Kristijono Gotlybo Milkaus žodyno „Littauisch-deutsches und Deutsch-littauisches Wörter-Buch“ (1800) prãtarmės: datavimas ir intertekstinės sąsajos

Straipsniai / Articles 71 ONA ALEKNAVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas ORCID id: orcid.org/0000-0003-4704-6308 Mokslinių tyrimų kryptys: lituanistikos paveldas, Prūsijos Lietuvos kalbos, literatūros ir kultūros istorija. DOI: doi.org/10.35321/all85-04 KRISTIJONO GOTLIEBA MIELCKEGO SŁOWNIKA LITTAUISCH-DEUTSCHES UND DEUTSCH-LITTAUISCHES WÖRTER-BUCH (1800) PRZEDMOWY: DATOWANIE I INTERTEKSTINĖS SĄSAJOS Przedmowa i przedmowy do słownika Christiana Gottlieba Mielckego Littauischdeutsches und Deutsch-littauisches Wörter-Buch (1800): datowanie i powiązania intertekstualne ADNOTACJA W artykule analizowane są cztery przedmowy do słownika Kristijonasa Gotlybasa Milkiusa Littauischdeutsches und Deutsch-littauisches Wörter-Buch (1800), napisane przez jego kompilatora, kantora Milkiusa (Pilkałnis), pastora Daniela Jenischa (Berlin), radcę Izby Wojny i Domen, inspektora szkół Prus Wschodnich Christopha Friedricha Heilsberga (Królewiec) oraz filozofa Immanuela Kanta (Królewiec). Celem badania jest datowanie przedmów i ocena powiązań intertekstualnych. Na podstawie listu Milkiusa do Heilsberga z 11 kwietnia 1799 r. ustala się, że Milkius mógł napisać przedmowę w kwietniu–maju 1799 r., zachęcony przez Heilsberga. Analiza intertekstualności pokazuje, że Immanuel Kant opierał się na wszystkich trzech przedmowach, dlatego jego przedmowę należy datować po 24 grudnia 1799 r. (po przedmowie Heilsberga). Powiązania intertekstualne łączą przedmowę Jenischa z przedmową Milkiusa, a przedmowę Heilsberga – z przedmowami Jenischa i Milkiusa. Ponieważ Heilsberg zainicjował napisanie przedmowy Milkiusa, jedną napisał sam, ONA ALEKNAVIČIENĖ 72 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV był pośrednikiem między Milkiusem a drukarniami, utrzymywał kontakty ze wszystkimi autorami i miał uprawnienia władzy, mogło to stworzyć warunki, by opierali się oni na swoich tekstach i w ten sposób ukształtowali aktualny dyskurs dotyczący kwestii używania języka litewskiego i wydawania podręczników. SŁOWA KLUCZOWE: Kristijonas Gotlybas Milkius, Danielius Jenischas, Christoph, intertekstualność. Friedrichas Heilsbergas, Immanuelis Kantas, žodynas, pratarmė, ADNOTACJA The paper focuses on the analysis of the preface and three forewords to Christian Gottlieb Mielcke’s Littauisch-deutsches und Deutsch-littauisches Wörter-Buch (1800). They were written by cantor Mielcke (Pilkalnis), the compiler of the dictionary, priest Daniel Jenisch (Berlin), Christoph Friedrich Heilsberg (Königsberg), an assessor at the War and Domains Chamber and a school inspector of East Prussia, and philosopher Immanuel Kant (Królewiec). Badania miały na celu (1) ustalenie daty powstania przedmowy i przedmów oraz (2) ocenę powiązań intertekstualnych. Na podstawie listu Mielckego do Heilsberga z 11 kwietnia 1799 r. ustalono, że zachęcony przez Heilsberga Mielcke napisał przedmowę w kwietniu–maju 1799 r. Analiza intertekstualna wskazuje, że skoro Kant odwołał się do przedmowy i dwóch przedmów, jego przedmowę należy datować po 24 grudnia 1799 r. (po przedmowie Heilsberga). Powiązania intertekstualne łączą przedmowę Jenischa z przedmową Mielckego oraz przedmowę Heilsberga z przedmową Jenischa i przedmową Mielckego. Ponieważ Heilsberg był inicjatorem przedmowy Mielckego, sam napisał jedną z przedmów, pośredniczył między Mielckem a drukarnią, utrzymywał kontakty ze wszystkimi autorami, a także był urzędnikiem dysponującym określonymi uprawnieniami, miał możliwość umożliwienia autorom odwoływania się do wzajemnych tekstów, a tym samym stworzenia dyskursu istotnego dla używania języka litewskiego i wydawania książek edukacyjnych. SŁOWA KLUCZOWE: Christian Gottlieb Mielcke, Daniel Jenisch, Christoph Friedrich Heilsberg, Immanuel Kant, słownik, przedmowa, intertekstualność. 0. WSTĘP O przedmowach do słownika Kristijonasa Gotlybasa Milkiusa (Christian Gottlieb Mielcke, 1733–1807) Littauisch-deutsches und Deutsch-littauisches Wörter-Buch (1800) mówiono przy różnych okazjach i w różnych celach. W słowniku są cztery: pierwsza – samego Milkiusa, druga – Daniela Jenischa (1762–1804), trzecia – Christopha Friedricha Heilsberga (1726–1807), a czwarta – Immanuela Kanta (1724–1804). W historiografii litewskiego językoznawstwa i literaturoznawstwa traktowano je jako solidarną deklarację obrony narodu i języka litewskiego, program oporu przeciwko Artykuły / Articles 73 Kristijono Gotlybo Milkaus žodyno Littauisch-deutsches und Deutsch-littauisches Wörter-Buch (1800) prãtarmės: datavimas ir intertekstinės sąsajos germanizacji (Rickevičiūtė 1968: 56–65; Koženiauskienė 1990: 546, por. Girdzijauskas 1990: 25–26), dążenie do zachowania języka litewskiego jako ważnego dla poznania narodu (Zinkevičius 1990: 266), próbę kształtowania opinii publicznej z okazji wydania książek (Gineitis 1990: 123–124). Niemniej jednak w centrum uwagi najczęściej znajdowała się przedmowa Kanta: wciąż chciano znaleźć związki między prekursorem niemieckiej filozofii klasycznej a narodem litewskim. Jego przedmowa „Nachſchrift eines Freundes” („Dopisek przyjaciela”) jest przychylna zarówno językowi litewskiemu, jak i Litwinom jako grupie etnicznej Królestwa Prus. W mos jos pasirodymo priežastys, idėjos, asmeniniai ir dalykiniai Kanto ryšiai su kitų pratarmių autoriais (Rickevičiūtė 1968: 56–65; Putinaitė 2004: 287–299; Bense 2006: 209–212; Sidabraitė 2020: 192–208 ir kt.), santykis tarp teiginių pracach zarówno litewskich, jak i zagranicznych badaczy analizuje się także poglądy filozoficzne (Putinaitė 2004: 298–299; Putinaitė 2005: 34–40; Shell 2010: 1–38). Uważa się, że jest to ostatnie opublikowane przez niego samego dzieło (Kant 2008: 431, por. Kern 2007: 82), dlatego samo w sobie intrygujące, jakby zachęcające do poszukiwania jego „słowa końcowego”. Choć o przedmowach już pisano, nadal aktualna pozostaje kwestia czasu ich powstania, wciąż brakuje danych dotyczących inicjatora i okoliczności, nadal też mówi się o prawdopodobnych wariantach powiązań (por. Putinaitė 2004: 294–295; Sidabraitė 2020: 194–197, 202, 205). Uznając przedmowy do słownika Milkausa za przedmiot niniejszego badania, wyznacza się następujące cele: ustalić chronologię ich napisania, powiązania intertekstualne oraz ocenić ciągłość przejmowania twierdzeń. Dążąc do tych celów, wyłaniają się trzy zadania: 1) ustalić atrybucję przedmów; 2) znaleźć nowe dane w celu doprecyzowania datowania i inicjatywy ich powstania; 3) wyodrębnić twierdzenia ogólne i ocenić strategię ich przejęcia. Badając datowanie i okoliczności powstania, opieramy się na metodach historycznych (analizie dokumentów archiwalnych), natomiast analizując relacje intertekstualne, jako podejście metodologiczne stosuje się teorię lingwistyki tekstu – intertekstualność, a przy podsumowywaniu danych badawczych – metodę analityczno-opisową i interpretacyjną (na temat metodologii i terminów zob. także rozdz. 