„Atžvilgiu“ konstrukcija valentingumo aspektu

Straipsniai / Articles 245 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0003-2196-8937 Kierunki badań naukowych: morfosyntaksa, walencja, semantyka, typologia. DOI: doi.org/10.35321/all87-12 KONSTRUKCJA ATŽVILGIU W ASPEKCIE WALENCJI Construction with atžvilgiu from the Perspective of Valency STRESZCZENIE Przedmiotem niniejszego artykułu jest konstrukcja przyimkowa atžvilgiu. Celem jest, na podstawie materiału z Korpusu współczesnego języka litewskiego (DLKT), wyjaśnienie związku omawianej konstrukcji z walencją. Badanie wykazało, że w zdaniu konstrukcja przyimkowa atžvilgiu jest używana zarówno jako walencyjny aktant leksemu, jak i jako niewalencyjny – człon wolny. SŁOWA KLUCZOWE: walencja, aktant walencyjny, człon wolny, konstrukcja atžvilgiu. ADNOTACJA Przedmiotem niniejszego artykułu jest konstrukcja z postpozycją atžvilgiu. Celem jest ustalenie związku między wspomnianą konstrukcją a walencją na podstawie danych z Korpusu Współczesnego Języka Litewskiego. Badanie wykazało, że konstrukcja z postpozycją atžvilgiu jest używana w zdaniu zarówno jako walencyjny aktant leksemu, jak i jako element niewalencyjny (wolny). SŁOWA KLUCZOWE: walencja, aktant walencyjny, element wolny, konstrukcja z atžvilgiu. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 246 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII 1. UWAGI WSTĘPNE Już Ernst Fraenkel (1928: 185–186) w swojej pracy o przypadkach języka litewskiego wspomina o narzędniku rzeczownika atžvilgis1. Jonas Jablonskis (1957: 632) używane w przykładach 1–2 atžvilgiu nazywa narzędnikiem różnicy i twierdzi, że „ten przypadek jest jedynie pewną odmianą narzędnika sposobu lub narzędzia” 1) Pod tym względem nie różni się od innych. (cytowane według Jablonskis 1957: 632) 2) Jego pisma i język pod względem są znośne. (cytowane według Jablonskis 1957: 632) Šiandienoje Jonas Šukys (1998: 267) teigia, kad atžvilgiu yra atžvilgio, arba tiksnarzędnik porównawczy (tamże: 557), który „jest stosunkowo niesamodzielny, często przypomina słowa zbliżone do przyimków (dokładniej – postpozycji), tai eina po [...] dažniausiai kilmininko, ir jį tikslina, tarsi sudaro su juo kaip ponieważ prostsza postpozycja określa pewną konstrukcję”; „zwłaszcza w języku prasy i piśmiennictwa nierzadko pokazuje, pod jakim względem opisywany jest przedmiot lub zjawisko”. Šukys (1998: 268) uściśla, że atžvilgiu jest atkreipia dėmesį į tai, kad atžvilgiu vartojamas, „kai yra aiški požiūrio į ką nors, najczęstsze w języku administracyjnym i naukowym, oraz oznacza ocenę czegoś”, natomiast „gdy znaczenie punktu widzenia, oceny zbladło, nie należy zapominać o tradycyjnych, żywszych środkach wyrazu językowego. Zamiast dopełniacza z użytym postpozycyjnie atžvilgiu lepiej mogą pasować przysłówki (zob. 3), czyste przypadki (zwłaszcza celownik) (zob. 4–5), konstrukcje przyimkowe (zwłaszcza z przyimkiem dėl)“ (zob. 6–8). 3) Dzieci są tutaj wychowywane pod względem fizycznym, moralnym i umysłowym (por. fizycznie, moralnie, umysłowo). (cytowane według Šukys 1998: 268) 4) Czy mogą Państwo zrobić coś dobrego w stosunku do osób niepełnosprawnych (por. niepełnosprawnym). (cytowane według Šukys 1998: 268) 5) Czułem chłód członków komitetu w stosunku do mnie (por. mnie). (cytowane według Šukys 1998: 268) 6) Nie podjęto żadnych środków w stosunku do sprawców (por. przeciwko sprawcom). (cytowane według Šukys 1998: 268) 7) Część ludzi miała negatywną opinię w stosunku do instytutu (por. o instytucie). (cytowane według Šukys 1998: 268) 8) Rząd nie ma przemyślanej polityki w stosunku do szkół (mogłoby być również