Baltic “*jūrā-/-(i)i̯ā-” ‘sea’ & “*jaurā-̆ /-(i)i̯ā-̆” ‘wet soil, bog, deep water’

30 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV VÁCLAV BLAŽEK Masaryk University Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0002-6797-7188 Dziedziny badań: indoeuropeistyka, zwłaszcza języki słowiańskie, bałtyckie, celtyckie, anatolijskie, tocharskie, indoirańskie; języki ugrofińskie; języki afroazjatyckie; etymologia; klasyfikacja genetyczna; modele matematyczne w językoznawstwie historycznym. DOI: doi.org/10.35321/all84-02 BAŁTYCKIE *JŪRĀ-/-(I)IĀ- ‘MORZE’ & *JAURĀ-/-(I)IĀ- ‘MOKA DIRVA, PELKĖ, GILUS VANDUO’ Baltų *jūrā-/-(i)iā- ‘jūra’ ir *jaurā-/-(i)iā- ‘šlapias dirvožemis, pelkė, gilus vanduo’ ANOTACIJA Šiame straipsnyje nagrinėjamas baltų kalbų bendras terminas *jūr- ‘jūra’ su jo vrddhi dariniu *jaur- ‘moka dirva, pelkė, gilus vanduo’, jų toponiminiai pėdsakai makrobaltiškoje srityje, tikėtini skoliniai finougrų-permės *jürɜ ‘gili vieta vandenyje’ ir finougrų-volgos *järwä ‘ežeras’, tikėtini išoriniai giminaičiai armėnų ǰowr ‘vanduo’, taip pat hidronimai Iuras ir Zyras iš Rytų Trakijos bei galų oronimas Jura, atsižvelgiant į semantinį reikšmių ‘gilus’ ir ‘aukštas’ ryšį. Šie tarpiniai žingsniai leidžia padaryti galutinę išvadą, kad pirminė baltų šaknies *jūrreikšmė buvo ‘gilus vanduo’. RAKTINIAI ŽODŽIAI: baltų kalbos, finougrų-volgos kalbos, finougrų-permės kalbos, armėnų kalba, Trakija, galų kalba, apeliatyvas, hidronimas, toponimas, etimologija, semantinė paralelė. ANOTACIJA W artykule analizowane jest bałtyckie słowo *jūr- ‘morze’ oraz jego vrddhideriwat *jaur- ‘wilgotna gleba, bagno, głęboka woda’, ich toponimiczne ślady w makroregionie Morza Bałtyckiego, prawdopodobne zapożyczenia w językach fińskich permskich (*jürɜ ‘głębokie miejsce w wodzie’) i fińskich wołżańskich (*järwä ‘jezioro’), możliwe pokrewieństwo z ormiańskim ǰowr ‘woda’ oraz powiązanie z hydronimami Iuras i Zyras z Tracji Wschodniej i Straipsniai / Articles 31 Baltic *jūrā-/-(i)iā- ‘sea’ & *jaurā-/-(i)iā- ‘wet soil, bog, deep water’ galijskim oronimem Jura, z uwzględnieniem semantycznego związku znaczeń ‘głęboki’ i ‘wysoki’. Przeprowadzone badanie pozwala stwierdzić, że pierwotnym znaczeniem bałtyckiego rdzenia *jūr było ‘gilus vanduo’. SŁOWA KLUCZOWE: bałtyckie, fińskie wołżańskie, fińskie permskie, ormiańskie, trackie, galijskie, apelatyw, hidronimas, toponimas, etimologija, semantinė paralelė. DOCUMENTATION OF THE BALTIC APELATYWY I ICH PROTOLANGUAGE RECONSTRUCTIONS 1. W językach bałtyckich występuje specyficzny termin *jūrfor ‘morze’, quasi-synonim litewskiego mãrios lub mãrės1 f. pl. tantum ‘morze; zatoka oddzielona od morza wydmami’, łotewskiego mare, maŗa ‘zatoka, laguna’, pruskiego *marī ‘zatoka, laguna, mierzeja’ [Słownik elbląski 65: mary ‘Zalew’] (Mažiulis 2013: 582; Smoczyński 2018: 755). Termin bałtycki został prawdopodobnie zapożyczony do języków bałtyckofińskich: fińskiego, ołonieckiego, wepskiego, wotyckiego, estońskiego meri, karelskiego meŕi, liwskiego meŕ ‘morze’. Przegłos *a > *e ma analogię w fińskim reki ‘sanie’, karelskim, ołonieckim regi, wotyckim reči, dopełniaczu regé, estońskim regi, liwskim reggos < bałtyckiego: litewskiego rãgės ‘sanie’, łotewskiego ragus / raguvas / ragavas ‘płaskie sanie’, utworzonego od bałtyckiego terminu oznaczającego ‘róg’: litewskiego rãgas, łotewskiego rags ‘róg’, l.mn. ragi ‘rączki pługa’, staropruskiego ragis [EV] ‘Horn’ (Thomsen 1890: 199, 210–211; SKES 341, 762; Smoczyński 2018: 1051, 1105). 1.1. W języku litewskim występują dwa warianty apofoniczne, jūrand jaur-. 1.1.1. litewski jra f. ‘morze’, l.mn. jros; wariant jūria f., lm. jūrios oraz jrė2 f., lm. jrės (Smoczyński 2018: 458) odzwierciedlają odpowiednio prabałtyckie *jūrā-, *jūriā-, *jūriiā. 1.1.1.1. Pierwsze świadectwo pojawia się w litewskim tłumaczeniu Nowego Testamentu autorstwa Bretkūnasa (1579/1580) jako acc. pl. jrės: Ale jak Ekrutnikai... Walti [bateli] ing Iures nuleido ‘Ale jak żeglarze... spuścili łódź do morza’ (ALEW 423). 1.1.2. Litewskie jáura, jáurė, jáuris ‘mokra, ciężka, nieurodzajna gleba; gleba z gliną’, jáura lub jáuras ‘bagno, głęboka woda’, przym. jaurùs ‘bagienny’, odzwierciedlają formację typu vrddhi *jauro od rdzenia *jūr-, z podobnymi rozszerzeniami nominalnymi (Smoczyński 2018, 459; Hill, ALEW 423: Das morphologische Verhältnis der tiefstufigen und vollstufigen Bildungen zueinander ist unklar. Możliwe, że ablaut odzwierciedla różne alternanty tematu prajęzykowego rzeczownika. Nie można jednak również wykluczyć, że forma pełnostopniowa jest nowszą 1 Odpowiadające formy l.poj. pojawiają się również formy tantum: marià & mãrė (LKŽ VII 858, 848). 