2.1). Intertekstualność – szerokie pojęcie obejmujące zarówno tworzenie tekstów na podstawie tekstów innych autorów (poprzez cytowanie, parafrazowanie, modyfikowanie), jak i teorię lektury tych tekstów (na temat pojęć intertekst, intertekstualność zob. Heinemann 1997: 21–37; Melnikova 2003: 5–99 i lit.; Bitinienė 2005: 68– 72; Koženiauskienė 2007: 1; Petrauskaitė, Šinkūnienė 2015: 69–71). Ponieważ teoria ta obejmuje nie tylko problematykę ustalania źródeł i wpływów, lecz także relacje między tekstem przejmowanym a tworzonym, szczególnie nadaje się do analizy dzieł stylu naukowego. W nich nowa informacja jest tworzona na podstawie już znanej, wybieranej według określonych kryteriów, a wraz z nowo powstającym tekstem kierowana do odbiorcy w oczekiwaniu na dalszy dialog. Odwołanie jest zazwyczaj ukazywane świadomie, jednak nie zawsze: wcześniejszy tekst często podlega parafrazie, integracji i asymilacji, ONA ALEKNAVIČIENĖ 74 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV 2005: 69). Najbardziej oczywistym przykładem relacji intertekstualnych mas, t. y. eksplicitinė apeliacija į kitą tekstą, kuris įtraukiamas į savąjį ir tuo pat metu atitolinamas parodant jo „kitoniškumą“ kabutėmis (Melnikova 2003: 55; Bitinienė 2005: 69; Helbig 1996), tačiau intertekstinius santykius liudija ir į kabutes neįtrauktos ar kitaip neišskirtos citatos, aliuzijos, užuominos – tiek su jest bezpośrednie cytowanie źródła, zarówno z odsyłaczem, jak i bez niego. 1. PRATARMIŲ PRIESKYRA IR CHRONOLOGIJA Pratarmė – svarbus paratekstualumo elementas, pristatantis veikalo paskirdlatego intertekstualność może mieć dwie formy: eksplicytną i implicytną (Bitinienė tį i pomagający autorowi nawiązać więź z czytelnikiem w nadziei na właściwe zrozumienie dzieła. Przedmowy do słownika Milkusa napisano po niemiecku. Pierwsze trzy nie mają tytułów tematycznych, są jedynie ponumerowane: „Erſte Vorrede“, „Ʒweite Vorrede“, „Dritte Vorrede“, a czwarta nosi tytuł dopisku przyjaciela: „Nachſchrift eines Freundes“ (na temat ich treści i powiązań zob. rozdz. 2, 2.1–2.4). Wszystkie przedmowy umieszczono między kartą tytułową słownika a tekstem, dlatego tradycyjnie traktuje się je jako parateksty słownika. O ich znaczeniu świadczy także tytuł słownika, w którym podano, że jest on publikowany wraz z przedmowami, a przy autorach wskazano również ich stanowiska: Milkus – kantor w Pilkalniach, Jenisch – berliński pastor, Heilsberg – radca wojenny i domen, Kant – profesor: Litewsko-niemiecki ǁ i ǁ niemiecko-litewski ǁ Słownik, [...] ǁ powiększony ǁ i ulepszony ǁ przez ǁ Christiana Gottlieba Mielckego, ǁ kantora w Pilkallen. ǁ Wraz z przedmową autora, ǁ pana kaznodziei Jenischa w Berlinie, ǁ oraz pana Radcy Wojennego i Domenalnego ǁ Heilsberg, ǁ a także dopisku Pana ǁ Profesora Kanta (Mielcke 1800: 1r). Jednak w rzeczywistości przedmowa samego Milkusa poświęcona jest dwóm dziełom – nie tylko słownikowi, lecz także gramatyce wydanej w tym samym roku w drukarni Hartungów. Tai Początkowe zasady gramatyki języka litewskiego (1800). W pierwszej części przedmowy, poświęconej słownikowi, opisano obszar używania języka litewskiego w Królestwie Prus, jego użytkowników, źródła leksykograficzne, cele i zasady opracowania (M 2r–4r)1. W drugiej części wskazano zasady opracowania gramatyki, jej strukturę oraz wybór dialektu (M 4v–5v). Ponieważ w przedmowie obie książki przedstawiono jako pomoce dydaktyczne, wówczas traktowano je jako konwolut wydawniczy, 1 Dalej metryka przedmów tworzona jest z pierwszej litery nazwiska M, J, H, K oraz numeru karty. Artykuły / Articles 75 Kristijono Gotlybo Milkaus žodyno Littauisch-deutsches und Deutsch-littauisches Wörter-Buch (1800) prãtarmės: datavimas ir intertekstinės sąsajos wydrukowanych z nadzieją, że zostaną oprawione i rozpowszechniane jako jedna książka (choć później nie trzymano się tego zamysłu, rozpowszechniano je Abi knygos parengtos remiantis veikalais, išėjusiais Karaliaučiuje prieš 53-ejus metus: pirmõsios pagrindas – Pilypo Ruigio (Philipp Ruhig, 1675–1749) žodynas Littauisch–Deutsches und Deutsch–Littauisches Lexicon (1747), antrõsios – jo sūnaus Povilo Frydricho Ruigio (Paul Friedrich Ruhig, ~1721–~1784) gramatika Anfangsgründe einer Littauischen Grammatick (1747). Veikalai Milkaus atnaujinti ir papildyti, o vietoj Pilypo Ruigio pratarmės, buvusios žodyne, pridėtos keturios naujos. Gramatika 1800 m. perleista be jokios pratarmės, nors 1747 m. również osobno). w wydaniu się znalazła – autor przedstawił motywy wydania i zasady opracowania. Jenisch poświęcił swoją przedmowę słownikowi Milkusa: uważał go za dzieło o szczególnym znaczeniu i dodał słowa pochwały pod adresem jego twórcy (J 7r; J 11v). W przedmowie Heilsberga zawarto uogólnione stwierdzenie, że trudno nauczyć się języka litewskiego z powodu braku dobrych gramatyk i słowników. Jednak jako najpewniejszy i całkowicie wystarczający środek do nauki wskazał słownik: „er hieʒu das ſicherſte und hinreichend=ǁſte Mittel geliefert hat“, a na końcu przedmowy, oceniając znaczenie działalności Milkusa i jego pism, również wyróżnił jedynie słownik (H 15r). Natomiast Kant nie wspomniał ani o słowniku, ani o gramatyce, ani o twórcy. Tytuł jego przedmowy wskazuje, że jest ona jedynie dodatkiem do tego, o czym już była mowa, pewnym post scriptum, w którym zazwyczaj przedstawia się albo kwestię uboczną, niezbyt pasującą do głównego tematu, albo aktualną myśl, o której zapomniano lub która zagubiła się wśród innych. Milkus w swojej przedmowie wspomniał tylko jednego z autorów – jedynie Heilsberga jako tego, który zachęcił go do przygotowania nowego słownika i wraz z niewymienionymi przyjaciółmi zadecydował o jego postanowieniu podjęcia się tego zadania: Jedynie nalegania moich przyjaciół, zachęta pana radcy wojennego i domenialnego Heilsberga, konieczność istnienia takiej książki, [...] wszystkie te powody skłoniły mnie do postanowienia opracowania nowego słownika (M 3r). W Tajnym Archiwum Państwowym Pruskiego Dziedzictwa Kulturowego (niem. Geheimes Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz; GStA PK) w Berlinie przechowywane listy świadczą o tym, że Milkus korespondował z Heilsbergiem. Wówczas (od 1787 r.) pełnił on funkcję inspektora szkół Prus Wschodnich (Malter 1990: 20) (zob. rozdz. 