Apie Kiprijono Lukausko surašyto „Pamoksło Isz Prisakimu Diewa“ [...] (1797) atitiktį Karolio Fabiani „Missyi Apostolskiey Część II“ (1783) tekstams

68 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Lietuvių kalbos institutas ORCID id: orcid.org/0000-0003-1542-2866 Direcciones de investigaciones académicas: anosas y actuales lenguas lituanas sintaksė, semántica y pragmatica, etnolingvistica, Lituania culturales y bažnytinių tekstų istorija. DOI: doi.org/10.35321/all86-02 APIE KIPRIJONO LUKAUSKO es el nombre de un miembro del Consejo de Administración de la Unión Europea. SURAŠYTO PAMOKSŁO ISZ PRISAKIMU DIEWA [...] (1797) ATITIKTĮ KAROLIO FABIANI MISSYI APOSTOLSKIEY CZŚĆ II (1783) TEXTTAMS On the Correspondence between Pamoksłas Isz Prisakimu Diewa [...] (1797) by Kiprijonas Lukauskas and the Texts from the Book Missyi Apostolskiey Część II (1783) by Karol Fabiani ANOTACIÓN el Straipsnyje se discute hasta šiol originalias trabajo de origen considerados Kiprijono Lukausko (17571815) Pamokslų (Karaciejus, par., 1996) estructura y explicėjusi autoría del contenido de textos de este manuscrščio parte. La principal parte de este manuscrito, que tiene titulación Pamoksłas Isz Prisakimu Diewa Ape Pawinascias Giwenima Krikscioniska [...] (III; 1310 p.), coincidencia con el libro de Karolio Fabiani MISSYI APOSTOLSKIEY CZŚĆ II. w ktorey się przekładaią NAI z przykazan boskich o powinnosciach zycia chrzescianskiego [...] (1783) los textos es neabejotina. Kituose Lukausko manuscrito chriuos surašytų tekstų (311407 p.) cuestión nivel de autorazgo permanece abierto. ESMINIAI VOODŽIAI: Kiprijonas Lukauskas (17571815), Karol Fabiani (17161786), Jurgis Ambroziejus Pabrėža (17711849), sermón como sermón, Lituanian literatura: XVIII amžius. Artículos Articles 69 / Apie Kiprijono Lukausko surašyto Pamoksło Isz Prisakimu Diewa [...] (1797) atitiktį Karolio Fabiani Missyi Apostolskiey Część II (1783) tekstams ANNOTATION The article discusses the structure of Pamokslai by Kiprijonas Lukauskas (1757–1815) (Karaciejus, ed., 1996), which has been considered an original work until now, and the new authorship of some of the texts from this manuscript, which has recently come to light. The correspondence between the main part of the manuscript entitled Pamoksłas Isz Prisakimu Diewa Ape Pawinascias Giwenima Krikscioniska [...] (I–II; 1–310 p.) and the texts from the book MISSYI APOSTOLSKIEY CZĘŚĆ II. w ktorey się przekładaią NAUKI z przykazan boskich o powinnosciach zycia chrzescianskiego [...] (1783) by Karol Fabiani is unquestionable. The question of the level of authorship of the texts from other chapters of Lukauskas manuscript (p. 311407) remains open. Jurgis Ambroziejus Pabrėža (17711849), sermon KEYWORDS: Kiprijonas Lukauskas (1757–1815), Karol Fabiani (1716–1786), as teaching, Lithuanian literature, 18th century. ĮVADAS El objetivo del artículo informar sobre hasta ahora originales trabajos considerados (plg. Biržiška [1963] 1990: 171; Lebedys 1976: 40; Lukšienė 1985: 8790; Tereškinas 1992: 13163; 1996; Mačiulytė 2005: 1314, 2005a; Pacevičius 2005: 22 Vert., 2008; Vaicekauskas)1 Kiosk Kiosk Luka (17701815) 2312 Pamokslų (Vilnius 1 Jurgio XVIIedžio (1913) nota Luka Zabraško como autoriaus mokytumą, platų apsiskaitimą ir pan reikėtų atsižvelgti į tai, kad 1976 m. publikacijoje a. También llamtaba la atención a lo que las referencias contemporáneos sobre Lukausko personaí negausios y bastante santúrios. m. Ukmergės dekanato visitación acte (išrašą de CVIA F 694 apr. 1. b. 3998 žr. Lebedys 1976: 187, sobre en este Lebedžio izraše erroneamente presentada Lukausko pavardę žr. Tereškinas 1995: 1796 136) indica sobre el monasterolyno de Troškūnų y la presencia de la parroquia en bernardinų žinioje, sobre klebono Kiuskoono en [L]uka el desarrollo espiritual, 1782 m m m įprišventinimą kunigus y 1791 m sv. Franciškaus Mažesniųjų brados ordenu dautos įžadus, también sobre su lietuviškai vedamas pomaldas (plg.: mowi [...] Pacierz [...] po litewsku) y a las personas reunidas decamada apropiada pamokslą-pamokymą (plg.: y Naukę miewa stosowną do zgromadzonych ludzi) (plg. Lebedys, allí mismo; aún sobre este acto de visitación įrašais basadote insjvalos vé. Tereškinas 1992: 136, 144; 1996: 6; Bogušis 1996: 1516; Mačiulytė 2005a). būtinybę evaluando bernardino Lukausko habitado entorno á tener en cuenta al carácter vaidmens de los monolijos XVIII a. Sobre Polonia en la cultura de Lituania vé. Tereškinas 1992: 136144. 