2 O wyprowadzeniu końcowego -ė od *-iiā zob. Bammesberger 1970. VÁCLAV BLAŽEK 32 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Vrddhi-Ableitung zum in lit. kontynuuje przedstawiony rdzeń głębokopoziomowy. ; Darms 1978: 435–436). The semantic relation between ‘sea’ and ‘marsh’ odpowiada germańskiemu *mari- ‘morze’ w opozycji do formacji vrddhi *mōra- ‘bagno, mokradło’ (Darms 1978: 158–166, 435). 1.2. Łotewskie jũra lub jũŗa ‘morze; wielka masa wody; jezioro’, dial. jūre, jūris (ME II 122), kurońskie z Mierzei Kurońskiej jūr(e) f. ‘morze’ (por. ALEW 423) można wyprowadzić z tego samego prabałtyckiego wzorca *jūrā-, odpowiednio *jūriā-, *jūriiā-, podobnie jak ich litewskie odpowiedniki. 1.3.1./2. Odpowiadające im terminy staropruskie występują w dwóch głównych źródłach: w Słowniczku elbląskim (jedyna znana kopia autorstwa Petera Holcwesschera jest datowana na około 1400 r. n.e., lecz oryginał powinien być prawdopodobnie o stulecie starszy) oraz w tak zwanym Trzecim katechizmie, zwanym Enchiridionem (wydanym drukiem w 1561 r. n.e.): staropruski luriay [EV 66: ‘Mer’] = nom. lm. m.3 *jūr’ai (Mažiulis 1981: 276; 2013: 319). Staropruski iūrin ‘morze’ = acc.sg.m.4 *jūr’an (Mažiulis 1981: 276; 2013: 319): K III, 67.11: Bhe rikauite kirʃcha ʃuckans en iūrin ‘vnd Herʃchet vber Fifch im Meer’. K III, 75.2: bke {= bhe} ʃtan pertrinctan Pharao ʃen wiʃʃan ʃwaieis en vrminan iūrin auʃkandinnons ‘I zatwardziałego faraona wraz ze wszystkimi jego ludźmi utopił w Morzu Czerwonym’ (Mažiulis 1981: 206, 226; Toporov 1980: 93). 1.4. Powyższe formy zostały przez różnych uczonych zrekonstruowane na poziomie praindoeuropejskim: 1.4.1. Darms (1978: 435): *iuərovs. Derywacja vrddhi *ieuəro-. 1.4.2. Irslinger (NIL 2008: 404–405): *iuHr-aH2-/-(i)iaH2 oraz *ieuHr-aH2-. do 1.4.3. Petit (2010: 9): *H1uHrand *H1euHr-; alternatively *iūr- (with regard ormiańskiego ǰowr ‘woda’). 1.4.4. Hill (ALEW 2015: 423): *iuHr-. 1.4.5. Derksen (2015: 215): *uHr-/*eu’r-. DOCUMENTATION OF THE BALTIC TOPONIMY 2. Interesujące jest również użycie tych apelatywów w toponimii bałtyckiej. 3. Petit (2010: 144) widzi w -ay rodzajnik żeński liczby podwójnej w *-āi. 4. Trautmann (1910: 349) zidentyfikował w staropruskim iūrin żeński odpowiednik litewskich i łotewskich odpowiedników. Straipsniai / Articles 33 Baltic *jūrā-/-(i)iā- ‘sea’ & *jaurā-/-(i)iā- ‘wet soil, bog, deep water’ 2.1.1. In Lithuania, e.g., the river-names Jra, Jrė, Jrupis are known, and nazwa jeziora Jùr-ežeris (Vanagas 1981: 139), odpowiadająca złożonemu apelatywowi jurēžeris ‘bardzo duże jezioro’ (Toporov 1980: 93). 2.1.2. Formacja vrddhi została również zastosowana w hydronimii litewskiej: rzeki Jáur-upė, Jáuros upẽlis, Jauryklà, jeziora Jaurs, Jauriùkas (Vanagas 1981: 134). 2.2. Na Łotwie występują również toponimy utworzone od tych apelatywów: łąka Jūra oraz lasy Jūŗas-mežs, Jūr-biẽrz itd. (Vanagas 1981: 139). 2.3. Na południowej granicy terytorium historycznych Jaćwingów znana była rzeka zwana Jurą (1426, 1428 Iura, 1432, 1540, 1565 Jura), dziś Bronówka, prawy dopływ Narwi (Rozwadowski 1948: 125; por. także Przybytek 1993: 91–92 na temat nazw miejscowych tego samego pochodzenia). Udolph (1990: 128–130) słusznie wspomniał, że bałtycki rdzeń *jūr powinien był zostać przekształcony w słowiańskie / polskie +Jyra, a następnie +Jira. Forma Jura w środowisku słowiańskim wskazuje na pierwotne przedsłowiańskie źródło typu *jaur-, które jest rzeczywiście poświadczone (zob. §1.1.2.). 2.4. W dorzeczu rzeki Moskwy, dopływu Oki, znajdują się dwa wąwozy zwane Jurin, które można etymologizować za pomocą litewskiego jaurýnas 2.5. Pierwszy ‘marshy place’ (Otkupščikov 2004: 91). pisemny zapis możliwego derywatu bałtyckiego rdzenia *jūro w jakimś hipotetycznym dialekcie zachodniobałtyckim można rozpoznać w toponimie Ἰούρουνον, poświadczonym w tak zwanym rękopisie Rt „Geografii” Ptolemeusza [2.11.27.] z połowy II w. n.e. pod współrzędnymi [μδ´L’, νε´] = [44°30’, 55°00’], tj. na zachód od ujścia rzeki Wisły [με´, νς´] = [45°00, 56°00] i na wschód od ujścia rzeki Viadua [μβ´L’, νς´] = [42°30, 56°00] oraz od ujścia rzeki Suevus [λθ´L’, νς´] = [39°30, 56°00] (zob. Ptolemeusz 2.11.3.). Wspomnijmy, że alternatywny zapis na zachodzie, między ujściami rzek Viadua i Suebus (zob. Cuntz 1923: rdzeń *jūr-, plus is Οὐίρουνον with coordinates [μ´L’, νε´] = [40°30’, 55°00’], which shift