Kirčiavimo skyrius 1737 metų lietuvių kalbos gramatikoje

Straipsniai / Articles 57 MINDAUGAS STROCKIS Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań naukowych: prozodia starożytnego języka greckiego i łacińskiego, akcentuacja języka litewskiego, bazy danych leksykograficznych. DOI: doi.org/10.35321/all85-03 ROZDZIAŁ O AKCENTOWANIU W 1737 ROKU LITEWSKIEJ GRAMATYCE JĘZYKA Rozdział o akcentuacji w dziele z 1737 roku Gramatyka litewska ADNOTACJA Wydana w 1737 roku gramatyka języka litewskiego nieznanego autora Universitas Linguarum Lituaniae jest najwcześniejszym znanym źródłem, w którym poprawnie opisano i oznaczono akcenty języka litewskiego. Niemniej jednak opisy akcentów przedstawione w tej gramatyce bywają trudne do zrozumienia dla współczesnego czytelnika z powodu nietypowej łacińskiej terminologii XVIII wieku; dosłowne tłumaczenie niewiele tu pomaga. Po wyjaśnieniu ówczesnej terminologii okazuje się, że wszystko, co zostało tam poświadczone na temat akcentów języka litewskiego, całkowicie odpowiada temu, co wiadomo o nich obecnie. SŁOWA KLUCZOWE: akcentuacja, akcenty, 1737, Universitas Linguarum Lituaniae, ilość sylaby, język łaciński, tłumaczenie. ADNOTACJA Gramatyka języka litewskiego, napisana po łacinie i opublikowana w 1737 roku w Wilnie bez nazwiska autora pod tytułem Universitas Linguarum Lituaniae, jest najwcześniejszym znanym dziełem, które poprawnie opisuje tony sylabowe języka litewskiego. Jednak opis tonów sylabowych w tej gramatyce nie zawsze jest łatwy do zrozumienia dla współczesnego czytelnika ze względu na jej nietypową terminologię z XVIII wieku. Po rozwikłaniu tej kwestii staje się oczywiste, że wszystko, co gramatyka poświadcza na temat tonów sylabowych języka litewskiego, jest w pełni zgodne z tym, co wiemy obecnie o ich wymowie. SŁOWA KLUCZOWE: akcentuacja, intonacje sylabiczne, 1737, Universitas Linguarum Lituaniae, ilość sylaby, łacina, tłumaczenie. MINDAUGAS STROCKIS 58 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV Napisana po łacinie przez nieznanego autora i wydana w 1737 roku w Wilnie gramatyka języka litewskiego, zwana Universitas Linguarum Lituaniae (dosłownie „całość języków litewskich”, co oznacza „uniwersalną formę języka litewskiego” lub „powszechnie zrozumiały na Litwie dialekt”), wyróżnia się tym, że po raz pierwszy w historii lituanistyki dokładnie opisano w niej i oznaczono akcenty toniczne języka dėlto jos skyriuje, aprašančiame kirtį ir priegaides, yra ir neaiškumų; kai kurie iš litewskiego. Wszystkie one wynikają z niedokładnego tłumaczenia wydanego w 1981 roku, a niektóre brzmią niejasno również w łacińskim tekście oryginalnym. Celem niniejszego artykułu jest jak najdokładniejsze przetłumaczenie opisu akcentów tonicznych języka litewskiego oraz wyjaśnienie myśli autora kryjącej się za nietypową dla naszych czasów terminologią. W tym celu właściwą metodą byłoby ustalenie znaczenia terminów z XVIII wieku poprzez przeanalizowanie przypadków ich użycia w innych dziełach z tego okresu, gdzie znaczenie terminów wyjaśni się z kontekstu. Cały opis akcentów tonicznych języka litewskiego w gramatyce Universitas znajduje się na nienumerowanej stronie 4, w rozdziale 3 podzielonym na podrozdziały od 1 do 5, a w całym tekście gramatyki akcenty