Dėl kai kurių lietuvių vietovardžių „Gùdas“ radimosi aplinkybių, kilmės ir motyvacijos

108 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI LAIMUTIS BILKIS Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0002-2902-4722 Kierunki badań naukowych: toponimika, antroponimika. DOI: doi.org/10.35321/all86-04 O NIEKTÓRYCH LITEWSKICH OKOLICZNOŚCIACH POWSTANIA NAZW MIEJSCOWYCH GÙDAS, KILMĖS IR MOTYVACIJOS O okolicznościach pojawienia się, pochodzeniu i motywacji niektórych litewskich Toponimy Gùdas ADNOTACJA W artykule omawiane są najbardziej prawdopodobne wersje pochodzenia kilku litewskich toponimów Gùdas. Juos analizując, zwraca się uwagę na wszystkie okoliczności zapisu toponimów z żywej mowy, kontekst toponimicznych mikrosystemów, dodatkowe informacje podane przez zapisujących, związane z nazwami miejsc i oznaczanymi obiektami, które porównuje się z rzeczywistymi danymi historycznymi i etnograficznymi. Na podstawie analizy przeprowadzonej zgodnie z wybraną metodologią stwierdza się, że powstanie nazw dwóch kamieni znajdujących się w rzece Niemen w pobliżu Darsūniškis i dworu Dvareliškiai należy wiązać z historycznie poświadczonym faktem spławiania tratew z Białorusi do Królewca i Rusnė. Podkreśla się, że tym zajęciem trudnili się również flisacy narodowości białoruskiej. Dlatego te dwie nazwy kamieni wywodzi się od etnonimu gùdas ‘Białorusin (czasem Polak lub Rosjanin); człowiek z innego dialektuʼ i podważa się opublikowane przez innych badaczy ich pochodzenie od lit. gùdė ‘osełka, budėʼ, gudti hipotezą „galąsti su gude“. Również dowodzi się, że etnonimicznego pochodzenia najprawdopodobniej są hydronimy Gùdas z okolic Pumpėnų i Žemaitkiemio, które niektórzy językoznawcy wywodzili od bałt. *guda- ‘(po)chylony’, ‘uginający się’ < bałt. gud- ‘chylić się’. Twierdzenie to w pierwszym przypadku opiera się na danych analizy toponimów zwartego mikrosystemu pod względem ich wzajemnych powiązań, pochodzenia i semantyki, w drugim zaś przypadku – na analizie semantycznej paraleli o charakterze etnonimicznym potamonimów znajdujących się na obszarze tej samej miejscowości. SŁOWA KLUCZOWE: pochodzenie toponimów, motywacja toponimów, kontekst zapisu toponimów, analogia semantyczna, spławianie tratw Niemnem. Artykuły / Articles 109 Dėl kai kurių lietuvių vietovardžių Gùdas radimosi aplinkybių, kilmės ir motyvacijos ADNOTACJA W artykule omówiono najbardziej prawdopodobne wersje pochodzenia kilku litewskich toponimów Gùdas. Wersje te zaproponowano z uwzględnieniem wszystkich okoliczności zapisu toponimów z języka mówionego, kontekstu mikrosystemów toponimicznych, dodatkowych informacji dotyczących nazw miejscowych i oznaczanych przez nie obiektów, podanych przez zapisujących, które porównano z rzeczywistymi danymi historycznymi i etnograficznymi. Na podstawie analizy przeprowadzonej zgodnie z obraną metodologią artykuł wiąże dwór Dvareliškės z historycznie appearance of the names of two stones situated in the Nemunas River near Darsūniškis and poświadczonym faktem spławu drewna z Gudii (Białorusi) do Karaliaučius (Królewca) i Rusnė. Wskazano, że istnieli