Petro Gotlybo Milkaus verstos giesmės Prūsijos Lietuvos oficialiajame evangelikų liuteronų giesmyne: kiekybinis aspektas
Full text
98 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV BIRUTĖ TRIŠKAITĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0003-2286-4080 Kierunki badań naukowych: piśmiennictwo Prus Litewskich w XVI–XVIII wieku, historia dwujęzycznej leksykografii litewskiej i pisanego języka litewskiego. DOI: doi.org/10.35321/all85-05 PIEŚNI PRZETŁUMACZONE PRZEZ PETRA GOTTLIEBA MILKUSA W OFICJALNYM EWANGELICKO-LUTERAŃSKIM ŚPIEWNIKU PRUSKIEJ」「LITWY: ASPEKT The Hymns Translated by Peter Gottlieb Mielcke in the Official Hymn Book for Prussian Lithuania’s Evangelical Lutherans: Quantitative Aspect ADNOTACJA W artykule przeanalizowano ilościowy aspekt wkładu Petra Gotlybasa Milkausa (Peter Gottlieb Mielcke, 1695–1753) w repertuar pieśni śpiewnika Jonasa Berentasa (Johann Behrendt, 1667–1737) Iß naujo pérweiʒdėtos ir pagérintos Gieſmû=Knygos (Królewiec, 11732, 21735 i in.), a ponadto omówiono recepcję pieśni przetłumaczonych przez Milkausa w późniejszych redakcjach i wydaniach oficjalnego ewangelicko-luterańskiego śpiewnika Prus Litwy. Analiza repertuaru śpiewników z XVIII–XX wieku wykazała, że najwięcej pieśni Milkausa dodano do pierwszego wydania zbioru pieśni Berentasa, natomiast w niektórych późniejszych wydaniach jedna pieśń przetłumaczona przez Milkausa została przypisana Adamowi Fryderykowi Szymelpenigiusowi (Adam Friedrich Schimmelpfennig, 1699–1763). SŁOWA KLUCZOWE: piśmiennictwo litewskie XVIII wieku, Petras Gotlybas Milkausas (Peter Gottlieb Mielcke), oficjalny ewangelicko-luterański śpiewnik
Artykuły / Articles 99 Petro Gotlybo Milkaus verstos giesmės Prūsijos Lietuvos oficialiajame evangelikų liuteronų giesmyne: kiekybinis aspektas Prus Litwy, śpiewnik Jonasa Berentasa Iß naujo pérweiʒdėtos ir pagérintos Gieſmû=Knygos (11732). ADNOTACJA Artykuł analizuje wkład Petera Gottlieba Mielckego (1695–1753) w kształtowanie poglądów. repertoire of hymns in Johann Behrendt’s (1667–1737) hymn book Iß naujo pérweiʒdėtos ir pagérintos Gieſmû=Knygos (Königsberg, 11732, 21735, etc.) from the quantitative point of Omówiono również uwzględnienie hymnów przetłumaczonych przez Mielckego w późniejszych and versions of the Official Hymn Book for Prussian Lithuania’s Evangelical Lutherans. The wydaniach; analiza repertuarów hymnów zawartych w śpiewnikach z XVIII–XX wieku pokazuje, że Mielcke wniósł najistotniejszy wkład w pierwsze wydanie śpiewnika Behrendta. Ponadto w niektórych późniejszych wydaniach śpiewnika znajdował się hymn przetłumaczony przez Mielckego i błędnie przypisany Adamowi Friedrichowi Schimmelpfennigowi (1699–1763). SŁOWA KLUCZOWE: piśmiennictwo litewskie XVIII wieku, Peter Gottlieb Mielcke, Oficjalny śpiewnik dla ewangelickich luteranów Prus Litwy, śpiewnik Jonasa Berentasa Iß naujo pérweiʒdėtos ir pagérintos Gieſmû=Knygos (11732). Wychowanek Uniwersytetu Królewieckiego, pierwszy znany docent tamtejszego seminarium języka litewskiego, ewangelicki duchowny luterański z Jurbarka (niem. Georgenburg) i Mielkiemia, Petras Gotlybas Milkus (Peter Gottlieb Mielcke, 1695–1753), ojciec znakomitego kantora Pilkalnia Kristijonasa Gotlybasa Milkusa (Christian Gottlieb Mielcke, 1733–1807), był jednym z najaktywniejszych krzewicieli piśmiennictwa litewskiego pierwszej połowy XVIII wieku. Jego zasługi wiążą się przede wszystkim z kierowanym przez głównego kaznodzieję dworskiego i profesora teologii Jonasa Jokūbasa Kvantasa (Johann Jacob Quandt, 1686–1772) kolektywnym projektem wydawania litewskich ksiąg religijnych: Milkus znany jest jako jeden z tłumaczy pierwszej drukowanej litewskiej Biblii (11735) i korektor całego przekładu, jeden z redaktorów nowego oficjalnego kancjonału (11732) oraz tłumacz pieśni, korektor Nowego Testamentu (11727); przetłumaczył także co najmniej pięć rozporządzeń władz pruskich, a niedawno ustalono, że jego autorstwu Clavis Germanico-Lithvana (XVII–XVIII a. sandūra) (Triškaitė 2013: 39–86). Šiame straipsnyje dėmesys telkiamas į vieną Milkaus lituanistinės veiklos krypčių – giesmių vertimą. Lietuvių raštijos istoriografijoje nurodomas Milkaus išverstų ir paskelbtų można przypisać niemało uzupełnień w rękopiśmiennym słowniku; liczba pieśni jest różna. I tak Gotfrydas Ostermejeris (Gottfried Ostermeyer, 1716–1800) w dziele