oznaczono we wszystkich słowach (z nielicznymi wyjątkami wynikającymi z błędów drukarskich). Do oznaczania używa się następujących znaków: 1) ostatnia krótka sylaba wyrazu oznaczana jest znakiem lewostronnym (grawisem), tak jak obecnie; 2) samogłoski z akcentem opadającym oznaczane są łamanym cyrkumfleksem (â, ê itd.; znak ten jest obecnie używany przez lituanistów w innym celu i gdy zachodzi potrzeba jego nazwania, określa się go mianem „daszku”); 3) samogłoski i dwugłoski z akcentem rosnącym oznaczane są literą kroju prostego (litera antiqua), wstawioną do słowa wydrukowanego kursywą. Istnieje duże prawdopodobieństwo, że w oryginalnym rękopisie intonacja opadająca była oznaczona znakiem prawoskrętnym (akutem), natomiast metoda liter antykwowych została zastosowana w drukarni z powodu trudności technicznych, a mianowicie braku wystarczającej liczby czcionek z akcentami ostrymi; widać to zarówno po błędach drukarskich zdradzających stan rękopisu, jak i po tym, że raczej mało kto podjąłby się wpisania w rękopisie jednej litery innym charakterem pisma (Strockis 2007: 107). 4) Dyftongi o intonacji opadającej, znajdujące się w sylabie innej niż ostatnia sylaba wyrazu, oznacza się takim samym znakiem gravis, jak samogłoski krótkie znajdujące się na końcu wyrazu. Istnieje możliwość, choć niezbyt duża, że w oryginalnym rękopisie dla dyftongów o intonacji opadającej używano łacińskiego znaku tyldy (ũ itd.; Strockis 2007: 108), identycznego z greckim cyrkumfleksem, stosowanym również we współczesnym oznaczaniu intonacji od czasów Kuršaitisa, a gdy ówczesnej drukarni zabrakło jego czcionek, ponownie użyto znaku gravis. 5) Jeśli samogłoska krótka występuje w sylabie innej niż ostatnia sylaba wyrazu, zwykle pozostawia się ją bez znaku akcentu; w rozdziale dotyczącym akcentowania nie zostało to omówione, ale por. odmianę imiesłowu bùvęs na 27. (jak wspomniano, Artykuły / Articles 59 Kirčiavimo skyrius 1737 metų lietuvių kalbos gramatikoje nienumerowanej) stronie: Buwias, Buwuſio, Buwuſiam, Buwuſi itd. Jeśli w ostatniej dą àrdziàw (ardžiaũ). Kad autorius turėjo derintis prie spaustuvės netobulumo, sylabie wyrazu występuje dyftong o intonacji opadającej, pozostawia się go albo bez znaku akcentu, albo oznacza grave, jednak w krótkim tekście gramatycznym takich wyrazów nie ma wiele, a błędy drukarskie również utrudniają próbę zrozumienia intencji autora, por. na stronie 49 ardaw (ardaũ), ardiey, lecz żinàw w sąsiednich wierszach; także i widoczny obok błąd drukarski można wyjaśnić tym, że drukarnia nie miała liter į i ų (tym bardziej akcentowanych), toteż na przykład wyraz pažįsta trzeba było zapisać jako pażinſta (z literą czcionki prostej zamiast znaku akutu oraz z literą n zamiast nosówki) i dodać uwagę: Notandũ quòd non proferatur hic in ſed i cancellatũ „należy zauważyć, że tutaj nie powinno się wymawiać in, lecz skreślone i“1. Stąd można całkiem zasadnie przypuszczać, że w pierwotnym rękopisie autora znajdowało się akcentowane ą nosowe, a samogłoski nosowe w tamtych czasach ręcznie zapisywano jeszcze staroświecko, tj. jako przekreślone litery, choć czcionką antykwową drukowano je już w obecnej postaci. Oczywiste jest, że gramatyka Universitas była przeznaczona dla studentów, których językiem ojczystym