Intarpiniai ir „sta“ kamieno deduratyvai XVI–XVII a. lietuvių raštijoje

Straipsniai / Articles 25 DALIA PAKALNIŠKIENĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0001-6941-6504 Kierunki badań naukowych: historia języka litewskiego, bałtystyka, geolingwistyka. DOI: doi.org/10.35321/all85-02 INTARPINIAI IR STA KAMIENO DURATYWY I TERMINATYWY W XVI–XVII W. LIETUVIŲ RAŠTIJOJE Derywaty infiksalne i derywaty z tematem sta poświadczone w litewskich tekstach z XVI–XVII wieku ADNOTACJA W artykule przedstawiono badanie opozycji morfosemantycznej durativa / terminativa, odnotowanej w piśmiennictwie litewskim XVI–XVII w.: analizowane są relacje między semantyką członów opozycji a ich formalnym wyrażeniem, typy sytuacji predykatowych, dystrybucja lingwogeograficzna i chronologiczna, a także rozważane są źródła tej korelacji. Badane opozyty różnicują się pod względem graniczności sytuacji predykatowych: podstawowe czasowniki reiškia duratyvinį, neimplikuojantį ribos veiksmą, o intarpiniai ir sta kamieno veiksmažordzenne i czasowniki z wymiennymi przyrostkami oznaczają czynność teliczną, najczęściej įvykių akcionalines klases. Ypatingas vaidmuo žymint deduratyvais reiškiamas predikatines situacijas tenka prefiksacijai ir dominuojančioms būtojo laiko formoms. inchoatywną i punktową, a więc odpowiadają procesom i SŁOWA KLUCZOWE: czasowniki, derywacja, duratywy, terminatywy, teliczność, aspekt, akcjonalność, prefiksalna perfektywizacja, apofonia. ADNOTACJA Artykuł analizuje opozycję morfosemantyczną durativa / terminativa poświadczoną w litewskich tekstach datowanych na XVI–XVII wiek. Analizowane są zależności semantycznego i formalnego wyrażania członów opozycji, typy sytuacji predykatowych oraz rozmieszczenie arealne i chronologiczne, a także rozważane jest pochodzenie tej korelacji. Badane opozycje różnią się pod względem aspektowej właściwości teliczności: czasowniki podstawowe oznaczają czynność duratywną, bezgraniczną, podczas gdy derywaty infiksalne i z tematem sta DALIA PAKALNIŠKIENĖ 26 Acta Linguistica Lithuanica LXXX czasowniki oznaczają czynność teliczną (zwykle ingresywną) i punktualną, a zatem można je przypisać odpowiednio klasom akcjonalnym accomplisments i achievements. Prefiksacja i dominujące formy czasu przeszłego odgrywają szczególnie ważną rolę w oznaczaniu SŁOWA KLUCZOWE: czasowniki, derywacja, predicate situations expressed by deduratives. duratywy, terminatywy, teliczność, aspekt, akcjonalność: łączy je semantyka leksykalna i lity, prefix perfectiviation, apophony. ĮVADAS Lietuvių kalbos intarpiniai ir sta kamieno veiksmažodžiai paprastai tiriami gramatyczna, cechy morfosyntaktyczne, czasowniki o temacie pniowym i 600 czasowników. neretai ir genetinis bendrumas (plg. bla ir bálsta, gsa ir gsta etc.). LKŽe ir tarminių žodynų duomenimis, lietuvių kalboje jų yra per tūkstantį: apie 500 intarW innych językach te klasy fleksyjne nie są tak liczne: w języku łotewskim odnotowuje się o połowę mniej czasowników infiksalnych i czasowników o temacie sta, w języku pruskim jest ich zaledwie kilka (Pakalniškienė 1993, 1996, 2000; Rudzīte 1973). Czasowniki infiksalne uważa się za bardziej archaiczne: występują w wielu językach indoeuropejskich (o rozwoju struktury formalnej i semantyki w poszczególnych językach indoeuropejskich zob. Kuiper 1937; Strunk 1967; Gorbachov 2007 etc.). Drugi typ – temat sta – zwykle ocenia się jako innowację języków bałtyckich (lub wschodniobałtyckich) (Kazlauskas 1968; Schmid 1963; Kuryłowicz 1964; Stang 1942, 1966; Oettinger 1979; Karaliūnas 1987; Pakalniškienė 1993; Kaukienė 1994, 2002), jednak podejmowano próby powiązania ich z różnymi formacjami ide. językowymi (Villanueva 20101; Gorbachov 2014). Produktywność czasowników infiksalnych i czasowników o temacie sta w języku litewskim implikuje względną „młodość” tych klas fleksyjnych i skłania do poszukiwania dróg powstania badanych czasowników. W synchronicznych i diachronicznych pracach językoznawczych podkreśla się związek tych czasowników (zwykle niedoceniany z punktu widzenia derywacji) z rzeczownikami i czasownikami o wspólnym rdzeniu. Bardziej systematyczne podejście do tych związków pozwala ustalić derywacyjny status części czasowników infiksalnych i czasowników o temacie sta, a tym samym wyjaśnić ich liczebność w języku litewskim (Skardžius 1943: 486– 488; Hofmann 1956; Kuiper 1937; Endzelīns 1951: 764–765; Skardžius 1943: 463–486; Būga 1959: 431–469; Arumaa 1957; Kazlauskas 1968: 319–323; LKG 2, 225; Temčin 1986: 29–34; Karaliūnas 1987; Palmaitis 1998; Valeckienė 1998: 1 Zob. tam również szczegółowy przegląd hipotez dotyczących pochodzenia formantu sta. Artykuły / Articles 27 Intarpiniai ir sta kamieno deduratyvai XVI–XVII a. lietuvių raštijoje 27–28; Pakalniškienė 1993, 2000, 2018, 2019, 2020; Gorbachov 2007; Arkadiev 2008, 2011, 2013; Villanueva-Svensson 2010, 2011, 2016). W artykule kontynuowane są badania nad pochodzeniem i derywacją odnotowanych w XVI–XVII-wiecznych piśmiennictwie litewskim – w tekstach Martynasa Mažvydasa, Jonasa Bretkūnasa i Postylli Wolfenbüttelskiej, w dziełach Mikołajusa Daukšy, w Knydze nobažnystės oraz w utworach Konstantinasa Sirvydasa2, reprezentujących trzy ówczesne warianty piśmiennictwa – wtrąconych oraz czasowników o temacie sta. We wcześniejszych badaniach (zob. Pakalniškienė, Šarkytė 2012: 149–170; nustatyta, kad apie 65 procentus tiriamuose raštuose paliudytų intarpinių ir sta kamieno veiksmažodžių galima laikyti vediniais: deverbatyvai (vediniai iš veiksmažodžių) sudaro beveik 70 procentų, denominatyvai (vediniai iš būdvardžių ir Pakalniškienė 2018: 61–101; 2019: 8–36; 2020: 1–16) rzeczowników) – ponad 30 procent. Šįkart pristatomas vienos morfosemantinės opozicijos durativa / terminativa badanie: analizowane są semantyka członów opozycji oraz relacja ich formalnego kiai, predikatinių situacijų tipai, lingvogeografinė ir chronologinė distribucija, svarstomos šios koreliacijos ištakos. Tyrimui naudotasi Lietuvių kalbos instiwyrażenia z bazą danych Starych Pism utworzoną przez [santytuto], elektronicznymi konkordancjami dawnych tekstów, słownikiem pism Martynasa Mažvydasa opracowanym przez Dominykasa Urbasa (1998), krytycznymi wydaniami Punktów kazań Konstantinasa Sirvydasa przygotowanymi przez Virginiję Vasiliauskienė i Kristinę Rutkovską (2015), indeksem czasowników „Punktów kazań” Konstantinasa Širvydasa autorstwa Kazysa Morkūnasa (1980). Przykłady zgromadzono ręcznie: ze wszystkich źródeł wybrano prawdopodobne terminatywne czasowniki wtrącone i czasowniki o temacie sta, przeanalizowano ich kompozycję aktantową, ilościową charakterystykę form czasu teraźniejszego i nieteraźniejszego oraz czasowników przedrostkowych i nieprzedrostkowych. INTARPINIAI IR STA KAMIENO DEDURATYWY W XVI–XVII-WIECZNYM PIŚMIENNICTWIE LITEWSKIM PIŚMIENNICTWIE 1. Morfosemantinės opozicijos durativa / terminativa pavyzdžių senojoje raštijoje poświadczono 38 – znacznie mniej niż w opozycji causativa / anticausativa re1589, Postylla alizacijų (Pakalniškienė 2020: 1–16). Siekiant nustatyti tiriamosios opozicijos 2 Jono Bretkūno Biblija 1985, 1986, 1590, Giesmės Duchaunos 1589, Kancionalas 1589, Kolektos 1591; Katechizm Martynasa Mažvydasa 1547, Pieśń św. Ambrożego 1549, Forma chrztu 1559, Paraphrasis 1589, Pieśni chrześcijańskie 1566, Pieśni chrześcijańskie 1570; Katechizm Mikołajusa Daukšy 1595, Postylla 1599; Postylla Wolfenbüttelska 1573; Knyga nobažnystės krikščioniškos 1653; Punkty kazań Konstantinasa Sirvydasa, cz. I 1629, cz. II 1644, Dictionarium trium linguarum ~ 1620, 1642, 1677. DALIA PAKALNIŠKIENĖ 28 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV Do opisu relacji członów wykorzystuje się zmodyfikowaną akcjonalną klasyfikację predykatów Zeno Vendlera (1957), rozwijaną w wielu pracach (Dowty 1979; Verkuyl, 1993; Smith 1997; Kroft 2012; Падучева 1998, 2004, 2009; Татевосов 2010, 2015; Holvoet, Čižik 2004; Plungian 2010, 2011; Rothstein 2014 i in.). Najważniejsze semantyczne cechy tej klasyfikacji – statyczność vs. dynamiczność, duratywność vs. momentalność, niegraniczoność vs. graniczność – pozwalają podzielić cały predykatywny leksykon dowolnego języka na kilka uniwersalnych grup3, zwanych semantycznymi lub akcjonalnymi typami predykatów (ang. actionality classes): 4 czasownikom stanowym: 1) būsenos predikatai (ang. states), arba statyvai, sudaro priešpriešą dinamioznaczają one stabilne sytuacje, mają nieograniczony czas trwania, są ateliczne, nieagentywne, ponieważ „kontynuowanie stanu zazwyczaj nie wymaga żadnych szczególnych wysiłków ani energii podmiotu, a jego podmiot jest pacjensem lub eksperiencerem” (Plungian 2010: 105), na przykład gyvénti, miegóti, mylti, žinóti; 2) veiklos predikatai (ang. activities) žymi dinamines situacijas, trunkančias neribotą laiką, taigi yra ateliniai. Jie gali būti agentyviniai, pavyzdžiui, juõktis, vekti, váikščioti, oraz nieagentywne, na przykład dègti, šviẽsti; 3) predykaty procesów (ang. accomplishments) oznaczają dynamiczne, ukierunkowane sytuacje implikujące naturalne zakończenie lub kulminację, stopniową zmianę stanu. Mogą być agentywne, na przykład rašýti láišką, įtkinti, albo nieagentywne, na przykład bálti, griti, tipti; 4) predykaty zdarzeń (ang. achievements) zakładają nagłe przejście z jednego stanu w drugi: czas trwania zdarzenia jest tak krótki, „że zdarzenie można jedynie stwierdzić ex post” (Holvoet, Čižik 2004: 148). Dlatego nazywa się je również momentalnymi, punktowymi lub semelfaktywnymi, na przykład atsidùrti, gáuti, pamèsti, pargriti. 3 Popularna klasyfikacja Vendlera, choć oceniana jako relewantna typologicznie, jest przez językoznawców różnie modyfikowana, ponieważ manifestacja akcjonalności w konkretnym języku może znacznie się różnić. Nomenklatura predykatowych sytuacji, względnie klas akcjonalnych, jest zróżnicowana, na przykład: states, events, processes (Comrie 1976); stany, czynności, dokonania, semelfaktywne, osiągnięcia (Smith 1997: 3); total-statywny, względnie statywny, tymczasowy (activities), całkowicie terminatywny, gradacyjnie terminatywny, incepcyjno-statywny, inchoatywny (Breu 2007: 123–166); czasowniki statyczne, czasowniki niepunktowe, silne czasowniki punktowe, czasowniki punktowe (Tatevosov 2010: 30); Podobnie grupuje się czasowniki języka litewskiego, por.: stative, processual, punctual, multiplicative, strong and weak telic, natomiast derywatom prefiksalnym przypisuje się dodatkowo następujące klasy: limitative stative, limitative telic, weak inceptive-stative, punctual-ingressive, limitative processual, strong multiplicative (Arkadiev 2011: 78) etc. Klasyfikacja przedstawiona w artykule również nieco różni się od klasyfikacji vendlerowskiej. 4 W artykule przyjmuje się pogląd Władimira Płungiana, Rolanda Mikulskiego, Piotra Arkadiewa i in., że zamiast terminów gramatycznych kategorii czasownika veikslas, aspekt, wok. Aktionsart tikslinga vartoti akcionalumo, akcionalinės klasės terminus (Plungian 2010; Arkadiev 2011; kitaip LKG 2: 8–46; Holvoet, Čižik 2004. Diskusiją žr. Comrie 1976; Mikulskas 2013; Татевосов 2015; Горбова 2016). Artykuły / Articles 29 Intarpiniai ir sta kamieno deduratyvai XVI–XVII a. lietuvių raštijoje Opozycje reprezentujące analizowaną morfosemantyczną korelację czasowników właśnie „układają się” w te klasy akcjonalne: jedną grupę tworzą predykaty stanów i czynności, czasowniki ateliczne, a drugą – procesy i wydarzenia, czasowniki teliczne. Omawiana opozycja opiera się przede wszystkim na teliczności, czasowniki todėl ją galima vadinti įvairiai, pavyzdžiui, atelica / telica. Tokia priešprieša į pirmą planą iškeliama daugelyje aspektologijos darbų. Jelena Padučeva siūlo terminą ang. telic versti terminatyvinis, o atelic – (potencialiai) neribinis, neterminatyvinis (Падучева 2009: 15–16). Akademinėje Lietuvių kalbos gramatikoje vartojami panašūs terminai – neapibrėžtos trukmės, duratyviniai, ir apibrėžtos duratywne, terminatywne (LKG 2: 15–18). W niniejszej pracy zdecydowano się nazywać badaną opozycję durativa / terminativa, aby podkreślić różnicę między opozytami reprezentującymi różne klasy akcjonalne, różnicowane parametrami niegraniczność / graniczność. Dlatego aktualizuje się binarną opozycję – czasowniki ateliczne vs. czasowniki teliczne (podobnie Smith 1997: 3; Rothstein 2004: 7; Padučeva 2009: 5). Czasowniki duratywne tej opozycji, takie jak šaũkti, šviẽsti, przeciwstawiane są czasownikom terminatywnym, mas, walentność, agentywność nie są istotne dla turintiems inherentinį teliškumo požymį, pavyzdžiui, sušùkti, prašvsti. Kiti semantiniai-gramatiniai-morfosintaktiniai parametrai, tokie kaip tranzityvubadanych opozycji: oba człony pary mogą być intranzytywne, awalentne, nieagentywne albo tranzytywne, walentne i agentywne (por. bogatą opozycję słowotwórczą causativa / anticausativa, różnicowaną pod