w sprawie szkół). (cytowane według Šukys 1998: 267) 1 Bardziej szczegółowy przegląd prac dotyczących wyrażenia atžvilgiu zob. Akelaitis (2005: 67–70). Artykuły / Articles 247 Atžvilgiu konstrukcija valentingumo aspektu W poradach językowych (KP S1 2009: 90) Šukys uściśla, że w przykładzie 3 użyte w znaczeniu przyimkowym atžvilgiu jest pobocznym (częściowym) wariantem normy. Jako zjawisko książkowe może być używane w języku ogólnym, jednak pierwszeństwo należy przyznać głównemu (neutralnemu) wariantowi normy – przysłówkowi sposobu. Natomiast w przykładach 4–6, podobnie jak w przykładach 9–11, atžvilgiu jest w języku ogólnym niepoprawne. Tutaj bezpośredni stosunek do obiektu powinien być wyrażany celownikiem, konstrukcjami przyimkowymi (KP S1 2009: 89; zob. także Akelaitis 2005: 71, 76). 9) Większego szacunku oczekiwalibyśmy wobec dziewcząt (=dziewczętom). (cytujama pagal KP S1 2009: 89) 10) Będziecie poprawni wobec nas (=nam). (cytowane za Akelaitis 2005: 71) 11) Nietolerancja wobec Litwy (=Lietuvai) bez wątpienia istniała. (cytowane za Akelaitis 2005: 71) zostało użyte do wyrażenia relacji pośredniej z Šukys (KP S1 2009: 89) pažymi, kad bendrinėje kalboje atžvilgiu gali būti varobiektem w przykładzie 12. 12) Nieko blogo vaiko atžvilgiu nepadariau. Gintautas Akelaitis (2005: 67) analizuje konstrukcję atžvilgiu w języku administracyjnym (zob. 10–11) i stwierdza, że atžvilgiu (i požiūriu) „wyróżnia się częstotliwością użycia oraz wyraźnym administracyjnym zabarwieniem funkcjonalno-stylistycznym”. Dochodzi on (Akelaitis 2005: 76) do wniosku, że „konstrukcje języka administracyjnego + atžvilgiu [...] nie są oparte na żywej uzusie i ze względu na czas powstania są późnym zjawiskiem zintelektualizowanego języka”. Akelaitis (2005: 67) stwierdza: to, że atžvilgiu „występuje po dopełniaczu rzeczowników i słów rzeczownikowych, jak gdyby pozwalałoby uznać je za bliskie postpozycjom. Nie można ich uznać za prawdziwe postpozycje ze względu na zachowywane znaczenie leksykalne. Inną przyczyną jest to, że konstrukcje zgody i konstrukcje z dopełniaczem wyrazów rzeczownikowych są często bliskie sobie lub nawet tworzą pary, por. ekonominiu atžvilgiu i ekonomikos atžvilgiu”. Z drugiej strony Akelaitis (2005: 70), który na podstawie przykładów z korpusu współczesnego języka litewskiego przeprowadził badanie użycia atžvilgiu w ninku [...], bet labai retas derinimo būdu sudarytuose junginiuose [...] – santykis 0,07 : 0,93“. Iš išsamaus jo tyrimo aiškėja, kad atžvilgiu konstrukcijos języku administracyjnym, pisze: „Zleksykalizowane atžvilgiu najczęściej używane jest z dopełniaczem wyrazów rzeczownikowych; w języku administracyjnym są one właściwie używane, gdy wskazuje się podstawę czegoś według ubocznego obiektu warunkującego działanie lub stan (Akelaitis 2005: 71), jako poboczny wariant normy nadają się do wyrażania relacji podstawy (Akelaitis 2005: 74–75) lub relacji przedmiotowej, która może mieć odcień przyczynowy i przy której możliwe jest powiedzenie o uwzględnieniu tego pośredniego obiektu (Akelaitis 2005: 73). Ponadto, ponieważ atžvilgiu nie nadaje się do wyrażania bezpośredniej relacji z obiektem (Akelaitis 2005: 71), omawianych konstrukcji nie należy używać LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 248 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII do wyrażania przyczyny (Akelaitis 2005: 73). Również „tam, gdzie można, zwłaszcza tam, gdzie naruszana jest ustalona litewska forma wyrażania stosunków syntaktycznych, należałoby unikać konstrukcijų kilm. + atžvilgiu [...], kai turi būti išreikštas požymio, arba atribu- [wyrażenia] tinis, santykis” (Akelaitis 