2 Debido dvejopes apellés Lukauskas, Lukauskis formų žr. Zinkevičius 2001: 65; Vaicekauskas 2008; Mačiulytė 2005a: 243. Sobre Lukausko la fecha de nacimiento sąsają no con 1752, pero con 1757 años vé. Tereškinas 1992: 136; Mačiulytė 2005a: 245247. Lituan bernardinų provincias de los muertos en el libro Elenchus Fratrum Mortuorum (MAB RS, f. 9, b. 96,1.22) Arvydo Pacevičiaus hallado inscripción Cyprianus Łukowski, 1815 Februarius, Bienicae, Vicarius patikslina datos sobre JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 70 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI manuscrito F1D654 guardado en la biblioteca de la universidad de una colección de 409 páginas la raštę Pamoksłas Isz Prisakimu perrašą, žr. Karaciejus, par., 1996, toliau – LP) pirmosios dalies, turinčios antDiewa Ape Pawinascias Giwenima Krikscioniska. Per Kuniga Cypriona Łukawski Plebona Traszkunu Surasitas. Metusy Krista 1797 (LP III; 1310 p.), atitiktį Karolio Fabiani (17161786)3 libro de MISSYI APOSTOLSKIEY CZŚĆ II. w ktorey się przekładaią NAUKI z przykazan boskich o powinnosciach zycia chrzescianskiego (1783; FP adelante) texto [...] tams. Nurodytųjų lietuviškų ir lenkiškų pamokslų rinkinių tekstų turinio tapatumas nustatytas remiantis analitiniu, gretinamuoju ir struktūrinės analizės metodais. Artículosnyje zazmenciona sobre uno de los manuscritos Jurgio Ambroziejaus Pabrėžos4 (17711849) pamokslų rinkinių5 proporcionados referencias literarias, ayėjusios atpazinar y Lukausko manuscrščio primera parte (p. 1310) original. Al evaluar la fundamentación del estatus autorazgo Lukausko es importante discutir y toda la estructura del conjunto manuscrito Lukausko6 La primera parte de este manuscrito textos de Lukausko las circunstancias de muerte murió 1815 m. Benicos bernardinos monasterolyne, yendo deberes de vicario (žr. Pacevičius 2005: 241). 3 Sobre fimosos jesuitís preokslininko Karolio Fabiani estudios de filosofía y teología, maestro, preokslininko, misionieriaus práctica y editado teybines libros, de los cuales excepcioninum pasiñėjo colección de tres partes Missya apostolska, sulaukęs no uno de la reedición, vé. Kaczmarek 1948. Fabiani libros de ediciones sólo Sobre XVIII a. vé. Estreicher 1898: 153154. Aptariamosios Fabiani libro popularidad lo testimonia y sus textos plitimas nuorašais. Uno tal polkiškas perrašytojų kolektyvo preparado 1792 m. la edición nuorašas guardado en Vilniaus universiteto bibliotekoje (manuscriptinio documento F 1-C173a bibliografinį aprašą žr. Fabjani 1792). acerca de su popularidad de sermones de la primera parte del Missya apostolska conjunto pratarmėje zazmínena y el propio autor (žr. Fabiani 1783: [I]). 4 Basándose en autógrafos Pabrėžos monacal apellido escribido con o Ambroziejus (no Ambraziejus) (žr. Šepetytė 2020: 7; Pajėdienė 2021: 369). 5 Pabrėža žemaičių pažiba se considera debido a multitud de actividades (él dvasininkas, 1796 m. įšventintas kunigu, y 1817 m. davęs įžadus Pranciškonų ordenui, pedagogas, participante del cultural sujūdžio lituanos, bajoaičių raštijos veikėjas, bibliofilas, botanikas, liaudies medicinos žinovas) y talentos, de los cuales el mismo ryžiškūnas boskal artas con su ganytais activities and sakytais pamoks (žr Biržiškė [1963.196: 306; 1994; Pacevičius 2020). Pabrėžos como homokslininko šlovės atgarsių tikrumą testimonia gausus manuscripto legado […] cultura historiikai indica al menos diez Pabrėžos rašytų y įrištų pamokslų rinkinių (plg. Gidžiūnas 1994: 91100), y tales šlovės pagrįstą ahoraties kultūrologų proporcionado evaluación de homokslų (plg. Tereškinas 1994; Sverdiolas 1996; 2006: 4886). 6 El campo de investigaciones de este artículo no cae ni es posible Troškūnų klebono Lukausko rankraščio tekstų sąsaja su Troškūnų konventų klierikų 1782–1799 m. rankraštiniais pamokslais ar Kretingos pranciškonų 1792–1793 m. sakytais žemaitiškais pamokslais (plg. Biržiška ([1957] 1998: 563), nei neabejotina sąsaja su Troškūnų vienuolyno turėtais spaudibernardino Kiprijono niais (apie 1782 m. Troškūnų vienuolyno bibliotekas libros žr. Tereškinas: Artículos Articles 71 / Apie Kiprijono Lukausko surašyto Pamoksło Isz Prisakimu Diewa [...] (1797) atitiktį Karolio Fabiani Missyi Apostolskiey Część II (1783) tekstams 138141; sobre 1992 la conformidad con el contenido del libro Fabiani indicitosa se ilustra varias maneras: 1) sugretinant dos registros del contenido de los conjuntos de sermones; 2) discutiendo la conformidad de los textos del comienzo y del final de la primera parte del manuscrito Lukausko a los textos Fabiani así como algunos cambios con respecto a la dirección autorizada de la primera parte LP Prakałboje; 3) mostrando etnonimus lietuvis, polkas contenidos LP texto atkarpų (ne)atitikimą analogiškoms Fabiani libro frazėms. 