względem tranzytywności i najczęściej agentywności). Zatem struktura aktantowa obu członów opozycji durativa / terminativa jest identyczna (por. kauzatywy i antykauzatywy, mające odmienną kompozycję aktantową). Formalna realizacja opozycji semantycznej durativa / terminativa jest niejednorodna. Działanie ateliczne zawsze oznaczają czasowniki rdzenne i sufiksalne, natomiast teliczne – czasowniki z infiksem i czasowniki o temacie sta. Część korelacji dokładnie odzwierciedla morfo(no)logiczny model opozycji causativa / anticausativa: z czasowników o temacie ia tworzy się odpowiednio czasowniki z infiksem i czasowniki o temacie sta, zazwyczaj z wymianą samogłosek między leksemami opozycyjnymi, por.: šviẽsti ‘dawać, rozprzestrzeniać światło’ / -švsti ‘zaczynać świecić, rozbłysnąć’, šaũkti ‘wydawać z gardła silny głos, krzyczeć, wrzeszczeć’ / sušùkti ‘krzyknąć, zawołać’, vekti ‘wylewać łzy, szlochać z przejęcia (zazwyczaj z bólu, smutku, radości)’ / pravikti ‘zacząć płakać’ (durativa / terminativa) oraz riẽkti ‘odkrawać kromkę z bochenka; orać, wytyczać bruzdę’ / rkti ‘błądzić; irti, krikti’, raũkti ‘robić zmarszczki, marszczyć’ / rùkti ‘kurczyć się, ściągać się, ślepขึ้น’ , vesti ‘kłaść, przewracać na bok, na ziemię…’ / virsti ‘walić się, padać...’ (causativa / anticausativa). Jednakże odnotowuje się więcej par, których człony duratywne są pierwotne i antriniai priesaginiai veiksmažodžiai (tiksliau – veiksmažodžiai su kintamosiomis DALIA PAKALNIŠKIENĖ 30 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV priesagomis5), pavyzdžiui, kalbti ‘žodžiu reikšti savo mintis, jausmus, išgyvenimus, mówić’ / prakabti ‘zacząć mówić’, girdti ‘odbierać dźwięki uszami’ / išgisti ‘usłyszeć dźwięk; doświadczyć, dowiedzieć się’ etc. Zaledwie kilku parom tych korelacji właściwa jest jakościowa alternacja samogłoskowa, dominują opozycje słowotwórcze bez alternacji samogłoskowej. W tabelach 1–4 i 6–11 deduratyvinės opozicijos, sugrupuotos pagal balsių kaitą ir produktyvumą, nuprzedstawiono odnotowane w dawnych piśmiennictwach, wskazujące priešdėlinių ir nepriešdėlinių formų santykį, nes šie parametrai yra ypač aktuaczęstotliwość użycia terminatywów6, specyfikę form prezensowych i nieprezensowych oraz klas akcjonalnych. DERYWATY OD CZASOWNIKÓW RDZENNYCH Derywaty od rdzeniowych czasowników duratywnych stanowią około jednej czwartej (10) wszystkich terminatywów odnotowanych w badanych pismach. Niemal wszystkim opozycjom słowotwórczym właściwa jest oboczność samogłosek rdzenia: najczęstsza – apofonia dwugłoskowa CauC- / CC- (6), CeiC- / CiC- (1), rzadsza apofonia dwugłoskowa CeRC- / CiRC- (2) oraz jedyna para poświadczona w SD, bez oboczności samogłosek (zob. tabele 1–4). TABELA 1. Typ apofonii CauC- / CC- (6)7 DUR. ia / TERM. n, sta Terminatyvų częstość Prezentinės vs. neprezentinės formos Priešdėlinės vs. nepriešdėlinės formos džiaũgtis, džiaũgiasi, džiaũgėsi INTR ‘odczuwać radość, przyjemność, bawić się’8 / -džiùgti, *džiuñga, -džiùgo INTR ‘zacząć się cieszyć’9 3xB, 4xWP, 10xDP, – 19 19 2xKN pra- – 5 Dėl termino žr. Kaukienė, Pakalniškienė 2011: 113–114. 6 Jei veiksmažodžio forma paliudyta keliuose atitinkamo autoriaus darbuose, žymima tik autorystė, 7 Plg. visame lietuvių kalbos plote – 10 opozicijų nenurodant konkrečių šaltinių: Mž – Mažvydas, B – Bretkūnas, D – Daukša, S – Sirvydo darbai. (Pakalniškienė 1993: 147). Išnašose ir toliau teikiama palyginamoji kiekybinė charakteristika (sąvoka lietuvių kalba čia vartojama kaip nežymėta chronologinė opozicija terminui senoji lietuvių kalba). 8 Terminatyvų reikšmės nustatytos remiantis senųjų raštų tekstais bei LKŽe definicijomis. 9 Priegaidės senuosiuose raštuose atspindimos menkai. Čia jos sužymėtos remiantis LKŽe. Straipsniai / Artykuły 31 Intarpiniai ir sta kamieno deduratyvai XVI–XVII a. lietuvių raštijoje DUR. ia / TERM. n, sta Terminatyvų dažnumas Prezentinės vs. neprezentinės formos Priešdėlinės vs. nepriešdėlinės formos jaũsti, jaũčia, jaũtė TR odczucia; domyślać się, 16xDP, ‘doświadczać podrażnień domyślać się, przeczuwać’ klaũpė(si) 1xBP, 8xDP, 6 15 19 ‘doświadczać 3xMž, 33xB, 22 pa-, į- – przeczuwać’ / -jùsti, organami zmysłu 8xKN; klaũpti(s), klaũpia(si), 65 87 uczucia; doznawać -juñta, -jùto 29xWP, TR INTR ‘opierać się kolanami o ‘pomylić się, ziemię’ /3xWP, 9xS pa2 klùpti, klupa, klùpo INTR przen. zgrzeszyć’ siaũsti, ‘rozrabiać, -siùto INTR ‘wpaść w szał, siaũčia, siaũtė INTR swawolić’ / 10xB, 3xDP, – 16 16 -siùsti, *siuñta, 1xWP, 2xSD pa- – rozgniewać się’ snáusti, ‘być ogarniętym ap-, už1’ / snsti, INTR ‘zaczynać drzemać; trochę zasnąć; przen. umrzeć’ šaũkti, snáudžia, snáudė INTR 1xMž, sennością, drzemać snsta, sndo 1xKN, 5xS 1xBP, 7 10 16 wpół 6xDP, 3xWP, šaũkia, šaũkė TR, INTR 2xBP, – 44 44 ‘wydawać z gardła pra-, su- – *-šùkti, *-šuñka, silny głos, wrzeszczeć’ / -šùko 4xWP, TR, INTR ‘krzyknąć, zawołać’ 10xKN, 10xS krzyczeć, 17xDP, Ogółem 35 169 201 3 TABELA 2. Typ apofonii CeiC- / CiC- (1)10 DUR. ia / TERM. n, sta Terminatyvų dažnumas Prezentinės vs. neprezentinės formos Priešdėlinės vs. nepriešdėlinės formos šviẽsti, šviẽčia, šviẽtė INTR ‘dawać, 2xBB, przejaśniać się, rozbłysnąć’ vekti, vekia, powodu bólu, nieszczęścia itp.’ /1xWP, 2xSD 1xDP 1 2 1 – rozprzestrzeniać światło’ /ap-, vekė INTR ‘wylewać łzy 1xMž, 2xBP, – 6 6 z pra- – pa-, *-švsti, -šviñta, -švto INTR ‘zaczynać Ogółem 1 2 3 – 10 Lietuvių kalboje užfiksuotos 6 šios apofoninės eilės opozicijos (Pakalniškienė 1993: 139). DALIA PAKALNIŠKIENĖ 32 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV TABELA 3. Typ apofonii CeRC- / CiRC- (2)11 DUR. ia / TERM. n, sta Terminatyvų częstość Prezentinės vs. neprezentinės formos Priešdėlinės vs. nepriešdėlinės formos -vrkti, *-vrksta, -vrko INTR ‘zaczynać płakać’ žvegti, žvegia, žvegė INTR ‘kierować 2xMž, 1xBB, – 4 numatyti’ 4 – wzrok, patrzeć’ /1xDP pa-, -žvlgti, *žvilgsta, -žvilgo ‘krótko zajrzeć, zobaczyć; przen. zainteresować się; Łącznie 0 10 10 0 TABELA 4. Typ nieapofoniczny (1)12 DUR. ia / TERM. n, sta Terminatyvų częstość Prezentinės vs. neprezentinės formos Priešdėlinės vs. nepriešdėlinės formos kvpti, kvẽpia, kvpė INTR ‘wydzielać zapach, pachnieć’ / *o-kvėpti, o-kvėpsta, o-kvėpo INTR ‘wietrzeć, tracić zapach’13 2xSD 1 1 2 iš- – W sumie 1 1 2 0 W tabelach 1–4 odzwierciedlają się tendencje użycia terminatywów: dominują formy nieprezentalne – stanowią one 82 procent; systematycznie używane są 11 W języku litewskim 4 (Pakalniškienė 1993: 145). 