2). Co najmniej trzy listy Milkusa, napisane do niego w latach 1799–1800, świadczą o intensywnej współpracy dotyczącej działalności lituanistycznej: wspomniano o przygotowywaniu trzech dzieł, pisano także o wysyłaniu studentów do seminarium (publikację listów zob. Triškaitė, Sidabraitė 2019: 226–235). List z 11 kwietnia 1799 r. dostarcza ważnych informacji dotyczących datowania przedmowy Milkusa i jej inicjatora. Milkus mówi, że uwzględniając radę Heilsberga, napisze przedmowę do słownika i w ciągu czterech tygodni prześle mu ją wraz z gramatyką. Tę ostatnią zamierzano jeszcze przekazać profesorowi Krausemu, aby ostatecznie ją „wygładził”. ONA ALEKNAVIČIENĖ 76 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV Gramatikos peržiūrai Milkus laiške pritarė ir tai rodo, kad ir sumanymas peržiūrėti ją buvo ne jo paties, o Heilsbergo: Ew[e]r Wohlgebornen Hochgeneigtem Rath ʒu folge werde eine Vorrede ʒu ǁ dem littauiſchen Wörter=Buch entwerfen, und nebſt der Gram[m]atic inner=ǁhalb 4. Wochen ʒu überſchicken nicht ermangeln, ſehe es auch als einiezwykłą uprzejmość, jeśli Pan Profesor Krause zechce zadać sobie trud, by ją całkowicie dopracować (Mielcke 1799-04-11: 11r; Triškaitė, Sidabraitė 2019: 226–229). Zatem przedmowę Milkus napisał, odpowiadając na radę Heilsberga, i, sądząc z listu, miał to zrobić od połowy kwietnia do połowy maja 1799 r. W liście wyrażał również życzenie, aby drukarze Gottlieb Lebrecht mo2. Ponadto Milkus przesłał Heeringas ir Georgas Karlas Haberlandas tuo laiku atleistų nuo postilės vertiHeilsbergowi cztery kazania postylli oraz list, aby przekazał je drukarzom (Mielcke 1799-04-11: 11r; Triškaitė, Sidabraitė 2019: 226–229). W liście z 27 marca 1800 r. Milkus pisał o podróży do Nowych Prus Wschodnich i przesłał jeszcze jedno kazanie, a dwa pozostałe obiecał przysłać później. Wskazuje to, że Heilsberg był pośrednikiem między Milkiem a drukarnią również w sprawie postylli. A zatem nie tylko przedmowa do słownika, lecz także inne teksty najpierw trafiały w ręce Heilsberga, a ten następnie wyznaczał dalszy bieg spraw. Heilsberg swoją przedmowę napisał znacznie później niż Milkus: 24 grudnia 1799 r.: „Knigsberg, den 24ſten Decbr. 1799. C. F. Heilsberg” (H 15v). Oto przedmowa Jenischa, napisana w Berlinie, datowana półtora miesiąca wcześniej niż przedmowa Heilsberga: 7 listopada 1799 r.: „Berlin, den 7ten Novbr. 1799. Ieniſch“ (J 11v), chronologicznie lokuje się między przedmowami Milkausa i Heilsberga. Ponieważ Kant opierał się także na przedmowie Heilsberga (analizę uzasadniającą to odwołanie zob. rozdz. 2, 2.1–2.2), została ona napisana po 24 grudnia 1799 r., być może już w 1800 r. Zgodnie z obecnie dostępnymi danymi prawdopodobna jest następująca chronologia powstania przedmów: TABELA 1. Datowanie przedmów do słownika Kristijonasa Gotlybasa Milkausa Przedmowa Jenischa 7 Milkaus pratarmė 1799 m. balandis–gegužė, Pilkalnis listopada 1799 r., Berlin Przedmowa Heilsberga 24 grudnia 1799 r., Królewiec Przedmowa Kanta po 24 grudnia 1799 r. – 1800, Królewiec 2 W tym czasie Milkus wraz z innymi tłumaczył także postyllę Johanna Gottloba Heyma (1738–1788) Vollständige Sammlung von Predigten für christiliche Landleute über alle Sonnund Festtagsevangelia tis Milkaus pratarme, Heilsbergas – Jenischo ir Milkaus, o Kantas – visomis trimis. Ponieważ najistotniejszy jest czas napisania przedmowy Kanta, najpierw należy ocenić jej des gantzen Jahrs (1796), ją, pavadintą Mišknygomis, minėtieji spaustuvininkai išspausdino irgi 1800 r. Artykuły / Articles 77 Kristijono Gotlybo Milkaus žodyno Littauisch-deutsches und Deutsch-littauisches Wörter-Buch (1800) prãtarmės: datavimas ir intertekstinės sąsajos 2. INTERTEKSTINĖS PRATARMIŲ SĄSAJOS Sprendžiant iš pirmųjų trijų pratarmių parašymo laiko, Jenischas galėjo remintertekstualne powiązania z pozostałymi przedmowami i na ich podstawie zweryfikować chronologię. Dla analizy ważne są także relacje między samymi osobami, dlatego krótko omówione zostaną zarówno one, jak i dotychczasowe poglądy na temat kontaktów autorów przedmów. Niektórzy badacze wysuwali hipotezę, że przedmowa Kanta, określona jako dopisek przyjaciela, została napisana jako uzupełnienie przedmowy Heilsberga (por. Shell 2011: 7–9). Byli bowiem kolegami ze studiów. Heilsberg pochodził z Ragainė, na uniwersytet w Królewcu immatrykulowany 19 maja 1742 r.: „Heilsberger Christoph. Frdr., Ragnit. Pruss.“ (Erler 1911/1912: 396). Od 1767 r. był radcą Izby Wojny i Domen w Królewcu, od 1787 r. – inspektorem szkół Prus Wschodnich w Królewcu (Malter 1990: 20), członkiem Królewskiego Niemieckiego Towarzystwa. W liście do Samuela Gottlieba Walda z 17 kwietnia 1804 r. Heilsberg pisał, że wstąpił na uniwersytet rok później niż Kant (Malter 1990: 18–20), jednak sądząc na podstawie dat immatrykulacji, Heilsberg wstąpił dwa lata później niż Kant. Ten został immatrykulowany 24 września 1740 r.: „Kandt Eman., RegiomontePruss., manu stip.