Ätzend! Zur Geschichte der Verben „ätzen“, „atzen“, „äsen“

Straipsniai / Articles 11 ALBRECHT GREULE Universität Regensburg Kierunki badań naukowych: Gramatyka tekstu, teolingwistyka i pieśń religijna, onomastyka, składnia historyczna. DOI: doi.org/10.35321/all84-01 ŻRĄCE! O HISTORII CZASOWNIKÓW ÄTZEN, ATZEN, ÄSEN Żrące! O historii czasowników ätzen, atzen, äsen ADNOTACJA W niemieckim języku młodzieżowym i potocznym słowo ätzend jest używane jako określenie dyskwalifikujące czegoś, co jest nudne, odrażające i nieprzyjemne. Jednakże, z etymologicznego punktu widzenia, ätzen jest kauzatywem od essen; artykuł próbuje prześledzić rozwój, który prowadził od obecnego w językach starogermańskich kauzatywu essen, germańskiego *atjan, do nowowysokoniemieckich czasowników ätzen, atzen i äsen, odnotowanych jeszcze w Niemieckim słowniku z 2007 roku. Uwzględniono przy tym hipotezę, że zmiany czasownikowej nie można uchwycić bez opisu morfologicznego i semantycznego otoczenia każdego czasownika. SŁOWA KLUCZOWE: zmiana znaczenia, etymologia, składnia historyczna, kauzatywność, konstelacja czasownik–argumenty. ANNOTATION In German youth communication and colloquial language, ätzend is used as a pejorative czegoś, co jest nudne, obrzydliwe i nieprzyjemne. Jednakże, z etymologicznego punktu widzenia, ätzen jest kauzatywem od essen. Artykuł ten próbuje prześledzić rozwój, który prowadził od obecnego w językach starogermańskich kauzatywu essen, germańskiego *atjan, do nowowysokoniemieckich czasowników ätzen, atzen i äsen, odnotowanych jeszcze w Niemieckim słowniku z 2007 roku (DWB). Obserwuje się hipotezę, że zmiany czasowników nie można uchwycić bez opisania morfologicznego i semantycznego otoczenia każdego czasownika. ALBRECHT GREULE 12 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV SŁOWA KLUCZOWE: zmiana znaczenia, etymologia, składnia historyczna, kauzatywność, konstelacja aktantów czasownika. KONSTELACJE AKTANTÓW CZASOWNIKA Poniższe analizy wychodzą z hipotezy, że rozwój znaczeniowy czasownika bez uwzględnienia konstelacji aktantów czasownika (VAK), wymaganej przez czasownik jako nośnik walencji, nie obejmuje w wystarczającym stopniu poziomów semantycznego i beschrieben werden kann. Die VAK besteht aus zwei aufeinander bezogenen morfologicznego. Poziom semantyczny jest w przypadku aktantów czasownika przyporządkowywany za pomocą „ról przypadków” względnie „przypadków schrieben, denen morphologische Ausdruckstrukturen (teils flektierte Wortgłębinowych” (begriffen). Opis semantyczny aktantów odbywa się w ramach przypadków głębinowych (TKR), a morfologiczny za pomocą schematu budowy zdania (SBP) (por. Greule, Korhonen 2021: 34). Beispiel: Die (dreistellige) Aktanten-Konstellation des Verbs mhd. etzen ‘mit Nahrung versorgen (‘czynność’) ma postać: [semantycznie] Agens (‘człowiek’) → [morfologicznie] Nn // [semantycznie] Adresat (‘człowiek/zwierzę’) →[morfologicznie] Na // [semantycznie] Obiekt podlegający oddziaływaniu (‘pożywienie’) →[morfologicznie] pNmit// W skrócie: (SBP/TKR) Nn/Agens (człowiek) // Na/Adresat (człowiek/zwierzę) // pNmit/Obiekt podlegający oddziaływaniu (pożywienie). (Skróty oznaczają: Na = rzeczownik/grupa nominalna w mianowniku, Na = rzeczownik/grupa nominalna w bierniku, pN = grupa przyimkowa, indeksowana za pomocą rządzącego przyimka; ponadto Ng = rzeczownik/grupa nominalna w dopełniaczu, Nd = rzeczownik/grupa nominalna w celowniku.) Z punktu widzenia gramatyki konstrukcji można by mówić o konstrukcji „spowodowane przyjmowanie pożywienia”, z rolami: Agens x powoduje, że Agens y ‘przyjmuje’ pożywienie z; w toku historii języka zamiast ätzen, atzen, äsen mogły w nią wejść czasowniki nähren, füttern, weiden itd. wejść. Analizy mają na celu opracowanie pierwotnych kauzatywów od essen nhd. ätzen, atzen, äsen na potrzeby włączenia do Historycznego słownika syntaktycznego czasowników (HSVW) (por. Greule, Korhonen 2021: 154). W tym celu opieramy się na cyfrowych reprodukcjach historycznych słowników języka niemieckiego: AHDWB; tam poszczególne znaczenia (sememy) przyporządkowane historycznym odpowiednikom nhd. ätzen, atzen i äsen są na podstawie przykładów MHDWB, FNHDWB, GoetheWB und auf die gedruckte Ausgabe der Neubearbeitung des Deutschen Wörterbuchs der Brüder Grimm (DWBneu). Die tekstowych interpretowane pod kątem ich konstelacji aktantów czasownika, etap po etapie rozwoju języka. Z sumowania sememów i ich VAK w porównaniu Straipsniai / Artykuły 13 Ätzend! Zur Geschichte der Verben ätzen, atzen, äsen diachronicznym wyprowadzana jest przede wszystkim historia semantyczna trzech pierwotnie (etymologicznie) synonimicznych czasowników. 