1. PASCAPTÍ ATIDENGUSI JURGIO AMBROZIEJAUS PABRĖŽOS PASTABA Saliendo el libro Pamokslai vairingose materialios, digiti Ambroziejaus Pabrėžos (žr. Šepetytė, par., 2020) textos7 unoseta en ellas describidos imágenes de priminė Kiprijono Lukausko Pamoksluose inscrito historias. Atsivertus Lukausko manraščio perrašą (Karaciejus, par., 1996) pasimaté, que coincide no solo sólo unos cuantos įsiminusių imagindinių. Al menos en dos dos […] en el 28 y en el 29 Lukausko redaxto manuscrito sermoslu (LP 281301) las historias no una asignos detalles, pero todo el contenido esme corresponde Pabrėžos sermosle Apey griekus lyiżówy8 (PWM 203228) sakumus asuntos. Skirtingų autoresí manuscritios contenidos de textos encontrados coincidencias causaí explicó Pabrėžos nota, que su pawy, pero y Lukausko Pamoksłas 28. isz prisakima diewa aszma. No kałbek neteyžr. Pacevičius 2005: 238; sobre Lukausko Troškūnų monasterolynu dadas libro a la pastoracinę 7 Citatos perrašai en mokslas beveik pažodžiui persirašytas iš vienos kunigo Fabiani knygos9, plg.: Wypisano prawie co do słowa z Missyi Apostolskiey Częsci 2. Nauki 29. Xiędza Fabianiego (PWM 228). Atsivertus nurodytą knygą (žr. Fabiani 1783a) tapo akivaizdu, kad ne tik minėtasis dviejų dalių Pabrėžos Pamoksłós Apey griekus lyiżóartículo se proporcionan manteniendo originalų rašybos. Citando Pabrėžos texto a desde rinAmbroźiejó se priesz artima tawa (LP 281–288) ir Pamoksłas 29. Ape apkałbeimus yr kitus lieźuwinius griekus, iki to Prisakima Diewa Aszma prigulincius (LP 289–301) yra 1782–1841 m. laikotarpiu besikeičiančius Troškūnų bibliotekos fonde turėtų knygų kiekius, iš kurių 1782–1784 m. vien pamokslų skyriaus fonde turėta 107, o 1800 m. – jau net 231 tomai Pabreża Tercyjorió Zokana Szwęta Tiewa Prąćźyszkaus a continuación se proporciona la abrevipa PWM. veiklą skatinusių lietuviškų knygų gausėjimą šio vienuolyno bibliotekoje žr. ten pat, 236, 241). 8 Este m. 1824 Vėžaičiuose leído Pabrėžos sermón escrito para lectura de dos días (plg. notabą sermón al kinio PAMOKSŁAY Wayringosy Materyjosy Ąt rożniu wyitu, iwayriusy łaykusy Sakity par Kónyga principio PWM 203 y antros parte frazęoks Pamła apey Griekus Lyiżowy Trukis más lejan PWM 211; también vé Šepetytė 2020: 795). 9 Pabrėža proporcionan y más referencias de a esta Fabiani libro (žr. PWM 120, 132, 277). JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 72 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Fabiani sukurtų 28-o y 29-o pamokslų (žr. Fabiani 1783a: 457489) vertimai10. Sugretinus Fabiani ir Lukausko tekstus atidžiau, paaiškėjo, kad ne tik šie du pamokslai, bet ir visa apimtimi (312 p.) bei idėjine ir literatūrine raiška svarbiaupamoksłas Isz Prisakimu Diewa proporcionan no un original de textos de la colección, pero lietuvišką knygos missyi apostolskiey część ii. w ktorey sia przekładaią nauki z przykazan boskich o powinnos siociach zycia chrzescianskiego. x. karola fabianiego kanonika kaliskiego, Szkół Wydziałowych Łęczyckich Kaznodzięię napisane [...] (www FP) por la versión. Esto se puede comprobar revisando todos los 30as libro de Fabiani y indicada la primera parte del manuscrito Lukausko títulos de capítulos, presentados en registros de contenidos, correspondencia esencial (žr. Tabel 1ę)12. 1 LENTEL. Fabiani libros Missyi apostolskiey Część II y Lukausko Pamoksłas Isz Prisakimu Diewa [...] turinių registrų (žr. FP 500–502 ir LP 309–310) sugretinimas NAUKI Z PRZYKAZAN BOSKICH O POWINNOSCIACH ZYCIA CHRESCIANSKIEGO. PRZEZ X. KAROLA FABIANIEGO KANONIKA KALISKIEGO, Szkół Wydziałowych 1797 1783 Pamoksłas Isz Prisakimu Diewa Ape Pawinascias Giwenima Krikscioniska. Durante Kuniga Cypriona Łukawski Plebona Traszkunu Surasitas. Metusy Cristo Łęczyckich Kaznodzięię NAPISANE [...] regestr NAUK MISSYINYCH CZSCI II. (FP 500502) Los Estados miembros deberán: Regestras pamoksłu (LP 309310) Nauka I. o Przykazaniach w powszechności..... na karcie 1 Pamoksłas 1. Prisakimus wisotimie Apey..... 1 Nauka II. o Przykazaniach Bokich w powszechności Ape..... 13 Pamoksłas 2. Prisakimus Diewa wisotimiey..... 7 Nauka III. z pierwzego Przykazania Bokiego o Wierze..... 22 Pamoksłas 3. Isz pirma Prisakima Diewa. Wiera..... Ape 12 Nauka IV. z pierwzego Przykazania Bokiego o Nadziei i Miłości..... 40 Pamoksłas 4. Isz pirma Prisakima Diewa. Nadiej yr Meyly..... 22 Ape 10 Pabrėža Fabiani texto a complementó no solo su habitual introductoria parte de sermón (žr. PWM 262), sino y de sus obras intarpais (sobre ellos vé. Pajėdienė 2022). 11Exactamente esta parte del conjunto manuscrito Lukausko desde un punto de vista literario se ha considerado más valiosa: culturales y literarias investigadores LP exclusirtinumą y raiškos peculiaridades suelen basar en estos Fabiani vertimą teikiančios partes textos (plg. Lebedys 1976: 4048, 4851; Lukšienė 1985: 8789; Tereškinas 1992: 155163; 1996; Tunaitis 2004: 81). 12 Sobre tabelėje paryškintus incongruencias del contenido vé. en el otro capítulo. Straipsniai / Articles 73 Apie Kiprijono Lukausko surašyto Pamoksło Isz Prisakimu Diewa [...] (1797) atitiktį Karolio Fabiani Missyi Apostolskiey Część II (1783) tekstams Nauka V. z pierwzego Przykazania Bokiego o Czarach, Gusłach i Zabobonach..... 