it to przyrostek *-ūn-, który występuje np. w pruskiej nazwie rzeki Raudune (1316), 66). Accepting the form Ἰούρουνον, it is possible to analyze it as the Baltic bez przyrostka w litewskiej nazwie rzeki Raudà, obie od przymiotnika typu litewskiego raũdas ‘czerwonawy’; podobnie w staropruskiej nazwie jeziora Sirgun wobec sirgis ‘ogier’; Litewskie Dumbliūnai : dublas „bagno” (Gerullis 1922: 139, 254). VÁCLAV BLAŽEK 34 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV PRAWDOPODOBNE ZAPOŻYCZENIA BAŁTYCKIE W JĘZYKACH FIŃSKO-PERMSKICH 3. Godne uwagi są prawdopodobne zapożyczenia obu wariantów bałtyckich, *jūri *jaur-, odpowiednio do fińsko-permskiego *jürɜ „głębokie miejsce w wodzie” oraz fińsko-wołżańskiego *järwä „jezioro”. 3.1. Fennopermskie *jürɜ ‘głębokie miejsce w wodzie’ (UEW 635–36; SKES 128– 29) > fińskie jyrä ‘potok o stromych brzegach, stromo opadający kanał, studnia’, jyrämä ‘mniejszy wodospad, wir’; Saami jârem ‘niewielkie rozszerzenie rzeki’ (N), L jrrē ‘mała kotlina, głęboka dziura, głęboki wir w jeziorze lub rzece’, L jarēm ‘mała kotlina o bujnej roślinności; małe okrągłe odgałęzienie w rzece lub potoku’, Ko. Uwaga. jērem ‘głębokie miejsce w wodzie (zwłaszcza poniżej wodospadu)’ (> fińskie dial. järämä „mały wodospad”; Udmurckie jer ‘głębokie miejsce (w wodzie), głębia, wir’, komijskie jir (S P) ‘głębokie miejsce w rzece lub jeziorze’ (S), ‘zagłębienie; głęboki (zwł. o wodzie, także np. o wodzie z dołu’ (P), PO jör ‘głębokie miejsce (w wodzie)’. 3.2. Zacho-wołżańsko-fińskie *järwä „jezioro” (UEW 633; SKES 132) > fińskie järvi, wepskie jarvi, estońskie järv „jezioro”; saamskie N jaw’re, lule jau’rē, T jāivre, Kld. jaivr, Not. javr, tamże, mordwińskie moksha (j)ɛŕ’-󰇴’ɛ, erzja ɛŕ’-󰇴’ɛ „tamże, staw”, mari KB jär, U B jer „jezioro” (Būga 1959: 273; Rozwadowski 1948: 127; Toporov 1980: 97: bałtyckie > zacho-wołżańsko-fińskie; Bednarczuk 1976: 48: zacho-wołżańsko-fińskie > bałtyckie). Metateza sonorantów jest regularna w zapożyczeniach pochodzenia bałtyckiego, por. np. (a) fińskie karva „włos”, estońskie karv „tamże, barwa” < litewskie gaũras „sierść na ciele zwierzęcia”, łotewskie gauri l. mn. „włosy łonowe” (Thomsen 1890: 171; SKES 166–167; Fraenkel 1962/1965: 140); (b) Finnish tarvas ‘roe, elk’, Estonian tarvas ‘bull-elk, aurochs’ < Lithuanian taũras ‘aurochs, bull’, Prussian tauris ‘bison’ (Thomsen 1890: 228–229; SKES 1240–1241). 4. Wydaje się, że w obrębie języków indoeuropejskich istnieje tylko jeden pewny kognat, mianowicie ormiańskie ǰowr ‘woda’, gen.sg. ǰroy, inst.sg. ǰowrb, gen. pl. ǰowrc‘, ǰroc‘ (Meillet 1936: 52; Solta 1960: 320–322; Džaukjan 1967: 220; Schmitt 1981: 70; Olsen 1999: 50, 662, 674, 787, 855: o-/temat spółgłoskowy). 4.1. Meillet (1936: 52), za którym poszli Džaukjan (1967: 221–222) i Martirosyan (2010: 556; w jego słowniku etymologicznym hasło ǰowr ‘woda’ jest zaskakująco pominięte), przytaczają jeszcze jeden przykład rozwoju *i- > ormiańskie ǰ-, mianowicie ormiańskie ǰan ‘zapał, wysiłek, praca’, wobec greckiego ζῆλος, doryckiego ζᾶλος ‘zapał, współzawodnictwo, zazdrość’, a ponadto ormiańskie dial. (Suč‘ava) glxi ǰanal ‘wyrządzać szkodę, powodować uszkodzenie’ wobec greckiego ζημία ‘strata, szkoda, kara’, młodoawestyjskiego auua-iiā- ‘pokuta’. Džaukjan (1967: 222) dodał porównanie ormiańskiego Straipsniai / Articles 35 Baltic *jūrā-/-(i)iā- ‘sea’ & *jaurā-/-(i)iā- ‘wet soil, bog, deep water’ ǰov ‘pęd, kiełek’ wobec wedyjskiego yávasa- ‘trawa, pastwisko’, obok yáva- ‘zboże, jęczmień, proso’; por. Greckie φυσί-ζοος ‘wydający zboże’, litewskie java ‘zboże’ itd. (Pokorny 1959: 512). 4.2. Alexander Nikolaev (p.c., 3 kwietnia 2021 r.) zwrócił moją uwagę na hipotetyczny kognat bałtyckiego *jūr- ‘morze’, który dostrzega w greckim Εὖρος ‘{bóg} wiatru południowo-wschodniego’ [Od. 5.295, 331; 19.205]. Istniejące etymologie nie są przekonujące: Curtius (1879: 398) łączył je z czasownikiem εὕω ‘opalać, przypalać’ < *H1eus- ‘palić’ (Beekes 2010: 486), lecz nie zgadza się to z przydomkiem ὑγρὸς ‘mokry, wilgotny, wodnisty, płynny; słaby, miękki’ tego wiatru, poświadczonym w Scholii do Odysei [5.295]. Kaibel (1885: 614) rozwinął starożytną ideę związku z greckim 2010: 27, 171–172), lecz początkowe αὔρα ‘breeze, fresh air’, related to ᾱήρ ‘mist, haze, clouds’ < *H2eus-ēr (Beekes dyftongi ευ i αυ są niezgodne. Nowa etymologia mogłaby opierać się na opozycji semantycznej między jońskim Βορέης, attyckim Βορρᾶς, lesbijskim Βορίαις, ‘wiatr północny’, u Arystotelesa Βορέας καὶ ἀπαρκτίας, a Εὖρος ‘wiatr południowo-wschodni’. Jeśli Βορέας jako hipotetyczny ‘wiatr gór’ kryje skamieniałe słowo praindoeuropejskie *guorH- ‘góra’ (por. Beekes 2010: 227), kuszące jest przypuszczenie, że Εὖρος, przynoszący wilgoć, mógłby być związany z ‘morzem’, być może jako ‘wiatr znad morza od południowego wschodu’. Pozostaje wyjaśnić różnice w pozycji początkowej. 