1. DIE URSPRÜNGLICHEN CZASOWNIKI-KAUZATYWY OD ESSEN Kauzatywne formacje niegdyś istniejące od niemieckiego czasownika essen odgrywają we współczesnej komunikacji w języku niemieckim co najwyżej rolę drugorzędną. Nowa redakcja Deutsches Wörterbuch (DWBneu) przypisuje jednak czasownikom äsen, atzen i ätzen każdemu osobny artykuł; trzy czasowniki o zu. Die drei Verben sind auch im Deutschen Universalwörterbuch der Dudenredaktion verzeichnet. Aus den Wörterbuch-Einträgen wird deutlich, dass die podstawowym znaczeniu „x sprawia, że y je z (von) z” (prościej: „x karmi y z”) są poświadczone od staro-wysoko-niemieckiego i mają odpowiedniki w innych językach germańskich. Mimo wyraźnej syntaktycznie trójwartościowej struktury oraz nadal rozpoznawalnej dzięki rekonstrukcji struktury morfologicznej — chodzi o słabe czasowniki janod czasownika niekauzatywnego, utworzone od stopnia o, od którego tworzy się preteryt (essen–aß), (por. trinken/trank – tränken „sprawiać, że ktoś pije/pozwalać pić”) — przedstawienie historii czasownika na potrzeby Historisch syntaktisches Verbwörterbuch, tj. z uwzględnieniem wymaganej przez czasowniki jako nośniki walencji otoczki semantycznej i morfologicznej, nastręcza znacznych trudności. Dotyczą one zarówno obszaru znaczeń, które w toku historii języka rozwijały się rozbieżnie, jak i zmian fonetycznych zapoczątkowanych w okresie przedstarowysokoniemieckim. 2. ETYMOLOGIA Kauzatyw od germańskiego czasownika mocnego *et-a- „jeść” wywodzi się od stopnia o rdzenia czasownika (germ. *at-) z sufiksem -ja. Te „kortern’, ae. ettian rekte“ Bildung ist belegt in got. (fra-)atjan ‘zum Essen austeilen’, awn. etja ‘füt- „wypasać”, fryz. zach. etta „paść”, i ma morfologiczny odpowiednik w kauzatywie germ. *sat-ja- ‘sadzać do rdzenia czasownika mocnego gm. *set- ‘siedzieć’. Komplikacja przy kauzatywie essen wynika z tego, że weiteres Verb zum Stamm gm. *et- ‘essen’ mit dem Suffix -jaaber von der ALBRECHT GREULE 14 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV stopień wzdłużenia gm. ētals gm. *ēt-jazostał utworzony. Ta formacja nie jest poświadczona w języku gockim; W tym języku ze stopnia wzdłużenia występują tylko rzeczowniki uz-eta ‘żłób’ i af-etja ‘żarłok’, a także w innych językach starogermańskich kontynuacja gm. *ēt-a-m ‘pożywienie, żarcie’ (Seebold 1979: 180), tak że za Jörgiem Rieckem można przypuszczać, iż gm. *ēt-ja wywodzi się od tego tematu nominalnego i pierwotnie nie było kauzatywem (Riecke 1996: 651). Gm. *ēt-ja mogło być (dwuwartościowym) ornatywem i mieć znaczenie ‘x zaopatruje y w pożywienie/paszę’ (= ‘x karmi y’). (por. w odniesieniu do całego kompleksu EWAhd II: Sp. 1188 i n.) Za powstanie trzech czasowników kauzatywnych oznaczających „jeść” odpowiada kilka zmian głoskowych w języku przedstarowysokoniemieckim, które doprowadziły do powstania trzech typów form: W typie 1, gm. *at-ja-, samogłoska tematyczna /a/ przed /j/ została podwyższona do /e/ (przegłos pierwotny), a /-t-/ uległo geminacji do /-tt-/ > przedstaro-wysoko-niemiecki. *ettja-. W przypadku typu 2, gm. *ēt-jabyło poza gockim pragermańskie /ē/ obniżone do /ā/: *ātja-. Ponieważ geminacja /-t-/ po długiej samogłosce sylabowej była fakultatywna, w stwniem. mogły powstają dwa podtypy, mianowicie jeden bez geminacji t (2a) i Typ 2a) vorahd. *ātja- > ahd. âzen. Der erwartbare Umlaut von /ā/ und die jeden z geminacją t (2b): Długości samogłosek nie oznaczano w piśmie w języku staro-wysoko-niemieckim, lecz dopiero w średnio-wysoko-niemieckim jako æȝen, êȝen, êsen (Prät. âȝte?), nwniem. äsen [ä:] (=przegłos wtórny). Niegeminowane przedstaroniemieckie. /-t-/ stało się (w wyniku drugiej przesuwki spółgłoskowej) prostą bezdźwięczną spółgłoską szczelinową /-s-/, stwniem. <-z->, śrwniem. <-ȝ->. Typ 2b) przedstaro-wysoko-niemiecki. *āttja- > stwniem. *âtzen/âzen. Oczekiwanego przegłosu /ā/ oraz długości samogłoski nie oznaczano w piśmie w języku staro-wysoko-niemieckim, lecz dopiero w „średnio-wysoko-niemieckim” jako *ætzen, *êtzen. Gemინata /-tt-/ stała się (w wyniku drugiej przesuwki spółgłoskowej) afrykatą /-ts-/. Etymologia współczesnoniem. atzen jest niejasna. лықә] cq? Etymologia nhd. atzen jest niejasna. Może chodzić o formę wariantową wywodzącą się z dialektu (bawarskiego) (W dialekcie bawarskim przegłos /ā/, śrdw.-niem. <æ>, od XII w. obniżano do /a:/) albo (śrdw.-niem.) âtzen powstało w wyniku wyrównania systemowego od preterytalnej formy *âtz-te. Do grupy kauzatywów od essen nie należy ahd. azon ‘biesiadować’ (tak Seebold 1970: 180) względnie ahd. âzôn ‘szukać dla siebie pożywienia, paszy’ (AHDWB I: 11, Sp. 766), nhd. aasen (DUW: regionalnie ‘obchodzić się z czymś w sposób rozrzutny, niegospodarny, marnować coś’ (por. DWBneu 1. Bd., Sp. 15). Chodzi prawdopodobnie o formację denominalną od ahd. Artykuły / Articles 15emerged from an unknown source. No need to translate words? Keep placeholders. The output is Polish translation. Need source exact? German phrase âza (azza) „jedzenie, pokarm” (por. EWAhd I: Sp. 409–410). Straipsniai / Articles 15 Ätzend! Zur Geschichte der Verben ätzen, atzen, äsen 3. SEMANTYKA I SKŁADNIA: KONSTELACJE AKTANTÓW CZASOWNIKA DIACHRONICZNIE Starowysokoniemiecki Typ 1, germ. *at-ja-: stwniem. ezzen z [-ts-], śrwniem. etzen (Prät. atzte, z przegłosem zwrotnym), nhd. ätzen (właśc. *etzen) st.niem. ezzen czas. słabe (AHDWB III: kol. 476 i n.; Riecke 1996: 638) Semem 1 ‘wypasać, pozwalać wyżerać’. Poświadczenie bez kontekstu syntaktycznego. Semem 2 ‘wytrawiać, oczyszczać ostrą cieczą’. Poświadczenie giezzit uurtin (strona bierna) Typ 2a, przedstaroniemiecki *ātja- > st.-wys.-niem. âzen mit [-s-], śr.-wys.-niem. æȝen, êȝen/êsen, n.-niem. äsen (starsze äßen) i Typ 2b) przedst.-wys.-niem. *āttja- > st.-wys.-niem. (gi-)âzen mit [-ts-] (AHDWB I: kol. 764 i n. : z afrykatą; Schützeichel 2006: āz(z)en ‘spożywać posiłek, karmić’; ‘jemandem zu essen geben, jemanden speisen, füttern’), mhd. *ætzen, *êtzen. Riecke 1996: 650 i n. : âzen. Ahd. Zapisy ahd. z <-z-> lub <-zz-> nie pozwalają na jednoznaczne przyporządkowanie do afrykaty lub frykatywu. Ahd. âzen (AHDWB I: 764 i n.) Semem „kogoś karmić, odżywiać, kogoś dawać jeść, karmić zwierzę’: SBP/TKR: NGn/Agens (człowiek/Bóg) – Nga/Adresat (ludzie/zwierzęta) – [pNmit/Obiekt dotknięty (pokarm)] – [pNaba /Instrument („ręką”)] Przykłady: (1) daz ih hungarege ni azda. (2) [ty] kierujesz ... moje stoły. że zostało to podgrzane mocniejszym ogniem, a następnie mleko się zsiadło (strona bierna). (3) aby nosić ... życie w łańcuchach. i tam gdzie jedli, ale ręce Nb 138,1 [149,4]. Średnio-wysoko-niemieckie etzen, ezzen [z pierwotnym UL i afrykatą < przedstarowysokoniemieckie *attja-], preteritum azte (=typ 1) Semem 1 ‘jmdn./ein Tier mit Nahrung versorgen, speisen, nähren, füttern’ (tr.): (faktitiv-) kausativ „essen machen“. SBP/TKR: NGn/Agens (Mensch) – Nga/Adressat (Mensch/Tier) – [pNmit/ Affiziertes Objekt (Nahrung)] – [pNmit /Instr (Hand)] Poświadczenia: ir sult [...] den hungerigen etzen PrBerth 1:280,36; mich durste, ir tranctent mich, mich hungerte, ir azetent mich Lucid 141,4; di hungerigen er [der gute Christ] ezet / di durstigen er trenket Glaub 1691; si [Maria] trancte in [Christus] unde azte in mit deme rainen spunne ire hailigen miliche TrudHL ALBRECHT GREULE 16 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV 80,16; siche lûte pflac si zu etzene und zu trenkene mit iren henden HvFritzlHl 243,1; abyś mu [swojemu Panu] karmił i poił jego bydło [...] w domu PrBerth 1:268,17; miodem on [diabeł] go [grzesznika] karmi / a potem poi go żółcią HeslApk 13350. Semem 2 ‘(pozwolić) paść bydło’ (permisywno-)kauzatywne ‘pozwolić jeść’ SBP/TKR: NGn/Agens (człowiek) – pNuf /miejsce (pastwisko) Poświadczenia: aby bydło pozostawione na ich obydwu pastwiskach wypasali i jedli tak jak przed sześćdziesięcioma laty UrkCorp (WMU) 1690,3; wszelkie to prawo, które miałem na ich łąkach do jedzenia tamże. 