58 Pamoksłas 5. Isz pirma Prisakima Diewa. Cierus, Gusłus yr Zababonus..... 32 Ape Nauka VI. z drugiego Przykazania Bokiego o Bluźniertwie, Przeklętwach i Złorzeczeniach..... 73 Pamoksłas 6. Isz untra Prisakima Diewa. bluznierstwa, Kieykima yr Ape Piktazodziawimus..... 42 Nauka VII. o Przyięgach..... 85 Lecciónł 7. Juriegas..... 49 Ape Nauka VIII. o Slubach w Apey..... 64 comunidad..... 111 Pamoksłas 8. Slubus wisotimie Nauka IX. z trzeciego Przykazania Bokiego o święceniu Dnia Swiętego..... 125 Szwętima Pamoksłas 9. Isz trecia Prisakima Diewa. Ape Dienu Szwętu..... 72 Nauka X. o tymże trzecim Przykazaniu Boʃkim ile zakazuiącym ..... 146 Pamoksłas 10. Ape tą pati treti Prisakima Diewa kiekas uzsakunti ..... 84 Nauka XI. z czwartego Przykazania Boʃkiego o powinnościach Dzieci względem Rodzicow..... 162 Pamoksłas 11. Isz ketwirta Prisakima Diewa, Ape Pawinascias Wayku, pagał Gimditoju..... 93 Nauka XII. o powinnościach Rodzicow respecto Dzieci Ape woich..... 188 paga Pamoksłas 12. pawinascias Gimditoju Wayłku sawa..... 108 Nauka XIII. o zczegulnych różnych Stanow powinnościach..... 216 pawinascias..... 125 Pamoksłas 13. Apecias wisokiu Stonu Nauka XIV. o powinnościach Sług i Czeladki respecto Panow i Gopodarzow..... 229 Pamoksłas 14. pawinas Apecias Tarnu yr Sieyminas, pagał Ponu y Gaspadoriu..... 133 Nauka XV. o powinnościach Panow respecto woich Poddannych..... Pamoksłas 15. pawinascias Ponu, Ape pagał 240 sawa padonu..... 140 Nauka XVI. o powinnościach Poddańdańtwa13 respecto Panow woich..... 255 Lecciónł 16. Ape pawinascias Padonu pagał sawa Ponu..... 149 Nauka XVII. o powinnościach Męża względem Zony ʃwoiey ..... 265 Pamoksłas 17. Ape pawinascias Wira pagał sawa Pacios ..... 155 Nauka XVIII. o powinnościach Zony Męża..... 278 Pamoksłas 18. Ape pawinascias Pacios pagał respecto Wira..... 164 Nauka XIX. o powinnościach względem Oycow naʃzych Duchownych i Pasterzow ..... 286 Pamoksłas 19. Ape pawinascias pagal Tiewu musu Dwasiszku yr piemenu ..... 170 Nauka XX. o powinnościach względem Kościoła Swiętego iako Powʃzechney Matki naszey ..... 304 Pamoksłas 20. Ape pawinascias pagał Baznicias Szwętos kaypo wisotimos Motinos musu ..... 182 Nauka XXI. z piątego Przykazania Boʃkiego o Zaboytwie na Ciele..... 336 Pamoksłas 21. Isz pinkta Prisakima Diewa. Uzmusima unt kuna..... Ape 204 13 Así en libro. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 74 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Nauka XXII. o Pijańtwie..... 358 Sermosł 22. Ape Girtawima..... 218 Nauka XXIII. o Zaboytwie na Duzy, to iet: Zgorzeniu..... 369 tay ira Ape Papiktinima..... Pamoksłas 23. Uzmusima unt Dusias Ape, o 225 Nauka XXIV. z Przykazania Bokiego zotego: Nie cudzołoż..... 391 Pamoksłas 24. Isz Sieszta Prisakima Diewa. No Swetimoterauk..... 238 Nauka XXV. z Przykazania Bokiego iodmego: Nie Pamoksłas 25. Iszma Sek Prisakima Diewa. kradniey..... 409 No wok..... 250 Nauka XXVI. o Lichwie..... 425 Sermón 26. Nuama..... Ape 261 Nauka XXVII. o Potrzebie nadgrody krzywd Bliźniemu uczynionych..... 444 Pamoksłas 27. Ape reykała sugruzinima Kriwdu Artimuy padaritu..... 273 Nauka XXVIII. z Przykazania Bokiego Nie będiez mowił fałzywego Aszma. Ne świadectwa przeciwko bliżniemu tawa..... wemu..... 457 Pamoksłas 28. Isz Prisakima Diewa omego: kałbiek ne teysiey priesz Artima 281 Nauka XXIX. Omowach i innych Pamoksłas grzechach do tego Boskiego liezuwinius Przykazania omego 29. Ape apkałbieimus yr otros ięzycznych griekus, hasta to Aszma Prisakima pertenecientes..... 470 Diewa prigulincius..... 289 XXX Nauka. z dziewiątego i dzieiątego Bokiego Przykazania: Nie będziez pożądał żony bliżniego twego, ani domu, ani roli, ani ługi, ani łużebnicy, ani wołu, ani oła, ani żadney rzeczy iego..... 490 daykta su..... 301 Pamoksłas 30. Isz Dewinta yr Desimta Diewa Prisakima. gie Neysk Moteries artima tawa, ney namu, ney dirwos, ney tarna, ney tarnaytes, ney jaucia, ney asiła, ney wiena 2. KIPRIJONO LUKAUSKO RANKRAŠTINIO También RINKINIO STRUCTŪRA IR SKIRTINGO es el único lugar en el que se puede encontrar información sobre el mercado. LYGMENS AUTORYSTS GUERRAMIONS Antes pasando a considerstymų, cuáles LP texto peculiaridades Lituvias cultura torikus paskatino aptariamo rankraščio surašytojui priskirti tikrąją, o ne dalinę – isteksto transescritor, traducedor y compiliatoriaus autorystę, conviene discutir Lukausko Pamokslais nombrado manuscriptivo conjunto partes compuestas. sys, kad Lukausko rankraštyje žodis pamokslas dažniausiai vartojamas reikšme Atkreiptinas dėme- ‘(pa)ensayo, consejo, instrucción14. 