był polski, studiujących na ówczesnym Uniwersytecie Wileńskim (Eigminas 1981: 20) i zamierzających zostać księżmi w litewskich parafiach. Wynika to z tego, że choć tekst gramatyki został napisany po łacinie, litewskie słowa przetłumaczono w niej nie na łacinę, lecz na język polski. A zatem można oczekiwać, że również opisy gramatyczne, w tym opis intonacji języka litewskiego, będą dostosowane do polskich studentów. Ponadto po przeanalizowaniu rozdziału o intonacji nie będzie wątpliwości, że autor Universitas sam nauczał języka litewskiego, ponieważ niektóre zdania mógł napisać tylko ktoś, kto sam słyszał błędy studentów. Warto zatem przyjrzeć się tekstowi na stronie 4, objaśniającemu intonację języka litewskiego. Accentus eſt multiplex, ſumma autem ejus obſervandi neceſſitas, quia contra accentum loquens ferè non intelligitur, (ut patebit ex praxi) quare licet non poſſunt omnes dictiones in hoc libello compingi, tamen ſaltem super his quæ ponuntur adjungentur notæ; i rzeczywiście. „Akcent jest różnego rodzaju i konieczność przestrzegania go jest największa, ponieważ mówiący niezgodnie z akcentami pozostaje niemal niezrozumiały, jak okaże się to w praktyce; dlatego, chociaż nie jest możliwe pomieszczenie w tej książeczce wszystkich słów, to przynajmniej w tych, które są podawane, będą dodawane [akcentowe] znaki. To jest: …“ W tym tekście całkiem wyraźnie widać jakby dyskusję z gramatyką Kleina wydaną 84 lata wcześniej. W gramatyce Kleina o oznaczaniu akcentu powiedziano następująco: 1 W wydaniu z 1981 r. przetłumaczono, interpretując, „i przez nos” (ULL 1981: 105). Taka interpretacja jest oczywiście całkowicie poprawna, chociaż nie odzwierciedla sformułowania oryginału. Polscy studenci uczący się języka litewskiego z tej książki oczywiście dzięki literom ą i ę swojego języka ojczystego musieli doskonale wiedzieć, jak wymawia się litery „przekreślone”. MINDAUGAS STROCKIS 60 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV Accentus triplex eſt, ut apud Græcos: Acut[us], Gravis, & Circumflexus; które jednak nie zawsze są umieszczane na wyrazach, chyba że niekiedy dla rozróżnienia i przejrzystości. (PLKG 1957: 115; 21 strona wydania oryginalnego). „Akcent jest trojakiego rodzaju, jak u Greków: akut, grawis i cyrkumfleks; one [te znakiKleino, lai] vis dėlto ne visada dedami žodžiuose, o tik kartais, dėl atskyrimo ir aiškumo.“ Universitas autora za jego życia gramatyka Kleina była wydana już dawno, daleko, a ponadto w środowisku luterańskim, podczas gdy autor Universitas wykładał na katolickim Uniwersytecie Wileńskim. Dlatego raczej wątpliwe, czy mógł jej oficjalnie używać jako pomocy dydaktycznej (zanim napisał własną); mimo to te zdania o oznaczaniu akcentu niemal nie pozostawiają wątpliwości, że autor Universitas czytał gramatykę Kleina i przemyślał jej braki. Klein mówi, że „akcent jest trojakiego rodzaju, jak u Greków”, mając na myśli trzy znaki akcentu: akut, grawis i (łamany) cyrkumfleks, których używał nie tak, jak używa się ich obecnie, lecz jako eksplikatywnych znaków diakrytycznych, według wzoru XVI–XVIII-wiecznej pisowni łacińskiej objaśniających formę gramatyczną wyrazu (Strockis 2007: 44–105). Taki system, rzecz jasna, byłoby trudno stosować do celów dydaktycznych: jeżeli, jak