również flisacy, którzy z pochodzenia byli gudami. W rezultacie obie nazwy kamieni wywiedziono od etnonimu gùdas ‘Białorusin (czasem Polak lub Rosjanin); osoba mówiąca innym dialektemʼ. Hipoteza zaproponowana przez innych badaczy, dotycząca ich pochodzenia od lit. gùdė ‘osełka, kamień do ostrzenia’, gudti ‘ostrzyć osełką’ jest kwestionowane. Artykuł przedstawia argumenty na rzecz tezy, że hydronimy Gùdas z okolic Pumpėnai i Žemaitkiemis, które niektórzy językoznawcy wywodzą od bałt. *guda- ‘zgięty’, ‘pochylający się’ < bałt. gud- ‘zginać’, najprawdopodobniej ma pochodzenie etnonimiczne. W pierwszym przypadku tezę tę potwierdzają dane analizy wzajemnych relacji, pochodzenia i semantyki zwartego mikrosystemu toponimów z gud-. W drugim przypadku świadczy o tym analiza semantyczna etnonimicznego odpowiednika potamonimów położonych w tej samej miejscowości. SŁOWA KLUCZOWE: pochodzenie toponimów, motywacja toponimów, kontekst odnotowania toponimu, analogia semantyczna, spław drewna na rzece Niemen. W litewskiej toponimii nazwy miejscowości z rdzeniem gud stanowią dość liczną i znaczącą grupę. Z żywego języka zapisano około 670 nazw oznaczających różnorodne obiekty, które między innymi wyróżniają się także różnorodnością sposobów i typów słowotwórczych (zob. LVŽ III 331–337). O możliwym pochodzeniu toponimów z tym rdzeniem pisano dość dużo. Podsumowując, należy wyróżnić kilka hipotez dotyczących pochodzenia: 1) nazwy jezior wywodzi się od pr. gudde ‘krzew, krzewy; las, zaroślaʼ, uważając, że również pochodzenie rdzenia gud w litewskiej terminologii flory i fauny (gùda-žolė, gùd-karklis, gùd-žvirblis itp.) jest takie samo (Savukynas 1966: 193); 2) twierdzi się, że wiele ojkonimów i niektóre inne vv. z gud wywodzą się od avd. Gùdas, natomiast hydronimy i większość toponimów innych klas wywodzi się od lit. gùdas ‘Białorusin; człowiek posługujący się innym dialektemʼ, przyjmując, że znaczenie rdzenia etnonimu gud w nazwach miejscowych mogło przekształcić się w ‘lichy, nieudany, niepotrzebny, bezwartościowyʼ (Vanagas 1981: 125–126); 3) hydronimy Gùdas, Gùd-upis wywodzone są od bałt. *guda- ‘(po)chylony’, ‘wyginający sięʼ < bałt. gud- ‘chylać sięʼ (Mažiulis 1988: 420–421; 1996: 308–309); 4) analizując ojkonimy, zauważa się, że mogą one pochodzić od avd. Gùdas lub Celem niniejszego artykułu jest, po zebraniu możliwie największej liczby danych lingwistycznych i ekstralingwistycznych, przedstawienie najbardziej prawdopodobnych hipotez dotyczących pochodzenia i motywacji kilku toponimów Gùdas1. LAIMUTIS BILKIS 110 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI etnonimu gùdas (Razmukaitė 1998: 48, 49, 52, 58, 65, 71; Mickienė 2001: 65; Smoczyński 2007: 208); 5) nazwy kamieni Gùdas wiązane są z lit. gùdė ‘osełka, budėʼ, gudti ‘ostrzyć osełkąʼ, natomiast hydronimy i nazwy terenowe wraz z etnonimem gùdas wywodzone są od bałt. guda- ‘drobny, mały; kiepski, lichy; kiepski, niedbały; fałszywy, kiepski; prosty, zwyczajny; prawdziwy; dziki, nieuprawiany...