4.2.1. Rekonstrukcja Petita *H1euH oraz Derksena *eu’r wydają się zgodne z greckim Εὖρος, lecz nie z ormiańskim ǰowr „woda”, podczas gdy rekonstrukcja Irslingera *iuHr-/*ieuHr- = *iuəro-/*ieuəro Damsa jest zgodna z ormiańskim ǰowr „woda”. Sprawdźmy, czy są one zgodne także z greckim Εὖρος. W języku greckim istnieją dwa kontynuanty IE *i-, mianowicie ζ i h- (spiritus asper) – zob. Schwyzer 1939: 303; Lejeune 1972: 165–166. Lecz psilosis działała w dialektach jońskim i eolskim, wskutek czego spiritus asper został zastąpiony przez spiritus lenis, np. εἰνατέρες lm. „żona brata męża” [Il.], lp. ἐνατηρ [inskrypcja; Anatolia] < *(H)ienH2-ter-, z formami pokrewnymi w sanskrycie yātar-, ormiańskim 389; Smoczyński 2018: 447; ner, Latin ianitrīcēs ‘wives of brothers’, Old Lithuanian jentė ‘brother’s wife, sister-in-law’, Old Church Slavonic [Gl Meth] jętry ‘sister-in-law’ (Beekes 2010: Valčáková, ESJS 5: 292–293). Oznacza to, że greckie Εὖρος is also derivable from *ieuHr-. MOŻLIWY BAŁKAŃSKI HYDRONIM COUNTERPARTS 5. Outside the Baltic toponymical area, there are further toponyms which nasuwają się jako potencjalnie powiązane. VÁCLAV BLAŽEK 36 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV 5.1. Na terytorium historycznej Tracji Pliniusz Starszy5 odnotował dwa hydronimy: Zyras, być może dzisiejsza Batovska reka w Dobrudży (Detschew 1957: 196), oraz Iuras, być może dzisiejsza południowobułgarska rzeka Karaagač („czarne drzewo” po turecku), znana również jako Kitenska reka (Beševliev apud Janakieva 2009: 77), które są mniej lub bardziej obiecującymi kandydatami do związku z bałtyckoormiańską izoglosą. 5.1.1. Tomaschek (1894: 98) połączył Zyras (zapisał Ζύρας i Ζούρας) z ormiańskim ǰowr „woda”, lecz umiejscowił rzekę w sąsiedztwie Thynias, gdzie Pliniusz umiejscowił rzekę Iuras. Być może Tomaschek implicite uznał, że oba hydronimy są identyczne, chociaż ich położenie geograficzne zostało określone przez Pliniusza odmiennie (por. Janakieva 2009: 70–71). Wspomnijmy, że Duridanov (1969: 34) uważał Zyras za hydronim dacki i łączył go z litewską nazwą rzeki Žiūrà itd. 5 Plinius, Naturalis Historia 4.44–45: 44namque thracia altero latere a pontico litore incipiens, ubi hister amnis inmergitur, vel pulcherrimas in ea parte urbes habet, histropolin milesiorum, tomos, callatim, quae antea cerbatis vocabatur, heracleam. habuit et bizonen terrae hiatu raptam; nunc habet dionysopolim, crunon antea dictam; Adujlit Zyras. Cały ten obszar zamieszkiwali Scytowie, zwani Arotères. Ich miasta to Afrodyzjas, Libistos, Zygere, Rhocobae, Eumenia, Parthenopolis i Gerania, gdzie, jak podają, żył lud Pigmejów; Barbarzyńcy nazywali ich Catizami i wierzą, że zostali przepędzeni przez żurawie. 45. Na wybrzeżu, od Dionizopolis, znajduje się Odessos Milezyjczyków, rzeka Pannysis, miasto Ereta i Naulochos. Góra Haemus, opadająca potężnym grzbietem ku Pontowi, miała na szczycie miasto Aristaeum; Obecnie na wybrzeżu znajdują się Mesembria i Anchialum, gdzie niegdyś leżała Messa. Kraina Astike miała miasto Anthium; teraz jest Apollonia. flumina panisos, iuras, tearus, orosines; Oppida Thynias, Halmydesos, Develton ze stawem, który obecnie nazywa się Deultum Veteranorum, Phinopolis, obok którego znajduje się Bosfor. Pliniusz Secundus: Historia naturalna, red. G. Winkler, 1988. „Rozpoczyna się teraz druga strona Tracji, na wybrzeżu Morza Czarnego, gdzie uchodzi rzeka Ister; i być może właśnie w tej części Tracja posiada najpiękniejsze miasta: Histropolis, miasta Herakleę i Bizone, z których to ostatnie zostało pochłonięte przez trzęsienie ziemi; obecnie znajduje się tu Dionizopolis, dawniej zwane Cruni, obmywane przez rzekę Zyras. Cały ten kraj obejmuje namely, founded by the Milesians, Tomi, and Callatis, formerly called Acervetis. It also had Libistos, Zygere, Rocobe, Eumenia, Parthenopolis i Gerania, gdzie podobno zamieszkiwał lud Pigmejów; barbarzyńcy nazywali ich Cattuzami i wierzyli, że zostali przepędzeni przez żurawie. Na wybrzeżu, was formerly possessed by the Scythians, surnamed Aroteres; their towns were, Aphrodisias, idąc od Dionizopolis, znajdują się Odessus, miasto Milezyjczyków, rzeka Panysus oraz miejscowość Tetranaulochus. Góra Hæmus, która wraz ze swoim ogromnym łańcuchem górskim wznosi się nad Pontem Euksyńskim, miała dawniej na swym szczycie miasto Aristæum. Obecnie na wybrzeżu znajdują się Mesembria i Anchialum, gdzie dawniej leżała Messa. Region Astice miał dawniej miasto zwane Anthium; obecnie jego miejsce zajmuje Apollonia. Rzeki te to Panisos, Iuras, Tearus i Orosines; znajdują się tu również miasta Thynias, Halmydessos, Develton wraz z jeziorem, obecnie znanym jako Deultum, kolonia weteranów, oraz Phinopolis, w pobliżu którego znajduje się Bospor.’ Pliniusz Starszy: Historia naturalna, tłumaczenie Johna Bostocka i H. T. Rileya, Londyn: Taylor & Francis, 1855. Artykuły / Articles 37 Baltic *jūrā-/-(i)iā- ‘sea’ & *jaurā-/-(i)iā- ‘wet soil, bog, deep water’ 5.1.2. Duridanov (1969: 34–35) i Georgiev (1977: 82) porównali Iuras z bałtyckim *jūr- ‘morze’. HIPOTETYCZNY ORONIMICZNY ODPOWIEDNIK 6. Kuszące jest spekulowanie na temat związku oronimu Mons Iura, tj. gór Jura we współczesnej zachodniej Szwajcarii i wschodniej Francji, które tworzą północno-zachodni brzeg największego i najgłębszego jeziora źródłowego, gdzie wspomniano o górach Jura, w ‘Wojnie galijskiej’ Cezara Western Europe, Lake Geneva (580 km2; 310 m). Already in the first ancient podkreślono wysokość gór Jura: altera ex parte monte Iura altissimo6 ‘z drugiej strony przez Jurę, bardzo wysoką górę’ [1.2.3.] lub inter montem Iuram a rzeką Rodan ... ponadto znajdowała się bardzo wysoka góra górująca nad’ [1.6.1.]. Oronim Jura jest kontynuowany w niektórych dialektyzmach z et flumen Rhodanum, ... mons autem altissimus impendebat7 ‘between Mount Jura pogranicza francusko-szwajcarskiego (FEW V, 82–83): Stary Neuchâtel (1297) jour ‘las’, Montana 6 Cezar: De bello Gallico 1.2.3: Id hoc facilius iis persuasit, quod undique loci natura Helvetii continentur: una ex parte flumine Rheno latissimo atque altissimo, qui agrum Helvetium a terytorium Helwetów od Germanów; z drugiej strony przez Jurę, bardzo wysoką górę, która znajduje się między Sekwanami a Helwetami; z trzeciej przez Jezioro Genewskie i rzekę Rodan, która oddziela naszą Prowincję od Germanis dividit; altera ex parte monte Iura altissimo, qui est inter Sequanos et Helvetios; tertia lacu Lemanno et flumine Rhodano, qui provinciam nostram ab Helvetiis dividit. ‘To this he the more easily persuaded them, because the Helvetii, are confined on every side by the nature of their situation; on one side by the Rhine, a very broad and deep river, which separates Helwetów.’ 7 Cezar: O wojnie galijskiej 1.6.1-2: 1Były w sumie dwie drogi, którymi mogli opuścić swój kraj: jedna przez Sekwanów, wąska i trudna, między górą Jurą a rzeką Rodan, zaledwie umożliwiająca przejazd pojedynczym wozom; 2druga przez naszą prowincję, znacznie łatwiejsza i dogodniejsza, ponieważ między granicami Helwetów a Allobrogów, którzy niedawno zostali spacyfikowani, płynie Rodan, który w niektórych miejscach można przebyć w bród. „Były w sumie dwie drogi, którymi mogli opuścić swój kraj: jedna przez Sekwanów, wąska i trudna, między górą Jurą a rzeką Rodan, którą zaledwie mógł przejechać jeden wóz naraz; ponadto wznosiła się nad nią bardzo wysoka góra, tak że z łatwością mogło ich powstrzymać zaledwie kilku ludzi; druga przez naszą Prowincję, znacznie łatwiejsza i wolna od przeszkód, ponieważ między granicami Helwetów a granicami Allobrogów, którzy niedawno zostali podbici, płynie Rodan, który w niektórych miejscach można przebyć w bród.” C. Julius Caesar: De bello Gallico, wyd. T. Rice Holmes, Oxford: Clarendon Press, 1914. C. Julius Caesar: Wojna galijska, tłum. W. A. McDevitte i W. S. Bohn, Nowy Jork: Harper & Brothers, 1869. VÁCLAV BLAŽEK 38 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV zūr, Chamonix δur id., Neuchâtel joux ‘las, zwłaszcza las górski’, jorat ‘mały las; miejsce porośnięte zaroślami’, Vionnaz dzorá ‘mały las jodłowy’, oprócz średniowiecznołacińskiego (Sabaudia) joria ‘las górski’ itd. 6.1. Związek semantyczny między znaczeniami „głęboki” i „wysoki” nie powinien dziwić. 6.1.1. Np. Łacińskie altus oznacza zarówno „wysoki” (pierwotnie „rosły”, jeśli wywodzi się od alō „odżywiać, zwiększać”), jak i „głęboki”, por. sub ramis arboris altae [Cicero, Tusculanae disputationes 3.19.44] lub altis de montibus [Ovidius, 3.6.13] lub altior aqua [Caesar, Bellum civile 3.77]. Godny uwagi jest syntagmat Metamorphoses 3.181] vs. altissima flumina [Cicero, Tusculanae disputationes [Columna Duilii = CIL 25; zob. Wachter 1987: 359–60] lub tu qui permensus ponti maria alta ‘high sea’, used already in archaic texts as IN ALTOD MARID PVCNandod velivola [Livius Andronicus apud Macrobius, Saturnalia 6.5.10]. 