to zwykle bywa w pisowni Kleina, cyrkumfleks w kształcie daszka stawia się w końcówce dopełniacza, zarówno akcentowanej, jak i nieakcentowanej (na przykład zarówno garbês, jak i motês), skąd polski student miałby wiedzieć, że w jednym wyrazie taką końcówkę należy akcentować, a w innym nie? Dyskusja z Kleinem jest tu oczywista: Klein mówi, że akcent jest „trojakiego rodzaju”; Autor Universitas odpowiada, że akcent jest różnego rodzaju (mając na myśli co najmniej 4 warianty fonetyczne); Klein mówi, że znaki akcentu zaznacza się nie wszędzie, lecz tylko w niektórych miejscach („discriminis gratia”, t. y. zazwyczaj tam, gdzie są one przydatne do odróżniania form homograficznych, jak w ówczesnej pisowni łacińskiej); Autor Universitas odpowiada, że znaki akcentu zapisuje się wszędzie, ponieważ bez nich uczący się nie będzie mógł poprawnie akcentować litewskich wyrazów, a języka osoby akcentującej niepoprawnie niemal nie sposób zrozumieć. Dalej, na 4. stronie Universitas, mowa jest o poszczególnych znakach akcentu. 1. gravis acentus in ultimis ſyllabis poſitus notat eas ſingulari brevitate pronunciandas v[erbi] g[ratia] awìs. Znak gravis, umieszczony w ostatnich sylabach, oznacza, że należy je wymawiać ze szczególną krótkością, na przykład avs. W języku polskim iloczas samogłose zanikł na przełomie XV i XVI wieku (DługoszKurczabowa 2006: 134); a zatem studentowi polskiemu z XVIII wieku, podobnie jak współczesnemu, trzeba wyjaśnić szczególną (z punktu widzenia języka polskiego) krótkość litewskich samogłosek Artykuły / Articles 61 Kirčiavimo skyrius 1737 metų lietuvių kalbos gramatikoje krótkich. Wypowiedziane z polskim akcentem takie słowo jak avs mogłoby zabrzmieć Litwinowi jak słowo pozbawione sensu, coś podobnego do „avỹs“. 2. Accentus circumflexus notat ſyllabam longam pronunciandam quaſi duplicando vocalem v[erbi] g[ratia] Pônás [błąd drukarski; powinno być Pônas]. Akcent [czyli znak akcentu] cyrkumfleksowy [łamany] oznacza długą sylabę, wymawianą jakby przez podwojenie samogłoski, na przykład põnas. Akut w zakończeniu -ás, sądząc po wszystkim, jest błędem drukarskim. Samogłoskę o którego języka należy podwoić, wymawiając litewskie tvirtagalis õ? Oczywiście polskiego; Rodowity Polak z XVIII wieku, chcąc wymówić po litewsku słowo põnas, powinien wymawiać je jak podwójne polskie o, jak gdyby polskimi głoskami mówił [poˈonas]. Można przypuszczać, że wymawiając to podwójne o, należałoby akcentować drugie z nich i w ten sposób otrzymałoby się akceptowalną imitację litewskiego akcentu tvirtagalė2. 3. Litera antiqua inter curſiva poſita notat ſyllabam longam quidem, ſed diverſæ longitudinis à circumflexa, & cum attenuatione quadam vocis efferendam: v[erbi] g[ratia] ſiena ſciana. Wienas jeden. „Litera antykwowa [tj. pionowego kroju], wstawiona między kursywne [litery], oznacza również długą sylabę, lecz o innej długości niż cyrkumfleksowa, i wymawianą z pewnym osłabieniem głosu, na przykład sena, venas. 