14 XVIIIXIX a. textos Lituviškuos en la palabra sermón corresponde a dos polkų lenguaje palabras kazań ‘pamokslas; kunigo se dice del contenido religioso habla e nauka ‘(pa)mokymas (dar plg. Gidžiūnas 1994: Artículos Articles 75 / Apie Kiprijono Lukausko surašyto Pamoksło Isz Prisakimu Diewa [...] (1797) atitiktį Karolio Fabiani Missyi Apostolskiey Część II (1783) tekstams Lukausko surašytą manuscripto desde el punto de vista temático constituye cincoas partes: 1) colección Pamoksłas Isz Prisakimu Diewa Ape Pawinascias Giwenima Krikscioniska žr. LP III; 1310 p.; 2) el título del sermón tenedores catechetiniai enseñamientos sobre los fundamentos de la fe y los deberes de los creyentes y poterių, Dekalogo Prisakymų, sacramentos y maldos textai LP 311351; 3) brevemente recopilado sermón llamado 5-ų chyrelių enseñamiento sobre los deberes de los creyentes Padieimas 1, 2, 4, 3, 5 vé. 351378; 4) biblinė historia sobre Pasaulio sukūrimą Historia łabay grazi yr unt Zinoima kiekwienam reykalinga, constituída de 22libros de historias LP 379400; 5) algo de libros del Antiguo Testamento LP de Sabiduría extractos, surašytų con cierto atranka, de Siracido libro se presenta en el capítulo Priedotkas isz Knigu Mundribes. Padeimy 1; 3; 7; 8; 20; 23; 24; 25 zr. LP 401407 (kiek smulkesnį LP constituyentes de la disposición véase en tabla 2). En algunos cuales Lukausko manuscripto discarianciados trabajos zazmenciona sobre este manuscrito sandaros plurialypiškumu15, pero quedó descuestiñada lo que de uneto temático punto de vista diferentes de las partes compuestame manuscrito Lukauskas proporcionan desiguodo nivel de autorazgo referodú. Se indica que uno de este manuscrito textos de Pamoksłas Isz Prisakimu Diewa Pawinas Apcias Giwenima Krikscioniska (p. 1310) Ahora está redactado16 (plg. tit titular la primera parte del manuscrito LP frase: Pamoksłas [...] Surasitas. Metusy Kristus 1797, žr. I), un manuscrito es de nueva Lithuanian exguldyta ‘išversta ir suraš (plg., Historia graziosa: LP naujey Lietuvos Izkayas Guldaspita 37) y otro de las partes shortly recopilta (plg. Gatrinkta, fraota?) (plg. num. num. num. num. w Sverdorski trójk Kolas; 2006: 269). Reikšmė ‘(pa)docimas particularmente briski en el título de la primera parte del conjunto Lukausko así como nueva chyrelį iniciante pratarmės frazėje numanau paduoty [...] pamoksła ape [...] pawinastes LP 352 (žr. tabelę 2). a. textos se ve en XVI clarški palabras catechism y enseñocimas mokslas significances paralelė (plg. Jakubo Ledesmos NAVKA CHRZESCIANSKA. Abo Katechizmik dla dźiatek lietuviškų vertimų pavadinimus Kathechismas arba mokslas (Daukša 1599) apsaše nurodydamas tris sudedamąsias partes, plg.: 6, 308, 100 p. (Biržiška [1963] 1990: 171); šiokios tales suguinan de sobre distintos LP textos niveles de proporcionada y en otra de este trabajo contenido sas manuscrščio perrašas dado en uno zaprašu K. Lukausko Pamokslų textai (žr. Karaciejus, par., 1996: 407). bei Kathechismas arba pamokimas (1605)). 15 Į tai yra atkreipęs dėmesį žymusis knygotyrininkas Vaclovas Biržiška (1884–1956), LP apimčių (žr. Lebedys 1976: 41, 48, 51; Tereškinas 1992: 155), rankraščio parengimą spaudai (žr. Bogušis 1996: 15) ar jau publikuoto rankraštinio rinkinio reflektavimo trikdžius (žr. Subačius 2010: XVII) aptariančiuose darbuose. Juozo Karaciejaus parengtos knygos turinyje tai visai neatspindima – vi16 Zemaichiui participio redactado puede tener significado ‘užrašytas, perrašytas (tokį reikšmės supratimą fiksuoja y El diccionario de tierras del Norte occidental: surašymas ‘užrašymas (žr. Vanagienė 258, 2015: Kiprijono Lukausko zemaitiškąjį kalbos klodą Sobre vé Karaciejus 1996: 1920; Zinkevičius 2001: 62–68. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 76 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Naminiku pawinastes LP 352). Sin embargo solo LP y FP antraščių sugretinimas (žr. 1 tabelas superior en la filauteta mencionus perrašus) indica que LP antraštė fue redactada copiando FP antraštės modelį. Por lo tanto, puede considerarse que la frase Pamoksłas [...] Surasitas puede correlacionarse con la frase del nombre original polkiškojo nauki ... napisane. 2 LENTEL. Temáticamente desde el punto de vista diferentes partes del manuscrito K. Lukausko Desde el punto de vista temático diferentes LP rankraščio dalys (sutartinis eilės numeris ir paginacija) Esamas (Galimas) rankraščio dalies pavadinimas Teksto dalies teminis pavadinimas I (LP I–II; 1310) Giwenima Pamoksłas Isz Prisakimu Diewa Ape Pawinascias Krikscioniska. Per (LP I–II; 1–310) Pamoksłas Isz Prisakimu Diewa Ape Pawinascias Giwenima Krikscioniska. Kuniga Cypriona Łukawski Plebona Traszkunu Surasitas. Metusy Chrystusa 1797 Prakałba Pas Małona Skaytitoi (LP I–II) Pamoksłas 130 (LP 1308)17 Regestras pamoksłu (LP 309310) II (LP 311351) Pamoksłas (LP 311339) Ape Wiera [...] (LP 311313), Ape Diewa [...] (LP313318), Ape Nadiey [...] 