1801,26. 649,16. Semem 3 „kogoś” szkodzić przez bezprawne wypasanie bydła’ SBP/TKR: Nn/Agens (człowiek) – [Na/Patiens (człowiek)] – [pNan/Miejsce] Poświadczenia: sunder hove, die uns weder treten noch etzen süllen SchweizId 1,628; swer den andern ansprichet umb etzen, tretten, ubersniden, ubernemen UrkWittelsb 1,148 (a. 1255); jeśli ktoś innego popchnął z powodu szkód, które nazywa się etzen, trettin, ubersniden, ubereren itd. 1,89 (r. 1244); tut ieman dem andern schaden pey tag oder pei nacht mit etzzen an seinem chorn, an seinem wizmat, an seinen garten StRMünch 327,18. ætzen, mdt. *êtzen, (bair.?) âtzen [z wtórnym przegłosem długim, afrykatą < przed staro-wysoko-niemieckim *āttja-] Wariant âtzen mógł powstać w wyniku wyrównania systemowego od czasu przeszłego *âtz-te albo pochodzi z obszaru bawarskiego, gdzie wtórny przegłos mhd. <æ> od XII w. obniżył się do /a:/. SBP/TKR: NGn/Agens (Bóg, człowiek) – Nga/Adresat (człowiek, zwierzę) – [pNmit/ von/Obiekt Semem 1 ‘jmdn./ein Tier mit Nahrung versorgen, speisen, nähren, füttern’ (tr.): (faktitiv-) kausativ „essen machen“. dotknięty działaniem (pokarm, pasza)] – [pNmit / uf /Instr (z/na ręce)] Poświadczenia: er [Bóg] æcet siv [wrogów Boga] uon feizte chorens unde uon steine honges sat er siv PsM 80,17; Daniel 3590; und ätzt in [delfina] zuo letzt mit seiner hant BdN 236,17; [koguta] atzt er dick uf siner hant Reiher gelium 35. übertr.: dar nach so trencht man in und æzet in mit der ler des hiligen eweinPrOberalt 33,19. Semem 2 ‘coś’ (wędkę) wyposażyć w przynętę’ SBP/TKR: NGn/Agens (człowiek) – Nga/obiekt poddany działaniu (wędka) – pNmit/ Instr Poświadczenia: ain regenwurm, dâ mit man die ängel äzt BdN 310,5, in die geätzten hamen BdN 215,13. Semem 3 ‘kogoś. coś. karmić, kogoś. czymś. poić’ SBP/TKR: Nn/Agens (Mensch) – Nd/Adressat (Mensch) – Na/Affiziertes Objekt (zapach) Artykuły / Articles 17 Ätzend! Zur Geschichte der Verben ätzen, atzen, äsen Świadectwo: (przen.) świętą hańbę, którą nam w każdej chwili zadajesz, BarankuGeb A23. æȝen, średnio-dolnoniemiecki. êȝen/êsen, baw.? *âȝen/âsen [z wtórną długością samogłoski, spirantem < przedstarowysokoniemieckie *ātja-] (=typ 2a) Semem 1 ‘jmdn./ein Tier mit Nahrung versorgen, speisen, nähren, füttern’ SBP/TKR: NGn/Agens (człowiek, orzeł) – Nga/Adresat (człowiek, orzeł) – [pNvon/Obiekt dotknięty działaniem (pokarm)] Świadectwa: ponieważ żywisz głodnych PrSchw 2,55; te ręce, które cię żywiły na wygnaniu MarlbRh 49,34; – z zaimkiem zwrotnym. : [orła] stopy [...] / lwa trzymać w owej chwili, / od którego jego bogate usta / według swego upodobania się żywią i pokrzepiają Minneb 3005. – Semem 2 „coś” „wypasać”, tu przen. „kriechen” (dosł. „wypasać zbocze”) SBP/TKR: NGn/Agens (człowiek) – Nga/Obiekt podlegający działaniu (zbocze) Dowód: ubir sant und ubir wasin / musten si [Jonathan und seine Männer] die haldin asin / zende [den Felsen hinauf] an allin vieren RvEWchr 23336. wczesno-nowo-wysoko-niemiecki FNHDWB przyjmuje osobne hasło dla typu z afrykatą i typu z frykatywą: ätzen, etzen, rzadziej atzen Semem 1 ‘jm. dać komuś jeść potrawy’; (w szczególności: „(żywić więźniów)”; w prawniczych formułach zakazu: ‘kogoś częstować, kogoś udzielać schronienia’; „(Zwierzęta) karmić” SBP/TKR: NGn/Agens (Mensch) – Nga/Adressat (Mensch/Tier) – [pNmit/ Affiziertes Objekt (Nahrung)] – [pNmit /Instr (Hand)] Dowód: jakie kury karmi się na wpół ugotowanym jęczmieniem, te znoszą wiele jaj K. v. Me genberg, B.d.Nat.196,15; on (ptak) wytrawia sam siebie swoją stopą, tak jak człowiek ręką K. v. Megenberg, B.d.N.222,9. SBP/TKR: NGn/Agens Semem 2 ‘etw. (z.B. Hafer) verfüttern’ (człowiek) – Nga/Obiekt poddany działaniu (pożywienie) Dowód: ätzten sie aber habern, den soll die gemein bezallen Weist. Schriesheim 184, 10. Semem 3 ‘(bydło) pędzić na