2 Można porównać zapisane przez Kuršaitisa ponad sto lat później zestawienie litewskiej i polskiej samogłoski o: „Należy podkreślić, że języki słowiańskie […] nie mają długiego zamkniętego o. W językach rosyjskim i polskim samogłoskę tę bez wyjątku wymawia się krótko i otwarcie. Wymówienie jej jako zamkniętej jest dla Słowian niemal niemożliwe. Jeśli komuś z wielkim trudem uda się ją przeciągnąć, i tak pozostaje podobna do pół-a. (Kuršaitis 2013: 54, § 50; przekład Alfonsa Tekoriusa). Tekst oryginalny: „Es ist bemerkenswerth, dass das Slavische […] kein langes, geschlossenes o hat. W języku rosyjskim i polskim samogłoskę tę wymawia się bez wyjątku wyłącznie krótko i otwarcie. Wymówienie jej w sposób zamknięty jest dla Słowianina niemal niemożliwe. Bo nawet jeśli w jej wymowie z trudem osiągnie pewne przedłużenie, to mimo wszystko pozostaje ona podobna do połówki a.“ (Kurschat 1876: 18, § 50). Oczywiście, zapisano to ponad sto lat później i porównano z dialektami Małej Litwy; niestety, nie mamy podobnego świadectwa z XVIII wieku dotyczącego dialektów Wielkiej Litwy; mimo to również to świadectwo Kuršaitisa pomaga wyrobić sobie obraz różnicy między samogłoską o w językach litewskim i polskim w dawniejszych czasach. MINDAUGAS STROCKIS 62 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV Wyrażenie „z pewnym [lub „jakimś“] osłabieniem głosu“ (attenuatione)3 można rozumieć tak, że przy wymawianiu akcentu inicjalnego głos powinien niejako osłabnąć ku końcowi sylaby. Łacińskie słowa z pewnością nie oznaczają, że ów akcent wymawia się „słabszym głosem“, jak przetłumaczono w wydaniu z 1981 roku (ULL 1981: 61). 4. Akcent ciężki nie na ostatniej sylabie oznacza także długą [sylabę], lecz o odmiennej długości od obu poprzednich i wymawianą twardziej, na przykład kàłba. Akcent ciężki [znak akcentu] nie na ostatniej sylabie oznacza także długą [sylabę], lecz o odmiennej długości od obu poprzednich i wymawianą twardziej, na przykład kaba. Co oznacza tutaj słowo „twardziej” (durius)? Z pewnością nie oznacza to „wymawianą mocniej”, jak przetłumaczono w wydaniu z 1981 roku (ULL 1981: 62). Przymiotnik durus w języku łacińskim oznacza „twardy, mocny, szorstki”, a nie „silny, gwałtowny”. Co autor Universitas chciał przez to powiedzieć polskim studentom? W gramatyce polskiej mówi się o spółgłoskach twardych i miękkich, podobnie jak w języku litewskim. Już w XVII wieku w gramatykach języka polskiego pisanych po łacinie używano słów durus („twardy”) i mollis („miękki”), podobnie jak obecnie. Na przykład w gramatyce Volkmara Compendium linguæ Polonicæ (Volkmar 1640: 7–8) stwierdza się, że takie spółgłoski języka polskiego jak ź „odznaczają się miękkością” (excedunt in mollitie), natomiast takie jak ż odznaczają się „twardością” (duritie). Również w gramatyce Woyny z 1690 roku Compendiosa linguae Polonicae institutio napisano, że spółgłoska ł (która wówczas, jak można wnioskować z opisu, była jeszcze wymawiana jako [ɫ], a nie [w], jak obecnie) jest wymawiana „twardo” (dure) (Zwoliński 1952: 396). A zatem w XVIII wieku, kiedy została napisana gramatyka Universitas, taki termin był już znany w polskiej nauce o języku. Tak więc, pisząc po łacinie durius, miano tu na myśli polskie słowo „twardziej”, „bardziej twardo”. Niemniej jednak tak zwykło się mówić o spółgłoskach; co oznacza takie wyrażenie w odniesieniu do samogłoski (lub dyftongu)? Przynajmniej we współczesnym języku polskim samogłoski znajdujące się między dwiema miękkimi spółgłoskami ulegają przesunięciu ku przodowi (Ostaszewska, Tambor 2000: 