2005: 73). Dalej kwestia, czy atžvilgiu jest (staje się) postpozycją, zostaje pominięta, a jako termin roboczy w artykule używane jest określenie – postpozycyjne atžvilgiu. Konstrukcja z nim, jak wynika z przytoczonych przykładów i z tego, co krótko omówiono, jest używana na poziomie zdania i połączenia. Należy zwrócić uwagę na myśl Akelaitisa (2005: 72): „gdy używane są konstrukcje pochodzenia. + w odniesieniu do [...], bezpośrednie skierowanie czynności, działania lub właściwości ku obiektowi zostaje jakby złagodzone, zawoalowane”. Mając przed oczyma ninto santykio su objektu pagrindas ir kodėl, pavyzdžiui, tipišką beneficiento przykłady 4–12, dalej stawia się pytanie, na co mówca w przykładzie 10 decyduje się (kaip) tai susiję su žodžio reikšme ir valentingumu. Jei polinksniškojo atžvilgiu zamienić ten eufemizujący zaimek. Jeśli użycie wiąże się z walencją, wówczas, zgodnie z koncepcją werbocentrycznego modelu zdania, można poczynić kilka założeń: oprócz tego, że (a) na użycie postpozycyjnego atžvilgiu wpływa znaczenie rzeczownikowego atžvilgiu, (b) postpozycyjnojo atžvilgiu vartosenai įtakos turi sakinio predikato leksiniai, semantiniai ar kiti požymiai, žodžio ir viso sakinio semantika. Na wspomniane pytania postanowiono odpowiedzieć na podstawie materiału zebranego z Korpusu współczesnego języka litewskiego (dalej – DLKT), opracowanego przez Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego w Kownie (zob. część 2). W niniejszym badaniu rozpoznawczym stawia się następujące cele: (a) omówić znaczenie rzeczownika atžvilgis w słownikach (zob. część 3), (b) krótko przedstawić punkty wyjścia teorii walencji i wspomnieć, jak wiąże się to z użyciem przyimkowego atžvilgiu (zob. część 4), (c) z perspektywy walencji przeanalizować użycie konstrukcji z atžvilgiu w materiale empirycznym z DLKT (zob. części 5 i 6). Następnie uogólnić całość (zob. część 7). O ile wiadomo, nie ma prac dotyczących przyimkowego atžvilgiu z punktu widzenia walencji. 2. MATERIAŁ BADAWCZY Większość DLKT stanowią pisane, często redagowane teksty reprezentujące różne gatunki (publicystykę, literaturę piękną, literaturę faktu lub literaturę administracyjną). Przykładów języka mówionego jest tam wyraźnie mniej. Widać to w tabeli 1, w której pokazano, jak atžvilgiu rozkłada się według gatunków w wynikach wyszukiwania DLKT. 2 Przykłady z DLKT zebrano w czerwcu 2022 r. Artykuły / Articles 249 Atžvilgiu konstrukcija valentingumo aspektu Z tabeli 1 wynika, że styl funkcjonalny może mieć znaczenie dla użycia przyimkowego atžvilgiu. Pod względem najrzadszy w języku mówionym. W języku pisanym postpozycja atžvilgiu jest najrzadziej używana w literaturze pięknej, a najczęściej – w publicystyce i literaturze niepięknej. W DLKT3 do publicystyki zalicza się: prasę ogólną, prasę popularną, prasę naukową, książki (autobiografie, pamiętniki, wspomnienia, kroniki, roczniki, dzienniki, listy, eseje, szkice i in.) i in., natomiast literatura niepiękna to literatura naukowa, dydaktyczna, poznawcza, popularnonaukowa i in. Literaturę piękną w DLKT tworzą opowiadania, opowiadania krótkie, nowele, baśnie, powieści itp. Mając na uwadze, że przykłady z literatury administracyjnej (dokumentów) zawierające postpozycję atžvilgiu, zamieszczone w DLKT, zostały już zbadane (Akelaitis 2005), poniżej opiera się analizę na nieco ponad 600 przykładach z innych gatunków, w których atžvilgiu użyto jako postpozycji. Mówiąc konkretniej, podstawę dalszego badania rozpoznawczego žinės literatūros ir publicistikos, taip pat turimi 5 pavyzdžiai iš sakytinės kalbos. stanowi po 200 przykładów z literatury pięknej, niepięknej 