12 W języku litewskim 7 (Pakalniškienė 1993: 152). 13 Forma ikwepſtu w słowniku Sirvydasa, sądząc po znaczeniu mutatywnym (por. wywietrʒeí & wywietrui / inſipidus fio), mogłaby zakładać samodzielny paradygmat *kvėpti, kvėpsta, kvėpo. Takiej formy LKŽe nie odnotowuje, jednak kilka zdań, na przykład Nukvėpęs alus tavo J; Tutaj krėnos już całkowicie nukvėpusios Krkl; Nukvėpęs alus – zwietrzałe, wystygłe piwo Šts; Aby sok nie wywietrzał, należy obsiać owsem formy czasu przeszłego o tematu podawane w haśle LKŽe pozwoliłyby zrekonstruować czasownik tematu sta, Ggr; Nepalikiat par naktį atidarytų butelių, o nukvėps alus, ir nėkas nebnorės jo gerti Rt, drauge su oznaczający czynność teliczną i tworzący opozycję z czasownikiem tematu ia o znaczeniu duratywnym (szerzej zob. Pakalniškienė 1993: 193). Artykuły / Articles 33 Intarpiniai ir sta kamieno deduratyvai XVI–XVII a. lietuvių raštijoje formy derywatów czasownikowych z przedrostkami: stanowią one aż 99 procent form odnotowanych w dawnych piśmiennictwie14 (zob. tabelę 5). TABELA 5. Derywaty od czasowników rdzeniowych. Stosunek form prezensowych i nieprezensowych oraz form z przedrostkami i bez przedrostków (n=219) DERYWATY OD CZASOWNIKÓW SUFIKSALNYCH CZASOWNIKÓW Większość terminatywów dawnego piśmiennictwa, ponad 70 procent, utworzono od czasowników z wymiennymi sufiksami (28). W ujęciu diachronicznym podstawowe czasowniki sufiksalne mają różny status słowotwórczy: czasowniki z sufiksem -ėti, -a, -ėjo należy uznać za pierwotne (Jakulis 2004), a z innymi wymiennymi sufiksami – za wtórne. Jednak dla badanej opozycji nie ma to znaczenia: we wszystkich przypadkach stosunek semantyczny między opozytami jest taki sam: czasowniki z interfiksem, względnie czasowniki o rdzeniu sta, oznaczają czynność teliczną, a sufiksalne – czynność ateliczną. Czasowniki grupuje się według struktury morfologicznej wyrazu podstawowego oraz (nie)występowania oboczności samogłoskowej: derywaty od sufiksów -ėti, -i, -ėjo (14); -ėti, -a, -ėjo (10); -ėti, -ia, -ėjo (1); -oti, -o, -ojo (2); -yti, -o, -ė (1). Spośród 219 użytych form tylko 3 są nieprefiksalne (!). 0 50 100 150 200 250 CeiC- / CiCCeRC- / CiRCCauC- / CuCbe apofonijos neprezentinės formos priešdėlinės formos 0 200 400 600 800 1000 1200 ėti, -i ėti, -a oti, -o yti, -o neprezentinės formos priešdėlinės formos DALIA PAKALNIŠKIENĖ 40 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV Zestawienie wyników eksperymentu Arkadiewa i badań nad dawnym piśmiennictwem litewskim. W dawnym piśmiennictwie litewskim dominują formy prefiksalne czasowników terminatywnych, czyli telicznych (99 proc.). Taką samą sytuację pokazują wyniki eksperymentu: spośród 120 czasowników prefiksalnych najwięcej jest leksemów oznaczających czynność teliczną – 110, około 92 proc.22 12 TABELA. Derywaty od czasowników o zmiennych przyrostkach. Stosunek form prezensowych i nieprezensowych oraz prefiksalnych i nieprefiksalnych (n=2307) 22 W artykule wyróżnia się więcej klas akcjonalnych – punctual, strong telic, limitative telic, weak inceptive-stative, punctual ingressive, weak Dabartinės lietuvių kalbos žodyne ir Tekstyne tokių porų priskaičiuota apie 70 (Arkadiev 2013), tačiau ne visi autoriaus teikiami pavyzdžiai yra relevantiški23. telic. 23 Na przykład korelacja subilsti / belsti różni się nie tylko akcjonalnością, lecz także agentywnością, dlatego subilsti należy zestawiać w parę z bildėti, a te dwa czasowniki mogłyby tworzyć opozycję anticausativa / causativa z belsti. To samo można powiedzieć o relacjach sutviksti / tviskėti (nie tvyksėti, który ma pochodzenie interiekcyjne) oraz tvieksti. Czasownik pražvingti tworzy parę akcjonalną z žvengti, natomiast žvingauti jest derywatem iteratywnym od žvengti. Wcześniejsze badania pokazują, że terminatywy z infiksem i z tematem sta mogą być tworzone od czasowników z wymiennymi przyrostkami (inaczej – czasowników typu mieszanego), ale nie od czasowników mających przyrostki we wszystkich formach głównych (Pakalniškienė 1993). Dlatego pagarsti, pakvailti, aplėsti, aptamsti, pagrožti, įdrąsti, sulysti, sublogti z trudem można derywacyjnie wiązać z czasownikami przyrostkowymi o wspólnym rdzeniu: pagarsėti, pakvailėti itd.; oba czasowniki należy interpretować jako niezależne derywaty od odpowiednich rzeczowników odimiennych – przymiotników i rzeczowników (Pakalniškienė 2000: 71–89). 0 50 100 150 200 250 CeiC- / CiCCeRC- / CiRCCauC- / CuCbe apofonijos neprezentinės formos priešdėlinės formos 0 200 400 600 800 1000 1200 ėti, -i ėti, -a oti, -o yti, -o neprezentinės formos priešdėlinės formos Straipsniai / Articles 41 Intarpiniai ir sta kamieno deduratyvai XVI–XVII a. lietuvių raštijoje P. Arkadjev słusznie dostrzega względną nowość tej opozycji i jej związek z opozycją kauzatywną / inchoatywną (w terminologii Arkadjeva), której leksykalizacja (a być może także derywacja) zadecydowała o jednorodności formy i treści czasowników z infiksem i z tematem sta – o klasie czynności kitimo reikšmę, intranzityvumą, o priešdėliai ir atitinkamos laiko formos keitė samoistnej (niekontrolowanej), stanu lub jej akcjonalności. Ankstesnio tyrimo duomenimis (Pakalniškienė 1993), visame lietuvių kalNa obszarze bos opozycji durativa / terminativa odnotowano znacznie więcej – 150 korelacji: terminatywy z infiksem i z tematem sta w 32 opozycjach zostały utworzone od czasowników rdzeniowych z tematem ia, natomiast odpowiednie terminatywy w 118 opozycjach – od czasowników z wymiennymi przyrostkami (porównawcza charakterystyka ilościowa została przedstawiona w przypisach przy odpowiednich opozycjach dawnych pism). Modele derywacyjne i użycie czasowników z infiksem resp. z tematem sta w całym języku litewskim odpowiadają sytuacji w dawnych pismach: najczęściej odnotowuje się formy 13-toje lentelėje atsispindi tiriamųjų opozicijų senosios raštijos darybiczasu teraźniejszego z przedrostkami, eksplikujące teliczność. Ilościowy stosunek modeli: widać, że największą część stanowią terminatyviniai intarpiniai ir sta kamieno vediniai iš kintamųjų priesagų duratyvinių veiksmažodžių. TABELA 13. Derywaty od czasowników rdzeniowych i czasowników z wymiennymi przyrostkami (n=38) 2. Badane tematyczne i terminatywy tematu sta w ówczesnym piśmiennictwie są rozpowszechnione nierównomiernie. Prawie połowę z nich (16) odnotowuje się we wszystkich trzech wariantach piśmiennictwa: -bosti, -busti, -girsti, ilsti, klupti, -migti, -milti, -mokti, -siusti, -smirsti, snūsti, -šukti, tilti, - vysti, -žinti, -žysti, a czasowniki su(si)milti, išvysti i pa(si), pripa-, iš(si)pa-, ap(si)pažinti są używane niezwykle często we wszystkich 9 1 4 24 tekstach. Niemało leksemów tematycznych i o temacie sta (9) poświadczono na zachodnim obszarze, w Litwie Pruskiej, a apofoniczne nieapofoniczne apofoniczne nieapofoniczne od rdzeniowych od przyrostkowych DALIA PAKALNIŠKIENĖ 42 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV -virkti poświadczone na przeciwległych, viduriniame variantuose, pavyzdžiui: -bilti, -džiugti, -gysti, justi, -klusti, skilti, -švisti, -vilsti, -žvilgti. Viduriniame ir rytiniame raštų variantuose užfiksuoti 4 intarpiniai resp. sta kamieno vediniai: -liūsti, -stebti, -žibti. Du terminatyvai tingti, niełączących się obszarach – Litwy Pruskiej i spįsti (Mž); na obszarze rytiniame variantuose24. Kiti intarpiniai ir sta kamieno terminatyviniai vediniai fiksuojami paskiruose rašto variantuose, plg.: vakariniame justi (junda) (BB), centralnym -derti (DP), -kalbti (DP), -kvipti (DP); wschodnim -kvėpti (SD), -turti (SD), -žasti (SD, PS). Według danych LKŽe wiele tych czasowników występujących u pojedynczych autorów jest używanych szerzej lub węziej na całej Litwie. 3. Prefiksalna telicyzacja, czyli perfektywizacja, wraz z paradigmacją, jak widzimy, jest odnotowywana już w najstarszych dawnych pismach; „nadal działa” ona we wszystkich dialektach i we współczesnym języku litewskim. Paralele występują w innych językach bałtyckich, słowiańskich i germańskich (o typologii prefiksalnego perfektywu zob. Arkadiev 2015). Jednak wiele badanych opozycji należy uznać za neologizmy języka litewskiego, ponieważ odpowiedników etymologicznych w innych językach jest niezwykle mało. 3.1 W języku łotewskim odnotowuje się zaledwie jedną czy drugą (4) formalnie i semantycznie analogiczną parę, por.: łot. dzrdêt, dzržu, dzrdēju ‘słyszeć’ / -dzrst, -dzrstu, -dzrdu; iz- ‘usłyszeć’; jàust ∥ jaûst ∥ jaũst, jaušu, jautu; sa-, iz- ‘(wy)czuć, (od)czuć’, refl. / just, jùtu, jutu; sa-, iz-, nuo- ‘czuć’, refl. ; klàust ∥ klaũsīt, klàusu, klàusīju ‘słuchać’ / klust, klùsu ∥ klustu, klusu ‘zamilknąć, uspokoić się; milczeć’ (można genetycznie wiązać także z łot. klusêt, klusu ∥ klusẽju, klusẽju ‘milczeć’)25; zinât, zinu, zinãju ‘wiedzieć’ / -zt, -zĩstu, -zinu; at-, ie-, pa- ‘poznać, uznać...’. Użycie niektórych łotewskich czasowników wskazuje, że między opozycjami nie ma tak wyraźnego rozróżnienia akcjonalnego jak w języku litewskim, na przykład w słowniku łotewskiego języka ogólnego Latviešu literārās valodas vārdnīca czasownik izdzirst, -dzirstu, -dzirdu jest objaśniany czasownikiem izdzirdēt. Ekwiwalentne opozycje (8) poświadczają jedynie słowniki historyczne – we współczesnym języku łotewskim pozostał jeden z członów opozycji lub używane są leksemos, plg.: la. arch. bādêt ‘Ekel od. Grauen empfinden, lästig fallen’ ME I, 270 / arch. -bâst, -bâstu, -bâdu ‘pabosti, nubosti’; at-, nuo-; refl. ME II, 760; EH I, 134 (dabartinėje latvių kalboje abiem reikšmėmis vartojamas veiksmažodis apnikt); nawet inne mâcêt, mâku, mâcẽju ‘umieć, wiedzieć’ / mākt ‘lernen, können’ ME II, 579, 580 (w łot. jęz. literackim zamiast -mākt ‘nauczyć się’ mówi się izmācīties, iemācīties); arch. miegât, mieguôt, mìeguôtiês „odczuwać senność; schlafen, schlummern’ ME II, 652; EH 24 Według danych LKŽe czasowniki te są rozpowszechnione na całej Litwie. 25 Zob. Karaliūnas 1987: 40–42 w sprawie relacji znaczeń litewskich i łotewskich opozytów oraz ich historii. Karaliūnas 1987: 40–42. Artykuły / Articles 43 Intarpiniai ir sta kamieno deduratyvai XVI–XVII a. lietuvių raštijoje I, 824 / -migt, -megu (*-mgu ME II, 624, 625), -migu; aiz-, ie- ‘užmigti, įmigti’ (w łot. jęz. literackim zamiast zanikłego miegāt używa się gulēt, dusēt); smirdêt, smirdu, -ẽju ‘smirdėti’ / smirst, smirstu, smirdu; sa- ‘susmirsti’ ME III, 966; EH II, 539 (la. jęz. literacki zamiast smirst używa się połączenia sākt smirdēt); spīdēt, spīd, spīdēja ‘spindėti, blizgėti, žvilgėti’ / spīst, spīstu, spīdu ‘spįsti’ ME III, 1004 (Miūlenbachas nurodo, kad spīstu, spīdu = spîdêt ‘scheinen, leuchten, glänzen’: saule spīst Stelp); šàust, šàušu, šàutu; šaûst ‘siausti’ ME IV, 8 / arch. šust, šùtu, šutu ‘dūkti, šėlti, siusti’ ME IV, 107 (la. bk. plosīties, trakot, ālēties, draiskoties LLVV, LLV); zibêt, zibu, zibẽju ‘žibėti, spindėti’ / zibt, zbu ∥ zbstu ∥ zibstu, zibu ‘žibėti, spindėti’ ME IV, 718 (vietoj antrojo opozicijos nario bk. vartojama iezibēties); ziêdêt, ziêdu ∥ ziêžu, ziêdẽju ‘žydėti’ / saziest, saziest, sazied ‘pražysti, sužydėti’ ME III, 797. Keletą lietuviškųjų opozicijų latvių kalboje atliepia tik vienas iš opozitų, dažniausiai duratyvinis, plg.: duratyvai priesaginiai: dziêdât, dziêdu, dziêdāju ‘dainuoti, giedoti’; arch. judêt ME II, 115; EH I, 566 ‘judėti’ (la. bk. kustēties ‘judėti’); mlêt, mlu ∥ mlẽju, mlẽju ‘my575 (la. bk. brīnīties ‘stebėtis’); turêt, turu, turẽju ‘turėti’; vīdêt, vīdu, vīdẽju; viedêt, bust, bùdu ∥ būstu, budu ‘budzić się’ ME I, 356 šakniniai: sàukt, sàucu, sàucu ‘šaukti’; snaũst, snaũžu, snaũdu ‘snausti’; (bk. mosties, at-, pamosties ‘(po)budzić się’, czynność ateliczna wyrażana jest innymi czasownikami lub połączeniami wyrazowymi – būt nomodā, negulēt ‘czuwać, nie spać’); klupt, klùpu, klupu ‘potykać lėti’ ME II, 644; arch. stebêtiês, stebuôs, stebẽjuõs ‘stebėtis’ ME IV, 103; EH II, się’; kvêpt, kvêpstu, kvêpu ‘dymić się, kopcić (np. o lampie naftowej, świecy)’26. Z łotewskich viedu ∥ arch. viedẽju, viedẽju ‘matyti, įžiūrėti, sužiūrėti’; terminatyvai odpowiedników wynika, że wyrażanie aspektualności we współczeskim języku łotewskim wiąże się również z formą zwrotną, por.: iemīlēt ‘pokochać’; iesaukties ‘krzyknąć’; aizsnausties, iesnausties ‘zasnąć’; iedziedāties (o ptakach) wyrażane jest formami peryfrastycznymi, na przykład sākt dziedāt ‘zacząć śpiewać’; sakustēties, iekustēties to sākt kustēties ‘zacząć się poruszać’; izmācīties, iemācīties ‘nauczyć się’; iezibēties ‘rozbłysnąć’; uzziedēt to sākt ziedēt ‘zacząć kalboje yra kitokia: telinis veiksmas formalizuojamas prefiksacija, dažniaukwitnąć’ to 26 Jeżeli uznamy go za lit. oiškvėpti, iškvėpsta, iškvėpo ‘zwietrzeć, stracić zapach’ jako odpowiednik SD, – czasowniki te mogły również powstać paralelnie w obu językach. Albowiem lit. kvėpti, kvẽpia, kvpė ‘wydzielać zapach, pachnieć’, z którym wiąże się lit. oiškvėpti, -sta, -o, nie ma łotewskiego odpowiednika (łot. smaržot ‘wydzielać zapach, pachnieć’). W znaczeniu terminatywnym w języku łotewskim również używa się leksemu o innym rdzeniu atvadēties, novadēties (por. lit. nusivadti). DALIA PAKALNIŠKIENĖ 44 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV i n. Jednak kilka adekwatnych par łotewskich mogłoby wskazywać na wspólne tendencje wschodnich języków bałtyckich do różnicowania czasowników pod względem teliczności27. W źródłach języka pruskiego analogiczne opozycji durativa / terminativa reflekduratywy: inf. billīt, sų nėra, – paliudytas tik vienas kuris iš dviejų tikėtinų veiksmažodžių, dažniau duratyvai, pavyzdžiui: praes. 