leśny wypas’ SBP/TKR: NGn/Agens (Mensch) – NGa/Affiziertes Objekt (Vieh) Dowód: ? Semem 4: ‘(bydło) paść się’ SBP/TKR: NGn/Agens (człowiek) – NGa/Patien (bydło) Dowód: ? Semem 5: ‘kazać wyjeść roślinność danego obszaru’ SBP/TKR: NGn/Agens (Mensch) ALBRECHT GREULE 18 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Dowód: ale że ktoś chce wypasać [na wspólnym pastwisku], jest dozwolone Weistum Schriesheim 121,5 Semem 6: ‘wyrządzać komuś szkodę przez wypasanie bydła’ (por. DWBneu atzen4: ‘wyrządzać komuś szkodę przez bezprawne wypasanie jego obszarów paszowych’ SBP/TKR: NGn/Agens (człowiek) – NGa/Patiens (człowiek) Dowód: 1. poł. XIV w. sunder hove, die uns weder treten noch e(tzen) süllen schweiz. tamże.leksem 6: ‘wyrządzać szkodę przez wypasanie bydła’ (por. DWBneu atzen4: ‘wyrządzać komuś szkodę przez bezprawne wypasanie jego obszarów paszowych’ SBP/TKR: NGn/Agens (człowiek) – NGa/Patiens (człowiek) Dowód: 1. poł. XIV w. sunder hove, die uns weder treten, ani e(tzen) süllen szwajc.klasa. 1,628 (DWBneu) Semem 7: ‘(urządzenie do połowu) wyposażyć w przynętę/padlinę’ (por. DWBneu atzen3: ‘wabić zwierzęta pokarmem, przynętą; wyposażyć coś w nęcącą paszę, przynętę’, po raz pierwszy 1349/50 Konrad v. Megenberg) SBP/TKR: Nn/Agens (człowiek) – Na/Patiens (urządzenie do połowu) – pNmit/obiekt dotknięty działaniem (przynęta) Przykład: dâ mit man die ängel äzt Konrad v. Megenberg, B.d. Nat 250, 13 Semem 8: „zachowywać się wrogo wobec kogoś; żywić uczucia zemsty, plądrować” (por. DWBneu atzen4: „szkodzić komuś, (na wojnie) plądrować, rabować” Przykład: [sie] lagen dem bischoff mit gwalt im land und pranten und atzten 6 tag Chron. SBP/TKR: NGn/Agens (Mensch) Augs. und 6 dni plądrowali i rabowali” Chron. Augs. 2.21,26. Semem 9 (według DWBneu ätzen1) „oddziaływać na coś poprzez działanie na powierzchnię de chem. Mittel durch scharfe substanz (säure, lauge) zerfressen lassen, beizen, reinigen’ SBP/TKR: Nn/Agens (człowiek) – Na/obiekt poddany działaniu Dowód: (1497) (maść) jest szeroko stosowana..do wyżerania i oczyszczania..wszelkich nieczystych ran Brunschwig, chirurgia 237b Semem 10 (według DWBneu ätzen2): „wytwarzać, powodować coś poprzez działanie środków chemicznych (kształtując artystycznie) wygrawerować na powierzchni” SBP/TKR: NGn/Agens (człowiek) – NGa/obiekt powstały w wyniku działania (grawerunek) – pNin/ Miejsce (powierzchnia) Dowód: (1558) szkło, w które wygrawerowany był święty Dawid Lindener, katzipori 133 LV. ässen (od śrwniem. æȝen = typ 2a) Semem 1 „komuś dawać jeść, komuś karmić; ‘karmić zwierzęta’ (synonim sememu 1 od ätzen/etzen/atzen) SBP/TKR: Nn/Agens (człowiek) – Na/Adresat (człowiek/zwierzę) – [pNmit/Obiekt dotknięty działaniem (pokarm)] Poświadczenie (według DWBneu äsen1) 1388 das…des jars nit mer denne sechs swin geaesset sullen werden württ. źródło historyczne 8,62. Straipsniai / Articles 19 Ätzend! Zur Geschichte der Verben ätzen, atzen, äsen (Czasownikowe formy finitywne z <z> cytowane w FNHDWB w poświadczeniach mogą również należeć do etzen, np. do mitte ezt her die gervalkin v. Tscharner, Md. Marco Polo 21,7.) Semem 2 ‘(zwierzęta) wabić za pomocą przynęty’ SBP/TKR: NGn/Agens (człowiek) – NGa/Patiens (zwierzę) Przykład: jeśli masz całkiem oswojonego lisa […], połóż mu jeść na ziemi przy drzewie Ermisch i in., Haush. Vorw.225, 15. Semem 3 (według DWBneu äsen1) ‘pobierać pokarm’) (język łowiecki), (według DBWneu äsen2) zwrotnie ‘(o zwierzętach roślinożernych, szczególnie w języku łowieckim o dzikiej zwierzynie) coś jeść, spożywać, paść się’ SBP/TKR: NGn/Agens (zwierzę) Przykład: może ona (= ciężarna łania) dobrze nauczyć się paść i żerować na lnie v. d. zeichen d. hirsches 133 L. Przykład:1682 jelenie…miały żerować na zasiewach i polach Hohberg georgica (1687)2,63b. Starszy nowo-wysokoniemiecki (GoetheWB) ätzen Semem 1 ‘(karmić ptaka)’ SBP/TKR: NGn/Agens (człowiek) – NGakk/Adressat (zwierzę) – [pNaus/Instr] Przykład: Pewien chłopiec miał delikatnego gołębia, /…Nakarmił go ze swoich ust Semem 2 ‘o szkodliwym działaniu ługów i kwasów, trucizn’ tylko PartPräs.! Semem 3 „w sztuce