1 TABELA. Użycie atžvilgiu według gatunków Tekstyno dalis Iš viso Słowa Zapytanie Liczba użyć Liczba šaltinių žodžių analizowanych Literatura piękna 15765554 względem 601 2478947 Literatura niepiękna 19322341 względem 5873 4377158 Literatura administracyjna 13625715 względem 1422 1524835 Publicystyka 86497837 względem 9981 20774801 Język mówiony 447396 względem 26 29146 Ogółem: 140921288 względem 17903 29184887 Z posiadanych przykładów (zob. tabela 2) wynika, że w zdaniu konstrukcja z postpozycją względem (może być) związana z różnymi formami czasownika, przymiotnika, rzeczownika lub przysłówkiem. Uderza to, że w zgromadzonym materiale znaczenie często wspominanego słowa implikuje subiekt percepcyjny (por. czuć się, nastawić się, obojętny, wrażliwy, nastawienie, pogląd itd.) albo, mówiąc w aspekcie funkcji semantycznych wyróżnianych na podstawie walencji, percypienta [Pcp] – doświadczającego stanu psychicznego (Sližienė 1994: 20), co, jak można przypuszczać, wpływa na użycie postpozycji względem. Biorąc pod uwagę, że w posiadanych przykładach z różnych gatunków postpozycja względem powtarza się z tymi samymi słowami lub w różnych gatunkach używane są 3 Zob. [2022-06-12] tutaj: http://tekstynas.vdu.lt/tekstynas/menu?page=about. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 250 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII žodžiai, su kuriais yra semantiškai ir sintaksiškai susijusi polinksniškojo atžvilgiu konstrukcja, raczej się wzajemnie uzupełniają niż wykluczają, dlatego poniższe przykłady nie są dalej dzielone według gatunków. Na przykład z literatury pięknej i publicystyki posiadamy przykłady konstrukcji z postpozycją względem związanych z czasownikiem nu(si)teikti, a z publicystyki i literatury niepięknej – z rzeczownikiem nusiteikimas, natomiast z literatury pięknej i publicystyki posiadamy przykłady z przymiotnikami geranoriškas, tolerantiškas, łączonymi z postpozycją względem, tūroje pasitaikė su tolerancija. Tai, kad visų nagrinėjamų stilių tekstuose atžvilgiu vartojamas su tais pačiais arba panašiais žodžiais, leistų manyti, kad funkcinis podczas gdy w literaturze niepięknej styl piśmienny nie ma decydującego wpływu na użycie postpozycji względem. TABELA 2. Związek konstrukcji względem z częścią mowy w zdaniu Część mowy Przykłady Czasownik być, robić, pasować, zachowywać się, zobowiązywać, czuć się, przestrzegać, (nie)moralizować, (na)stawić się, ustąpić, (na)stawiać się, tracić na wartości, postąpić, doświadczyć, zmienić się, wypowiedzieć się, zazdrościć, sprzeciwiać się, reagować, pokazywać, rozumieć, wyobcować się, stosować, mieć itp. Przymiotnik adaptacyjny, obojętny, agresywny, ślepy, niedbały, bliski, ostrożny, (nie)otwarty, brzydki, zły, cyniczny, dyskretny, (nie)godziwy, przyjazny, nieśmiały, (nie)miłosierny, (nie)życzliwy, surowy, (nie)etyczny, interesujący, natrętny, dumny, elokwentny, obraźliwy, humanitarny, wrażliwy, konserwatywny, poprawny, krytyczny, równy, uprzejmy, użyteczny, negatywny, neutralny, nikczemny, przyzwoity, pełen szacunku, wystarczający, (nie)tolerancyjny, przychylny, podobny, atrakcyjny, niebezpieczny, wrogi, wymagający, znaczący, powściągliwy, (ne)sąžiningas, savarankiškas, (ne)šališkas, švelnus, (ne)teisingas, (ne) prawy, odpowiedni, tolerancyjny, gwałtowny itp. Rzeczownik