“ (Erler 1911/1912: 385). Kant pożyczał mu książki z zakresu nowej filozofii i po przyjacielsku pomagał mu przygotowywać się do seminariów; oni obaj oraz jeszcze z pochodzący z Pilkalnis student Johann Heinrich Wlömer (1726–1797) wspólnie grywali w bilard (Malter 1990: 18–20). Listy Heilsberga do Kanta świadczą o bliskich relacjach także później; niektóre listy są dość codzienne, zwłaszcza te napisane w ostatnim dziesięcioleciu XVIII wieku (Heilsberg 1795, 1796, 1798). Kant wycofał się z aktywnej działalności akademickiej w 1796 r.3 Uwzględniając ich kontakty w latach studiów oraz Koženiauskienė 1990: 548). Szukając związków między Kantem a narodem vėliau, ir linkstama manyti, kad „Draugo prierašas“ skirtas būtent Heilsbergui, nes šis vadinęs jį draugu (Shell 2011: 7–9, plg. Putinaitė 2004: 291, 294–295). Gana įsigalėjusi nuomonė, kad Kantas Milkų laikė savo bičiuliu (plg. litewskim, wiele pisano o jego możliwym litewskim (a także szkockim, kurońskim, szwedzkim) pochodzeniu, poszukiwano więzi pokrewieństwa z niektórymi rodzinami Prus Litewskich, wśród nich także z rodziną Milkusa4. Jedna z prababek Kanta miała bowiem być Anną Mielcke (Meyer 1927: 122). Uważano, że właśnie wskutek pokrewieństwa, a nawet przyjaźni, powstała również przedmowa, jednak zarówno na temat litewskiego pochodzenia Kanta, jak i jego pokrewieństwa z Milkusem do dziś brakuje 3 12 lipca 1755 r. Kant obronił dysertację i został magistrem filozofii, docentem prywatnym oraz rozpoczął prowadzenie wykładów; w 1770 r. został profesorem logiki i metafizyki; zakończył prowadzenie wykładów 1796 m. (Malter 1990: 24–32). 4 Analitinę Kanto kilmės tyrimų apžvalgą žr. Putinaitė 2003: 389–396; Putinaitė 2004: 299–316. ONA ALEKNAVIČIENĖ 78 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV wiarygodnych danych. Milkus urodził się w Jurbarkas (niem. Georgenburg, okręg Wystruć) około 1733 r., immatrykulowany na Uniwersytecie w Królewcu 15 maja 1751 r.: „Mielcke, Christ. Theophil., Mehlkem. Boruss.“ (Erler 1911/1912: 440). Nie wiadomo, czy ukończył uniwersytet, ponieważ nie został księdzem. Do kościoła ewangelicko-luterańskiego w Piłkałach został wprowadzony na stanowisko kantora 11 lipca 1762 r. i pracował tam przez całe życie (Triškaitė 2019: 94). Kant utrzymywał kontakty z Jenischem. Ten pochodził ze Świętej Siekierki (niem. Heiligenbeil), immatrykulowany na uniwersytecie królewieckim 8 marca 1780 r.: „Jenisch Daniel, Heiligenbeil. Boruss.“ (Erler 1911/1912: 559), studiował teologię i filozofię, był studentem Kanta. Kant uważał go za jednego z trzech swoich najlepszych uczniów (Malter 1990: 158, 353). Po studiach (od 1786 roku) Jenisch mieszkał w Berlinie, był kaznodzieją kościołów Najświętszej Marii Panny i św. Mikołaja, profesorem Berlińskiej Akademii Sztuk oraz Uniwersytetu Berlińskiego. W Berlinie publicznie objaśniał znaczenie filozofii Kanta, korespondował z nim5, jednak byli to ludzie z różnych pokoleń. Jenisch jest najmłodszym spośród autorów przedmów. 2.1. Związki przedmowy Kanta z przedmowami Jenischa i Heilsberga W przedmowie Kanta nie ma cytowania wyróżnionego za pomocą jakichkolwiek środków (cudzysłowu, innej czcionki, wcięcia akapitowego), nie wymienia się żadnego z autorów przedmów, a zatem nie ma choćby nieco wyraźniej określonych granic między tekstem własnym a cudzym. Gdy myśli innej osoby, które stały się podstawą twierdzeń, nie są wyróżniane ani dokumentowane, celowe jest używanie nie pojęć cytat i cytowanie, lecz przejęcie i przejmowanie (o ich definicjach i typach przejęć zob. Aleknavičienė 2020: 158–161). Należy od razu powiedzieć, że w niektórych zdaniach Kanta znajdują się związki nie z twierdzeniami jednego autora, lecz kilku, dlatego wyniki analizy najlepiej przedstawić, porównując je łącznie (rozdz. 2.1–2.2)6. W przedmowie Kanta należy wyróżnić dwa typy przejęć: referencyjne7 i parafrazowe. Przejęcie referencyjne – znajdująca się w pierwszym zdaniu aluzja do innego tekstu lub minimas ankstesnis aprašas: „iſt aus obiger Beſchreibung deſſelben ʒu erſehen“. tekstów: Użyto formy liczby pojedynczej, dlatego pojawia się pytanie, o którą lub które z przedmów 5 Zob. rejestr listów: https://korpora.zim.uni-duisburg-essen.de/Kant/briefe/gesamt.html. 6 Kad analizė būtų aiškesnė, pirmiausia pateikiami į lietuvių kalbą išversti ir sunumeruoti lyginamos pratarmės teiginiai, o toliau cituojama originalo kalba. Vertimai atnaujinti, parengti remiantis Liucijos Citavičiūtės vertimais (Koženiauskienė 1990: 580–591). 7 Referentine pérėma čia laikomas šaltinio paminėjimas ir jo turinio referavimas. Artykuły / Articles 79 Kristijono Gotlybo Milkaus žodyno Littauisch-deutsches und Deutsch-littauisches Wörter-Buch (1800) prãtarmės: datavimas ir intertekstinės sąsajos chodziło, tj. z którymi mogą istnieć związki intertekstualne zarówno tutaj, jak i w dalszej części. (1) K 16r Z podanego wyżej opisu wynika, że rzeczywiście warto chronić swoistość charakteru Litwina pruskiego, a ponieważ najważniejszym środkiem jego kształtowania i zachowania jest język, to także jego czystość – zarówno podczas nauczania w szkole, jak i w kościele. K 16r Że pruski Litwin bardzo zasługuje na to, by zachować go w swoistości jego charakteru, a ponieważ język jest doskonałym środkiem kształtowania i podtrzymywania tegoż, także w czystości tego ostatniego, zarówno w nauczaniu szkolnym, jak i kaznodziejskim, wynika z powyższego jego opisu. Charakter Prusaka Litwina korzystnie opisali zarówno Jenisch, jak i Heilsberg, przy czym pierwszy uwypuklił raczej cechy moralne – przyjaźń, gościnność, niezależność, prawość (J 10v–11r), drugi zaś ceni te cechy, które są pożyteczne dla państwa: odwagę, wytrwałość, pracowitość, usłużność, lojalność, poczucie wspólnoty (H 13r–14v)8. Obaj podkreślili patriotyzm (J 10v; H 14r). Natomiast poglądy na zachowanie języka w przedmowach Jenischa i Heilsberga znacznie się różnią. Heilsberg twierdził, że nie jest wskazane wprowadzenie w Prusach języka niemieckiego jako wspólnego języka całego państwa. Chociaż był wysokim urzędnikiem – radcą Izby Wojny i Domen w Królewcu, uważał jednak, że nie przyniosłoby to państwu pożytku i że języka prowincji powinni uczyć się urzędnicy państwowi, a nie odwrotnie. Heilsberg argumentował następująco: gdyby Litwin utracił język, utraciłby również narodowość, ponieważ już dostrzegalny jest szkodliwy wpływ języka niemieckiego i niemieckich obyczajów na Litwinów mieszkających przy granicy lub w pobliżu miast (H 15r). Mówiąc współczesnymi terminami, oznaczałoby to utratę tożsamości narodowej. Ponadto, zdaniem Heilsberga, sami Litwini, gdyby język įsitikinę, kad išmainius kalbą, nukentėtų dorovė, todėl savo kalbą ir saugantys (H 14v). Jenischas, nors ir pabrėžė, kad lietuviai labai prisirišę prie savo kalbos, tačiau niemiecki stał się ważnym narzędziem rozszerzania oświaty i kultury, „nie mogliby sprzeciwiać się szlachetności takiego wprowadzenia