318320, Ape Meyly yr Prisakimus LP [...] LP 320–325; Ape Sakramentus [...] 326335; Ape Paskuciausius Dayktus LP [...] (LP 335339) Pawinastes (LP 339–341) Pawinastes eʃsunciu Stony Moterystes, Pawinastes Wayku priesz Tiewus [...] (LP 339341) Patogus Spasabas Poterių, Kałbieima Poteru Baźnicioy 342351) con moniemis Lietuwiszkay (LP 342351) Prisakymų y Sakramentų formuluotės, Maldos (LP 17 Sólo esta parte LP tiene el propio mano Lukausko redašytus las hojas números de 1 a 308 (Prakalbą y Regestrą contenpinantes hojas sin numerar). Straipsniai Article 83 Pamoksłas 15 Nes Apie Kiprijono Lukausko surašyto Pamoksło Isz Prisakimu Diewa [...] (1797) atitiktį Karolio Fabiani Missyi Apostolskiey Część II (1783) tekstams didzias ira skirumas yr Wielką bowiem newalnika o padona niewolnikiem a Nes newalnikas nazey. Niewolnik tiktay toksay nie iet, sólo taki niejokios galibes żadney właności, ani Bet ma. Zaś poddany Polki, może mieć woię, i nikt mu iey, ani turiety galiby może, á ieżeli mu ią ney Ponas atimty ne 241 jey jem aną parenka, kriwda jem iet rożność między neligibe między poddanym w Polzcze Łynkusy musu. bowiem, nic inzego nadie otro niera, człowiek, ktory mogus, kursay wolności nie ney wałnascios no turia. padonas Lietuwiszkas, gale właność sawa, yr niekas jem Pan odbierać nie gale, o zabiera, krzywdę mu czyni. FP hace. 141 LP Didzias ira skirumas newalnika padona, yr is isz tos priezacios, между newalnika yr jo Pona, miedzy niejokias suderiejs, ney żaden kontraktas, jokia sukałba umowy nie neyme uzeyna, ale Polz, á Lithuanians o panu ie Dobrymiewski Gierbiówna, yr ktoru nie oni , zebowieciecie ne niewne niewnie niewnie niewnie niewnie wnie kurię teguł será no anie patis, pero ju seniey su Ponays sawa padare. Nes padonay Lietuwoy musu, tos pacios ira kondycyos kokios na anie pas Rimionius, kurius Polzcze Adscriptitij glebæ, tay ira pasumditi unt dirwas. [...] Tay pat stoios yr pasidare Lietuwoy musu, [...] LP 141 Wielka iest rożność niewolnika á o podannego, i z tey przyczyny, iż jog niewolnikiem, á iego Panem, kontrakt, áni żadna umowa nie zachodzi, mi poddanemi w zaś Panami, i ich ich zwischen ira i kontraktami, i um um um ich junnie sudimas kontraktas, ale ich ich z ich niewnie niewnie niewnie niewnie uczynnie. Poddani bowiem w Polzcze nazey, teyże ą kondycyi, iakiey byli owi u Rzymian, ktorych nazywano adcriptitii glebæ, to iet przynaięci grunt. [...] Toż ię amo tało w buwa nazey, [...] FP 242 wadina ponz pradzios Lietuwoy poddani, ciźiu tiktay isz dirwu łeystu, Ponams mokiety płacić byli kaypo tay isz senu to z dawnych Lietuwiszku Isoda, LP 142 FP padonay, Z początku w Polzcze sau czynz tylko, z gruntow obie turieieieie, puzczonych, Panom Konstitucyiu powinni, chociaż ię pasir [...] [...] Kontytucyi Polkich pokazuie, powinni [...] 242 Lessons 26 O esos ira pas nos Łynkusy wisotimey du [...] dwa. [...] Untras ira kontraktas, kursay nazywa wadinas Contractus Polku: Lietuwiszkay: Dokłe pinigays, o kaypo ij wisotimey wadina Prowizya. 267 LP A te ą u nas w Polzcze popolite Drugi iet Kontrakt, który ię Census. Contractus Census, po Czynz pieniężny, á iako go popolicie nazywaią: Prowizya. 433, 434 FP JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 84 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI IŠVADOS Paaiškėjusi Kiprijono Lukausko 1797 m. rankraštyje surašyto pirmosu colección de textos Pamoksłas Isz Prisakimu Diewa Ape Pawinascias Giwenima Krikscioniska [...] conformidad del contenido del libro de Karolio Fabiani Missyi apostolskiey Część II. W ktorey się przekładaią nauki z przykazan boskich o powinnosciach zycia chrzescianskiego [...] (1783) textos para los cuales se considera que se trata de dosjopai. Una parte, por un lado, maña que XVIII a. originalmente creurtos tikybinių lietuviškų raštų volumento aún más sustraukia, no es djiuginante. Aptariam LP en la parte basada en análisis de textos sobre Kiprijono Lukausko autoridad, su capacidad creativa, apiscitamiento y experiencia misionieriška (plg. Lebedys 1976: 40; Tereškinas 1992: 144145; 1996: 6), sobre el contenido de los sermones y la peculiaridad de la expresión que se encuentran en el pamokslininko Karolio Fabiani nuopelnams. Kita vertus, nustatytoji atitiktis leidžia šviesesniu žvilgsniu pažvelgti į to meto lietuvišką tikybinę aplinką, kuri bent Lukausko atveju nebegali būti įvardinta kaip „tragiška ano meto lietuvio kultūrininko problema“ (plg. Tereškinas 1992: 141). Tikroji teksto kilmė primer manuscrito (Tereškinas 1992: 146163) hay que atribuir a los jesuítas lenkijos escillaus un papel aún más destacado (plg. Patolynas, ten; Tereškinas 1998; 185: 2005) y mostrar a través de la letra lenki un entorno de pensamiento (plg. Lukšienė 1985: 82; Tunaitis 2004: 80; Mačiulytė 2005: 1314; Pacevičius 2005: 61tt). Esta coincidencia explica y