ʼ, gud- ‘czysty, prawdziwyʼ, nie wykluczając możliwości, że w niektórych przypadkach podstawą pochodzenia może być avd. Gùdas (Karaliūnas 2004: 165–183); 6) nazwy miejsc niezamieszkanych, w tym także nazwy wodne, uważa się za etnonimiczne lub antroponimiczne 7) twierdząc, że lit. vv. z gudmogą mieć (Mickienė 2001: 34; Endzelytė 2005: 73, 84, 112, 114, 170; Sviderskienė 2006: 52; 2010: 119; Bartkutė 2008: 78; Kačinaitė 2009: 64, 85; Morkūnas 2009: 989); różne pochodzenie, większą część nazw miejsc niezamieszkanych wywodzi się od etnonimu gùdas ‘Białorusin (czasem Polak lub Rosjanin); człowiek mówiący inną gwarą (Żmudzini nazywają Litwinów właściwych, mieszkańcy okolic Poniewieża – mieszkańców okolic Kupiszek itd. „gudami”), dodając, że ich rdzeń gud w większości przypadków można bezpośrednio wiązać z tym etnonimem („należące do gūdów, miejsce zamieszkałe przez gūda” itp.); uważa się również, że większość oikonimów najprawdopodobniej wywodzi się od avd. Gùdas, choć nie można wykluczyć także możliwości ich pochodzenia od etnonimu gùdas; ponadto nie wyklucza się również możliwości pochodzenia vv. południowej Litwy od pr. gudde „zarośla, krzaki” (LVŽ III 334–335). Za jedne z najbardziej problematycznych pod względem pochodzenia (i derywacji) nazw miejscowych można uznać toponimy Gùdas. Jak wynika z przedstawionego przeglądu, Aleksandras Vanagas wywodzi takie nazwy rzek i nazwy kamieni od etnonimu gùdas, a nazwę rzeki z okolic Paswola za etnonimiczną uważa również Renata Endzelytė (2005: 73). Vytautas Mažiulis uważa, że nazwa rzeki Gùdas pochodzi od bałt. *guda- „(po)chylony”, „wyginający się” < bałt. gud- „chylić się”, Simas Karaliūnas wiąże nazwy kamieni z lit. gùdė „osełka, budė”, gudti „ostrzyć za pomocą miško, pievos, ganyklos, krūmų, griovio) kildina iš balt. guda- ‘smulkus, magudė”, natomiast nazwy innych obiektów geograficznych (rzek, jez; zły, lichy; zły, niedbały; fałszywy, lichy; zwykły, typowy; prawdziwy; dziki, nieuprawiany...ʼ, gud- ‘czysty, prawdziwyʼ. Nazwa miejscowości (nazwa pojedynczego gospodarstwa) Guds jest odnotowana również w toponimii łotewskiej. Wywodzi się ją od łot. guds ‘białoruski flisakʼ (Endzelīns 1956: 336–337). W tym celu zamierza się omówić okoliczności zapisu nazw z żywego języka, przeanalizować określane obiekty (denotaty) 1 W artykule nie stawia się sobie za cel wszechstronnego ani krytycznego przeanalizowania wszystkich już znanych wersji pochodzenia tych toponimów. Chodzi jedynie o ustalenie, która hipoteza pochodzenia jest bardziej prawdopodobna po przeanalizowaniu zebranych danych. Innymi słowy, uważa się, że ważniejsze jest przedstawienie faktów i argumentów pozwalających wysunąć lub potwierdzić jedną hipotezę niż obalenie innych opublikowanych wyjaśnień pochodzenia. Artykuły / Articles 111 Dėl kai kurių lietuvių vietovardžių Gùdas radimosi aplinkybių, kilmės ir motyvacijos charakterystyki podane podczas zapisu nazw miejscowych, ich otoczenie geograficzne, omówić możliwości powiązań toponimów i apelatywów w aspekcie arealnym (zasięgu), wysunąć i uzasadnić najbardziej prawdopodobne motywy powstania nazw miejsc (obiektów) Gùdas. W badaniu wykorzystywane są nie tylko takie tradycyjne, ugruntowane metody