arogancja, obojętność, agresja, agresywność, ambiwalentność, pobłażliwość, ostrożność, delikatność, uwaga, despotyzm, dyskryminacja, przyjazność, zachowanie, ironia, zdrada, duma, podejrzenie, podejrzliwość, uczucie, miłosierdzie, władza, życzliwość, oskarżenie, mowa, zamiar, podstęp, cierpliwość, cierpliwość, bezduszność, posłuszeństwo, krytyka, krytycyzm, komplement, poprawność, postawa, oczekiwanie, tolerancja, nienawiść, grzech, opinia, umiarkowanie, nastawienie, przestępstwo, stanowisko, nastawienie, szacunek, (nie)tolerancja, przychylność, obowiązek, pogląd, wypowiedź, polityka, represja, powściągliwość, sympatia, ciekawość, przemoc, wyobcowanie, wyrozumiałość, (nie)stronniczość, chłód, sędzia, pozicija, pozityvumas, pranašumas, priešiškumas, prievarta, provokacija, sprawiedliwość, terror, człowieczeństwo, okrucieństwo, aktywność, ocena itp. Przysłówek dobrze, równolegle, (nie)przychylnie, gniewnie, wrogo, sceptycznie i in. (ne)tolerancija, tvirtumas, užsispyrimas, veiksmas, viltis, žodis, (ne) Artykuły / Articles 251 Atžvilgiu konstrukcija valentingumo aspektu 3. ZNACZENIE PRZYIMKA ATŽVILGIS W OBJAŚNIAJĄCYCH SŁOWNIKACH JĘZYKA LITEWSKIEGO Zakładając, że przyimkowo używany wyraz atžvilgiu ma znaczenie i że może ono wpływać na użycie omawianej konstrukcji, należy przytoczyć definicje rzeczownika atžvilgis. W Słowniku współczesnego języka litewskiego (DLKŽe) rzeczownik atžvilgis podaje się jako 1. ‘uwzględnienie, zwrócenie uwagiʼ, 2. ‘poglądʼ (zob. 1). W Akademickim słowniku języka litewskiego (LKŽe) atžvilgis ma trzy znaczenia: 1. ‘oglądanie się wstecz, rozglądanie sięʼ (zob. 13); 2. ‘pogląd, spojrzenieʼ (zob. 14; zob. także 2); 3. ‘uwzględnienieʼ (zob. 15). 13) Wilk złapał jedną owcę, pozostałe bez oglądania się rozbiegły się Žem. 14) Nasza literatura stała się znacznie bardziej różnorodna pod względem formy rš. 15) Po wszystkich trudach może będzie jakiś pożytek Krkn. Zatem narzędnik rzeczownika atžvilgis, używany w przykładach 1–12, ma (powinien mieć) znaczenie „pogląd, spojrzenie”. Semantycznie bliski rzeczownikowi atžvilgis wyraz požiūris jest również dwuznaczny: 1. ‘spojrzenie, wzglądʼ, 2. „konkretne zapatrywanie, nastawienie4” (DLKŽe; por. LKŽe). Zatem mamy do czynienia z minimalnym leksykalno-semantycznym polem rzeczowników wzajemnie ze sobą powiązanych (atžvilgis, požiūris, žvilgsnis, pažiūra, nuomonė, kaip jau 2 dalyje minėta, daiktavardžiai pažiūra, nuomonė, požiūris, nusistatymas nusistatymas). Należy tu zwrócić uwagę na to, że są używane z konstrukcją względem omawianego przyimka postpozycyjnego. Świadczyłoby to o procesie gramatykalizacji wyrażenia atžvilgiu. Analizując walencję czasowników bazowych (pa)žiūrėti i žvelgti dla abstrakcyjnych rzeczowników požiūris, žvilgsnis, pažiūra w Słowniku łączliwości czasowników języka litewskiego Nijolė Sližienė (dalej – LKVJŽ), wyjaśnia się, że czasownik žiūrėti ‘mieć wzgląd, uwzględniaćʼ wymaga mianownika podmiotu odpowiadającego percipientowi oraz dopełniacza kontentywu5 albo zdania podrzędnego (zob. 16). Czasowniki (pa)žiūrėti i žvelgti ‘mieć wyrobioną opinię, oceniaćʼ wymagają przysłówka odpowiadającego vardininko, patientą6 atliepiančios prielinksnio į konstrukcijos ir moduso7 funksemantycznej roli podmiotu percypującego (zob. 17–18) (Sližienė 2004: 457, 461). Zatem w semantyce rzeczownika atžvilgis ‘požiūris, žvilgsnisʼ tkwią role percipienta, patienta, 4 Por. LKŽe: nusistatymas – opinia, pogląd. DLKŽe: Nuomonė – 2. pogląd, stanowisko. 5 „Kontentyw [Con] – funkcja treści czynności lub stanu” (Sližienė 1994: 22). 7 „Modus [Mod] – 6 „Patientas [P] – veiksmo poveikio gavėjo arba būsenos turėtojo funkcija“ (Sližienė 1994: 20). funkcja jakości, sposobu działania“ (Sližienė 1994: 25). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 252 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII funkcji treści, modusowych z własną ekspresją. Podmiot percypienta powinien ograniczać użycie postpozycji atžvilgiu z predykatami czynności aktywnej (tranzytywnymi). Jednakże, jak było widać, na przykład w przykładzie 4, postpozycja atžvilgiu jest używana (zob. dalej). Z drugiej strony można sądzić, że na przykład w przykładzie 11 właśnie za pomocą postpozycji atžvilgiu jest oznaczana (niem. markiert) w szerokim sensie perspektywa i nastawienie człowieka jako percypienta, a tym samym w (kon)tekście wyróżniany jest wspomniany pośredni wpływ na obiekt odpowiadający beneficjentowi8 (por. 19–20). 16) Czy ty [Pcp] będziesz patrzeć na niego [Con] Jb. (cytowane za: Sližienė 2004: 457) 17) Niektórzy [Pcp] patrzyli nawet podejrzliwie [M] na samego Beringa [P] i całą jego podróż [P] Br. (cytowane za: Sližienė 2004: 457) 18) Czy jednostki stają się moralne, zależy od tego, jak [M] inni ludzie [Pcp] patrzą na nich [P] VDTUk. (cytowane za Sližienė 2004: 461) 19) Społeczeństwo Francji jest nastawione wrogo. Do tolerancyjnego społeczeństwa wkradałaby się dzięki swojej wiedzy i [Pcp] musulmon atžvilgiu [B] šiuo atveju kaip niekada toli9. 20) Jis [Pcp] buvo tolerantiškas dideliam ir mažam [B], su visais mielai dadoświadczeniu sportowemu. Czy w przykładach 19–20, w których mowa o różnej interpretacji elementów rzeczywistości, należy wyróżnić dwie wartościowości tolerantiškas? Różnie może być (zob. dalej). Zgodnie z zasadą ikoniczności, czyli izomorfizmu, różna forma wyrazu wiąże się z różnymi znaczeniami predykatu: każda forma ma swoje znaczenie. Pojęcie ikoniczności implicytnie wiąże się z nacechowaniem (ang. markedness). Talmy Givón (1990: 945–947; por. 2001: 38–41), definiując nacechowanie według trzech – związek między złożonością kognitywną a strukturalną jest jednym z najbardziej ogólnych rinio ir kognityvinio kompleksiškumo ir dažnumo – kriterijus, teigia, jog sąaspektów ikoniczności – kategorii poznawczo nacechowanej skłania się do oznaczania również strukturalnie i odwrotnie10. Ikoniczność i nacechowanie są bezpośrednio związane z nio wyrażeniem treści za pomocą możliwie minimalnych środków i wysiłków językowych (zob. dalej). Mając to ekonomiškumu ir distinktyvumu kalboje: kalbėtojas siekia kuo daugiau turiwszystko na uwadze, prawdopodobne jest, że również użycie przyimkowego atžvilgiu wiąże się z naturalnymi potrzebami ekonomii użytkowników języka w zakresie wyrażania struktur gramatycznych 8 „Beneficjent [B] – funkcja adresata, odbiorcy, posiadacza, właściwa istotom żywym, zwłaszcza osobom, na korzyść lub niekorzyść których coś się dzieje, staje się, istnieje” (Sližienė 1994: 21). 9 Jeśli przy przykładach nie zaznaczono inaczej, pochodzą one z DLKT. 10 „Zasada metaikonicznego nacechowania: Kategorie nacechowane poznawczo mają również tendencję do bycia nacechowanymi strukturalnie“ (Givón 1995: 58). Por.: „Kategorie, które są strukturalnie oznaczone, są również związane z naturalnymi potrzebami ekonomii (które nie zawsze pokrywają substantively marked“ (Givón 1990: 965). Artykuły / Articles 253 Atžvilgiu konstrukcija valentingumo aspektu się z normą językową) w komunikacji. 4. WALENCJA I PRZYIMKOWE atžvilgiu ATŽVILGIU Trumpai pasakytina, kad valentingumas – tai žodžio reikšmės lemiama ypamożliwość otwierania określonej liczby wolnych miejsc, które w zdaniu lub połączeniu wyrazowym zajmują wyrazy o określonym znaczeniu oraz ich formy lub ich odpowiedniki (zob. Sližienė 1994: 16; Vaičiulytė-Semėnienė 2001: 19 i cytowaną tam literaturę). Walencję zwykle wiąże się z trzema poziomami: abstrakcyjnym poziomem semantyki logicznej oraz dwoma konkretnymi poziomami języka – składnią i semantyką leksykalną. Na poziomie semantyki logicznej ustala się liczbę wolnych miejsc wyrazu oraz semantyczne