akwafortowej w technice trawienia” SBP/TKR: NGn/Agens (człowiek) – NGa/Obiekt poddany działaniu (materiał) Zaświadczenie: Ich ätzte die Platte äßen, sich Semem: (w języku łowieckim) określenie żerowania dzikich zwierząt: „żywić się” SBP/TKR: Nn/Agens (dzikie zwierzęta) – pNan /Miejsce Zaświadczenie: Gehörntes Rind / Aeßt sich vertheilt am überschroffen Felsen. Nowoniemieckie (DUW, DWBneu) äsen, sich Semem (w języku łowieckim) „(o zwierzynie z wyjątkiem zwierzyny czarnej i drapieżnej) pobierać pokarm” SBP/TKR: Nn/Agens – pN/Miejsce Zaświadczenie: <1883> konnte man…ein reh oder einen hirsch heraustreten und sich äsen sehen (DWBneu, 3. Bd., Sp. 338) ätzen ALBRECHT GREULE 26 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV ponieważ nie jest w pełni poświadczony na żadnym poziomie językowym, dla sememu B wynika ze „sceny” VAK z trzema aktantami. Z tym związane jest to, że występuje ono tylko w śr. niem. poświadczony dwuwartościowy semem C, w którym w wyniku perfektywności („wypasać”) miejsce pojawia się jako obiekt Na/dotknięty oddziaływaniem. Przy jedynie wczesno-średnio-wysoko-niemieckim. W przypadku (dwuwartościowego) sememu C („pędzić (bydło) do leśnej osady”), który można rozumieć jako intensyfikację sememu B, natomiast „miejsce” zostaje pominięte, a „bydło” wprowadzone jako obiekt Na/dotknięty działaniem. Odwrotną perspektywę w odniesieniu do wypasania bydła przedstawia semem E: tutaj zwierzęta nie są pędzone, lecz wabione przynętą. Ognisko tego sememu (wyłącznie śr.-wys.-niem. i wczesno-nowo-wys.-niem.) znajduje się na przynęcie i sprzęcie do nęcenia. Przy przejściu znaczenia wypasania w szerszym sensie (semem B, C, D, E, G) z hodowli Semem (Semem I) im Verlauf des Sprachwandels auf, das auf den Formant äsen (jägersprachlich) festgelegt ist und dessen Bedeutung sich aus der Reflexivierung von ‘füttern/weiden’ ergibt, nämlich ‘sich selbst ernähren, weiden, füttern’ indem der erste Aktant Nn/Agens auf Wildtiere beschränkt ist. zwierząt do łowiectwa pojawia się od wczesno­nowo­wysoko­niemieckiego. do Nhd. od średnio-wysoko-niemieckiego Czas zdaje się prowadzić do sporów prawnych związanych z wypasaniem. Tylko w ten sposób można zrozumieć rozwój ku sememowi G ‘szkodzić komuś poprzez bezprawne wypasanie na jego terenach paszowych’, a nawet rozszerzenie znaczenia rozpoznawalne w sememie H, poświadczonym jedynie w nowo-wysoko-niemieckim, do ‘szkodzić, łupić, rabować’. Podczas gdy wyżej opisany rozwój sememów – z wyjątkiem sememu A (atzen) i sememu I (äsen) – nie miał wpływu na nowo-wysoko-niemiecki i dokonał się wyłącznie w średniowieczu oraz w okresie wczesnonowożytnym, grupa sememów J–K pozornie pozostaje całkowicie na uboczu, jest jednak ważna dla celu poznawczego, jakim jest rozwój ku nowo-wysoko-niemieckiemu: właśnie ätzen (bądź verätzen) jest nadal obecne w języku standardowym, a w formie imiesłowu czasu teraźniejszego ätzend (pejoratywnie) ‘straszny’ pozostaje jeszcze aktualne w języku młodzieżowym i potocznym. Godne uwagi jest to, że semem J jest poświadczony już w staro-wysoko-niemieckim, choć tylko jako glosa bez VAK, oraz poza średnio-wysoko-niemieckim. }] pleases? for invalid JSON? Need fix. Must only requested structured result. We need translate exact strings. First sememe A (atzen) and sememe I (äsen)... preserve Nhd abbreviations perhaps translate? German to Polish; likely abbreviations retained. Need no malformed. Also first sentence jest poświadczone na wszystkich poziomach językowych z rozróżnieniami semantycznymi. Powstaje pytanie, w jaki sposób znaczenie ‘sprawić, by coś pod wpływem działających na powierzchnię substancji chem. środkami przez żrącą substancję (kwas, ług) nadgryźć, wytrawić, oczyścić’ rozwinęło się ze znaczenia kauzatywu. Początek wyjaśnienia podaje Duden, Das Herkunftswörterbuch, pod hasłem ätzen (Riecke 2014: 136), wskazując, że czasownik pod koniec XV w. stał się terminem technicznym, a użycie specjalistyczne wychodzi z wyobrażenia, że kwas niejako wżera się w metal”. Musimy oczywiście przyjąć istnienie wczesnej z punktu widzenia historii języka metafory, poprzez