atgarsio sobre lo que que Lukausko leer lecturas sermones fueron paveikūs (grazas sobre aquí mencionados preokslininkų Karolio Fabiani y Jurgio Ambroziejaus Pabrėžos šlovę sklido plačiai), stoką. Nustatytoji importantes LP manuscrito parte textos de unión con sus lenkiškuoju originalalu, esperablemente, estimulará nuevos investigaciones de esta fuente, leisiančius ver no solo lenkiškojo originalalo efecto, pero y a este LP parte texto peculiaritas de lengua. O esto quizás leis aclarishinti y distinta perraso, transcripción, compilaciones autorystės nivelio y otras partes manuscrito surašyto Lukausko. CHALTINIAI Y J ABRUNPINIMIPAI Fabjani Karol 1792: missyj apostolskiey część ii. Wktórej się przekładaią nauki zprzykazan boskich o Powinnościach źycia chrześcianskiego [...] Powtórnie Mówione wydrukowane roku panskiego 1792. wkaliszu [...]. 650 p. rankraštinis perrašas F1-C173a guardado Vilniaus universidad bibliotekoje. Fabiani Karol 1783: MISSYA APOSTOLSKA DO POKUTY I POWSTANIA Z GRZECHOW PROWADZĄCA. NA TRZY CZĘSCI PODZIELONA. przez x. karola fabianiego kanonika kaliskiego, szkól wydziałowych Łęczyskich kaznodzieię napisana, Straipsniai / Articles 85 Apie Kiprijono Lukausko surašyto Pamoksło Isz Prisakimu Diewa [...] (1797) atitiktį Karolio Fabiani Missyi Apostolskiey Część II (1783) tekstams po diferentes mieyscach mowiona, i do druku podana. częsc primera. Za dozwoleniem Zwierzchności. w KALISZU, 1783. w Drukarni J. O. Xcia Jmci prymasa, Arcy-Biskupa Gnieźnieńſkiego. Prieiga internete: https://polona.pl/item/missya-apostolska-do-pokuty-i-powstania-z-grzechow-prowadzaca-na-trzy-czesci,MTM5MjMwNjU3/24. Fabiani Karol 1783a: Missya apostolska do pokuty i powstania z grzechów prowadząca, na trzy części podzielona przez X. Karola Fabijaniego [...] napisana, po różnych mieyscach FP / mowiona. MISSYI APOSTOLSKIEY CZŚĆ II. w ktorey się przekładaią NAUKI z przykazan boskich o powinnosciach zycia chrzescianskiego. por x. karola fabianiego kanonika kaliskiego, szkół wydziałowych Łęczyckich Kaznodzięię NAPISANE, po rożnych missyach MOWIONE, i do druku podane. Za dozwoleniem Zwierzchności. w KALISZU, 1783. w Drukarni J. O. Xcia Jmci prymasa, Arcy-Biskupa Gnieźnieńskiego. Acceso en Internet: https://polona.pl/item/missyi-apostolskiey-czesc-ii-w-ktorey-sie-przekladaia-nauki-z-przykazan-boskich-o,MTM5MjMwNjY5. Lukauskas Kiprijonas 1797: F1 D654 del conjunto manuscritino conservado en la biblioteca de la Universidad de Vilnia Is Isz Prisakimu Diewa Ape Pawinas LPcias Giwenima krikscioniszka perrašas publicado en libro Karaciejus Juozas, par., 1996: Lukauskas Kiprijonas Pamokslai, Vilnius: Mokslo y enciklopedia de publicaciones. PWM [Pabrėža Ambroziejus, escrita 17991834] Šepetytė Rita, par., 2020: Pamokslai vairingose materiali, sakyti Ambroziejaus Pabrėžos, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. ŠVŽŽ Vanagienė Birutė 2015: El diccionario de tierras del norte occidentales (PŽ). Ylakių, Lenkimų, Mosėdžio, Skuodo, Šačių apylinkių šnektos, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. LITERATŪRA Biržiška Vaclovas 1998: Knygotyros darbai, red. komisija D. Kaunas et. al., sud., pratarmę ir įvadą parašė G. Raguotienė, B. Raguotis, Vilnius: Pradai. Biržiška Vaclovas, [1963] 1990: Aleksandrynas 2: XVIII–XIX amžiai, 2-asis fotografuotas leidimas, Vilnius: Lietuvos kultūros fondas. Bogušis Vytautas 1996: Iš „Pamokslų“ rengimo istorijos ir archyvų. – Kiprijonas Lukauskas Pamokslai, par. J. Karaciejus, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 14–17. Estreicher Karol 1898: Bibliografia Polska 16, Kraków: Drukarnia uniwersitetu Jagiellońskiego. Gidžiūnas Viktoras 1994: Jurgis Ambraziejus Pabrėža, Vilnius, Roma: Lietuvių katalikų mokslo akademija. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 86 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Kaczmarek Roman 1948: Fabiani Karol (1716–1786). – Polski Słownik Biograficzny 6, Krakow: Drukarnia uniwersitetu Jagiellońskiego, 336–337. Karaciejus Juozas 1996: Kelios pastabos dėl K. Lukausko „Pamokslų“ kalbos. – Kiprijonas Lukauskas Pamokslai, par. J. Karaciejus, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 18–20. Lebedys Jurgis 1976: Lietuvių kalba XVII–XVIII a. viešajame gyvenime, sud. V. Zaborskaitė, Vilnius: Mokslas. Lukšienė Meilė 1985: Demokratinė ugdymo mintis Lietuvoje, Vilnius: Mokslas. Mačiulytė Kristina 2005: Kad Tėvynė gyvuotų...: XVIII amžiaus antrosios pusės Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės proginiai pamokslai, red. S. Narbutas, ser. Senosios literatūros studijos, Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. Mačiulytė Kristina 2005a: Kiprijono Lukausko (1757–po 1798) biografijos mįslės. – Literatūros tyrimų erdvės: studijos profesoriaus Juozo Girdzijausko 70-mečiui, sud. S. Narbutas, ser. Senoji