funkcje ich możliwych aktantów, na poziomie składni ustala się formę gramatyczną aktantów walencyjnych oraz ich obligatoryjność lub fakultatywność, na poziomie semantyki leksykalnej ustala się semantykę aktantów walencyjnych (jakie wyrazy klas semantycznych mogą być aktantami danego wyrazu). Oprócz walencyjnych aktantów składniowych, których obligatoryjność i fakultatywność ustala się w zdaniu, wyróżnia się człony wolne – wyrazy zdania, które nie są uwarunkowane znaczeniem wyrazu i nie należą do jego walencji. W strukturze predykatywnej człony wolne odpowiadające poszczególnym predykatom, a nie argumentom predykatu, nie wypełniają otwartych przez predykat wolnych miejsc; ich związek z predykatem określa 35). Būtinieji sintaksiniai aktantai sakinyje negali būti praleidžiami, kadangi właściwa mu, jako określonej części mowy, czysto gramatyczna zdolność do przyłączania innych wyrazów i ich form (Sližienė 1994: po ich pominięciu zdanie staje się niegramatyczne. Za pomocą obligatoryjnych aktantów składniowych określa się tę część sytuacji, która jest najważniejsza i najbardziej aktualna dla znaczenia wyrazu (Sližienė 1994: 31). Fakultatywne aktanty składniowe to takie, które można pominąć w zdaniu, a zdanie pozostaje gramatyczne i zrozumiałe. Zdania bez fakultatywnych aktantów znaczą mniej więcej to samo, co zdania z nimi, ponieważ fakultatywne aktanty są implikowane w samym znaczeniu wyrazu (Sližienė 1994: 35). Fakultatywnymi aktantami, które w przykładach podawanych dalej z DLKT zapisywane są w nawiasach okrągłych, określa się tę część sytuacji, która jest mniej istotna dla znaczenia predykatu. Przyjmuje się, że nie ma ścisłej granicy między obligatoryjnymi i fakultatywnymi aktantami a członami wolnymi (Hentschel, Weydt 1994: 345). Vilmos Ágel (2000: 211–212) stawia hipotezę: im częściej tinio valentingumo komponentus, o pastarieji laikui bėgant pagal Paulo Grice człony wolne (A) będą używane, tym bardziej będą oczekiwane. Wówczas, jego zdaniem, wolne człony jako specyfikatory treści (INSP) mogą zostać przeinterpretowane jako maksyma semantycznej relewancji predykatu (ang. relevance), umacniając się jako komunikacyjnie konieczne LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 260 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII podmiot czynności wyrażanej czasownikiem jest mniej typowy z punktu widzenia agentywności. W omawianej sytuacji czynność wykonywana przez podmiot (pana, niewolnika) nie dotyka bezpośrednio obiektu (innego, siebie). 51) To, co pan robi w stosunku do „innego”, robiłby również w stosunku do samego siebie, a to, co niewolnik robi w stosunku do samego siebie, robiłby również w stosunku do „innego”. W ten sposób powstało jednostronne i nierówne uznanie. W tym przypadku świadomość nieistotna jest dla pana obiektem. Od czasownika daryti ‘zachowywać się w stosunku do kogośʼ można przejść do czasownika elgtis. N. Sližienė (1994: 193) wyróżnia elgtis ‘1. trzymać się w taki czy inny sposób, działaćʼ, np. On [A1] zachowuje się przyzwoicie, ładnie, właściwie [Mod]23, albo ‘2. wchodzić w takie czy inne relacje, wpływać na czyjś losʼ, np. On [A1] niegodziwie [Mod] postąpił wobec swojej matki [P]. Krótko mówiąc, we wspomnianym znaczeniu czasownika daryti wyeksplikowana sema względności jest implikowana w definicjach znaczeń czasowników elgtis. Ma to wpływ na użycie postpozycyjnego atžvilgiu w przykładach 52–54 z czasownikami elgtis, elgesys, poelgis. W przykładzie 52 zamiast typowej konstrukcji przyimkowej su odpowiadającej patientowi wybrano konstrukcję z postpozycyjnym atžvilgiu. Porównanie przykładów 53 i 54 pokazuje, że użycie