języka niemieckiego”, jednak z powodu szczególnego lietuvių prisirišimo prie kalbos to padaryti esą neįmanoma (J 10r–10v). Negana to, Jenischas pranašavo lietuvių kalbai mirtį, kuri būdinga mažoms tautoms dėl šliejimosi prie didžiųjų (J 6v–7r). Tiesioginio teiginio, kad kalba yra svarbiausia charakterio formavimo ir išlaikymo priemonė, ankstesnėse pratarmėse nėra, tačiau pagrindo tokiai minčiai 8 Apie Kanto tautų charakterio suvokimą žr. Putinaitė 2005: 34–38. ONA ALEKNAVIČIENĖ 86 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV Jenisch, opisując język litewski, przyrównał go do języka małych i prowadzących zazwyczaj proste życie narodów11, któremu brakuje wystarczających środków do wyrażania pojęć naukowych: (7) J 7r Jak każdy język małego i prowadzącego zazwyczaj proste życie narodu, ma on niewiele takich słów i pojęć, które dla własnych potrzeb tworzą jedynie kultura i filozofia Por. także wskazane przez Jenischa cechy Litwinów, podobne do cech innych narodów prowadzących zazwyczaj proste i odizolowane życie („einfach= und ǁ abgeſondert=lebender Vlker“ J 10v). Takie charakterystyki ukazujące społeczne i kulturowe aspekty używania języka wiążą się z tymi obecnymi w przedmowie Milkausa, gdzie napisano, że po litewsku mówi „tylko prosty lud” („ſie blos von dem gemei=ǁnem Manne geſprochen wird“ M 2v), „prości miejscowi mieszkańcy” („von dem eingebornen ǁ gemeinen Manne geſprochen“ M 2r), „tylko prosty wiejski człowiek o swoistych obyczajach i tradycjach”, który nie jest nawet w stanie udzielić informacji o swoim języku: J 7r Wie jede Sprache eines kleinen und einfach leben=ǁden Volkes, iſt ſie arm an Worten und Begriffen, die ǁ nur Erʒeugniß und Bedrfniß der Cultur und Philoſophie ǁ ſind M 2v to samo tylko ǁ przez całkowicie różniącego się obyczajami i zwyczajami ǁ prostego wieśniaka, który nie potrafi należycie udzielić żadnych ǁ informacji o swoim języku, jest mówione. Jenisch podkreślił wartość przysłów i porzekadeł jako odzwierciedlenia odczuć, sposobu myślenia i systemu wartości narodu, kontynuując romantyczny mit Johanna Gottfrieda Herdera (1744–1803) o duchu narodu ucieleśnionym w języku i folklorze: (8) J 9v przysłowia i krótkie opowieści odznaczają się dowcipem, wnikliwością i życiową mądrością, jak to jest właściwe najlepszym utworom duchowym tego rodzaju. To łączy przedmowę Jenischa z przedmową Milkausa. Ze względu na bogactwo przysłów i powiedzeń szczególnie cenił rękopiśmienny słownik precentora z Trempów Jakuba Brodowskiego (Jacob Brodowsky, 1692–1744) Lexicon Germanico-Lithvanicvm et LithvanicoGermanicvm (przed 1744) (M 3r–3v), z którego rzeczywiście przejął wiele małych gatunków folkloru, zwłaszcza powiedzeń i przysłów. W nich, zdaniem Milkusa, najbardziej ujawnia się duch języka (M 3v–4r), a Jenisch przyrównuje je do najlepszych dzieł ducha (J 9v): 11 Prosty sposób życia należy rozumieć jako osiadły, rolniczy i ograniczony. Straipsniai / Articles 87 Kristijono Gotlybo Milkaus žodyno Littauisch-deutsches und Deutsch-littauisches Wörter-Buch (1800) prãtarmės: datavimas ir intertekstinės sąsajos J 9v Sprchwrter und kleinen Erʒhlungen ǁ aber haben das Geprge des Wiꜩes, des Beobachtungs=ǁgeiſtes und der Erfahrungsweisheit, wie es den beſten ǁ Geiſteserʒeugniſſen dieſer Art eigen ſeyn kann. M 3v–4r Moja najważniejsza troska zmierzała teraz ku temu, aby ǁ [...] dodać wiele litewskich ǁ przysłów, w których szczególnie ujawnia się geniusz języka. Zarówno Milkus, jak i Jenisch uważali język litewski za odpowiedni do tłumaczenia pieśni (por. M 5r–5v i J 7r). Wszystkie zapożyczenia Jenischa są pośrednie, implicytne, a myśli Milkusa zostały sparafrazowane i zintegrowane12. 2.4. Heilsbergo pratarmės sąsajos z przedmowami Milkusa i Jenischa Przedmowa Heilsberga została napisana mniej więcej siedem miesięcy później niż przedmowa Milkusa i sześć tygodni później niż przedmowa Jenischa, dlatego mógł się oprzeć na obu. Mimo to nie ma wyraźnych powiązań intertekstualnych z przedmową Milkusa, chyba że za takie uznać wskazanie tych wyższych warstw społecznych, które muszą znać język litewski, oraz stwierdzenie, że przy braku słowników i gramatyk dobre opanowanie języka jest rzekomo trudne: (9) H 15r Muszą nauczyć się języka, a z powodu braku dobrych gramatyk i słowników jest to bardzo trudne. Dlatego zarówno ich znajomość języka, jak i umiejętności mówienia są często dalekie od doskonałości. H 15r Ci muszą nauczyć się języka, co z powodu braku dobrych gramatyk i słowników jest dla nich ǁ bardzo utrudnione. Dlatego ich znajomość języka i biegłość w posługiwaniu się nim często pozostają bardzo niedoskonałe. M 2v Selbſt alſo um dies Mittel ʒu benuꜩen, berhaupt aber, ǁ um in krʒerer Ʒeit, einigermaaßen vollſtndig und rich=ǁtig dieſe Sprache ʒu faſſen, iſt ein Wrterbuch ſamt einer ǁ Grammatik ein unentbehrliches, und 12 Należy dodać, że Jenisch w przedmowie, opisując pokrewieństwo języka vollends in dem jeꜩi=ǁgen Ʒeitpunkt ußerſt dringendes Bedrfniß. litewskiego z językami słowiańskimi, greckim i innymi, opierał się zarówno na traktacie Filipa Ruigysa Betrachtung der Littauischen Sprache, in ihrem Ursprunge, Wesen und Eigenschaften (1745), jak i na innych źródłach. Niektóre zostały już wskazane (zob. Koženiauskienė 1990: 629–630, Sidabraitė 2020: 197–200), jednak ustalenie źródeł, na których się opierano, nadal wymaga specjalnych badań. ONA ALEKNAVIČIENĖ 88 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV Więcej powiązań można znaleźć z przedmową Jenischa: w niektórych twierdzeniach remiasi, o kitiems prieštarauja, bet nei vienu, nei kitu atveju nenurodo teiginių autoriaus, taigi intertekstinės sąsajos tik implicitinės. Jau minėta, kad Jenischas mažų tautų, jų papročių ir kalbos prisišliejimą prie vyraujančių vertino kaip savaiminį, atsirandantį „dėl kultūros pažangos“ (J 6v), t. y. kaip akultūraciją. Jis nebuvo linkęs prieštarauti ir vokiečių kalbos įvedimui Heilsberg w Prusach Litewskich (J 10r–10v) rozważał nawet korzyści dla kultury i oświaty, jednak „rozbroiło go” szczególne przywiązanie Litwinów do języka ojczystego, wskutek czego wydawało mu się to niemożliwe (J 9v–10v). Heilsberg również rozpoczął swoją przedmowę rozważaniami o możliwych korzyściach wspólnego języka kraju dla państwa, jednak szybko obrał inny kierunek: „zalety okazują się raczej pozorne niż rzeczywiste, a do jego osiągnięcia szybciej należy zniechęcać, niż zachęcać” (H 12r–12v). Rozważania te początkowo łączą obie przedmowy, jednak odmienne postrzeganie dalszego kierunku wyodrębnia ich autorów: Heilsbergowi wydaje się bardziej naturalne, aby urzędnicy państwowi uczyli się języka prowincji, a nie odwrotnie. Język litewski należy zachować dlatego, że wraz z utratą języka utracona zostałaby również tożsamość narodowa (H 14v–15r). Jednakże wpływ języka na moralność podkreślono w obu przedmowach (zob. rozdz. 