3 sg., pl. billā ∥ billē ‘mówić’; inf. klausīton, praes. 1 pl. klausēmai ‘słuchać’28; inf. milijt, praes. 3 os. vns., dgs. milē ‘mylėti’; dalyvis esamasis laikas veikiamoji rūšis vardininkas vns. vyriškoji giminė skellānts ’skolingas (esantis skolingas); winny (będący winnym)’, pr. turrītwei, praes. turri ‘mieć’; terminatywy: praet. 3 sg., pl. ismigē ‘zasnął’, partic. praet. act. nom. sg. masc. enmigguns ‘zasnął’29; pr. praet. 3 sg. widdai ‘ujrzał, zobaczył’; inf. ersinnat, praes. 1 p. ersinni mai ‘poznać’, inf. posinnat, praes. 1 sg. posinna ‘uznać’. Należy zauważyć, że formalne odpowiedniki czasownika lit. žinóti, łot. zināt w tekstach pruskich pr. ersinnat ‘poznać’, posinnat ‘uznać’ są używane w znaczeniu terminatywnym, a więc semantycznie odpowiadają lit. -žnti, łot. -zīt. Fakty języka pruskiego powinny wskazywać, że omawiana opozycja akcjonalna zaczęła się kształtować w czasach wschodniobałtyckich30. 3.2. Analogii badanej opozycji można dopatrywać się w językach słowiańskich i germańskich31, na przykład: st. ros. svьtěti ‘świecić’ / svь(t)nuti ‘rozbłysnąć’, st. ros. mьžati ‘drzemać’ / mьgnuti ‘mrugnąć’, st. scs. sěděti, sědi- ‘siedzieć’ / sěsti, sęde- ‘usiąść’; goc. bi-leiban ‘pozostawać’ / af-lifnan ‘pozostać’, goc. wakan ‘czuwać’ / ga-waknan ‘obudzić się’, por. isl. sofa ‘spać’ / sofna ‘zasnąć’, germ. *hnīpan ‘smucić się’ / *hnīpnan ‘zasmucić się’, germ. *blīkan ‘świecić, być jasnym’ / *bliknan ‘stawać się ponurym, blednąć’, germ. 27 Badanie takich łotewskich opozycji istotnie uzupełniłoby badania nad akcjonalnymi klasami czasowników bałtyckich, jednak jak dotąd nie ma nawet w miarę pełnego rejestru. (Villanueva-Svensson 2008: 175–199). Beje, bijāt dabartinėje latvių kalboje pakeistas veiksmažodžiu baidīties. 28 V. Mažiulis rekonstruoja pr. verb. *paklus- ‘imti klausyti, darytis klusniam’ iš adj. nom., acc. sg. n poklusman ‘paklusniai’ PEŽ 3: 311–312. 29 Pr. meicte interpretacija neaiški: gali būti inf. arba praes. 3 sg., pl. (PEŽ 3: 122). 30 Kitaip Migelis Vilanueva-Svensonas: “This fact may point to an exclusively East Baltic origin inchoatywnego, ze szczególnym uwzględnieniem wysokiej produktywności form sta-present w języku litewskim i łotewskim, jednak ponieważ formy sta-present są w staropruskim w każdym razie poświadczone niezwykle skąpo, nie można całkowicie wykluczyć także wtórnego zaniku w tym języku” (Villanueva-Svensson 2008: 176). 31 Należy zwrócić uwagę, że infiksacja – pierwotny model tematów kalbose, tačiau slavų ir germanų kalbose, kaip ir daugelyje kitų ide. kalbų, šis modelis buvo perdirbtas – įsigalėjo nazalinė sufiksacija (Gorbachov 2007: 203). Straipsniai / Articles 45 Intarpiniai ir sta kamieno deduratyvai XVI–XVII a. lietuvių raštijoje nazalnych – zachowała się w bałtyckich germ. *belgan ‘pęcznieć ze złości, wpadać we wściekłość’ / *bulgnan ‘pęcznieć’, germ. *wīkan ‘skręcać, ustępować, odsuwać się’ / *wiknan ‘zaczynać ustępować, słabnąć’ (VillanuevaSvensson 2010: 222; 2011: 39; Gorbachov 2007: 67–70; Темчин 1984: 186). Jednakże w językach słowiańskich i germańskich nie ma odpowiedników par zarejestrowanych w staropiśmiennictwie litewskim, z wyjątkiem st. cerk. sł. bъděti, bъdi- ‘czuwać’ / vъz-bъ (d)nǫti, vъzbъ(d) ne- ‘obudzić się’32. Tymczasem pojedynczych odpowiedników jest nieco więcej: sł. *smĭrděti, *smĭrždǫ ‘śmierdzieć’; s. sł. znati, znajǫ ‘wiedzieć’; s. sł. viděti ‘widzieć, zauważać’, tendencję, lo. videō, vidēre ‘matyti’, s. i. vindáti ‘randa’, av. vīnastī ‘randa’; r. очнуться (: lie. justi). Tad galima kalbėti tik apie bendrą šiaurės indoeuropiečių kalbų formalny i semantyczny model, zrealizowany już w poszczególnych gałęziach językowych, a nawet w poszczególnych językach. PODSUMOWANIE 1. W XVI–XVII w. w piśmiennictwie litewskim odnotowano niemal cztery dziesiątki opozycji durativa / terminativa. Ustalono dwa modele słowotwórcze: derywaty terminatywne od 1) rdzeniowych czasowników tematu ia oraz 2) czasowników o zmiennych przyrostkach. Pierwszy model dokładnie odpowiada formalnemu wyrazowi opozycji causativa / anticaustiva – derywacji właściwa jest alternacja samogłosek rdzenia: podstawowe czasowniki tematu ia mają rdzeń stopnia pełnego, natomiast derywaty z infiksem i tematu sta – stopnia zanikowego. Derywaty drugiego, trzykrotnie liczniejszego, modelu odpowiadają formalnym i semantycznym parametrom terminatywów i antykauzatywów pierwszego modelu, ale podstawa derywacyjna – już innego typu strukturalnego – to czasowniki o wymiennych przyrostkach, a oboczność samogłoskowa nie jest właściwa tej opozycji słowotwórczej. Cechy te wskazują, że drugi model ma charakter innowacyjny. 2. Badanie wykazało, że poświadczone w dawnej piśmienności modele słowotwórcze deduratywów są takie same jak w dialektach litewskich i we współczesnym języku. 