6.1.2. Z drugiej strony tocharski A täp- „stawać się wysokim”, obok A tpär, B tapre „wysoki”, odzwierciedlające *dhubro-, są derywatami rdzenia *dheub- „być głębokim”, por. Brytońskie *dubno- > walijskie dwfn, kornijskie down, bretońskie doun, górnoniemieckie tiof „głęboki”; litewskie dubùs „głęboki; z zagłębieniem (w ‘deep’; Gothic diups, Old Norse djúpr, Old English dēop, Old Saxon diop, Old drzewie); wklęsły, zapadnięty’, poza daubà ‘wąwóz, parów, leśny jar’, staropruski [EV] padaubis ‘dolina’; zauważmy także pozbawione r Tocharian A top, B taupe ‘kopalnia’ (Adams 2013: 296, 330; Smoczyński 2018: 199–200, 256–257). Kuszące jest dodanie rozszerzenia sigmatycznego w klinopisowym luvijskim dupša-8 w sformułowaniu al-ta-an-ni-iš \ Du-up-ša-aš ‘źródło Dupša-’ [KBo II 7 Vo. 25] (Starke 1990: 175; Melchert 1993: 235). Dalsze derywaty z r znane są również poza tocharskim: litewskie dubrà ‘wąwóz w lesie’, dubrs ‘wgłębienie, zagłębienie, wąwóz; głębie w rzece lub jeziorze’, łotewskie dubra ‘błoto, trzęsawisko’, cerkiewnosłowiańskie (redakcja rosyjska) dъbrь ‘φάραγξ, wąwóz, parów’, słowackie dial. debra ‘żleb wypłukany przez wodę burzową; wąwóz, jar, dziura’, ukraińskie dial. débra „wąwóz, przełom, dolina”, dialekt białoruski. dziebra „dolina między górami; strumień, potok między górami” itd. (Smoczyński 2018: 256); Celtyckie *dubro- „woda” > staroirlandzkie dobur, średniowalijskie dw(f)r, walijskie dr, kornijskie i średniobretońskie dour „to samo”, starobrytońskie Dubris [Itinerarium Antonini], dzisiejsze Dover, galijskie *dubra > Douvres lub dzisiejsza Tauber w niemieckim regionie Tauber-gau (Dubra-gave AD 807), itd. (Hamp 1972: 233–237; Matasović 2009: 107; Greule 2014: 529; Delamarre 2018: 152). Glosa δύβρις · κατὰ γλῶσσον θάλασσα [sch. Theoc. 1.118c] niewątpliwie również się tu zalicza, chociaż jej przynależność językowa pozostaje nierozstrzygnięta; najczęściej wskazywano na iliryjski (Beekes 2010: 358). Znaczenie „morze” wspiera również inny derywat tego samego rdzenia: albańskie det, italo-albańskie dejt, 8 Odpowiadający mu temat na -s można odnaleźć w nazwie jednego z litewskich jezior, Bùdasas, zwykle wywodzonej od *dubasas (Vanagas 1981: 93). Straipsniai / Artykuły 45 Baltic *jūrā-/-(i)iā- ‘sea’ & *jaurā-/-(i)iā- ‘wet soil, bog, deep water’ Dżaukjan Gevork B. 1967: Szkice z historii przedpiśmiennego okresu języka ormiańskiego, Erywań: Wydawnictwo Akademii Nauk Armeńskiej SRR. Dżaukjan Gevork B., Saradżewa Lûdwiga A., Arutiunjan Covinar R. (red.) 1983: Szkice z porównawczej leksykologii języka ormiańskiego, Erywań: Wydawnictwo Akademii Nauk Armeńskiej SRR. ESIJ – Rastorgujewa Wiera S., Ėdelman Dż. I. 2000–2011: tymologiczeskij słowar iranskich jazykow 1–4, Moskwa: „Wostocznaja literatura”. ESJS – Etymologiczny słownik języka staro-cerkiewno-słowiańskiego 5, red. E. Havlová, Praga: Academia, EWAI – Mayrhofer 1995. Manfred 1986–2001: Etymologisches Wörterbuch des Altindoarischen 1–3, Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag. FEW – Walther von Wartburg et al. 1928–2003: Französischen etymologisches Wörterbuch: eine Darstellung des galloromanischen Sprachschatzes, Bazylea: Helbing & Lichtenhahn; Zbinden, Paryż: H. Champion; Genewa: Slatkine. Dostępne pod adresem: https://apps.atilf.fr/ lecteurFEW/index.php/page/view. Fraenkel Ernst 1962–1965: Litauisches etymologisches Wörterbuch 2 Bde. (Indogermanische Bibliothek: 2. Reihe Wörterbücher), Heidelberg, Göttingen: Carl Winter Universitätsverlag, Vandhoeck & Ruprecht. Gamkrelidze Tamaz V., Iwanow Wiaczesław V. 1984: Język indoeuropejski i Indoeuropejczycy. Rekonstrukcja i analiza historyczno-typologiczna prajęzyka i protokultury, Tbilisi: Wydawnictwo Uniwersytetu Tbiliskiego. Georgiev Vladimir I. 1977: Trakowie i ich język, Sofia: Wydawnictwo Bułgarskiej Akademii Nauk. GPC – Geiriadur Prifysgol Cymru. Dostępne pod adresem: https://welsh-dictionary.ac.uk. Greule Albrecht 2014: Deutsches Gewässernamenbuch. Etymologie der Gewässernamen und der dazugehörigen Gebiets-, Siedlungsund Flurnamen, Berlin, unter Mitarbeit von S. Hackl-Rößler, Boston: de Gruyter. Hamp Eric P. 1972: Celtyckie dubro- ‘woda’: historia leksemu. – Studies in Linguistics in honor of George L. Trager, red. M. E. Smith, Haga, Paryż: Mouton, 233–237. Janakieva Svetlana 2009: Hydronimia tracka, Sofia: Wydawnictwo