którą gryzienie i szarpanie podczas karmienia zwierząt przeniesiono na działanie ostrych (żrących) Straipsniai / Articles 27 Ätzend! Zur Geschichte der Verben ätzen, atzen, äsen Substanzen auf den menschlichen Körper übertragen wurde. Dies legen auch obie staro-wysoko-niemieckie glosy, w których łac. mordere ‘gryźć’ zestawiono ze staro-wysoko-niemieckim które przetłumaczono jako ezzen (czytaj: *etzen). Jeśli założenie jest słuszne, semem J rozwinął się najprawdopodobniej z sememu B ‘pozwalać paść bydłu’, i to w sposób kontyguitatywny, ponieważ gryzienie przez zwierzęta podczas wypasania występuje jako zjawisko peryferyjne. Zmiana znaczenia jest widoczna w VAK o tyle, że aktant ‘miejsce wypasania’ sememu B wypada, aktant Na/Patiens staje się Na/Affiziertes Objekt i nie jest już ograniczony do ‘bydła’. Ponadto dwuargumentowa VAK w nhd. została rozszerzona o aktant pNmit/Instr i w ten sposób stworzono możliwość dokładnego oznaczenia, jaki środek powoduje trawienie. 7. PODSUMOWANIE / WNIOSKI KOŃCOWE Na początku historii występują w ahd. trzy formanty czasownikowe, które są w dużej mierze identyczne morfologicznie i semantycznie: chodzi o derywaty ja od germańskiego morfemu czasownikowego *et-a- ‘jeść’, a ich znaczenie jest kauzatywne: ‘sprawiać, że ktoś je’ lub ‘kazać jeść’. Na końcu we współczesnej komunikacji niemieckojęzycznej występują również trzy czasowniki, które formalnie wywodzą się z germ. *atja bądź *ētja, lecz semantycznie nie pozostały kauzatywami od essen „jeść”, a są używane już tylko w języku specjalistycznym: atzen w języku myśliwych, äsen oraz ätzen w języku fachowym. Rozwój semantyczny jest mniej związany z różnicowaniem i jednoznacznym przyporządkowaniem kauzatywności faktytywnej i permisywnej do jednego z Verb-Formanten geprägt, als vielmehr dadurch, dass sich die Tätigkeit des Menschen, ein Lebewesen zu nähren, frühzeitig auf die Viehzucht konzentriert. (Der trzech; ten sam proces można zaobserwować również w przypadku kauzatywu od trinken — tränken „dawać zwierzętom pić”. W VAK rozwój ten znajduje odzwierciedlenie w tym, że drugi aktant „adresat” zostaje ograniczony do zwierząt, a zamiast rodzaju pożywienia — istotnego dla ludzkiego odżywiania — jako trzeci aktant pojawia się miejsce, gdzie zwierzęta są karmione lub pasą się. W przypadku czysto historycznojęzykowego wczesnego „przesunięcia” zakresu spricht vor allem, dass das schon im Ahd. belegte Semem J ‘etwas durch auf referencji na obszar pastwiska dla bydła powierzchnię oddziałujące środki chemiczne powodujące wyżarcie jej przez substancję żrącą (kwas, ług)’ zostało metaforycznie przeniesione od gryzącego bydła (i dzikich zwierząt?). Należy przy tym zauważyć, że to semem, prawdopodobnie w momencie ograniczenia go do użycia fachowego, zostało przypisane formantowi nhd. ätzen (ahd. ezzen). ]} Darn. Need valid JSON no extra. Fix last corruption. Also preserve weird source maybe sentence fragment. Need translations array exact 5. Output only. 1-4 okay but source had markup *atjabzw. no spaces? developer preserve whitespace-separated symbols. Translation should retain *atja bzw. *ētja? They explicitly preserve formulas. Include original forms. Let's craft valid. sentence 4 source: no? Actually text says after? No. Ensure. final. റ. 金尊. Translation of FNHD wykazuje, z 10 sememami, niezwykle szerokie spektrum semantyczne, które powstaje poprzez przeniesienie znaczenia do innych semantycznie bliskich ALBRECHT GREULE 28 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV obszarów referencyjnych (np. obszaru prawa), z jednej strony, oraz poprzez des Weidens und Fütterns von Tieren einerseits und durch die Spezifikation specyfikację znaczenia fachowego ‘trawić’ z drugiej strony. Przy tym spektrum znaczeniowe wyraźnie oddaliło się od pierwotnej kauzatywności — rozwój ten w języku średnioi wczesno-wysokoniemieckim i wczesno-wysokoniemieckim Semem F rung geben’ einen Gipfelpunkt erreichte, der aber ohne Auswirkung auf das Nhd. ‘ktoś pozostał komuś bliski’’ Również wypas bydła przez ludzi oraz wszystkie sememy wywiedzione z niego