2.1, analizę przykładu (1)). Heilsberg, podobnie jak Jenisch, opisuje charakter Litwina, tylko rozwija go jeszcze szerzej. Opisy różnią się, lecz istnieją powiązania między charakterystycznymi cechami: 1) w obu podkreśla się miłość do ojczyzny i języka ojczystego, poczucie wspólnoty, przyjacielskość, gościnność, szlachetność, powściągliwość, stałość, przesądność (H 13r–14v; J 10v–11v); 2) cnota kobiet (H 14r–14v; J 11r). Jednak Jenisch przypisał dumę narodową do wad (J 11r), natomiast Heilsberg uważał powściągliwość wobec innych narodów, zwłaszcza przybyszów z zagranicy, nie za wadę, lecz za siłę charakteru i stałość. Również w tym miejscu widoczne są elementy dyskusji: Heilsberg polemizuje, stwierdzając, że ci, którzy już wiedzą, iż naród ten doświadczył negatywnych skutków narzucanych przez przybyszów nowinek, ich zarozumiałych roszczeń i pogardy itd., łagodniej ocenią także taką jego powściągliwość (H 13v–14r). Heilsberg zwrócił uwagę na to, że cudzoziemcy pretendują do zajęcia litew...pat vių pamokslininkų ir mokytojų vietas. Jis paminėjo atvykstančius iš Silezijos, Pamario (Pomeranijos) ir apskritai vokiečius – jie turi išmokti lietuviškai, todėl reikia gerų mokomųjų priemonių: gramatikų ir žodynų (H 15r). Jenischas taip pisał również, że na Litwie Pruskiej służbę kościelną i pracę nauczycielską pełnią głównie Niemcy – Prusacy lub Ślązacy – i bardzo potrzebny jest im obszerny słownik języka litewskiego: (10) H 15r Właśnie dlatego miejsca litewskich kaznodziejów i nauczycieli starają się zajmować cudzoziemcy: Ślązacy, Pomorzanie, krótko mówiąc, Niemcy. Muszą nauczyć się języka, a z powodu braku dobrych gramatyk i słowników jest to bardzo trudne. Artykuły / Articles 89 Kristijono Gotlybo Milkaus žodyno Littauisch-deutsches und Deutsch-littauisches Wörter-Buch (1800) prãtarmės: datavimas ir intertekstinės sąsajos H 15r Właśnie dlatego są to przybysze, ǁ Ślązacy, Pomorzanie, ogólnie Niemcy, którzy starają się ǁ zakwalifikować na stanowiska litewskich kaznodziejów i nauczycieli. Ci muszą nauczyć się języka, co z powodu braku dobrych gramatyk i słowników jest dla nich ǁ bardzo utrudnione. J 10r Ponieważ zaś przeważnie są to Niemcy, np. Prusacy lub Ślązacy, ǁ którzy poświęcają się urzędom szkolnym i kościelnym na Litwie; przeto w szczególności dla nich ulepszony ǁ i kompletny słownik języka litewskiego ǁ będzie mile widzianym podarunkiem ſeyn Heilsberg podkreślił zaufanie, które zyskują nauczyciele i sędziowie, jeśli znają język litewski. Jenisch twierdził podobnie: przełożeni w żaden inny sposób nie mogą zdobyć zaufania Litwinów, jak tylko rozmawiając z nimi w ich języku: (11) H 15r Nie do wiary, jak wielkie zaufanie zyskuje nauczyciel i sędzia, jego nauczanie i rozkaz, jeżeli zna język narodu. H 15r Trudno uwierzyć, jak wiele zaufania nauczyciel i sędzia ǁ zyskuje dla siebie, swojej nauki i swoich rozkazów, gdy jest on jest biegły w języku ludu. J 10r ich przełożeni każdego rodzaju nie mogą w żaden pewny sposób zdobyć ich zaufania, jak tylko przez to, że w języku ich plemienia z nimi rozmawiać. Jenisch, opisując Litwinów pruskich, twierdził, że posiadają oni wszystkie zalety narodów żyjących skromnie i w izolacji oraz niewiele ich wad; do tych ostatnich zaliczał dumę narodową, skłonność do pijaństwa i zabobonność (tę ostatnią należy najprawdopodobniej rozumieć jako trwanie przy dawnej religii przedchrześcijańskiej). W usunięciu wad miało pomóc oświecenie: duma, pod wpływem idei oświeceniowych zachodnich sąsiadów, miała przerodzić się w powszechny szacunek dla człowieka, skłonność do pijaństwa, pod wpływem kultury, miała stopniowo zaniknąć, a przed zabobonnością i uprzedzeniami mieli uchronić wykształceni nauczyciele (J 10v–11v). Heilsberg odparł, że Litwin poveikio jau sparčiai žengiąs į priekį: szanuje religię, lecz nie jest jeszcze całkowicie wolny od zabobonów, jednak dzięki oświeceniu (12) H 13r i choć obecnie nie jest jeszcze całkowicie wolny od zabobonów, nie ulega wątpliwości, że coraz bardziej się oświeca. ONA ALEKNAVIČIENĖ 90 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV H 13r und wenn er ǁ gleich noch nicht ganʒ frey vom Aberglauben iſt: ſo kann ǁ man doch auch ihm nicht beſtreiten, daß er in der Auf=ǁklrung fortſchreitet. J 11v Aufgeklrte und gewiſſenhafte Iugend= und Volks=ǁlehrer endlich werden ihn vor aberglubiſchen Irrth=ǁmern und Vorurtheilen ʒu bewahren wiſſen. Jenisch, mówiąc o wszystkich językach w ogóle, w tym także o językach narodów niewykształconych, wyróżnił możliwość przekazywania dowcipu, wykazywania spostrzegawczości, zdolności oceniania i wnikliwości; dlatego dla uczonych materiału dostarczają swoista budowa każdego języka, słowotwórstwo, łączenie słów, wyrażenia i przysłowia (J 6r–6v). Ponadto podkreślił, że litewskie przysłowia i krótkie opowiadania odznaczają się dowcipem, wnikliwością i życiową mądrością (J 9v) (o związku twierdzeń Jenischa z twierdzeniami Milkusa zob. rozdz. 