3. Znaczenia badanych opozytów kontrastują pod względem graniczności: podstawowe czasowniki rdzenne i czasowniki o wymiennych przyrostkach oznaczają sytuacje duratywne, nieiteratywne, plikuojantį ribos veiksmą, o intarpiniai ir sta kamieno veiksmažodžiai žymi telinį, dažniausiai inchoatyvinį ir punktyvinį veiksmą, taigi atliepia proceso ir įvykio akcionalines klases. Ypatingas vaidmuo žymint šias predikapodlegające prefiksacji: czasowniki przedrostkowe stanowią 99 procent derywatów terminatywnych. Przedrostki czasownikowe pełnią nie tylko 32 Z synchronicznego punktu widzenia dostrzegalna jest opozycja durativa / terminativa, jednak czasownik infiksalny może być bardziej archaiczny, por. odpowiedniki ide. językach: st. irl. ad-boind ‘powiadomić’, ussbond ‘odmówić’, gr. πυνϑάνομαι ‘learn, hear of’. DALIA PAKALNIŠKIENĖ 46 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV gramatines predikato ribos rodiklių (telisizatorių ar perfektyvatorių) funkcje – nierzadko zachowane jest również znaczenie leksykalne eksplikujące orientację przestrzenną (na przykład wskazuje intensywność czynności, pogrążenie się w jakimś stanie lub miejscu, su- – czynność wzajemną, pra- – czynność skierowaną na zewnątrz itp.). Teliczność terminatywów podkreślają zentinės veiksmažodžių formos (per 90 procentų). dominujące niepre4. Nie wszystkie badane intarpikowe i terminatywy tematu je paplitę vienodai. Beveik pusė jų (16) fiksuojami visuose trijuose rašto sta występują w ówczesnych wariantach piśmiennictwa: -bosti, -busti, -girsti, ilsti, klupti, -migti, -milti, -mokti, -siusti, -smirsti, snūsti, -šukti, tilti, -vysti, -žinti, -žysti, natomiast czasowniki su(si)milti, išvysti i pa(si), pripa-, iš(si)pa-, ap(si)pažinti są używane niezwykle często we wszystkich tekstach. Wiele leksemów intarpikowych i leksemów tematu sta (9) poświadczono w wariancie zachodnim, pruskolitewskim, oraz w wariancie środkowym, na przykład: -bilti, -džiugti, -gysti, justi, -klusti, skilti, -švisti, -vilsti, -žvilgti. W środkowym i wschodnim wariancie piśmiennictwa odnotowano trzy derywaty intarpikowe šinguose nesusisiekiančiuose arealuose – Prūsų Lietuvos ir rytiniame variwzględnie tematu sta: -liūsti, -stebti, -žibti. Dwa terminatywy tingti, -virkti paskiruose rašto variantuose: vakariniame justi (junda) (BB), spįsti (Mž); viduriniame -derti (DP), -kalbti (DP), -kvipti (DP); rytiniame -kvėpti (SD), poświadczono w gwarach przygranicznych. Inne wstawne i terminatywne derywaty z tematem sta są poświadczone z -turti (SD), -žasti (SD, SPS). Na podstawie słów Daukšy moglibyśmy przypuszczać -derti (w LKŽe zapisane tylko na podstawie DP i Slnt). „Egzotyczne” czasowniki Sirvydasa, według danych LKŽe, są używane w różnych gwarach: -žasti zapisano na podstawie gwar wschodniolitewskich południowo-wschodnich (Armoniškės, Rodūnia, Varanavas, Punskas, Paringys), -turti – z różnych miejsc (Alsėdžiai, Šiluva, Šiauliai, Joniškis, Ėriškiai, Veliuona, Seredžius). 5. Początki opozycji durativa / terminativa wiążą się z ukształtowaniem się opozycji causativa / modelis buvo pritaikytas naujai opozicijai, diferencijuojamai nebe kauzaanticausativa w językach wschodniobałtyckich. W tej opozycji „dojrzała” jednorodna klasa czasowników wstawnych i czasowników z tematem sta, o swoistej semantyce eksplikującej proces lub wydarzenie. Ta morfologiczno-semantyczna opozycja wyraża aspekt czynnościowy i teliczny atskirose šių kalbų grupėse ar kalbose, nes intarpiniai ar n sufiksą turintys w języku litewskim. Ekwiwalentne pary w innych językach są nieliczne, dlatego formację tę należy uznać za innowację języka litewskiego. W języku łotewskim taki model jest słabo rozwinięty, teliczność wyrażana jest innymi sposobami. Odpowiednie korelacje w językach słowiańskich i germańskich mogły się ukształtować, gdy czasowniki uzyskały już taką samą semantykę jak w języku litewskim. Straipsniai / Articles 47 Intarpiniai ir sta kamieno deduratyvai XVI–XVII a. lietuvių raštijoje ŠALTINIAI BB – BIBLIA tatai eſti Wiſsas Schwentas Raſchtas, Lietuwiſchkai pergulditas per Janạ Bretkunạ Lietuwos plebonạ Karaliacʒiuie 1590 (naudotasi e. tekstų variantais ir konkordancijomis33). BG – Gieſmes Duchaunas / iſch Wokiſchka ing Lietu=wiſchka ließuwi / per ne=kurius Plebonus Her=cegiſtes Pruſu / per=gulditas. Iſſpauſtas Karaliaucʒu=ie / per Iurgi Oſterbergera 1589 (naudotasi e. teksto variantu ir konkordancijomis34). 33 Patarlių knyga (Pat), 1585 (perrašą rengė Birutė Triškaitė; konkordancijas rengė Birutė Triškaitė, Vytautas Zinkevičius, 2018, http://seniejirastai.lki.lt/db.php?source=71); Mokytojo knyga (Mok), 1586 (perrašą rengė Birutė Triškaitė; konkordancijas rengė Birutė Triškaitė, Vytautas Zinkevičius, 2018, http://seniejirastai.lki.lt/db.php?source=70); Antra metraščių (kronikų) knyga (2 Met), 1590 (perrašą rengė Birutė Triškaitė, Veronika Adamonytė, Ernesta Kazakėnaitė; konkordancijas rengė Birutė Triškaitė, Veronika Adamonytė, Ernesta Kazakėnaitė, Vytautas Zinkevičius, 2018, http://seniejirastai.lki.lt/db.php?source=64); Danieliaus knyga (Dan), 1590 (perrašą rengė Ona Aleknavičienė, Nijolė Čepienė, Veronika Adamonytė; konkordancijas rengė Ona Aleknavičienė, Nijolė Čepienė, Veronika Adamonytė, Vytautas Zinkevičius, 2018, http://seniejirastai.lki.lt/db.php?source=65); Esteros knyga (Est), 1590 (tekstą rengė Birutė Triškaitė, konkordancijas rengė Birutė Triškaitė, Mindaugas Šinkūnas, Vytautas Zinkevičius, 2020, http://seniejirastai.lki.lt/db.php?source=89); Ezechielio knyga (Ez), 1590 (perrašą rengė Ona Aleknavičienė, Nijolė Čepienė, Veronika Adamonytė, Ernesta Kazakėnaitė; konkordancijas rengė Ona Aleknavičienė, Nijolė Čepienė, Veronika Adamonytė, Ernesta Kazakėnaitė, Vytautas Zinkevičius, 2018, http://seniejirastai.lki.lt/db.php?source=66); Giesmių giesmės knyga (Gg), 1590 (perrašą rengė Birutė Triškaitė, Vaida Jankūnaitė; konkordancijas rengė Birutė Triškaitė, Vaida Jankūnaitė, Vytautas Zinkevičius, 2018, http://seniejirastai.lki.lt/db.php?source=62); Izaijo knyga (Iz), 1590 (perrašą rengė Ona Aleknavičienė, Veronika Adamonytė; konkordancijas rengė Ona Aleknavičienė, Veronika Adamonytė, Vytautas Zinkevičius, 2018, http://seniejirastai.lki.lt/db.php?source=67); Jeremijo knyga (Jer), 1590 (perrašą rengė Ona Aleknavičienė, Ernesta Kazakėnaitė; konkordancijas rengė Ona Aleknavičienė, Ernesta Kazakėnaitė, Vytautas Zinkevičius, 2018, http://seniejirastai.lki.lt/db.php?source=68); Jobo knyga (Job), 1590 (perrašą rengė Birutė Triškaitė; konkordancijas rengė Birutė Triškaitė, Vytautas Zinkevičius, 2018, http:// seniejirastai.lki.lt/db.php?source=69); Pirma metraščių (kronikų) knyga (1 Met), 1590 (perrašą rengė Birutė Triškaitė, Veronika Adamonytė, Ernesta Kazakėnaitė; konkordancijas rengė Birutė Triškaitė, Veronika Adamonytė, Ernesta Kazakėnaitė, Vytautas Zinkevičius, 2018, http://seniejirastai.lki.lt/db.php?source=63); Raudų knyga (Rd), 1590 (perrašą rengė Ona Aleknavičienė; konkordancijas rengė Ona Aleknavičienė, Vytautas Zinkevičius, 2018, http://seniejirastai.lki.lt/ db.php?source=72). 