BIRUTĖ TRIŠKAITĖ 100 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV Erſte Littauiſche Liedergeſchichte, a później Mykolas Biržiška w książce Iš mūsų kultūros ir literatūros istorijos wymieniali 18 (Ostermeyer 1793: 253; Ostermejeris 1996: 418; Biržiška 1931: 243), Ansas Bruožis w studium Mažosios Lietuvos buvusiejie rašytojai ir žymesniejie lietuvių kalbos mylėtojai – około 18 ([Bruožis] 1920: 43), Vaclovas Biržiška w Aleksandrynas (11963) – 17 albo 16 (BržA II 52–53), natomiast w wydanej w Bostonie Lietuvių enciklopedijoje (1959), a także w Mažosios Lietuvos enciklopedijoje (2006) i Mažosios Lietuvos enciklopedijos žinyne (2015) podaje się tylko 16 (LE XVIII 473; MLE III 117; MLEŽ 472). Ponadto, idąc za Ostermejerisem, zazwyczaj bez (Johann Behrendt, 1667–1737) sudarytam giesmynui daugiausia giesmių pateikęs Adomas Frydrichas Šimelpenigis (Adam Friedrich Schimmelpfennig, zastrzeżeń przyjmuje się opinię, że Jonas Berentas 1699–1763) (por. „Schimmelpfennig hat ʒu dem Behrendtſchen Geſangbuch das meiſte geliefert“, Ostermeyer 1793: 130; Ostermejeris 1996: 364). Celem niniejszego artykułu jest ocena ilościowego wkładu Petrasa Gotlybasa Milkusa w repertuar kancjonału Jonasa Berentasa poprzez ukazanie jego relacji do dorobku innych tłumaczy, a także ustalenie recepcji pieśni przetłumaczonych przez Milkusa w późniejszych pruskich litewskich wydaniach i redakcjach oficjalnego ewangelickiego kancjonału luterańskiego. W analizie wykorzystano historyczną metodę porównawczą oraz analityczno-opisową. 1. PIEŚNI PETRASA GOTLYBASA MILKUSA WYDANIE ŚPIEWNIKA Z 1732 R. Po raz pierwszy pieśni przetłumaczone przez pastora z Jurbarka, Petrasa Gotlybasa Milkusa, zostały wydrukowane w wydaniu pierwszego nowego oficjalnego śpiewnika pruskich litewskich ewangelików luterańskich Iß naujo pérweiʒdėtos ir pagérintos Gieſmû=Knygos, przygotowanego przez proboszcza z Įsrutis (niem. Insterburg), Jonasa Berentasa. Ukazał się on w 1732 r. w Królewcu, w drukarni Johanna Friedricha Reussnera (?–1742) (dalej – G1732). Nowy śpiewnik zaczęto opracowywać w ramach realizacji programu wydawania litewskich książek religijnych Jonasa Jokūbasa Kvantasa. Według Ostermeyera, podczas opracowywania nowego śpiewnika Milkus był gorliwym pomocnikiem Berentasa: „Peter Gottlieb Mielcke [...] [w]ar [...] beym damaligen Geſangbuch [...] Behrendts vornehmſter Gehlfe“ (Ostermeyer 1793: 253; Ostermejeris 1996: 418). Warunki współpracy tych dwóch pastorów nie tylko przy śpiewniku, lecz także przy 1735 m. pabaigos Milkus tarnavo Jurbarke, įsikūrusiame netoliese bažnytinės apskrities centro Įsruties, kur kunigavo Berentas. litewskiej Biblii były sprzyjające, ponieważ od wiosny 1726 r. do Sam Milkus wspomniał o swoim wkładzie w nowy śpiewnik w podaniu z 23 kwietnia 1731 r., skierowanym do rządu pruskiego w Królewcu. Twierdził, że poprawił i przepisał śpiewnik oraz przetłumaczył wiele nowych pieśni: „habe ich das Littauſche Geſang=Buch verbeßert, abgeſchrieben, und viele neue Lieder überſetʒet“
Artykuły / Articles 101 Petro Gotlybo Milkaus verstos giesmės Prūsijos Lietuvos oficialiajame evangelikų liuteronų giesmyne: kiekybinis aspektas (Mielcke 1731-04-23: 21r; faksymile, transkrypcję i tłumaczenie zob. Triškaitė, Sidabraitė 2019: 98–99, 105). Nie podał liczby przełożonych i przekazanych przez siebie pieśni, ujawnia ją jednak zachowany do naszych czasów i obecnie jak dotąd jedyny znany egzemplarz pierwszego wydania, przechowywany w Bibliotece Państwowej Fundacji Pruskiego Dziedzictwa Kulturowego w Berlinie (niem. Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz; SBB PK: En 9820) (LBP 18, nr 135), ponieważ tłumacze zostali wskazani przy pieśniach kryptonimami. Aby ocenić ilościowy wkład Milkusa w nowy śpiewnik, należy uwzględnić, że Berent oparł się na śpiewniku Naujos pagérintos Gieſmjû=Knygos (1705, dalej – G1705), Frydricho Zigmanto Šusterio (Friedrich Sigmund Schuster, 1671–1750) paopracowanym przez pastora z Būdwieci i wydanym na początku XVIII wieku – trzecim wydaniu śpiewnika Daniela Kleina (1609–1666) Naujos Gieſmju Knygos (1666), z którego przejęto trzy czwarte pieśni (LB I 45; Michelini 2009: 97). A zatem wkład Milkusa należy oceniać na dwóch poziomach, a ściślej mówiąc, istotne jest ustalenie jego udziału w nowym repertuarze śpiewnika oraz ogólnie w całym repertuarze, obejmującym zarówno nowe, jak i stare pieśni. W wydaniu z 1732 roku i późniejszych pieśni przełożone przez Milkusa oznaczano kryptonimem „P. G. M. P. G.