2.3, przykład (8)). Heilsberg, parafrazując twierdzenia Jenischa, przedstawił podobne myśli: w pierwszym przypadku dowcip, spostrzegawczość i zdolność oceniania potraktował jako przejawiające się w nadawaniu trafnych przezwisk, w drugim zaś przypisał małym formom folklorystycznym funkcję wychowawczą wobec młodzieży: (13) H 14v Odznaczają się dowcipem w ocenianiu innych oraz zdolnością oceniania trafnego; stąd te celne przezwiska, które wymyślają i które tak dokładnie opisują indywidualną, nieodłączną cechę charakteru. H 14v Ich bystrość umysłu w ocenianiu innych oraz trafność ich sądów wyróżniają się; stąd trafność przydomków, które nadają, i które oddają to, co indywidualne, wybijające się w charakterze tak właściwie oznaczyć. J 6r–6v W każdym języku, choćby był jeszcze tak surowy i niewykształcony, duch człowieka rozwija ogrom bystrości, zdolności obserwacji, siły sądzenia i przenikliwości [...] każdy język oferuje przez swoją swoistą budowę, przez słowotwórstwo, składnię, zwroty mowy i przysłowia bogaty materiał. (14) H 14v W samym języku jest mnóstwo pouczających aforyzmów, powiedzeń i znaczących przysłów. Za ich pomocą zaszczepiają w duszach młodzieży zalążki przyzwoitości i cnót narodowych. H 14v Die Sprache ſelbſt iſt reich an moraliſchen Kern= und ǁ Denkſprchen und bedeutenden Sprchwrtern. Durch ǁ dieſe pflanʒen ſie in die Seelen der Iugend, die Keime der ǁ Rechtſchaffenheit und ihrer Cnoty narodowe. Artykuły / Articles 91 Kristijono Gotlybo Milkaus žodyno Littauisch-deutsches und Deutsch-littauisches Wörter-Buch (1800) prãtarmės: datavimas ir intertekstinės sąsajos J 9v Sprchwrter und kleinen Erʒhlungen ǁ aber haben das Geprge des Wiꜩes, des Beobachtungs=ǁgeiſtes und der Erfahrungsweisheit, wie es den beſten ǁ Geiſteserʒeugniſſen dieſer Art eigen ſeyn kann. Jenischo pratarmė inspiravo ir Heilsbergo mintį apie lietuvių dainas, tik Heilsberg początkowo podkreślił zamiłowanie do śpiewania w ogóle, śpiewanie przed pracą i po jej zakończeniu, a następnie uzupełnił tę tezę o uczucia charakterystyczne dla pieśni o tematyce miłosnej: (15) H 14v Litwini lubią śpiewać. Śpiewają i radują się przed pracą i po jej zakończeniu, a ich pieśni (Daynos) tchną najdelikatniejszymi uczuciami miłości i przyjaźni. H 14v Litwini są miłośnikami śpiewu. ǁ Śpiewają i radują się przed pracą i po niej, a ich pieśni (Daynos) tchną najczulszymi uczuciami miłości i przyjaźni. J 9v Małe pieśni miłosne Litwina, zwane Dai=ǁnos, tchną naturalnością, serdecznością i ǁ delikatnością. Jenisch szczególnie przychylnie oceniał pieśni litewskie, wspomniał o nich w przedmowie, a także o niemieckim teoretyku literatury Gottholdzie Ephraimie Lessingu (1729–1781). W 1759 r. przedstawił je niemieckim literatom, publikując przekłady na język niemiecki dwóch pieśni zamieszczonych w traktacie Filipa Ruigysa Betrachtung der Littauischen Sprache, in ihrem Ursprunge, Wesen und Eigenschaften (1747). Przedmowy Heilsberga zostały ukształtowane podobnie jak przedmowy Jenischa i Kanta: poprzez parafrazowanie i integrowanie, a niektóre twierdzenia rozwinięto i skonkretyzowano. W przedmowie Heilsberga widoczne są elementy polemiki z Jenischem, zwłaszcza w kwestii przetrwania języka litewskiego i oceny charakteru narodu. WNIOSKI 1. Kolejność przedmów do słownika Kristijonasa Gotlybasa Milkiusa Littauisch-deutsches und Deutschlittauisches Wörter-Buch (1800), napisanych przez kantora i kompilatora Milkiusa (Wystruć), duchownego i filozofa Daniela Jenischa (Berlin), radcę Kamery Wojny i Domen w Królewcu, inspektora szkół Prus Wschodnich Christopha Friedricha Heilsberga (Królewiec) oraz filozofa Immanuela Kanta (Królewiec), odpowiada chronologii ich powstania. Na podstawie listu Milkiusa do Heilsberga z 11 kwietnia 1799 r. ustalono, że Milkius mógł napisać przedmowę za jego namową w kwietniu–maju 1799 r. ONA ALEKNAVIČIENĖ 92 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV Kadangi intertekstualumo analizė rodo, kad Kantas rėmėsi visomis trimis, todėl jo pratarmė datuotina po 1799 m. gruodžio 24 d. (po Heilsbergo pratarmės). 2. Milkaus pratarmė skirta ne tik žodynui, bet ir gramatikai Anfangs-Gründe einer Littauischen Sprach-Lehre (1800), Heilsbergas pamini abu veikalus, Jenisch poświęcił ją jedynie słownikowi jako dziełu o szczególnym znaczeniu, natomiast przedmowa Kanta „Nachſchrift eines Freundes” nie została powiązana z żadnym dziełem – pełni funkcję post scriptum i wysuwa myśl o znaczeniu czystości języka oraz konieczności jej zachowania. 3. Intertekstualne związki łączą przedmowę Jenischa z przedmową Milkusa, Heilsberga – z przedmowami Jenischa i Milkusa, a Kanta – z przedmowami mėmis. Pérėmos parafrazinės, implicitinės, išskyrus vieną referentinę Kanto Milkusa, Jenischa i Heilsberga na początku przedmowy. Przejścia sformułowano najczęściej poprzez łączenie twierdzeń kilku przedmów i zastosowanie rozszerzonej strategii – modyfikowanie oraz dodawanie dodatkowych informacji. 4. Ponieważ Heilsberg zainicjował przedmowę Milkusa, jedną napisał sam, był pośrednikiem między Milkusem a drukarniami, utrzymywał kontakty ze wszystkimi autorami i miał władzę, mógł więc zgromadzić wszystkie przedmowy, stworzyć warunki, aby ich autorzy opierali się na tekstach siebie nawzajem, i w ten sposób uformować aktualny dyskurs na temat używania języka litewskiego oraz wydawania książek szkolnych. 5. Główne twierdzenia mające powiązania w kilku przedmowach: swoistość charakteru Litwina pruskiego oraz język jako środek jego kształtowania i zachowania (Jenisch, Heilsberg, Kant); starożytność języka litewskiego i jego znaczenie dla nauki, zwłaszcza dla historii (Jenisch, Kant); izolacja terytorialna narodu i języka litewskiego (Milkus, Jenisch, Kant); związek języka i moralności (Jenisch, Heilsberg); rozszerzanie używania języka litewskiego (Milkus, Heilsberg, Kant); konieczność uczenia się języka przez pracujących w kraju nie-Litwinów (Milkus, Heilsbergas); możliwość zdobycia kantiems tarnautojams (Jenischas, Heilsbergas); žodyno ir gramatikos, kaip zaufania tylko po litewsku, znaczenie i wartość podręczników do nauki języka (Milkus, Jenischas, Heilsbergas); miłość Litwinów do własnego języka (Jenischas, Heilsbergas); szczerość i łagodność folkloru pieśniowego (Jenischas, Heilsbergas); wartość małych gatunków folkloru (Milkus, Jenischas, Heilsbergas); patriotyzm (Jenischas, Heilsbergas); duma narodowa sitikėjimas svetimtaučiais (Jenischas, Heilsbergas); lojalumas vyresnybei (Jenischas, Heilsbergas, Kantas); nie- (Heilsbergas, Kantas); dowcip, wnikliwość i umiejętność oceniania (Jenisch, Heilsberg); cnota kobiet (Jenisch, Heilsberg); galimybė įveikti jį švietimu (Jenischas, Heilsbergas). Straipsniai / Articles 93 Kristijono Gotlybo Milkaus žodyno Littauisch-deutsches und Deutsch-littauisches Wörter-Buch (1800) prãtarmės: datavimas ir intertekstinės sąsajos zabobonność i ŹRÓDŁA I LITERATURA Aleknavičienė Ona 2020: Anfangsgründe einer Littauischen Grammatick (1747) Povila Frydricha Ruigysa – piąta gramatyka języka litewskiego Prus Litewskich. – Aleknavičienė Ona, Blažienė Grasilda. Povilas Frydrichas