etymologii, jak porównywanie z innymi litewskimi i bałtyckimi onimami, apelatywami litewskimi, stosowanie analogii semantycznych, lecz uwzględnia się także specyfikę historycznego i społecznego otoczenia badanych nazw miejscowych, zestawiając posiadany materiał dotyczący toponimów i nazywanych przez nie obiektów z rzeczywistym kontekstem historycznym, który, jak się przypuszcza, jest najbardziej obiektywnym kryterium ustalenia pochodzenia nazw miejscowych. Z żywego języka odnotowano 13 nazw miejscowych Gùdas2. Większą ich grupę zapisano w rejonie Pãsvalys, w okolicach Pùmpėnai: bagno, zarośla, łąka we wsi Krkiliškis, rzeka (rzeczka, strumień) przepływająca przez miasteczko Krkliniai, wsie Dalckai, Račškiai, Gùstadalis, pastwisko we wsi Račškiai, bród we wsi Ramonỹnė. Inne pojedyncze obiekty noszące tę nazwę są rozmieszczone w różnych miejscach Litwy: 2 kamienie w Nemunè, jeden z nich w pobliżu miasteczka Darsniškis w gminie Krúonis, drugi – na terenie majątku Dvarẽliškiai w gminie Aukštõji Panemùnė w powiecie kowieńskim, kamień we wsi Seilinai w okolicach Noragliai w rejonie Lazdjai, na brzegu rzeczki Lydẽkinė, dół we wsi Svėri w okolicach Pãjevonis w rejonie Vilkavškis, las we wsi Mielekiai w gminie Vyžuonos w powiecie Utena, mokradło w gminie Varėna we wsi Puõdžiai, rzeczka (rów) przepływająca przez wieś Medinai w gminie Žematkiemis w powiecie wiłkomierskim. Najwięcej informacji o okolicznościach powstania nazw miejscowych, charakterze obiektów geograficznych i ich położeniu podano przy zapisie nazw kamieni znajdujących się w rzece Niemen3. W sporządzonej w 1935 r. ankiecie nazw terenowych majątku Dvareliškiai w gminie Aukštoji Panemunė4 zapisano, że kamień Gùdas znajduje się w Niemnie, przy granicy wsi i majątku Dvareliškiai5. W dziale uwag wyjaśniono: „Białoruscy flisacy, płynąc, omijali ten kamień. Przepływając obok, wysyłali jednego, aby stanął na kamieniu i wskazywał tratwom właściwy kierunek. Krzyczał po białorusku. 2 Tyle takich nazw znaleziono w kartotece nazw miejscowych zapisanych z żywej mowy (VK). 3 Nazwy kamieni stanowią specyficzną grupę nazw własnych, której przypisanie do nazw miejscowych może budzić pewne wątpliwości. Z drugiej strony kamienie są obiektami przyrodniczymi zajmującymi określone miejsce na powierzchni rzeźby terenu. Niektórzy badacze onomastyki zaliczają je nawet do oronimów – w tym przypadku opierają się na założeniu, że do wspomnianej klasy należą nazwy nie tylko gór, lecz także wszystkich obiektów orograficznych (por. Agapkina, Berezovich, Surikova 2020). W artykule, mając na uwadze inne, tzn. nieprzeznaczone do omówienia terminologii, jego cele, nazwy kamieni apriorycznie uznaje się za nazwy miejscowe. 4 Nazwy miejscowe na terenie dworu spisał nauczyciel szkoły początkowej w Šilnai Juozas Vitkauskas, jako informatora wskazano mieszkańca Šilnai Jurgisa Dubosasa. 