52–53), na przykład [a] staje się [æ] (w wymienionej książce stosowana jest transkrypcja [ä]). W języku kalbos balsis i kai kada vadinamas „minkštu balsiu“ (samogłoska miękka), nors mówionym polskie nie jest to również oficjalny termin polskiego językoznawstwa (PJ 2006). Nie ma podstaw, by sądzić, że sytuacja w XVIII wieku miała być zasadniczo inna; a zatem relacja między tym, co w języku polskim można nazwać „twardą” samogłoską, a tym, co zostałoby nazwane 3 Można tu jeszcze wspomnieć, że w słowniku Sirvydasa z 1642 r. attenuatio tłumaczy się jako „numažinimas” (SD: 457) i „nulaibinimas” (SD: 493). Artykuły / Articles 63 Kirčiavimo skyrius 1737 metų lietuvių kalbos gramatikoje „miękką” samogłoską, jest taka jak między [a] a [æ] albo, na przykład, między polskim y [ɨ ~ ɘ] a i [i]. A zatem wyrażenie, że sylaba z akcentem opadającym w takim wyrazie jak kaba jest wymawiana „twardziej”, powinno oznaczać, że samogłoska a staje się tu bardziej tylna. Z tego można wnioskować, że autor miał na myśli wymowę nie [ˈkaɫːba], lecz coś podobnego do [ˈkɐɫːba] (w uproszczonej transkrypcji i bez oznaczania akcentów tonicznych). Nie jest to sprzeczne z identyfikacją dialektu autora Universitas, przedstawioną w ULL 1981: 23–384. 5. Si 1ma ſyllaba habet accentum quemcùnq[ue] reliquæ breves ſunt. Dosłownie wydaje się, że zdanie to mówi: „Jeśli pierwsza sylaba [wyrazu] ma jakikolwiek akcent [którykolwiek z wymienionych znaków akcentu], to pozostałe są krótkie”. W wydaniu z 1981 r. przetłumaczono to właśnie w ten sposób (ULL 1981: 62). To zdanie najtrudniej zrozumieć ze wszystkich w opisie akcentu Universitas. Autor Universitas nigdzie indziej nie mówi o długości sylab nieakcentowanych; Długość jest omawiana wyłącznie jako cecha akcentu i intonacji. Nigdzie w tekście Universitas nie ma żadnych instrukcji, jak ustalić długość sylaby nieakcentowanej. Ponadto to uogólnienie oczywiście nie jest prawdziwe: w języku litewskim długość sylaby nie zależy od miejsca akcentu. Nawet gdyby, hipotetycznie, było ono prawdziwe, powstałoby pytanie, po co potrzebne było takie uogólnienie, skoro nie wspomniano o innych przypadkach (na przykład jaka byłaby długość sylab nieakcentowanych, gdyby akcentowana była nie pierwsza, lecz któraś inna sylaba wyrazu?). Dlatego powstaje podejrzenie, że nie chodzi tu o długość sylaby w rozumieniu współczesnym. Syllaba brevis oznacza tu „sylabę nieakcentowaną”. Jak powszechnie wiadomo, miejsce akcentu w klasycznej łacinie automatycznie zależy od iloczasu sylab: jeśli przedostatnia sylaba wyrazu jest długa, pada na nią również akcent; jeśli przedostatnia sylaba jest krótka, akcentowana jest znajdująca się przed nią, tj. trzecia sylaba od końca. W naszych czasach w podręcznikach języka łacińskiego najczęściej oznacza się długość wszystkich samogłosek, ale w podręcznikach z wcześniejszych czasów można spotkać praktykę, gdy znakiem długości oznaczano tylko przedostatnią sylabę i w ten sposób znak długości de facto stawał się znakiem akcentu (na przykład legĕre, ale habēre). W ten sposób słowa „sylaba krótka” stają się wygodnym sposobem powiedzenia po łacinie 4 Tu można jeszcze porównać pisownię dyftongu -ai z intonacją opadającą jako -ey w heksametrze z 1589 roku (transkrybowany tekst i analizę wersyfikacyjną