w późnym średniowieczu pozostają we współczesnym użyciu językowym bez odzwierciedlenia, co zapewne wiąże się ze spadkiem znaczenia hodowli bydła dla komunikacji całego społeczeństwa w epoce industrialnej. Ponadto charakterystyczne jest to, że w nowo-wysoko-niemieckim. że etymologicznie pierwotna kauzatywność czasowników ätzen, atzen i äsen całkowicie zanikła, a sememy przypisywane dziś tym trzem czasownikom w użyciu zostały zepchnięte na margines języka specjalistycznego i fachowego. LITERATUR DUW – Deutsches Universalwörterbuch, 4. neu bearbeitete und erweiterte Auflage, hrsg. von der Dudenreaktion, Mannheim, Leipzig, Wien, Zürich: Dudenverlag, 2001. DWBneu – Deutsches Wörterbuch der Brüder Grimm, Neubearbeitung, hrsg. von der Akademie der DDR und der Akademie der Wissenschaften zu Göttingen. Bd. 1, Sp. 15, Leipzig: S. Hirzel, 1983; Bd. 3, Sp. 337–339, 390–392, Stuttgart: S. Hirzel, 2007. EWAhd I – Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen, hrsg. von A. L. Lloyd, O. Springer, R. Lühr, Göttingen, Zürich: Vandenhoeck & Ruprecht, 1988. EWAhd II – Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen, hrsg. von A. L. Lloyd, O. Springer, R. Lühr, Göttingen, Zürich: Vandenhoeck & Ruprecht, 1998. Greule Albrecht, Korhonen Jarmo 2021: Historische Valenz. Einführung in die Erforschung der deutschen Sprachgeschichte auf valenztheoretischer Grundlage, Tübingen: Niemeyer. Riecke Jörg 1996: Die schwachen jan-Verben des Althochdeutschen. Ein Gliederungsversuch, Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht. Schützeichel Rudolf 2006: Althochdeutsches Wörterbuch, 6. Auflage, überarbeitet und um die Glossen erweitert, Tübingen: Niemeyer. Seebold Elmar 1970: Vergleichendes und etymologisches Wörterbuch der germanischen starken Verben, The Hague, Paris: Mouton. Straipsniai / Articles 29 Ätzend! Zur Geschichte der Verben ätzen, atzen, äsen WÖRTERBÜCHER ONLINE AHDWB – Althochdeutsches Wörterbuch. Zugang: http://awb.saw-leipzig.de. FNHDWB – Frühneuhochdeutsches Wörterbuch. Zugang: https://fwb-online.de. GoetheWB – Goethe-Wörterbuch. Zugang: https//gwb.uni-trier.de. MHDWB – Mittelhochdeutsches Wörterbuch. Zugang: http://www.mhdwb-online.de. Įkyrus, nemalonus, atstumiantis! Dėl veiksmažodžių maitinti, valgyti, ėsti istorijos STRESZCZENIE Na początku historii języka staro-wysoko-niemieckiego istniały trzy formanty czasownikowe, które pod względem morfologicznym i semantycznym były identyczne. Chodzi o derywaty jaod germańskiego morfemu czasownikowego *et-a- ‘essen’ (‘jeść’), mające znaczenie kauzatywne ‘essen machen’ (‘sprawiać, że ktoś je’) lub ‘essen lassen’ (‘dawać jeść’). We współczesnym języku niemieckim zachowały się trzy czasowniki formalnie wywodzące się z germ. *atja-/*ētja, chociaż pod względem semantycznym nie zachowały się już kauzatywy od ‘jeść’, atzen i äsen są nadal używane wyłącznie w języku fachowym, a w języku myśliwych – ätzen. Dziesięć sememów przedstawionych w słowniku wczesno-nowo-wysoko-niemieckim tworzy szerokie spektrum, które z jednej strony poprzez przeniesienie znaczenia na inne semantycznie pokrewne dziedziny (na przykład prawo) określa znaczenia związane z wypasem i karmieniem zwierząt, z drugiej zaś wyodrębnia fachowo używane znaczenie ‘ätzen’. Tak, niezależnie od omawianego spektrum znaczeń, rozwijała się kauzatywność, która w sememie F średnio-wysoko-niemieckiego i wczesno-nowo-wysoko-niemieckiego ‘jemandem Nahrung geben’ (‘dawać komuś pożywienie’) osiągnęła apogeum, lecz nie wpłynęła na język dolnoniemiecki. Żadne sememy związane z pasterstwem zwierząt ani wywodzące się z nich w późnym tai, kad naujojoje vokiečių aukštaičių kalboje pirmapradis ätzen, atzen ir äsen etimologinis średniowieczu nie odzwierciedlają we współczesnym użyciu znaczenia procesów hodowli zwierząt. Należy podkreślić, że kauzatywność zanikła, a stosowanie sememów przypisywanych dziś trzem czasownikom zostało zepchnięte na margines języka specjalistycznego i technicznego. Nadesłano 25 marca 2021 r. ALBRECHT GREULE Universität Regensburg Instytut Germanistyki, D-93040 Ratyzbona [email protected]