. Aliūkaitė, D. Mikulėnienė, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Aliūkaitė Danguolė, Mikulėnienė Danguolė 2014: Geolingwistyka: ideologia, teoria i metody. Podstawowe pojęcia. – Dialekty języka litewskiego początku XXI wieku: badanie geolingwistyczne i socjolingwistyczne (mapy i ich komentarze), red. D. Mikulėnienė, V. Meiliūnaitė, Vilnius: Briedis, 29–47. Aliūkaitė Danguolė, Mikulėnienė Danguolė 2014a: Geolektų ir regioninių dialektų formavimosi ypatumai Lietuvoje. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), sud. D. Mikulėnienė, V. Meiliūnaitė, Wilno: Briedis, 257–266. ArcGIS. Alokacja danych. Dostęp online: https://developers.arcgis.com/rest/ geoenrichment/api-reference/data-apportionment.htm#ESRI_SECTION1_206F094 B25E540B3A01DB46E499EB08C. Būga Kazimieras 1961: Rinktiniai raštai 3, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. Būtėnas Petras 1932: Granice gwar kontaktujących się gwar litewskich. – Archivum Philologicum III, 168–209. Chambers Jack K., Trudgill Peter 2004: Dialectology, wydanie drugie, Cambridge: Cambridge University Press. Čepaitienė Agnė 2016: Kiekybinis diferencinių tarminių požymių tyrimas: rytų przypadek gwar aukštaitskich panevėžiškich i širvintiškich. – Acta Linguistica Lithuanica 74, 143–174. Čepaitienė Agnė 2016a: Vakarų aukštaičių kauniškių ir rytų sociokultūriniai tinklai. – Taikomoji kalbotyra 8, 136–159. Prieiga internete: http://mif. aukštaičių panevėžiškių vu.lt/ojs/index.php/taikomoji-kalbotyra/article/view/95/86. Čepaitienė Agnė 2018: Zmiana gwar aukštodackich początku XXI wieku: porównawczy aspekt geolingwistyczny: rozprawa doktorska, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. 168 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV AGNĖ ČEPAITIENĖ, AIDAS GUDAITIS Čepaitienė Agnė 2018a: Zmiana cech gwarowych w okolicach Ramygały. – Problemy historii języka i dialektologii 5, red. R. Bakšienė, N. Morozova, Wilno: Litewski Čepaitienė Agnė 2019: kalbos institutas, 44–75. Geolect Paswalu: cechy gwarowe w aspekcie dialektometrii poAukštaitian Subdialects žiūriu. – Taikomoji kalbotyra 12, 39–74. Prieiga internete: https://taikomojikalbotyra. lt/ojs/index.php/taikomoji-kalbotyra/article/view/183/131. Čepaitienė Agnė, Bakšienė Rima 2020: A Quantitative Analysis of the Eastern of the Lithuanian Language. – Scando-Slavica 65, 1–37. Čepaitienė Agnė, Gudaitis Aidas 2021: Rekonstrukcja granic gwar Piotra Būtėnasa okuojančių. – Studia kulturowe w Poniewieżu: Petras Būtėnas (przyjęte do druku). Enrich (Analysis). Dostęp online: https://pro.arcgis.com/en/pro-app/latest/tool-reference/analysis/enrich.htm. ESRI 2004: ArcGIS Desktop Help, Redlands: ESRI Press. Garšva Kazimieras 1977: Związek akcentuacji i wokalizmu w gwarze północno-zachodnich mieszkańców okolic Poniewieża. – Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 17, 76–87. tybės. – Garšva Kazimieras 1982: Svarbesnės šiaurės vakarų panevėžiškių fonologijos ypaBaltistica 18(1), 65–74. Garšva Kazimieras 1982a: Teksty gwary okolic Joniškėlis, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Garšva Kazimieras 1984: Czas trwania i szczyt intensywności akutycznych i cyrkumfleksyjnych dźwięków północno-zachodnich mieszkańców okolic Poniewieża. – Prace Litewskiej Akademii