zob. Brender 1933: 35–45), na przykład tey (ta), Sismundey (wołacz; skrót imienia Sigismundai „Żygimanty” według przykładu łacińskiej formy poetyckiej, ze względu na licentia poetica; zgodnie ze schematem heksametru ta końcówka miała ikt, tj. podczas deklamacji była tiesa, ten pat keliomis eilutėmis žemiau rašoma ir skaytykte su -ay-. Toks rašybos svyravimas atakcentowana); ukazuje wymowę nieakcentowanego dyftongu ai z intonacją opadającą nie jako [aɪ], lecz być może jako [ɐɪ], [ʌɪ], a nawet [əɪ]. MINDAUGAS STROCKIS 64 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV „sylaba nieakcentowana”. Prawdę mówiąc, w XVIII wieku trudno było znaleźć inny sposób, by powiedzieć to jasno. Starożytni filologowie rzymscy nazywali nieakcentowaną sylabę syllaba gravis („sylaba ciężka”, Strockis 2007: 34, 81, 118 przyp.), dosłownie tłumacząc grecki termin συλλαβὴ βαρεῖα (Strockis 2007: 19), ale w czasach nowożytnych, gdy znaczenie terminu „gravis” zmieniło się na znane nam obecnie, takie wyrażenie zabrzmiałoby absurdalnie: próba powiedzenia „si prima syllaba habet accentum quemcumque (e. g. gravem), reliquae graves sunt” oznaczałaby „jeśli pierwsza sylaba ma jakikolwiek akcent (na przykład gravis), pozostałe mają gravis”. W czasach renesansu używano także innych powiedzeń, na przykład gramatyk Petrus Ramus pisał w 1559 roku gravi syllaba deprimitur (Strockis 2007: 76), co dosłownie oznaczało „sylaba oznaczona [znakiem] gravis jest przygniatana [tj. nieakcentowana]” (zgodnie z nauką filologów antycznych; później, jak wspomniano, znaczenie znaku gravis zmieniło się na znane nam współcześnie, Strockis 2007: 31). Mimo to i to nie byłoby dla studentów XVIII wieku zbyt jasnym ani utartym powiedzeniem. O tym, że „sylaba krótka” i „sylaba nieakcentowana” w XVIII wieku oznaczały to samo, zwłaszcza w Polsce, świadczy stare powiedzenie Nos Poloni non curamus quantitatem syllabarum „my, Polacy, nie troszczymy się o ilość sylab”, tj. mówiąc po łacinie, nie troszczymy się o miejsce akcentu. Dla komizmu należy je wypowiedzieć z błędnym akcentowaniem każdego możliwego słowa: Nos Póloni non cúramus quantítatem syllábarum. W literaturze można znaleźć wzmiankę, że powiedzenie to powstało w XVIII wieku, lecz Knie 1887: 661 śledzi jego pochodzenie aż do wydanego w 1591 roku dzieła, w którym opublikowano nawet dystych elegijny z absurdalnie nieprawidłowymi iloczasami sylab, a więc także z iktami dystychu elegijnego parodiującymi polski akcent: Gērmănŭs ēt Pŏlŏnūs īntēr sē cērtăbănt ōlīm, Quāntĭtătēm cūrō nōn ĕgŏ sȳllăbărūm… („Niemiec i Polak spierali się kiedyś między sobą: O ilość sylab ja się nie troszczę…“) W tym samym miejscu cytowane jest także wspomniane powiedzenie, w którym błędnie akcentowane i nieakcentowane sylaby zaznaczono wszędzie, gdzie to możliwe, znakami długości i krótkości: Nos Pōlŏni non cūrămus quantītătem syllābărum. Podobną historię opowiada także von Gotschall 1884, 354, gdzie napisano, tyniško kirčiavimo, o patys kirčiuodavę taisyklingai (Nós Polóni non curámus że w ten sposób Niemcy wyśmiewali się z nieprawidłowego polskiego loquantitátem syllabárum). Ostatecznie Büchmann 1877: 224 upatruje źródeł tej historii w XV wieku, kiedy ówczesny król Polski Kazimierz Jagiellończyk spotkał się z królem