“, t. j. P[eter] G[ottlieb] M[ielcke,] P[astor] G[eorgenburgensis] (Petras Gotlybas Milkus, proboszcz z Jurbarka). Tytuły pieśni Milkusa wydrukowanych w pierwszym wydaniu nowego śpiewnika przedstawiono w tabeli 1 (wymieniono je alfabetycznie według pierwszego słowa pieśni). Spośród nich 6 opublikowano w głównej części śpiewnika, a 13 – w dodatku „Appendix arba Kittos naujos Gieſmes ßwėey pridėtos“1 (zob. tabelę 3). TABELA 1. Pieśni przetłumaczone przez Piotra Gotlyba Milkusa i opublikowane w G1732 oraz ich niemieckie oryginały Niemieckie tytuły (liczba strof) Autorzy przekładów (liczba opublikowanych w G1732 niemieckich oryginałów strof) przekładów Milkusa Tytuły litewskich IEy Pon’s Diew’s mus Martin Luther (3 ne ← Bóg nie byłby z zwr.) dieſe Ʒeit (3 nami, modlił się zwr.) (1483–1546) IEʒau Kriſtau, kurs tu (3 str.) gawai ← Der Du HErr Raſt (3 IEſu Ruh und Georg Werner str.) (1589–1643) 1 Dążenie do opublikowania możliwie dużej liczby nowych pieśni najprawdopodobniej zadecydowało o strukturze śpiewnika Berenta z 1732 roku: został on wydany nie jako spójne dzieło, lecz składał się z części głównej (G1732 1–358, nr 1–301) i dodatku (G1732 359–408, nr 302–335). Najwyraźniej po oddaniu głównej części śpiewnika do drukarni przygotowywano do druku kolejne nowe pieśni, dlatego zostały one wydrukowane później w dodatku.
BIRUTĖ TRIŠKAITĖ 102 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV Jezu Chryste, do Ciebie (13 str.) do wołam ← Panie Jezu Ciebie (13 str.) Chryste, wołam do Ciebie anonim Jezu, Ty radości niebios (8 str.) (8 ← Jezu, życie mego życia str.) Ernst Christoph Homburg (1607–1681) Gdy grzechy mnie Justus Gesenius nôr (8 dręczą ← Gdy moje str.) dręczą (8 str.) grzechy mnie dręczą (1601–1673) LAupſinkit’ Diew Krikßćionis (8 str.) Danguje, ← Chwalcie allʒug[leich] (8 str.) Boga, wy chrześcijanie Nicolaus Herman (∼1500–1561) MAłonus mumus buk Diewe (3 str.) ← Es wolt uns GOtt gendig być (3 str.) Martin Luther Drodzy chrześcijanie, (10 str.) radujmy się ← Teraz chrześcijanie (10 str.) radujcie się, umiłowani chrześcijanie Martin Luther Mili chrześcijanie, (5 zwr.) radujcie się ← Sey Chriſtenhefreudig arme Valentin Thilo it (5 zwr.) (1607–1662) Mój Jezu, pozwól mi Małon (9 zwr.) teraz odczuć ← Laß Twoje mich jetʒt ſphren IEſu Heinrich miłosierdzie (9 zwr.) Bussenius (∼1626–1665) Bądź, Boże, und Martin Luther pochwalony i również chwalony (3 str.) błogosławiony (3 str.) ← GOtt ſey gelobet PAliecawôk mielamui swoje Diewui ← Powierz cierpienia (12 swoje drogi Paul Gerhardt str.) (12 str.) (1607–1676) Proszę Boga, (9 str.) zasłużyłem na to ← Ich czegoż więc (9 str.) habs verdient/ was will Paul Gerhardt RYkáukit jus (6 str.) wiernieji ← Nuż, pobożny (6 radujcie się wszyscy Michael Schirmer str.) (1606–1673) Z Dekalogiem już Gerhardt chwalcie (9 radośnie ← Nun str.) oddajcie cześć (9 str.) dancket all’ und Paul Sʒirdingay pritaiſykit, ſawo Sʒird (4 konas ← Mit Ernſt o zwr.) dzieci (4 zwr.) Menſchen Valentin Thilo SƷwenta Dwaſe mus (7 str.) uns aplankyk ← O Heil’ger ein (8 str.) Geiſt kehr bey Michael Schirmer TU, miel’s Iėʒau, Duß (12 str.) mano ← IEſu/ der du (12 str.) meine Seele Johann Rist (1607–1667) WIſſgálys aminaſſis ſuſſimilk ant muſû (3 Tėwe, ← O allmchtiger str.) zmiłuj się nad ewiger Vater/Johann Horn nami (3 str.) (∼1490–1547) Jak widać, autorami niemieckich pieśni przetłumaczonych przez Milkusa byli najwybitniejsi twórcy XVI i XVII wieku. Przetłumaczył cztery pieśni Marcina Lutra (1483–1546) i trzy
Straipsniai / Articles 103 Petro Gotlybo Milkaus verstos giesmės Prūsijos Lietuvos oficialiajame evangelikų liuteronų giesmyne: kiekybinis aspektas Pieśni Paula Gerhardta (1607–1676), po dwie pieśni Michaela Schirmera (1606– 1673) oraz Valentina Thilo (1607–1662), a także po jednej pieśni Johannesa Horna (∼1490–1547)2, Nicolausa Hermana (∼1500–1561), Georga Wernera (1589– 1643), Heinricha Bussenijusa (∼1626–1665), Justusa Geseniusa (1601–1673), Johannesa Rista (1607–1667), Ernsta Christopha Homburga (1607–1681), jak również jedną anonimową3 (zob. tabelę 1). Ustalono, że Milkus po raz pierwszy przetłumaczył na język litewski 15 niemieckich pieśni, a 4 jego przekłady są nowymi wariantami już wcześniejszych przekładów (Michelini 2010: 133–161, a także 225–226). Pozostałe kryptonimy zamieszczone w wydaniu z 1732 roku świadczą o tym, że oprócz Milkusa do śpiewnika Berenta, poprzez nowe przekłady pieśni, przyczynili się jeszcze inni duchowni Prus Litwy. Kryptonimami „J. B. Arch. Inſt.