Nauk 2(87), seria A, 74–82. Garšva Kazimieras 2002: Rozwój fonetyki mieszkańców okolic Poniewieża po obu stronach granicy łotewskiej. – Acta Linguistica Lithuanica 47, 9–18. Gerullis Georg 1930: Litauische dialektstudien, Leipzig: Markert & Petters Verlag. Geržotaitė Laura 2016: Świadomość dialektalna młodych mieszkańców Szawli i Poniewieża: granice na mapach mentalnych. – Acta Linguistica Lithuanica 74, 121–142. Girdenis Aleksas, Kačiuškienė Genovaitė 2006: Intonacje dyftongów: Żmudzini północni i mieszkańcy okolic północnego Poniewieża. – Acta humanitarica universitatis Saulensis 1, 35–40. Girdenis Aleksas, Zinkevičius Zigmas 1966: O klasyfikacji dialektów litewskich. – Kalbotyra 14, 139–147. Hoch Shawn, Hayes James 2010: Geolingwistyka: włączenie systemów informacji geograficznej i nauki o informacji geograficznej. – Biuletyn Geograficzny 51, 23–36. How Multivariate Clustering works. Prieiga internete: https://pro.arcgis.com/en/proapp/latest/tool-reference/spatial-statistics/how-multivariate-clustering-works.htm. Artykuły / Articles 169 Rytų aukštaičių panevėžiškių diferencinio požymio kaita: geoerdvinis aspektas Yamada Ikuho 2016: Wielokąt Thiessena. – Międzynarodowa encyklopedia geografii, red. D. Richardson, N. Castree, M. F. Goodchild, A. Kobayashi, W. Liu, R. A. Marston, John Wiley & Sons, Ltd, 2–6. Jaunius Kazimieras 1898 (1970): Dialekt mieszkańców okolic Poniewieża. Językoznawca Kazimieras Jaunius, red. V. Drotvinas, V. Grinaveckis. Wilno: Mintis. Kačiuškienė Genovaitė 1982: Ilość samogłosek zachodnich gwar północnopano­wieżyskich i jej interpretacja fonologiczna. – Kalbotyra 33(1), 39–45. Kačiuškienė Genovaitė 1983: Właściwości fonetyczne, dystrybucja i interpretacja fonologiczna samogłosek mruczących północnych mieszkańców okolic Poniewieża. – Kalbotyra 34(1), 24–38. Kačiuškienė Genovaitė 1984: Psychoakustyczna klasyfikacja samogłosek gwary północnoponiewieskiej. – Kalbotyra 35(1), 42–53. Kačiuškienė Genovaitė 2000: Użycie nieakcentowanych i/u oraz ẹ/ọ w spójnych tekstach z okolic Joniškėlis i Pakruojis. – Baltu filoloģija IX, 25–31. Kačiuškienė Genovaitė 2003: Uniwersytet Trzeciego Wieku w Szawlach: stosunek słuchaczy do rodzimej gwary. – Pedagogika 69, 88–92. Kačiuškienė Genovaitė 2005: Opis gwar paneweżyskich – pierwsze naukowe studium gwary północnych paneweżyszan. – Problemy historii języka i dialektologii 1, 49–53. Kačiuškienė Genovaitė 2005a: Miejsce Antanasa Baranauskasa i Kazimierasa Jauniusa w historii badań nad gwarą północnych paneweżyszan. – Prace Zjazdu Litewskiej Katolickiej Akademii Nauk 19, 499–503. Kačiuškienė Genovaitė 2005b: Nazwy budynków siedliskowych w gwarze północnych paneweżyszan: badanie ankietowe. – Człowiek w przestrzeni języka 4, 60–64. Kačiuškienė Genovaitė 2006: Cechy fonologii gwary północnych paneweżyszan, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Kačiuškienė Genovaitė 2009: Korpus języka litewskiego mówionego: użycie form dialektalnych. – Filologia 14, 61–67. Kačiuškienė Genovaitė 2012: Odzwierciedlenie cech fonetycznych dialektów w „Korpusie języka litewskiego mówionego“. – Baltistica 8, 53–62. Kačiuškienė Genovaitė, Girdenis Aleksas 1982: „Żmudzka“ anaptyksa w dialekcie północnych mieszkańców Poniewieża i jej pochodzenie. – Baltistica 18(2), 189–191. Kačiuškienė Genovaitė, Girdenis Aleksas 1997: Intonacje wschodnich dialektów aukštaitskich i północnych dialektów żmudzkich: podobieństwa i różnice. – Językoznawstwo 46(1), 31–36. Kazlauskas Jonas 1968: Historyczna gramatyka języka litewskiego, Wilno: Mintis. 