Szwecji Karolem VIII. Podczas tego spotkania król Szwecji mówił po łacinie, lecz nikt z Artykuły / Articles 65 Kirčiavimo skyrius 1737 metų lietuvių kalbos gramatikoje polskiej delegacji go nie rozumiał, tak więc trzeba było wezwać zakonnika-tłumacza. Rozgniewany Kazimierz Jagiellończyk polecił wówczas, aby nikt w Polsce nie mógł obejmować wysokich stanowisk państwowych, jeśli nie będzie umiał mówić po łacinie. Wskutek tego język łaciński rozpowszechnił się w Polsce, lecz ludzie słabiej wykształceni niewłaściwie akcentowali; stąd też wywodzi się to powiedzenie. Celem niniejszego artykułu nie jest potwierdzenie ani obalenie tej historii, widzimy jednak, że chcąc powiedzieć „miejsce akcentu”, mówiono „ilość sylaby”. Ostatecznie taki żart trafił nawet do dramatu Friedricha von Schillera „Demetrius”. Bohaterka dramatu Marina Mniszech na sejmie krakowskim mówi: „Czy przysięgacie mi wierność?”, a zgromadzeni odpowiadają: „Jurămus! Przysięgamy!”. Parodiowane jest tu niepoprawne polskie akcentowanie łacińskiego słowa júramus (zgodnie z przytoczonym powiedzeniem); poprawnie byłoby jurámus, ale błędne miejsce akcentu potwierdza również rytm niemieckich jambicznych wersów: Schwört ihr mir Treue? – Jurămus! Wir schwören! Jak widać z przypisu w wydaniu Boxbergera dotyczącym tego miejsca tekstu, niektórzy znawcy literatury niemieckiej nie zrozumieli tego żartu i uznali go za błąd poety. Znając całą historię, jest to rzeczywiście bardzo komiczne (jakby tego było mało, po tych słowach członkowie sejmu krakowskiego, dobywszy mieczy, wołają „Vivat Marina! Russiae regina!”, tym razem, jak się zdaje, akcentując poprawnie), warto jednak zwrócić uwagę, że nieakcentowana sylaba w tekście Schillera została oznaczona jako krótka (Boxberger 1878: 199), tzn. rozumiano, że „krótka sylaba” = „nieakcentowana sylaba”. Można już uznać za wyjaśnione, że „krótka sylaba” miała oznaczać „nieakcentowaną”. Mimo to, co autor Universitas chciał przez to powiedzieć? „Jeśli pierwsza sylaba ma jakiś akcent, pozostałe są nieakcentowane“? Na pierwszy rzut oka brzmi to jak tautologia. Jak wspomniano, gramatyka była przeznaczona dla polskich studentów. Od czasów prasłowiańskich akcent w języku polskim był swobodny, później, być może od XIV wieku, akcentowana była pierwsza sylaba wyrazu, a jeszcze później pojawił się akcent poboczny na przedostatniej sylabie długich wyrazów, który w XVIII wieku stał się głównym akcentem wyrazu (Długosz-Kurczabowa 2006: 133–134); w ten sposób powstał taki akcent języka polskiego, jaki znamy również obecnie. W XVIII amžiaus pradžioje; vadinasi, labai tikėtina, kad tuo metu lenkų kalboje gramatyce Universitas mogło jeszcze istnieć stadium przejściowe, w którym długie wyrazy miały dwa akcenty, na pierwszej i przedostatniej sylabie. A zatem autor Universitas uczy polskich studentów, aby nie robili tego w języku litewskim: jeśli pierwsza sylaba wyrazu jest oznaczona jako akcentowana, wszystkie pozostałe są „krótkie”; innymi słowy, w długich litewskich wyrazach studenci powinni starać się nie wymawiać akcentu pobocznego w przedostatniej sylabie, niezależnie od tego, jak bardzo wymagałby go ich język ojczysty. To ujawnia, że autor Universitas sam nauczał języka litewskiego, ponieważ taką praktyczną zasadę mógł