Akademickie “Prof. Marin Drinov”. Kaibel Georg 1885: Antyczne róże wiatrów. – Hermes: Zeitschrift für klassische Philologie 20/4, 579–624. VÁCLAV BLAŽEK 46 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Kloekhorst Alwin 2008: Etymological Dictionary of the Hittite Inherited Lexicon, Lejda, Boston: Brill. LEIA II – Leksykon etymologiczny staroirlandzkiego 2: M–P, autorstwa J. Vendryèsa, Dublin: Dublin Institute for Advanced Studies, 1960. Lejeune Michel 1972: Fonetyka historyczna mykeńskiego i starożytnej greki, Paryż: Klincksieck. LIV – Helmut Rix, Martin Kümmel, Thomas Zehnder, Reiner Lipp, Brigitte Schirmer 2001: Leksykon czasowników indoeuropejskich. Rdzenie i ich pierwotne formacje tematowe, Wiesbaden: Reichert. LKŽ – Słownik języka litewskiego, t. vols. I–XX, Wilno: Mokslas, 1941–2002. Lubotsky Alexander M. 1988: The System of Nominal Accentuation in Sanskrit and Matasović Proto-Indo-European, Leiden, New York, Köbenhavn, Köln: Brill. Ranko 2009: Etymological Dictionary of Proto-Celtic, Lejda, Boston: Brill. Mažiulis Vytautas 1981: Zabytki języka pruskiego 2, Wilno: Mokslas. Mažiulis Vytautas 2013: Słownik etymologiczny języka pruskiego, Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii. ME – Mühlenbach Karlis, Endzelin Janis 1923–1932: Słownik łotewsko-niemiecki IV. Tom, Ryga: Wydany przez łotewski fundusz kultury. Meid Wolfgang 1996: Małe zabytki języka celtyberyjskiego, Innsbruck: Innsbruckie przyczynki do językoznawstwa, wykłady i mniejsze pisma 64. Meillet Antoine 1936: Zarys gramatyki porównawczej klasycznego ormiańskiego, Wiedeń: Imprimerie des P. P. Mekhitharistes. Melchert H. Craig 1993: Cuneiform Luvian Lexicon, Chapell Hill, N. C.: wydane własnym nakładem. MW – Monier-Williams Sir Monier 1899 (przedruk 1993): Słownik sanskrycko-angielski, Delhi: Motilal Banarsidass. Dostępne na stronie: http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/ cgi-bin/tamil/recherche. NEVP – Morgenstierne Georg 2003: Nowy słownik etymologiczny języka paszto, J. Elfenbein, D. N. MacKenzie, N. Sims-Williams, Wiesbaden: Reichert. NIL – Wodtko Dagmar S., Irslinger Britta, Schneider Carolin 2008: Nomina im red. Indogermanisches Lexikon. (Biblioteka indoeuropejska, seria 2: słowniki), Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag. Artykuły / Articles 47 Baltic *jūrā-/-(i)iā- ‘sea’ & *jaurā-/-(i)iā- ‘wet soil, bog, deep water’ Nobbe C. F. A. (red.) 1966: Geographia Klaudiusza Ptolemeusza, Olsen Birgit A. 1999: The Noun in Biblical Armenian. Origin and Word-Formation, Hildesheim: Olms. Berlin, Nowy Jork: de Gruyter Mouton. Orel Vladimir 1998: Albański słownik etymologiczny, Leiden, Boston, Kolonia: Brill. Otkupščikov Jurij V. 2004: Drevnjaja gidronimija v bassejne Oki. – Baltoslavjanskie issledovanija 16, 83–114. Pedersen Holger 1909–1913: Gramatyka porównawcza języków celtyckich, 2 tomy: I. Wstęp i fonetyka, II. Semantyka (nauka o wyrazach), Getynga: Vandenhoeck & Ruprecht. Petit Daniel 2010: Badania nad językami bałtyckimi, Leiden, Boston: Brill. Przybytek Rozalia 1993: Nazwy miejscowe pochodzenia bałtyckiego w południowej części Prus Wschodnich, Stuttgart: Steiner. Puhvel Jaan 2004: Hetycki słownik etymologiczny, t. 6: Słowa zaczynające się na M, Berlin, Nowy Jork: de Gruyter Mouton. Rejzek Jiří 2015: Słownik etymologiczny, 3. (2. wyd. oprac. i rozszerz.), Praga: Leda. Rozwadowski Jan 1948: Studia nad nazwami wód słowiańskich, Kraków: Nakładem polskiej Akademii umietności. Schmidt Rüdiger 1981: Gramatyka języka staroormiańskiego klasycznego z objaśnieniami porównawczojęzykowymi, Innsbruck: Instytut Językoznawstwa Uniwersytetu w Innsbrucku (Innsbruckie Przyczynki do Językoznawstwa, t. 32). Schwyzer Eduard 1939: Gramatyka grecka opracowana na podstawie Gramatyki greckiej Karla Brugmanna, 1. Tom, Monachium: Beck. SKES – Etymologiczny słownik języka fińskiego, red. Y. H. Toivonen et al., Helsinki: Suomalais-Ugrilainen seura, 1955–1981. Smoczyński Wojciech 2018: Lithuanian Etymological Dictionary, ed. A. Holvoet, S. Young, asyst. W. Browne, Berlin, Bern, Bruxelles, New York, Oxford, Warszawa, Wien: Peter Lang. Solta Georg R. 1960: Pozycja języka ormiańskiego w kręgu języków indoeuropejskich, Wien: Drukarnia Mechitarystów. Starke Frank 1990: Badania nad tworzeniem tematów rzeczownika luwijskiego zapisywanego pismem klinowym, Wiesbaden: Harrassowitz. Thomsen Vilhelm 1890: Beröringer mellem de finske og de baltiske (litauisk-lettiske) Języki, Kopenhaga: Dreyer. VÁCLAV BLAŽEK 48 