5 Obecnie miejsce to znajduje się w Zbiorniku Kowieńskim. LAIMUTIS BILKIS 112 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Stąd też wzięła się nazwa”. W ankiecie miejscowości Darsūniškis6 danych o kamieniu i jego nazwie jest mniej: podano, że kamień znajduje się w Niemnie, 2 km poniżej miasteczka, a spławiane rzeką tratwy zaczepiają o niego. Jak wynika z opisów, powstanie nazwy jednego kamienia wiąże się ze spławianiem przez Białorusinów tratw Niemnem, drugiego – również ze spławianiem tratw. Nie można wykluczyć, że podane w ankietach wyjaśnienia dotyczące pochodzenia nazw mogą być etymologią ludową, jednak dane historyczne i etnograficzne skłaniają do powątpiewania w to. W badaniach wielu historyków i etnografów podkreśla się, że Niemen od dawna był jednym z głównych szlaków handlowych Wielkiego Księstwa Litewskiego, którym do Królewca, Zalewu Kurońskiego, Rusnė (stamtąd do Kłajpedy), Tylży, oprócz innych towarów, spławiano tratwy z bali. Bale drewna transportowano również z terytorium dzisiejszej Białorusi. Na przykład w publikacji poświęconej badaniu organizacji handlu z portów Sapiehów i Radziwiłłów położonych w górnym biegu Niemna w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XVIII w. stwierdza się, że w 1770 r. z dóbr Radziwiłłów spławiono ogółem 1 192 bale (Sakalauskas, Poška 2020: 74). Spławianie bali odbywało się w dwóch etapach – najpierw od Nowego Świerżenia7 do Kowna, następnie – od Kowna do Rusnė albo Królewca. Należy zwrócić uwagę na to, że na odcinku od Nowego Świerżenia do Kowna zatrudniano więcej robotników niż przy spławianiu od Kowna do Królewca. Zdaniem autorów artykułu więcej ludzi zatrudniano ze względu na trudniejsze warunki przyrodnicze na pierwszym odcinku drogi wodnej – węższe koryto rzeki i większą krętość (tamże). Można przypuszczać, że kolejną przyczyną, dla której do spławiania tratw z terytorium Białorusi do Kowna potrzebne były większe siły, były często występujące na Niemnie progi, bystrza i kamienie. Potwierdza to również fakt historyczny przedstawiony we wspomnianej publikacji: w Rumšiškės zatrudniano sternika, który pomagał przeprawiać tratwy przez znajdujące się w Niemnie przeszkody, nazywane progami (tamże, 72). Handel ten odbywał się również później: w 1825 r. z Litwy i Gudzi (Białorusi) Niemnem spławiono 2 500, a w 1900 r. – 15 320 bali (Pupienis 1989: 49). Bale z Gudzi przez Kowno do Królewca spławiano aż do pierwszej wojny światowej. O ich spławianiu Niemnem i działalności gudzkich flisaków wiele napisano w monografii Nemunas (Kolupaila 1950) hydrologa Steponasa Kolupaili, który latem 1932 r. sam płynął łodzią Niemnem od miasteczka Lubcza do Grodna. Według niego odcinek Niemna od Grodna do Kowna obfitował w bystrza, tj. miejsca, gdzie koryto rzeki jest kamieniste, a nurt silniejszy, dlatego spławianie bali z górnego biegu tej rzeki było bardzo trudne i wiele z nich ulegało rozbiciu. Z tego powodu flisacy, w większości Gudzini z górnego biegu, nazwali bystrza nazwami przywodzącymi na myśl nieszczęścia 6 Nazwy miejscowości spisał nauczyciel szkoły początkowej w Darsūniškis Petras Puplešys, przeprowadziwszy wywiady z mieszkańcami miasteczka Miką Maculevičiusem, Adolfem Žukauskasem i Jonasem Zavistanavičiusem. 