“, „I. B. Arch. I.“ i „J. B. A. J.“ žymėtas giesmes išvertė pats Berentas, „A. F. S. P. P.“ – Papelkių kunigas Adomas Frydrichas Šimelpenigis, „P. R. P. W.“ – Valtarkiemio kunigas Pilypas Ruigys (Philipp Ruhig, 1675–1749), „C. St. P. S.“ – Želvos kunigas Kristijonas Štimeris (Christian Stimer, Stimehr, 1676–1750), „A. L. P. M.“ – Klaipėdos oznaczony był diakon Abraham Dawid Liuneburg (Abraham David Lüneburg, 1670– 1743), „J. J. S. Paſt. Ruſſ.“ – proboszcz Rusnė Jonas Jokūbas Šperberis (Johann Jacob Sperber, 1679–1741). Berentas uzupełnił swój śpiewnik również kilkoma pieśniami z hymnodicznego dorobku trzech wówczas już zmarłych tłumaczy: proboszcza Katyčių Jona Andriausa Cezario (Johannes Andreas Caesar, ~1650–1710), proboszcza Pilupėnų Kristupa Polisa (Christoph Poll, ?–1693) oraz proboszcza Narkyčių Frydricha Kristupa Rabės (Friedrich Christoph Rabe, 1669–1720) (przy pieśniach przetłumaczonych przez nich odpowiednio wpisano „J. A. Cæſ. P. C.“, „J. Andr. Cæſar. Pastor. Koadiutor. ; „Christoph. Poll. P. Pillupp.“, „Christoph. Pollii. Pastor. Pillup.“, „C. Poll. P. P.“ ; „F. C. R. P. N.“) (por. LB I 46). W 1732 roku Berentas opublikował w śpiewniku 335 starych i nowych pieśni (G1732 1–408, nr 1–335; Quandt 1735-12-01: [VI]). Na podstawie badań Guida Michelini’ego pierwsze wydanie śpiewnika Berenta, w porównaniu ze swoim „allmächtiger ewiger Vater/ erbarm dich unſer” autorstwo tiniu – Šusterio giesmynu, buvo papildytas 81 giesme, iš kurių 75 giesmės verstos 2 Milkaus verstõs giesmės „WIſſgálys aminaſſis Tėwe, ſuſſimilk ant muſû“ vokiško originalo „O przypisano Hornowi na podstawie danych przedstawionych przez Philippa Wackernagela (zob. Wackernagel 1870: 356, nr 427; zob. także Michelini 2010: 226). 3 Pieśń Milkausa „Iėʒau Kriſtau, tawſp’ ßaukiu“ jest przekładem niemieckiego oryginału „HErr ſchrey ʒu dir“ autoriumi vėlesniuose giesmynuose (pvz., 1877, 1936 m.) nurodomas „Janssen“. Galimas dalykas, kad galvoje turėtas giesmių vertėjas Petrusas Janssenas (1698–1770) (plačiau IEſu Chriſt ich zob. o nim Koch 1973: 34–35).
BIRUTĖ TRIŠKAITĖ 104 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV dziesięciu pastorów Prus Litwy, a 6 jest anonimowych4. Z kryptonimów zamieszczonych w wydaniu z 1732 r. wynika, że Berent opublikował 18 przekładów, Šimelpenigis – 15, Ruigys – 9, Štimeris – 4, a Liuneburgas i Šperberis – po jednym. Ponadto Berent włączył do swojego kancjonału 8 nowych pieśni zmarłych już wówczas pastorów: Cezario i Polio – po 35, a Rabės – 2. Wszystkich tych tłumaczy pod względem liczby pieśni przewyższa Milkus – opublikowano 19 jego przekładów (zob. tabela 1), tj. o jedną pieśń więcej niż przekładów Berenta. Tak więc oceniając ilościowo nowy repertuar kancjonału, innymi słowy, uwzględniając liczbę nowych pieśni, należy stwierdzić, że w 1732 r. spośród ówczesnych tłumaczy opublikowano najwięcej przekładów Milkusa: w pierwszym wydaniu jego przekłady stanowią 23,45 proc., czyli prawie jedną czwartą, nowego repertuaru pieśni oraz 5,67 proc. wszystkich pieśni opublikowanych w tym wydaniu (trzeba jednak zaznaczyć, że później oficjalny kancjonał był stale uzupełniany nowymi pieśniami innych tłumaczy, toteż wkład Milkusa malał, zob. dalej – rozdz. 2). Wracając do twierdzenia Ostermejera, że to Szymelpenigis dostarczył najwięcej pieśni do kancjonału Berenta (Ostermeyer 1793: 130; Ostermejeris 1996: 364), należy stwierdzić, że w wydaniu z 1732 roku pod względem liczby opublikowanych pieśni zajmował on jeszcze trzecie miejsce. 2. PIEŚNI PETRA GOTLYBA MILKAUSA W WYDANIU KANCJONAŁU Z 1735 ROKU Nowy kancjonał Berenta wydawano co kilka lat. Do śmierci Milkausa 9 czerwca 1753 roku ukazał się on jeszcze pięciokrotnie: drugie wydanie wydrukowano w 1735, trzecie – w 1738, czwarte – w 1740, piąte – w 1745, szóste – 1748 m. (LB I 45–47, Nr. 135–140)6. 4 Tiek giesmių (75 + 6 = 81) susidaro susumavus Michelini’o monografijoje Jono Berento Iß naujo pérweizdėtos ir pagérintos Giesmû Knygos. Mörlino traktato pritaikymas poezijoje publikuotus naujuosius G1732 tekstus (Michelini 2010: 67–209; plg. Michelini 2009: 104). 