34 Jonas Bretkūnas. Giesmės Duchaunos, 1589 (tekstą rengė dr. Ona Aleknavičienė, Ineta Krampaitė; konkordancijas rengė dr. Ona Aleknavičienė, 2002, http://seniejirastai.lki.lt/db.php?source=12). DALIA PAKALNIŠKIENĖ 48 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV BKa – Kancionalas nekuru Gieſmiu / Ba=ßnicʒioie Diewa / ant di=dʒiun Schwencʒiun ſænu budu giedamuiu. Iſſpauſtas Karaliaucʒuie / per Gurgi Oſterbergera 1589 (naudotasi e. teksto variantu ir konkordancijomis35). BKo – KOLLECTAS Alba Paſpalitas Maldas / pra=ſtaſů Nedeliaſu ir didʒoſu Schwen=teſu / per wiſſus mætus Hercegi=ſteie Pruſu giedamas / iſch Wokiſchko ließuwio / ing Lietuwiſchka pergulditas / Per Iana Bretkuna. M. D. LXXXIX (naudotasi e. teksto variantu ir konkordancijomis 36). BP I – POSTILLA Tatai eʃti Trumpas ir Praʃtas Iʃchguldimas Euangeliu / ʃakamuiu Baʃʒnicʒoie Krikʃchcʒioniʃchkoie / nůg Aduento ik Wżliku. Per Iana Bretkuna Lietuwos Plebona Karaliaucʒiuie Pruʃłʃu. Iʃʃpaude Karaliaucʒiuie Iurgis Oʃterbergeras. Mæta Pono 1591. BP II – POSTILLA Tatai eʃti Trumpas ir Praʃtas Iʃchguldimas Euangeliu / ʃakamuiu Baʃʒnicʒoie Krikʃchcʒioniʃchkoie / nůg Wæliku ik Aduento. Per Iana Bretkuna, Lietuwos Plebona Karaliaucʒiuie Pruʃůʃu. Iʃʃpaude Karaliaucʒiuie Iurgis Oʃterbergeras. Mæta Pono 1591 159137. DK – KATHECHISMAS ARBA MOKSLAS KIEKWIENAM KRIKSZCZIONI PRIWALVS. PARASZITAS PER D. IAKVBA LEDESMA Theologa Societatis IESV. Igulditas i Liuwio Lnkißko ing Lietuwißka per Kuniga Mikałoiu Daugßa Kánonika Ʒemaicʒiu. Iſpáuſtas Wilniuie Metůſ vgimímo Wießpaties 1595{.} (naudotasi e. teksto variantu ir konkordancijomis38). DP – Poſtilla CATHOLICKA. Tái eſt: Iǯguldimas Ewangeliu kiekwienos Nedelos ir ßwtes per wiſſús metús. Per Kúnig MIKALOIV DAVKSZ{A} Kanonîk Médnik / i łkißko pergûldita. Su walá ir dałâidimu wîreuſiui.W Wilniui / Drukârnioi Akadêmios SOCIETATIS IESV, A. D. 1599 (naudotasi e. teksto variantu ir konkordancijomis39). 35 Jonas Bretkūnas. Kancionalas, 1589 (tekstą rengė dr. Ona Aleknavičienė, Ineta Krampaitė; konkordancijas rengė dr. Ona Aleknavičienė, Vytautas Zinkevičius, 2002, http://seniejirastai.lki.lt/ db.php?source=13). 36 Jonas Bretkūnas. Kolektos, 1589 (tekstą rengė dr. Ona Aleknavičienė, Ineta Krampaitė; konkordancijas rengė dr. Ona Aleknavičienė, 2002, http://seniejirastai.lki.lt/db.php?source=14). 37 Naudotasi Aleknavičienė Ona (red.) 2005: Jono Bretkūno POSTILĖ. Studija, faksimilė ir kompaktinė plokštelė, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. 38 Mikalojus Daukša. Katekizmas, 1595 (tekstą rengė Mindaugas Šinkūnas, konkordancijas rengė Mindaugas Šinkūnas, Vytautas Zinkevičius, 2006, http://seniejirastai.lki.lt/db.php?source=1). 39 Mikalojus Daukša. Postilė, 1599 (elektroninis tekstas, rengė Veronika Adamonytė, Milda Lučinskienė, Jūratė Pajėdienė, Mindaugas Šinkūnas, Eglė Žilinskaitė, Ona Aleknavičienė, konkordancijas rengė Veronika Adamonytė, Milda Lučinskienė, Jūratė Pajėdienė, Mindaugas Šinkūnas, Eglė Žilinskaitė, Ona Aleknavičienė, Vytautas Zinkevičius, 2006, http://www.lki.lt/seniejirastai/ db.php?source=2). Straipsniai / Articles 49 Intarpiniai ir sta kamieno deduratyvai XVI–XVII a. lietuvių raštijoje KN – Knyga nobažnystės krikščioniškos (1653), faksimilinis leidimas, red. D. Pociūtė, Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, 2004 (naudotasi „Knygos nobažnystės“ morfologijos duomenų bazė40). LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas 1–20 (1941–2002), red. kolegija G. Naktinienė, J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, vyr. red. G. Naktinienė, e. variantas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2008 (atnaujinta versija, 2017). Prieiga internete: https://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas. LLV – Lietuviešu-latviešu vārdnīca. Prieiga internete https://www.letonika.lv/groups/ default.aspx?g=2&r=10631062. LLVV – Latviešu literārās valodas vārdnīca 1–8 (1972–1996), atb. red. R. Grabis, Rīga: Zinātne. Prieiga internete: www.tezaurs.lv/llvv. Mž41 – CATECHISMVSA PRAſty S‹adei, Makſlas ſkaitima raſchta yr gieſmes del krikſchc‹aniſtes bei del berneliu iaunu nauiey ſugulditas KARALIAVCZVI VIII. dena Meneſes Sauſia, Metu vßgimima Diewa. M. D. XLVIII. FORMA Chrikſtima. Kaip Baßnic‹as Iſtatimæ Hert‹ikiſtes Pruſu / ir kitoſu §emeſu laikoma ira. Drukawot Karalauc‹ui per Iona Daubmana / Metu Chriſtaus M. D. LIX. GESMES Chrikſc‹oniſkas gedomas baßnic‹oſu per Welikas ir Sekminias ik Aduenta. Iſchſpauſtas Karalauc‹ui / nůg Iona Daubmana Metu Diewa / M. D. LXX. Geſmes Chrikſc‹oniskas gedomas Baßnic‹oſu per Aduenta ir Kaledas ik Gramnic‹u. Iſch ſpauſtas Karalauc‹ui nůg Iona Daubmana Metu Diewa / M. D. LXVI. Gieſmе S. Ambrаßeijaus, bey S. Auguſtina, kurë wadin: Te Deũ laudamus. Su geſmemis ape iſch numiruſiu priekelima Jeſaus Chriſtaus, Jſchgulditas per M. Moſſuida Waitkuna &c. Ant naudos Ragaynes Baßnic‹ey ir kitu etc. [1549]. PARAPHRASIS, permanitina poteraus malda / per Martina Moſwida iſchguldita. (tekstas išspausdintas kartu su šaltiniu BG, įdėtas jo pabaigoje). PEŽ – Vytautas Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas 1–4, Vilnius: Mokslas (t. 1, 1988), Mokslo ir enciklopedijų leidykla (t. 2–3, 1993–1996), Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas (t. 4, 1997). Prieiga internete: http://www.prusistika.flf.vu.lt. 40 Jakulytė Dalia, Pakalniškienė Dalia 2018: Senųjų raštų morfologijos duomenų bazės taikymas semantikos tyrimams: veiksmažodžių semantika. – Baltų kalbų tekstų ir žodžių reikšmės, Vilnius: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. 41 Czasowniki Mażwida zebrane na podstawie: Urbas Dominykas 1996: Martyno Mažvydo raštų žodynas, Vinius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. DALIA PAKALNIŠKIENĖ 56 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV indicate an accomplishment or an achievement) has “matured”. This morphologicalsemantic model was applied in Lithuanian to form a new opposition, the outstanding feature of which was no longer causativity but telicity. There are a few equivalents in także inne języki, dlatego tę formację można uznać za innowację języka litewskiego. W języku łotewskim wzorzec ten jest słabo rozwinięty, podczas gdy teliczność przejawia się za pomocą innych środków wyrazu. Odpowiednie korelacje występujące w językach słowiańskich i germańskich mogły powstać w poszczególnych grupach tych języków lub nawet w różnych językach, ponieważ czasowniki z infiksem nosowym lub sufiksem n nabyły już taką samą semantykę jak w języku litewskim. Wpłynęło 9 listopada 2021 r. DALIA PAKALNIŠKIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-1038 Wilno, Litwa dalia.pakalnisk[email protected]