Lietuvos literatūra, kn. 19, Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, 243–248. Pacevičius Arvydas 1998: Lietuvos bernardinų provincija ir vienuolynai Žemaitijoje XIX a. pirmoje pusėje. – Žemaičių praeitis 8, 56–65. Prieiga internete: https://zemaitiuzeme.lt/aktualijos/vienuolynai-zemaitijoje/. Pacevičius Arvydas 2005: Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795–1864 metais: dingęs knygos pasaulis, Vilnius: Versus Aureus. Pacevičius Arvydas 2010: Jurgis Ambraziejus Pabrėža. – Visuotinė lietuvių enciklopedija 17 (Ona–Perizonijus), Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras, 202– 203. Prieiga internete: https: www.vle.lt/straipsnis/jurgis-ambraziejus-pabreza/ [žiūrėta 2022-03-27]. Pajėdienė Jūratė 2021: Pamokslai vairingose materijose, sakyti Ambroziejaus Pabrėžos, parengė Rita Šepetytė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2020, 816 p. [recenzija]. – Lietuvių katalikų mokslo akademijos metraštis 44, 369–374. Pajėdienė Jūratė 2022 (rengiama spaudai): Jurgio Ambroziejaus Pabrėžos (1771– 1849) pamokslai apie 8-ąjį Dievo prisakymą. – Vertybės lietuvių ir lenkų kalbų pasaulėvaizdyje 3. Praeitis ir dabartis kalboje ir kultūroje. Subačius Paulius 2010: Įvadas. – Gimžauskas Silvestras. Pamokslai, par. P. Subačius, R. Taučiūtė, Vilnius: Lietuvos katalikų mokslų akademija. Sverdiolas Arūnas 1996: Nečystatos fenomenologija. – Baltos lankos 7, 158–175. Sverdiolas Arūnas 2006: Apie pamėklinę būtį, Vilnius: Baltos lankos. Straipsniai / Articles 87 Apie Kiprijono Lukausko surašyto Pamoksło Isz Prisakimu Diewa [...] (1797) atitiktį Karolio Fabiani Missyi Apostolskiey Część II (1783) tekstams Šepetytė Rita 2020: Pratarmė. Rankraščio aprašas. – Pamokslai vairingose materijose, sakyti Ambroziejaus Pabrėžos, par. R. Šepetytė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 7–8, 791–798. Tereškinas Artūras 1992: Stiliaus ir žanro problemos M. Alšausko ir K. Lukausko pamoksluose. – Senosios literatūros žanrai, red. komisija J. Girdzijauskas, I. Lukšaitė, A. Samulionis, atsak. red. A. Samulionis, red. R. Jurgelėnaitė, ser. Senoji Lietuvos literatūra, kn. 1, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 104–163. Tereškinas Artūras 1994: Jurgis Ambraziejus Pabrėža: „Prie mylėjimo švento...“. – Devynioliktan amžiun įžengus, red. komisija J. Girdzijauskas, A. Samulionis, V. Vanagas, atsak. red. A. Samulionis, ser. Senoji Lietuvos literatūra, kn. 3, Vilnius: Pradai, 31–41. Tereškinas Artūras 1996: „Mielas mums gyvenimas...“. – Kiprijonas Lukauskas Pamokslai, par. J. Karaciejus, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 5–13. Tunaitis Steponas 2004: Apšvietos epochos socialinės ir politinės filosofijos metmenys, Vilnius: Kultūros, filosofijos ir meno institutas. Vaicekauskas Mikas 2008: Lukauskas Kiprijonas, Lukauskis. – Visuotinė lietuvių enciklopedija 13 (Leo–Magazyn), Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 676. Prieiga internete: https://www.vle.lt/straipsnis/kiprijonas-lukauskas/ [žiūrėta 2022-03-27]. Zaborskaitė Vanda 1976: Įžanginis žodis. – Lebedys Jurgis. Lietuvių kalba XVII– XVIII a. viešajame gyvenime, sud. V. Zaborskaitė, Vilnius: Mokslas, 3–6. Zinkevičius Zigmas 2001: Kiprijono Lukausko „Pamokslų“ kalba. – Baltistica 36(1), 61–75. On the Correspondence between Pamoksłas Isz Prisakimu Diewa [...] (1797) by Kiprijonas Lukauskas and the Texts from the Book Missyi Apostolskiey Część II (1783) by Karol Fabiani SUMARY The article discusses the structure of Pamokslai by Kiprijonas Lukauskas (1757–1815) (Karaciejus, ed., 1996), which has been considered an original work until now, and the new authorship of some of the texts from this manuscript, which has recently come to JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 88 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Prisakimu Diewa Ape Pawinascias Giwenima Krikscioniska light. The correspondence between the main part of the manuscript entitled Pamoksłas Isz [...] (III; p. 1310) and the texts przykazan boskich o powinnosciach zycia chrzescianskiego (17 from the book MISSYI APOSTOLSKIEY CZĘŚĆ II. w ktorey się przekładaią NAUKI z [...]83) by Karol Fabiani is unquestionable. Es probable que the established link between an important part of the texts from Lukauskas manuscript and their Polish original will promote further research of this source, enabling us to see both the influence of the Polish original and the features specific to the text of this part. Perhaps it will also enable us to determine a different level of the manuscript written by Lukauskas. of authorship of the transcript, translation and compilation in the other (p. 311–407) parts Introducida m. 2022 de marzo 27 d. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Lituania [email protected]