5 Jedna z tych trzech pieśni Jana Andrzeja Cezarego „Kam tu mogau wargingas” po raz pierwszy została opublikowana w kancjonale Jana Rykowiusza (Johann Richovius, 1652–1703) (zob. „Kám 522–524), vėliau pakartota Frydricho Zigmanto Šusterio (žr. G1705 407–408), o 1732 m. pasirodė stipriai redaguota, tad laikoma nauju vertimu (Michelini 2010: 185–186). Dar viena giesmė reaiſi iwata”, G1685 „Diewe miel’s ßtay Taw Paklán” została przedrukowana z kancjonałów Szustera i Rykowiusza (zob. G1685 367–368; G1705 566–568), a zatem w 1732 roku opublikowano ogółem 4 przetłumaczone przez Cezarego pieśni. 6 Należy dodać, że jeszcze późniejsze wydania, choć wyrosły z kancjonału Berenta i zachowały ciągłą numerację (np. wydanie z 1750 roku uważa się za siódme, a z 1753 – za ósme), zostały przygotowane przez Adama Fryderyka Szymelpenigisa i są nazywane kancjonałem Szymelpenigisa (zob. LB I 386, Nr. 1097– 1098 i in. ; szerzej o oficjalnym litewskim kancjonale klasycystycznego modelu opracowanym przez Šimelpenigisa zob. Michelini 2009: 132–153).
Artykuły / Articles 105 Petro Gotlybo Milkaus verstos giesmės Prūsijos Lietuvos oficialiajame evangelikų liuteronų giesmyne: kiekybinis aspektas Bibliografowie litewscy i badacze piśmiennictwa litewskiego nie znali ani jednego zachowanego do naszych czasów egzemplarza drugiego (1735) wydania (Biržiška 1924: sk. 54, Nr. 153; LB I 45, Nr. 136). Uważano, że wydanie to nie zachowało się (Michelini 2010: 49; Michelini 2013: 84). Niedawno jeden egzemplarz drugiego wydania odnaleziono w Pradze, w Bibliotece Narodowej Republiki Czeskiej (czes. Národní knihovna České republiky; NK ČR: 33 K 139; o kancjonale z 1735 r. jako źródle i dziele zob. Triškaitė 2020: 33–82). Chociaż drugie wydanie ukazało się zaledwie trzy lata po wydrukowaniu pierwszego, analiza porównawcza obu wydań ujawniła, że zaszły istotne zmiany ilościowe i jakościowe. Drugie wydanie kancjonału, które ukazało się w 1735 r., nie tylko uzupełniono o nowe pieśni, lecz także zmieniono jego strukturę i zredagowano język pieśni. W porównaniu z pierwszym wydaniem drugie uzupełniono o 26 nowych pieśni, a z jednej wcześniejszej zrezygnowano. Innymi słowy, liczba pieśni w kancjonale wzrosła z 335 do 360 (por. G1732 1–408, nr 1–335 oraz G1735 1–432, nr 1–360). Pieśnią, która nie trafiła już do wydania z 1735 r., była pieśń Milkusa „MIeli Krikßćionis dʒaukimės” – tłumaczenie popularnej pieśni Marcina Lutra „Nun freut euch lieben Chriſten”. W 1732 r. opublikowano aż dwa jej tłumaczenia – nie tylko Milkusa, lecz także Berenta „IAu mes mielėji Krikßcʒonis linkſmay”, natomiast od 1735 r. w kancjonale pozostało tylko to drugie (por. G1732 171–172, nr 161; 389–390, nr 323 oraz G1735 196–197, nr 182; zob. także G1832 225–226, nr 208 i in.). Istotną nowością było również to, że wszystkie leidimo priede „Appendix arba Kittos naujos Gieſmes ßwėey pridėtos“ (G1732 359–408, Nr. 302–335) publikuotos giesmės, tarp jų ir Milkaus, 1735 m. buvo [pieśni] przeniesiono z 1732 r. do głównej części kancjonału, do odpowiedniej grupy tematycznej pieśni, oraz przygotowano nowy dodatek „Kittos naujos Gieſmes ßwėey pridėtos” (G1735 398–432, nr 335–360). Umieszczono w nim wszystkie 26 nowych pieśni, których tłumaczami było tylko dwóch: Fabijonas Ulrichas Glazeris (Fabian Ulrich Glaser, 1688–1747), który po raz pierwszy 8 naujus vertimus (išsamiau apie Berento giesmyno antrojo leidimo naujoves žr. Triškaitė 2020: 55–67). Naujų Milkaus vertimų nei pagrindinėje giesmyno opublikował tu 18 pieśni, oraz Adomas Frydrichas Šimelpenigis, który przedstawił w części, ani w nowo sporządzonym dodatku już się nie pojawiła. Właśnie pod względem liczby pieśni opublikowanych w 1735 r. Šimelpenigis przewyższył Milkusa: w drugim wydaniu opublikowano 18 tłumaczeń Milkusa, a Šimelpenigisa – 23 (oprócz wspomnianych 8 nowych pieśni zamieszczonych w dodatku w głównej części kancjonału powtórzono 15 jego pieśni z pierwszego wydania). A zatem Ostermejer, twierdząc, że najwięcej pieśni do kancjonału Berenta dostarczył Šimelpenigis (Ostermeyer 1793: 130; Ostermejeris 1996: 364), miał rację tylko częściowo, ponieważ Šimelpenigis dzięki wciąż rosnącej liczbie tłumaczeń uzyskał przewagę od 1735 r. Pieśni Milkusa opublikowane w drugim wydaniu stanowiły 16,98 proc. nowego repertuaru pieśni oraz 5 proc. całego repertuaru kancjonału.