Ruigys. Monografia, indeksy gramatyki, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 123–271. Bense Gertrud 2006: Mielcke, Kant und Königsberg. – Navicula litterarum Balticarum, hrsg. von St. Kessler, Ch. Schiller, Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 209–212. Bitinienė Audronė 2005: Styl naukowy i jego intertekstualność. – Człowiek i słowo 1, 68–72. Erler Georg 1911/1912: Die Matrikel und die Promotionsverzeichnisse der AlbertusUniversität zu Königsberg i. Pr. 2, Lipsk: Verlag von Duncker & Humblot. Gineitis Leonas 1990: Kristijonas Donelaitis i jego epoka, Wilno: Vaga. Girdzijauskas Juozas 1990: Kristijonas Gotlybas Milkus. – Kristijonas Gotlybas Milkus. Pilkainis. Poezja, proza, oprac. L. Citavičiūtė, J. Girdzijauskas, Wilno: Vaga, H – Heilsberg Christoph Friedrich 1799 5–34. [1800]: Trzecia przedmowa. – Mielcke Christian Gottlieb. Littauiſch=deutſches und Deutſch=littauiſches Wrter=Buch [...], Knigsberg: Im Druck und Verlag der Hartungſchen Hofbuchdruckerey, 1800, [12r–15v]. Heilsberg Christoph Friedrich 1795-11-07: List do Immanuela Kanta. Dostęp online: https://korpora.zim.uni-duisburg-essen.de/Kant/briefe/686.html [dostęp 2021-06-04]. Heilsberg Christoph Friedrich 1796-05-22: List do Immanuela Kanta. Dostęp ternete: internete: https://korpora.zim.uni-duisburg-essen.de/Kant/briefe/705.html [žiūrėta 2021-06-04]. Heilsberg Christoph Friedrich 1798-02-27: Brief an Immanuel Kant. Prieiga inhttps://korpora.zim.uni-duisburg-essen.de/Kant/briefe/800a.html [dostęp 2021-06-04]. Helbig Jörg 1996: Intertekstualność i jej oznaczanie. Badania nad systematyką i funkcją sygnalizowania intertekstualności, Heidelberg: Winter. Heinemann Wolfgang 1997: O ograniczeniu pojęcia intertekstualności z perspektywy lingwistyki tekstu. – Textbeziehungen. Lingwistyczne i literaturoznawcze przyczynki do intertekstualności, pod red. J. Kleina, U. Fixa, Tybinga: Stauffenburg Verlag, 21–37. ONA ALEKNAVIČIENĖ 94 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV J – Jenisch Daniel 1799 [1800]: Ʒweyte Vorrede. – Mielcke Christian Gottlieb. Litewsko-niemiecki i niemiecko-litewski słownik [...], Królewiec: drukiem i nakładem Hartungskiej Hofbuchdruckerey, 1800, [6r–11v]. Jenisch Daniel 1796: Filozoficzno-krytyczne porównanie i ocena czternastu starszych i nowszych języków Europy […], Berlin: u Friedricha Maurera. K – Kant Immanuel 1800: Posłowie przyjaciela. – Mielcke Christian Gottlieb. Litewsko-niemiecki i niemiecko-litewski słownik [...], Królewiec: drukiem i nakładem Hartungskiej Hofbuchdruckerey, 1800, [16r–16v]. Kant Immanuel 2008: Anthropology, History and Education, red. by G. Zöller, R. Louden, Cambridge et al. : Cambridge University Press. Kern Udo 2007: Albowiem byłem człowiekiem. Wprowadzenie do życia i dzieła Immanuela Kanta. – Kern Udo (red.). Was ist und was sein soll. Natura i wolność u Immanuela Kanta, Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 43–92. Koženiauskienė Regina 1990: Przemowy i dedykacje XVI–XVIII wieku, Wilno: Mokslas. Koženiauskienė Regina 2003: Intertekstualność: referencja, pozorny dialog i inne formy wyrazu stylistycznego. – Język litewski 1, 1–10. M – Mielcke Christian Gottlieb 1800: Pierwsza przedmowa. – Mielcke Christian Gottlieb. Słownik litewsko-niemiecki i niemiecko-litewski [...], Królewiec: Drukiem i nakładem Hartungskiej Drukarni Nadwornej, 1800, [2r–5v]. Malter Rudof, red. 1990: Immanuel Kant w mowie i rozmowie, Hamburg: Felix Meiner Verlag. Meyer William 1927: Prababka Kanta Anna Mielcke. – Altpreußische Geschlechter kunde 1, 121–122. Melnikova Irina 2003: Intertekstualność: teoria i praktyka, Wilno: wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Mielcke Christian Gottlieb 1799-04-11: List do Christopha Friedricha Heilsberga. GStA PK: XX. HA, Rep. 5, Titel 22, Nr. 13, 12r; opublikowano: Triškaitė, Sidabraitė 2019, 226–229. Mielcke Christian Gottlieb 1800: Littauiſch=deutſches und Deutſch=littauiſches Wrter=Buch [...], Knigsberg: Im Druck und Verlag der Hartungſchen Hofbuchdruckerey. Petrauskaitė Rūta, Šinkūnienė Jolanta 2015: Jeszcze raz o intertekstualności. Co mówi on o tekście naukowym? – Językoznawstwo 67, 67–85. Straipsniai / Articles 95 Kristijono Gotlybo Milkaus žodyno Littauisch-deutsches und Deutsch-littauisches Wörter-Buch (1800) prãtarmės: datavimas ir intertekstinės sąsajos Putinaitė Nerija 2004: Ostatnia rewolucja rozumu. Studium filozofii praktycznej Kanta, Vilnius: Aidai. Putinaitė Nerija 2005: Kantas ir Donelaitis apie lietuvio charakterį. – Naujasis židinys-Aidai 1–2, 34–40. Prieiga internete: https://nzidinys.lt/wp-content/uploads/2018/12/NZ-2005-nr-1-2.pdf [dostęp 2021-06-03]. Putinaitė Nerija 2003: Kanta (nie)litewski. – Naujasis židinys-Aidai 7–8, 389–396. Dostęp online: https://nzidinys.lt/wp-content/uploads/2018/12/NZ-2003-nr-7-8. pdf [dostęp 2021-06-04]. Rickevičiūtė Kristina 1968: Pogląd I. Kanta na język i kulturę litewską. – Problemos 1, 56–65. Shell Susan 2011: ‘Nachschrift eines Freundes’: Kant o języku, przyjaźni i koncepcji narodu. – Kantian Review. Cambridge University Press. Dostęp online: https://vdocuments.mx/nachschrift-eines-freundes-kants-postscript-of-a-friend. html [dostęp 2021-05-06]. Sidabraitė Žavinta 2006: Kristijonas Gotlybas Milkus. Życie i działalność literacka, Wilno: Instytut Literatury Litewskiej i Folklorystyki. Sidabraitė Žavinta 2020: Przedmowa Immanuela Kanta w słowniku Christiana Gottlieba Mielke’ego (1800). – Res Humanitariae 28, 192–208. Dostęp online: https://e-journals. ku.lt/journal/RH/article/2240/info [dostęp 2021-06-06]. Triškaitė Birutė 2019: Rodzina Milków w XVII–XVIII-wiecznej Litwie Pruskiej: rekonstrukcja genealogii. – Archivum Lithuanicum 21, 73–216. Dostęp online: https:// etalpykla.lituanistikadb.lt/object/LT-LDB-0001:J.04~2019~1602792393041 /J.04~2019~1602792393041.pdf [dostęp 2021-05-06]. Triškaitė Birutė, Sidabraitė Žavinta, oprac., 2019: Odsłony osiemnastowiecznego ruchu lituanistycznego w Prusach 2. Dokumentalne dziedzictwo rodziny Milków = Die Hintergründe der lituanistischen Bewegung im 18. Jahrhundert in Preußen 2. Dokumentalne dziedzictwo rodziny Mielcke, Wilno: Instytut Literatury i Folkloru Litewskiego. Zinkevičius Zigmas 1990: Historia języka litewskiego 4. Język litewski w XVIII–XIX w., Wilno: Mokslas.