170 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV AGNĖ ČEPAITIENĖ, AIDAS GUDAITIS Lameli Alfred, Kehrein Roland, Stefan Rabanus (eds.) 2010: Language i przestrzeni: Międzynarodowy podręcznik zmienności językowej. Tom 2: Mapowanie języka, Berlin: Mouton de Gruyter. Lee Jay, Kretzschmar Wiliam A. 1993: Spatial analysis of linguistic data with GIS functions. – International Journal of Geographic Information Systems 7(6), 541–560. Lee Jay, Jiajun Qiao, Han Dong 2018: GIS in Linguistic Research. – Computer Nauka, 152–156. Miejscowości Republiki Litewskiej. Dostęp online: https://www.arcgis.com/ home/item.html?id=66816b6b9033409aa36b8a06c07ba9e8. LKA I – Atlas języka litewskiego, t. 1: Leksyka, red. odp. K. Morkūnas, Wilno: Mokslas, LKA II – Atlas języka litewskiego, t. 2: 1977. Fonetyka, red. odp. K. Morkūnas, Wilno: Mokslas, 1982. LKA III – Lietuvių kalbos atlasas, t. 3: Morfologija, atsak. red. K. Morkūnas, Vilnius: Mokslas, 1991. LKT 1970: Lietuvių kalbos tarmės. Chrestomatija, red. E. Grinaveckienė, K. Morkūnas, Vilnius: Mintis. LKTCh 2004: Chrestomatia dialektów języka litewskiego, oprac. R. Bacevičiūtė, A. A. Leskauskaitė, E. Trumpa, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Ivanauskienė, mapy Biblioteki im. Wróblewskich Litewskiej Akademii Nauk. Dostęp online: https://maps-lmavb.hub.arcgis.com/. Markevičienė Žaneta 2001: Teksty gwar auksztaickich II, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Meiliūnaitė Violeta 2009: Wokalizm mieszkańców południowej części okolic Poniewieża i cechy jego rozwoju, Kowno: Uniwersytet Witolda Wielkiego, Instytut Języka Litewskiego. Michael Bauer Research GmbH. Dostęp online: http://downloads.esri.com/ esri_content_doc/dbl/int/MB-Research_Notes_July_2020.pdf. Mikulėnienė Danguolė 2011: Wkład Leopolda Geitlera w dialektologię litewską: aspekt geolingwistyczny. – Dialektologia i geolingwistyka we współczesnej Europie Środkowej, Mikulėnienė Danguolė 2019: 19–27. Nomenklatura cech gwarowych: od właściwości gwarowych do wyznaczników gwarowości. – Respectus philologicus 35(40), 51–62. Mikulėnienė Danguolė, Čepaitienė Agnė 2021: Koncepcja punktu atlasu gwarowego. – Baltistica (przyjęte do druku). Artykuły / Articles 171 Rytų aukštaičių panevėžiškių diferencinio požymio kaita: geoerdvinis aspektas Pukevičiūtė Agnė 2015: Aukštaitowie wschodni z okolic Poniewieża: analiza klasterowa w poszukiwaniu cech gwarowych. – Acta Linguistica Lithuanica 72, 175–195. Ramonienė Meilutė 2006: Stosunek do języka ogólnego i gwary: przypadek Joniškėlis. – Kalbos kultūra 7, 137–148. Ručinskaitė Irena 1984: Jakościowa opozycja samogłosek „szemranych” w dialekcie północnoponiewieskim. – „Kalbotyra” 35(1), 72–76. Salys Antanas 1933: Kilka uwag o historii dialektów. – „Archivum Philologicum” 4, 21–34. Salys Antanas 1992: „Raštai”, t. 4: Dialekty języka litewskiego, Rzym: Litewska Katolicka Akademia Nauk. Teerarojanarat Sirivilai, Tingsabadh Kalaya 2011: Wykorzystanie GIS w badaniach lingwistycznych: przypadek zmiany dialektalnej w północno-wschodnim regionie Tajlandii. – Procedia Social and Behavioral Sciences 21, 362–371. Teerarojanarat Sirivilai, Tingsabadh Kalaya 2011a: Podejście oparte na GIS do badań nad granicami dialektów. – „Dialectologia” 6(2011), 55–75. Czym jest empiryczny kriging bayesowski? Dostęp online: https://pro.arcgis.com/en/proapp/latest/help/analysis/geostatistical-analyst/what-is-empirical-bayesian-kriging-. htm. Zinkevičius Zigmas 1966: Lietuvių dialektologija, Vilnius: Mintis. Zinkevičius Zigmas 1975: O wymianie č’, dž’ // t’, d’ w paradygmacie rzeczowników północnoponiewieskich. – Kalbotyra 26(1), 85. Zinkevičius Zigmas 1979: Cofnięcie akcentu i paradygmaty akcentuacyjne. – Kalbotyra 30(1), 90–93. Zinkevičius Zigmas 2006: Pochodzenie gwar litewskich, Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego. Бaрaновскiй Антонiй Я. 1898: Uwagi o języku litewskim i słowniku, Sankt Petersburg: Drukarnia Cesarskiej Akademii Nauk. Вольтеръ Эдуардъ А. 1886: Программа для указанiя особенностей говоровъ Литвы и Жмуди, Санкт Петербургъ: Типографiя Императорской Академiи Наукъ. Вольтеръ Эдуардъ А. 1904: Литовская хрестоматия 2, Санкт Петербург: Drukarnia Cesarskiej Akademii Nauk. 172 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV AGNĖ ČEPAITIENĖ, AIDAS GUDAITIS The Change of Phonetic Differential Feature in the Eastern Aukštaitian Subdialect of Panevėžys: the Geospatial Approach STRESZCZENIE Artykuł dotyczy jednej z fonetycznych cech różnicujących wschodnioaukštaitskiego poddialektu okolic Poniewieża. Ta cecha fonetyczna charakteryzuje się wymową [on], [om] akcentowanych i nieakcentowanych półdyftongów an, am w temacie, tradycyjnie określaną jako „okavimas”. Metody geospatialne oparte na technologii GIS zostały po raz pierwszy zastosowane na Litwie do analizy geolingwistycznej tej cechy dialektalnej. Celem niniejszego badania jest określenie zmiany cechy „okavimas” na przestrzeni 100 lat oraz ocena jej ciągłości. Analizowany materiał opiera się na danych z dwóch badań przeprowadzonych w różnych of time. The first one was published in the article by Petras Būtėnas (1932), which specified the exact borders of the phonetic feature “okavimas” in the territory of the Eastern okresach w poddialekcie aukštaitskim okolic Poniewieża. Drugie badanie zostało przeprowadzone przez autorów niniejszego artykułu na podstawie nagrań audio 45 which were recorded at the beginning of the 21st century mainly from the periphery of the respondentów urodzonych w latach 1888–1997, z obszaru występowania cechy fonetycznej „okavimas”. Wyniki obu badań przedstawiono na cyfrowych mapach wygenerowanych przy użyciu narzędzi i metod GIS. Stwierdzono, że w tym czasie zasięg i intensywność cechy dystynktywnej „okavimas” uległy zmianie i niemal zanikły. Z perspektywy czasowej miały the breaking point of the change in the intensity of use of the “okavimas” feature could miejsce podczas II wojny światowej i w okresie powojennym. Wyniki wskazują na konsekwentny i stopniowy zanik cechy „okavimas”. Potwierdza to również recent socio-economic and socio-cultural data. Otrzymano 23 maja 2021 r. AGNĖ ČEPAITIENĖ AIDAS GUDAITIS Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa agne.c[email protected] [email protected]