BIRUTĖ TRIŠKAITĖ 106 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV Można przypuszczać, że dokładnie tyle samo pieśni Milkusa opublikowano w trzecim (1738) i czwartym (1740) wydaniu, z których jak dotąd nie odnaleziono ani jednego egzemplarza, a także w piątym (1745), którego znany jest tylko jeden egzemplarz, przechowywany w Bibliotece Rosyjskiej Akademii Nauk w Petersburgu (Лб 1044) (LB I 46–47, nr 139), oraz w szóstym, którego znane są dwa egzemplarze: jeden przechowywany w Bibliotece Państwowej Pruskiego Dziedzictwa Kulturowego w Berlinie (SBB PK: En 9822) (LBP 18, nr 140), drugi, defektowy, – w Bibliotece Uniwersytetu Wileńskiego (VUB: LR 810/1) (LB I 47, nr 140). Założenie to potwierdza analiza przejmowania pieśni Milkusa w późniejszych śpiewnikach (zob. dalej – rozdz. 3). Zmieniały się jedynie proporcje w porównaniu z udziałem innych tłumaczy, ponieważ repertuar nowych wydań stale się poszerzał; na przykład czwarte wydanie obejmowało 400 pieśni (Ostermeyer 1793: 111; Ostermejeris 1996: 356), piąte – 4097, szóste – 417 (G1748; zob. także Quandt 1748-03-01: [VII]). 3. RECEPCJA PIEŚNI PETRA GOTLYBA MILKUSA W PÓŹNIEJSZYCH OFICJALNYCH WYDANIACH ŚPIEWNIKA Pieśni przetłumaczone przez Milkausa były przedrukowywane także w późniejszych redakcjach i wydaniach oficjalnego kancjonału. W 1750 r. ukazało się przygotowane przez Adama Fryderyka Schimmelpfenniga wydanie oficjalnego kancjonału z dodaną częścią drugą, zapoczątkowujące tradycję zbioru pieśni w modelu klasycznym (szerzej zob. Michelini 2009: 132–153). Od 1750 do 1776 r. ukazały się siódme–trzynaste wydania oficjalnego kancjonału, a w 1791 r., jak się przypuszcza, ponownie wydano ósme (zob. LB I 386–388, Nr. 1097–1104; LBP 68, Nr. 1097, 1102). W pierwszej połowie XIX w. redakcja kancjonału przygotowana przez Karola Gotarda Kebera (Karl Gotthard Keber, 1756–1835) (11832) była LB I 191–192, Nr. 533–535), o šimtmečio antrojoje pusėje kas kelerius metus drukowana z dodaną przez niego częścią trzecią (zob. wydana redakcja Fryderyka Kurschata (Friedrich Kurschat, 1806–1884) (zob. LB I 204–205, Nr. 570–576; LB I 213–215, Nr. 595–601), która od 1857 r. była drukowana już z częścią trzecią opracowaną przez niego. Dwie pierwsze części wszystkich tych redakcji przejęto z przygotowanego przez Schimmelpfenniga kancjonału w modelu klasycznym, którego podstawą części pierwszej był kancjonał Berenta, a części drugiej – zbiór pieśni Glazera. 7 Kwant w przedmowie wymienił 408 pieśni tego wydania (cytat zob. Michelini 2010: 49, przyp. 279), jednak w rzeczywistości składa się ono z 409 (LB I 46, Nr. 139; Kaunas 1996: 166; Michelini 2009: 115).