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Tomaschek Wilhelm 1894: Dawni Trakowie: badanie etnologiczne II: Zabytki językowe 2: Imiona osobowe i nazwy miejscowe. – Sprawozdania z posiedzeń Klasy Filozoficzno-Historycznej Cesarskiej Akademii Nauk 131.1, Wiedeń: Austriacka Akademia Nauk, 1–103. Toporov Vladimir N. 1975–1980: Prusskij jazyk: slovar’ (A–D), (I–K), Moskwa: Nauka. Trautmann Reinhold 1910: Zabytki języka staropruskiego, Getynga: Vandenhoeck & Ruprecht. Turner Ralph L. 1966: Słownik porównawczy języków indoaryjskich, Oxford: University Press. Udolph Jürgen 1990: Pozycja nazw wodnych Polski w obrębie hydronimii staroeuropejskiej, Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag. Vanagas UEW – Uralisches etymologisches Wörterbuch, ed. K. Rédei, Budapest: Akadémiai Kiadó, 1986–1988. Aleksandras 1981: Etymologiczny słownik litewskich hydronimów, Wilno: Nauka. Vries Jan de 1962: Staronordycki słownik etymologiczny, Lejda: Brill. Wachter Rudolf 1987: Napisy starołacińskie. Badania językowe i epigraficzne nad dokumentami do około 150 r. p.n.e. Chr., Bern, Frankfurt nad Menem, Nowy Jork, Paryż: Lang. Podziękowania Walde Alois, Hofmann J. B. 1954: Łaciński słownik etymologiczny, t. 2, Winkler Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag. Gerhard 1988: C. Plinii Secundi Historiae Naturalis, Libri III/IV, Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft. Fundusz Uniwersytetu Masaryka, nr 2817. The present study was prepared thanks to the support of the Specific Research Jestem wdzięczny Johnowi D. Bengtsonowi i Stefanowi Zimmerowi za ich uwagi i korektę angielszczyzny. Dziękuję również Alexandrowi Nikolaevowi za wzmiankę o danych greckich oraz dwóm anonimowym recenzentom za ich cenne uwagi. Artykuły / Articles 49 отходящие?]} wc? Nope. Sorry. Need exact. Let's correct. [ ]? final must valid. Baltic *jūrā-/-(i)iā- ‘sea’ & *jaurā-/-(i)iā- ‘wet soil, bog, deep water’ Baltų *jūrā-/-(i)iā- ‘jūra’ ir *jaurā-/-(i)iā- ‘šlapias dirvožemis, pelkė, gilus vanduo’ STRESZCZENIE W artykule analizowany jest praindoeuropejski bałtyjski rdzeń *jūr-. Jest on poświadczony w litewskim wyrazie jra f., pl. jros; var. jūria f., pl. jūrios oraz jrė f., pl. jrės, a także w łot. jũra lub jũŗa ‘morze; duży zbiornik wodny; jezioro’, dial. jūre, jūris (ME II 122), kurońskim jūr(e) f. ‘morze’. Formy te można odpowiednio wiązać z prabałtyckimi *jūrā-, *jūriā-, *jūriiā-. Prus. luriay [Słownik elbląski 66: ‘Mer’] = nom. lm. *jūr’ai oraz iūrin [Enchiridion] ‘morze’ = acc. lp. *jūr’an odzwierciedla prabałtycką formę *jūriā-. Z analizowanym rdzeniem spokrewnione są również lit. jáura, jáurė, jáuris ‘mokra, ciężka, nieurodzajna gleba; gleba z gliną’, jáura lub jáuras ‘bagno, głęboka woda’, przymiotnik jaurùs ‘bagnisty’, odzwierciedlające typ derywacji rdzenia *jūrvrddhidarybos tipą *jaursu z podobnymi rozszerzeniami derywacyjnymi rzeczowników. Analizowany wyraz jest dość szeroko poświadczony w hydronimii Litwy i Łotwy, a także poza obszarem wschodniego regionu bałtyckiego, na przykład Iura (dopływ Narwi, pierwsza wzmianka z 1426 r.) oraz Jurin (dwa wąwozy w dorzeczu rzeki Moskwy); ten ostatni odpowiada lit. jaurýnas ‘miejsce podmokłe’. Pierwsza pisemna wzmianka o formacji *jūro o przypuszczalnie bałtyjskim rdzeniu może być rozpoznana w ww. Ἰούρουνον, lokalizowane na zachód od ujścia rzeki Vistula i na wschód od ujścia rzeki Viadua, które odnotowano w tak zwanym rękopisie Geografii Ptolemeusza Rt [2.11.27.] (II w.). Oba warianty bałtyckie *jūr- & *jaur zostały zapożyczone przez Finów finai – *järwä ‘ežeras’. Kitose indoeuropiečių kalbose patikimai paliudytas tik vienas permskich – *jürɜ ‘głębokie miejsce w wodzie’ oraz pokrewne słowo wołżańskie – ormiańskie ǰowr ‘woda’. Można wiązać je ze stgr. Εὖρος ‘{bóg} wiatru południowo-wschodniego’. W tym przypadku można zrekonstruować wspólne protoformy *iuHrir *ieuHr-. Przedstawia się również dwie obiecujące hydronimiczne paralele zapisane przez Pliniusza Starszego z historycznej Tracji: Zyras, być może dzisiejsza Batovska reka w Dobrudży, oraz Iuras, obecnie być może rzeka Karaagač (Bułgaria Południowa). Bardziej problematyczne jest powiązanie z galijskim oronimem Mons Iura. Proponuje się nowe rozwiązanie etymologiczne – formę *iuHr-/*ieuHr można analizować jako dawny związek złożony z *ieu- (i) ‘poruszać się’ lub (ii) ‘oddzielać’ oraz *uH1r- ‘woda’. Nadesłano 15 marca 2021 r. VÁCLAV BLAŽEK Katedra Językoznawstwa i Studiów Bałtyckich Masaryk University Nováka 1, CZ-60200 Brno blaze[email protected]