7 Nowy Swierżan – osada na Białorusi. Artykuły / Articles 113 Dėl kai kurių lietuvių vietovardžių Gùdas radimosi aplinkybių, kilmės ir motyvacijos (tamże, 14). Towarzyszem podróży naukowca był białoruski flisak Iwan Trubka, który, według autora monografii, przed I wojną światową kilkadziesiąt razy spławiał tratwy z Lubcza lub Stołpców do Jurborka (s. 45– 47). W monografii opisano także znajdujące się w pobliżu Kowna porohy Niemna: wspomniano o położonym 4 km poniżej Darsūniškis, prawdopodobnie najniebezpieczniejszym porohu rzeki Guoga (s. 164), podkreślono, że na odcinku lininkų pavadinta Bičenėtų rėva, kur labai pavojinga, nes iš dugno kyšo dideli od Aštrago do osad Dvareliškis znajdują się białoruskie głazy, o które uderzające tratwy rozpadają się (s. 167–168). Opisano także położony poniżej wsi Gastilionys poroh Bičių, kamieniste miejsca Velnio Tiltas, Velnio Pirtis (s. 168), Žirgas (w pobliżu wsi Jakštonys), Bajorė (w pobliżu wsi Žiegždriai), Kamendulė (w pobliżu Pažaislis) (s. 174). Informacje o tym, że Białorusini spławiali tratwy Niemnem, można znaleźć w Słowniku języka litewskiego. W jego artykule gùdas jako przykład ilustracyjny podano zdanie Guda ant sielių plaukia Nemunais į Rusnę Prūsuose, zaczerpnięte ze Słownika litewsko-polskiego Antanasa Juški (LKŽe). O bezsprzecznym związku Białorusinów z flisactwem świadczą także łotewskie apelatywy guds, gudinis, gudiņš ‘białoruski flisakʼ (LVV I 415, 675). Jak widać, wskazany w ankiecie dotyczącej nazewnictwa gruntów dworu Dvareliškiai zasadniczy motyw powstania nazwy kamienia (Białorusini spławiali tratwy) jest niewątpliwie prawdziwy i poświadczony historycznie. Prawdą jest również to, że w okolicach tej osady, w Niemnie, znajdowały się porohy i duże kamienie. Pisano o tym również polski archeolog i etnograf Zygmunt Gloger, który w drugiej połowie XIX wieku wielokrotnie płynął Niemnem od Grodna do Kowna. Wymienia on aż 7 dużych kamieni znajdujących się w Niemnie w pobliżu osady Dvareliškės, wśród nich także kamień Gùdas: Katilas (pol. Kocioł), Malakavičius (pol. Malachowicz), Malakavičiai (pol. Malachowicy), Velnio Tiltas (pol. Dyabelski most), Stiklinė (pol. Szklanka), Rusėnas, arba Gudas (pol. Rusak, czyli Gudas), Kirda (pol. Kirda) (Gloger 1903: 73). Rzeczywiste okoliczności historyczne są najważniejszym, ale nie jedynym argumentem pozwalającym przypuszczać, że nazwy kamieni znajdujących się w Niemnie, Gùdas, są etymologicznie najprawdopodobniej związane z etnonimem gùdas. Możliwość ta jest wiarygodna także z punktu widzenia strukturalnego i semantycznego. Jak wynika już z przytoczonych twierdzeń hydrologów, davo daug bėdų, nelaimių, keldavo daug rūpesčių, todėl tų objektų vardai dažnai esti neigiamos kontekstinės konotacijos, plg. Nemuno rėvų vardus Kiaulė, historyków i etnografów, kamienie i kamieniste miejsca (rapids) na Niemnie przysparzały flisakom Paršiukai, Avinas (kamieniste bystrza z gwałtownie opadającym nurtem), Telyčia, Žirklės, Velnio Tiltas (Pupienis 1989: 55), Velnio Pirtis (Kolupaila 1950: 168;), nazwę kamienia Katilas (Gloger 1903: 73). Pejoratywne znaczenie mogą mieć również niektóre nazwy kamieni innych rzek Litwy, por. nazwy kamieni Niemna Velniamindis, Velnio Tiltas, Bulius, Avinas (Vaitkevičius 2013: 47, 48, 51, 96–97), Karstas (Vaitkevičius 2014: 13), nazwę kamienia rzeki Šventoji Griškà (najprawdopodobniej od lit. griška ‘diabeł’) (LVŽ III 306), rzeki Jūra – Judõšiaus stovyklà, arba Vélnio LAIMUTIS BILKIS 114 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI rãgas (LVŽ IV 195). Zatem motywacją nazw kamieni Gùdas pochodzących od etnonimu może być ‘lichy, zły, nieudany kamieńʼ. Z drugiej strony motywy powstania tych nazw być może są memorialne, oparte na faktach, że Gudowie spławiali obok tych kamieni tratwy, że Gud, wszedłszy na kamień, wołał po gudzku itp. Nazwy miejscowości o takim znaczeniu są poświadczone w litewskiej toponimii, por. Ùbago brastà (w niej utonął żebrak), Birùtės kálnas (Savukynas 1963: 239), Diedùko rastas, Puõdžiaus plýnė (Sviderskienė 2017: 90). Patrząc z punktu widzenia strukturalno-słowotwórczego, nazwy kamieni Gùdas pochodzące od etnonimu byłyby derywatami powstałymi bez formalnych środków słowotwórczych od liczby pojedynczej wyrazów podstawowych. Taki sposób derywacji jest bardzo charakterystyczny dla nazw kamieni. W ten sposób utworzono również wiele semantycznie już omówionych nazw kamieni Niemna: Avinas, Katilas, Kiaulė, Telyčia itd. Należy również podkreślić, że niemało litewskich nazw kamieni nie jest bardzo starych, ich wiek z pewnością nie sięga czasów prabałtyckich ani jeszcze wcześniejszych, por. nazwy kamieni Čebatlis, Diẽvo Altõrius, Diẽvo Blidas, Diẽvo Krslas, Dšių Staliùkai, Fabrikantai (kamień w Niemnie koło Rumšiškės!), Férmos akmuõ, Geležnė Bóba (LVŽ II 35, 265, 266, 417, 508; III 130), które (lub których jeden z członów) pochodzą od zapożyczeń, a także onimy pochodzenia osobowego Daujõčio Gryčẽlė, Fdrikų akmuõ, Gãgilo klis, Grgo akmuõ, Grigõliaus akmuõ, Grigùčio akmuõ, Ivõškiaus ãkmenys, Jánkų Bánkas, Jõnas, Juõzapas (LVŽ II 156, 513; III 8, 289, 292, 293; IV 88, 114, 173, 248), nazwy złożone pochodzące od innych nazw miejscowości Gervnių akmuõ (od nazwy bagna Gervnės), Grkiškio ãkmenas, Grkiškio akmuõ (od nazwy kału, góry, pola Grkiškis) (LVŽ III 160, 296) itp. Zatem również dość późne pojawienie się nazwy kamieni Gùdas nie jest niemożliwe. Etnonimiczne pochodzenie nazwy Gùdas pośrednio potwierdza także jeszcze jedna analogia toponimiczna. W ankiecie dotyczącej toponimii gruntów wsi Daržẽliai gminy Liñkmenys z okresu międzywojennego zapisano nazwę łąki Gudãakmenis. Znaczenie tego toponimu najwidoczniej jest następujące: ‘łąka, na której znajduje się (znajdował się) kamień *Gudãakmenisʼ. Temat tego ostatniego, gudate, mógł pochodzić od gùdas i pod względem fonetycznym nie można go wywodzić od gùdė ‘osełka, budėʼ ani gudti ‘ostrzyć za pomocą osełkiʼ. Za tym, że nazwy kamieni wywodziły się raczej od etnonimu gùdas niż od lit. gùdė lub gudti, pozwala sądzić również zasięgowy rozkład nazw miejscowych i apelatywnych nazw kamieni na obszarach zachodnich Auksztotów kowieńskich i południowych Auksztotów, podczas gdy wyrazy pospolite występują na Żmudzi i w regionie Kłajpedy (zob. ryc. 1). Dla ścisłości należy analizės aspektas. Mat, onimai ir apeliatyvai paplitę skirtingų tarmių plotuose: podkreślić, że semantyczny związek nazw kamieni z wyrazami oznaczającymi ostrzenie jest możliwy8. Potwierdza to również zapisana w żywej mowie nazwa kamienia Galstuvas9 ← lit. galstuvas ‘przyrząd służący do ostrzenia, osełka, budė, 8 Por. stwierdzenie „wygładzony kawałek kamienia lub skały, używany do ostrzenia, jest właśnie osełką, budė” (Karaliūnas 2004: 172). 