Artykuły / Articles 113 Petro Gotlybo Milkaus verstos giesmės Prūsijos Lietuvos oficialiajame evangelikų liuteronų giesmyne: kiekybinis aspektas ant Dußû Ißgánimo / podraug ſu Maldû=Knygomis / kurrůſe ne tiktay ſénos, bet ir naujos Maldos randamos yra. W Królewcu / Roku 1732. Wydrukowane przez Iono Prideriko Reusnera; SBB PK: En 9820. G1735 – Na nowo przejrzane i poprawione Księgi Pieśni / w których spisane są najdroższe stare i nowe Pieśni / ku chwale Boga i dla zbawienia dusz Litwinów zamieszkujących Królestwo Prus, wraz z Księgami Modlitw, w których znajdują się nie tylko stare, lecz także nowe Modlitwy. Po raz drugi wydrukowane w Królewcu / Roku 1735. [...]; NK ČR: 33 K 139. G1748 – Na nowo przejrzane i poprawione Księgi Pieśni, w których spisane są najdroższe stare i nowe Pieśni, ku chwale Boga i dla zbawienia dusz Litwinów zamieszkujących Królestwo Prus, wraz z Księgami Modlitw, w których znajdują się nie tylko stare, lecz także nowe Modlitwy. Tę Kartę wydano. W Królewcu, Roku 1748. Pismami Królewska; SBB PK: En 9822. G1753 – [Na nowo przejrzane i poprawione Księgi Pieśni, w których najdroższe stare i nowe Pieśni spisane są ku Chwale Boga i dla zbawienia dusz Litwinów znajdujących się w Królestwie Pruskim, wraz z Księgami Modlitw, w których znajdują się nie tylko stare, lecz także nowe Modlitwy. (...) W Królewcu, Roku 1753]; LLTIB: B 1956 (def., tytuł podany według wydania z 1748 roku). G1776 – Na nowo przejrzane i poprawione Księgi pieśni, w których spisane są najcenniejsze stare i nowe pieśni ku chwale Boga oraz dla znajdujących się w Królestwie Pruskim Litwinów, dla zbawienia dusz, wraz z Księgami modlitw, w których znajdują się nie tylko stare, lecz także nowe modlitwy. W Królewcu, wydrukowane w królewskiej drukarni ksiąg Artungo [1776] (www.epaveldas.lt). G1832 – Na nowo przejrzane i poprawione Księgi pieśni, w których spisane są najcenniejsze stare i nowe pieśni ku chwale Boga oraz dla znajdujących się w Królestwie Pruskim Litwinów, dla zbawienia dusz, wraz z Księgami modlitw, w których znajdują się nie tylko stare, lecz także nowe modlitwy. W Królewcu, wydrukowane w królewskiej drukarni ksiąg Artungo [1832] (www.epaveldas.lt). G1877 – Poprawione Księgi pieśni, w których spisane są najcenniejsze stare i nowe pieśni ku chwale Boga oraz dla znajdujących się w Królestwie Pruskim Litwinów, dla zbawienia dusz, wraz z Księgami modlitw, w których znajdują się nie tylko stare, lecz także nowe modlitwy. Na nowo przejrzane przez F. Kurszata, litewskiego pastora w Królewcu. Królewiec, 1877. Drukarnia gazetowa i wydawnicza Hartunga (www.epaveldas.lt). G1936 – Ulepszony Śpiewnik, w którym spisane są najcenniejsze stare i nowe pieśni ku chwale Boga i dla zbawienia dusz Litwinów, wraz z księgami modlitewnymi oraz nowym uzupełnieniem części trzeciej. Nowo wydał Kłajpedzki Krajowy Kościół Ewangelicki
BIRUTĖ TRIŠKAITĖ 114 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV Konſiſtorija 1936 Metais. Spauſdinta ſpauſtuwėje „Lituania“. Klaipēda, Palangos gatwē 23/24 (www.epaveldas.lt). Kowno Domas 1996: Książka Małej Litwy. Rozwój książki litewskiej 1547–1940, Wilno: Baltos lankos. Koch Eduard Emil 1973: Historia pieśni kościelnej i śpiewu kościelnego chrześcijańskiego, w szczególności niemieckiego Kościoła ewangelickiego 6. Pierwsza część główna. Poeci i śpiewacy, Hildesheim, Nowy Jork: Georg Olms Verlag. LB I – Bibliografia Litewskiej SRR. Seria A. Książki w języku litewskim 1. 1547–1861, Wilno: Mintis, 1969. LBP – Bibliografia Litwy. Seria A. Książki w języku litewskim 1. 1547–1861. Uzupełnienia, Wilno: Mintis, 1990. LE XVIII – Encyklopedia litewska 18. Maury–Mitawa, Boston: Encyklopedia litewskadijos leidykla, 1959. Michelini Guido 2009: Mažosios Lietuvos giesmynų istorija: nuo Martyno Mažvydo iki XX a. pabaigos, Klaipėda: Klaipėdos universiteto leidykla. Michelini Guido 2010: Jono Berento Iß naujo pérweizdėtos ir pagérintos Giesmû Książki. Zastosowanie traktatu Mörlina w poezji, Wilno: Wydawnictwo Litewskiej Akademii Nauk. Michelini Guido 2013: Śpiewniki Prus Litwy w czasach Donelaitisa. – Acta Historica Universitatis Klaipedensis 26. Innowacje kulturowe epoki Kristijonasa Donelaitisa, 79–89. Mielcke Peter Gottlieb 1731-04-23: Prośba do rządu pruskiego w Królewcu o zwolnienie z kary, Jurbarkas (odpis); GStA PK: XX. HA Hist. StA Königsberg, EM 46 e, Nr. 53, 20r–21v, 22v. MG1806 – Stare i nowe chrześcijańskie pieśni, szczególnie dla starszych, dla dobra, dużymi czcionkami wydrukowane, wraz z nowymi modlitewnikami. W Królewcu, w drukarni Lebrechta Eringa, roku 1806; VUB: LR 777 (www.epaveldas.lt). MLE III – Encyklopedia Małej Litwy 3. Mec–Rag, Wilno: Fundacja Małej Litwy, Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2006. MLEŽ – Mažosios Lietuvos enciklopedinis žinynas, Vilnius: Mažosios Lietuvos fondas, Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras, 2015. Ostermeyer Gottfried 1793: Pierwsza historia pieśni litewskiej, opracowana przez Gottfrieda Oſtermeyera, seniora pastora gminy w Trempen i członka honorowego Królewskiego Niemieckiego Towarzystwa w Knigsbergu. Knigsberg, drukowano czcionkami Drieſta.