9 Imię zapisane w 1986 r. w rejonie płungiańskim, w apilinkach Żlibiny. We wsi Ketùrakiai. Artykuły / Articles 115 Dėl kai kurių lietuvių vietovardžių Gùdas radimosi aplinkybių, kilmės ir motyvacijos pustyklė, pustasʼ (LVŽ III 47). Jednak omówione już kwestie każą wątpić, czy kamienie o nazwie Gùdas mogą mieć takie znaczenie (i pochodzenie). Oczywiście trudniej jest uzasadnić związek nazwy kamienia Gùdas z obszaru południowych Auksztotów z etnonimem gùdas, ponieważ brakuje danych o miejscu występowania tego obiektu, jego przeznaczeniu i innych okolicznościach. Jak wspomniano, zapisujący podał jedynie, że kamień znajduje się nad brzegiem potoku Lydekinė. W tym przypadku najbardziej należałoby kierować się aspektem arealnym – nazwy i apelatywy gùdė, gudti są rozpowszechnione na obszarach różnych gwar. Wyjaśniając możliwe pochodzenie hydronimów Gùdas, należy również osobno omówić informacje związane z ich zapisem pochodzącym z żywego języka. Jak wspomniano, odnotowano 2 potamionimy: rzeka (rzeczka, strumyk) płynąca w okolicach Pumpėnai10 oraz 10 Nazwę zapisano w 1935 r. w ankiecie dotyczącej nazw gruntów wsi Gustadalis i w 1938 r. w ankiecie wsi Dalickai, a także w 1983 roku we wsi Gustadalis. Nazywany obiekt jest opisywany jako strumyk o szerokości 3–4 m, który płynie tylko po obfitych deszczach, jesienią i wiosną, natomiast latem wysycha. 1 RYC. Rozprzestrzenienie nazw kamieni Gùdas oraz lit. gùdė, gudti (opracowano z wykorzystaniem „Google” Maps). Gùdas gùdė gudti LAIMUTIS BILKIS 116 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Potok znajdujący się na terenie wsi Medinai w gminie Żemajtkie, który w ankiecie nazw terenowych z 1935 r. nazywany jest rowem11. Należy zwrócić uwagę na to, że rzeka Gùdas w okolicach Pumpėnai przepływa przez wieś Gustadalis i na jej terenie uchodzi do Pyvesy. Oficjalna forma nazwy wsi Gùstadalis jest najprawdopodobniej wtórna, powstała z pierwotnej formy Gùd-stadalis12, wywodzącej się od etnonimu gùdas lub imienia osobowego. Gùdas13 i lit. stadalà, stadãlė ‘zajazd z wiatą do ustawiania koni; wiata do ustawiania koni w zajezdnym mie11 W ankiecie podano, że rów (parów) ma 0,25 km długości, strome zbocza i jest głęboki. 12 W ankiecie nazw terenowych wsi Gustadalis z 1935 r., sporządzonej przez nauczyciela szkoły początkowej w Rimknai, Antanasa Soka, w rubryce „Nazwa w wymowie miejscowej ludności” zapisano nazwę wsi Gùdstadalis, natomiast w rubryce „Nazwa zapisana językiem pisanym” – Gùstadalis. 13 Pvd. Gùdas odnotowano również w gminie Pumpėnai – zob. LPDB. 2 PAV. Vietovardžiai su GudPumpėnų apylinkėse (sukurta naudojant „Google“ žemėlapius). Gùstadalis (Gùdstadalis), wieś Gùdas, rzeka Gùdas, pastwisko Gùdas, bród Gùdas, bagno, krzaki, łąka