Artykuły / Articles 115 Petro Gotlybo Milkaus verstos giesmės Prūsijos Lietuvos oficialiajame evangelikų liuteronų giesmyne: kiekybinis aspektas Ostermejeris Gotfrydas 1996: Pisma wybrane, oprac. i przełożyła L. Citavičiūtė, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Quandt Johann Jacob 1735-12-01: I. N. I. W Chrystusie serdecznie umiłowany Czytelniku! – Na nowo przejrzane i poprawione Księgi pieśni, w których spisane są najcenniejsze stare i nowe pieśni / ku chwale Boga oraz dla zbawienia dusz Litwinów mieszkających w Królestwie Pruskim, wraz z Księgami modlitw, w których znajdują się nie tylko stare, lecz także nowe modlitwy. Po raz drugi wydane w Królewcu / Roku 1735. [...], [III–X]. Quandt Johann Jacob 1748-03-01: I. N. I. W Chrystusie serdecznie umiłowany Czytelniku! – Ponownie przejrzane i poprawione Księgi pieśni, w których spisane są najcenniejsze stare i nowe pieśni, ku chwale Boga i dla zbawienia dusz Litwinów znajdujących się w Królestwie Pruskim, wraz z Księgami modlitewnymi, w których znajdują się nie tylko stare, lecz także nowe modlitwy. Wydane po raz szósty. Królewiec, Roku 1748. Drukiem Królewskim, [III–XIV]. Triškaitė Birutė 2013: Dopiski Petra Gotlyba Milkusa w rękopiśmiennym słowniku Clavis Germanico-Lithvana. – Archivum Lithuanicum 15, 39–86. Triškaitė Birutė 2020: Drugie wydanie śpiewnika Jonasa Berenta Iß naujo pérweizdėtos ir pagérintos Giesmû-Knygos oraz modlitewnika Maldû-Knygélos (1735): nieznany egzemplarz w Pradze. – Archivum Lithuanicum 22, 33–82. Triškaitė Birutė, Sidabraitė Žavinta, red., 2019: Lituanistinio sąjūdžio XVIII amžiaus Prūsijoje atodangos 2. Dokumentinis Milkų šeimos palikimas = Die Hintergründe der lituanistischen Bewegung im 18. Jahrhundert in Preußen 2. Das dokumentarische Erbe der Familie Mielcke, Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. Wackernagel Philipp 1870: Niemiecka pieśń kościelna od najstarszych czasów do początku XVII. stulecia 3, Lipsk: Druk i wydawnictwo B. G. Teubnera. The Hymns Translated by Peter Gottlieb Mielcke in the Official Hymn Book for Prussian Lithuania’s Evangelical Lutherans: Quantitative Aspect PODSUMOWANIE Artykuł analizuje wkład Petera Gottlieba Mielckego (lit. Petras Gotlybas Milkus, 1695–1753) to the repertoire of hymns in Johann Behrendt’s (Lith.
BIRUTĖ TRIŠKAITĖ 116 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV Jonas Berentas, 1667–1737) śpiewnik Iß naujo pérweiʒdėtos ir pagérintos Gieſmû=Knygos (Zrewidowany i ulepszony śpiewnik) (Królewiec, 11732, 21735 itd.) z punktu widzenia ilościowego. Omówiono również uwzględnienie hymnów przetłumaczonych przez Mielckego w późniejszych wydaniach i wersjach Oficjalnego Śpiewnika dla Ewangelickiej Litwy Pruskiej Luteranie. Analiza ilościowa hymnów Mielckego, które po raz pierwszy ukazały się w pierwszym wydaniu śpiewnika Behrendta (1732), wykazała, że w znacznym stopniu wzbogaciły nowy repertuar to the renewed repertoire of the hymn book: out of all the translators of that time, most translations were provided by Mielcke (19 hymns); they accounted for nearly one-fourth of hymnów. Hymn Mielckego „MIeli Krikßćionis dʒaukimės”, przetłumaczony z utworu Marcina Lutra „Nun freut euch lieben Chriſten”, nie został włączony do drugiego wydania śpiewnika Behrendta (1735), co oznacza, że w tym wydaniu znalazło się łącznie 18 przetłumaczonych przez niego hymnów. W późniejszych wydaniach liczba tłumaczeń Mielckego nie uległa zmianie, tzn. nie wniósł on już wkładu w rozszerzenie śpiewnika o nowe tłumaczenia, a wspomniane 18 hymnów stanowiło stałą część oficjalnego repertuaru śpiewnika aż do progu II wojny światowej. Hymn Mielckego „IEʒau Kriſtau, kurs tu gawai”, przetłumaczony z utworu Georga Wernera „Der Du HErr IEſu Ruh und Raſt” i po raz pierwszy opublikowany w pierwszym wydaniu (1732) śpiewnika Behrendta, został błędnie przypisany Adamowi Friedrichowi Schimmelpfennigowi (lit. Adomas Frydrichas Šimelpenigis, 1699–1763) w niektórych późniejszych wydaniach, pochodzących, jak się wydaje, z drugiej połowy XVIII wieku. Dlatego obejmują one jedynie 17 hymnów opatrzonych kryptonimem „P. G. M. P. G.”. Ocena wkładu Mielckego w repertuar oficjalnego śpiewnika z perspektywy ilościowej oraz jego porównanie z wkładami innych współczesnych tłumaczy prowadzą do wniosku, że Mielcke przodował pod względem liczby opublikowanych hymnów w pierwszym wydaniu (1732), podczas gdy jego wkład stopniowo malał od drugiego wydania (1735), kiedy śpiewnik był nieustannie uzupełniany o nowe hymny innych tłumaczy. Nadesłano 9 października 2021 r. BIRUTĖ TRIŠKAITĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, Wilno LT-10308, Litwa birute.triskait[email protected]