postpozycyjnego atžvilgiu w przykładzie 54 jest konieczne – uwarunkowane gramatycznie. Należy również zwrócić uwagę na to, że na przykład w przykładzie 55 na użycie atžvilgiu wpływa także fakt, iż przymiotnik sąžiningas również używany jest z postpozycyjnym atžvilgiu (zob. 25). Jest to oczywiste w przykładach 56–57, gdzie walencyjny aktant odpowiadający modusowi predykatu zdania (elgtis), wyrażany przysłówkiem odprzymiotnikowym, sam wymaga aktanta beneficjenta (podobnie mówi się również z, np., draugiškai, sąžiningai, priešiškai, netaktiškai, šališkai lub innymi) albo przyłącza wolny człon. Powyższe przykłady pokazują, że na użycie przyimkowego atžvilgiu mogą wpływać zarówno walencja głównego predykatu zdania (elgtis), jak i walencja jednego ze zleksykalizowanych aktantów predykatu lub łączliwość wyrazu. 52) Ani słowem [konserwatyści] nie powiedzieli, jak zachowują się w Sejmie wobec mniejszości. 53) Zachowanie taty było szlachetne. Tylko wobec Nany był nikczemny. 54) Cukiernik również jest rozczarowany zachowaniem chadeków wobec siebie nawzajem (por. nusivylęs ?krikdemų elgesiu vieno su kitu). 55) Swoją pozytywną lub negatywną opinię o człowieku wyrobiliście sobie, kontaktując się z nim; postępujecie uczciwie zarówno wobec siebie, jak i wobec niego. 56) Dziecko ogarnięte frustracją staje się ruchliwe, złe, zachowuje się agresywnie wobec swoich rówieśników. 23 Por. LKVJŽ (Sližienė 1994: 166) rozróżnia daryti ‘zachowywać sięʼ, np. Neprotingai [Mod], katel [A1], darai. Straipsniai / Articles 261 Atžvilgiu konstrukcija valentingumo aspektu 57) Esą Didžiojo Tėvynės karo minėjimo metu Jonas ir aš nemandagiai elgėwobec weterana [...]. Podobnie w posiadanych przykładach z DLKT konstrukcja z atžvilgiu jest używana, gdy głównym predykatem zdania jest forma czasowników nu(si)teikti, nusistatyti ‘2. postanowić, mocno trzymać się opinii, decyzjiʼ (DLKŽe) lub gdy przyimek wtórny atžvilgiu łączy się z abstraktami tych lub innych czasowników percepcyjnych – rzeczownikami nusistatymas, nusiteikimas, nuostata, ketinimas (zob. 58–61). który 58 pavyzdyje polinksniškojo atžvilgiu vartosenai įtakos daro ne ti(e)k neagentyvus nuteikti ‘sukelti kokią nuotaiką, jausmusʼ, kiek, kaip minėta, būdvardišodnosi się nieprzychylnie, który sam wymaga beneficjentnego aktanta. Podobnie w przykładzie 59 z czasownikiem zwrotnym nusiteikti widać, że przyimek wtórny atžvilgiu również łączy się z przysłówkiem geranoriškai; (w analizowanych przykładach atžvilgiu jest analogicznie używane z nusiteikti, gdy obok występują gerai, piktai, priešiškai, skeptiškai itp.), jednak jego zamiana na celownik beneficjenta jest, w odróżnieniu od przypadku 58, bardziej ograniczana przez nieprzechodniość predykatu. Przykłady 60–61 pokazują, że na użycie przyimka wtórnego atžvilgiu wpływają również kategorialne właściwości leksemu (zob. także 26–28). To, że percepcyjność leksemu wpływa na użycie atžvilgiu w zdaniu, jest oczywiste na podstawie przykładu 62, w którym wybór przyimka wtórnego atžvilgiu można wyjaśnić nie walencją typową dla elgtis (por. elgtis su kitais savo nuožiūra), lecz znaczeniem nuožiūra ‘mniemanie, opiniaʼ (DLKŽe). 58) Czyżbym mógł teraz wydać choć jednego tak niekorzystnie wobec mnie (por. mnie) nastawionego? 59) W mniejszym stopniu wierzymy, że druga strona jest wobec niej (?niej) życzliwie usposobiona nusiteikusi. 60) Uczeń nieświadomie wyczuwa nastawienie nauczyciela wobec niego. 61) Chcąc nie chcąc, zmieniają się także nasze postawy wobec nich. 62) Wolność, której oni bronili, była wolnością postępowania według własnego uznania wobec innych. Zakładając, że w przykładzie 62 na użycie atžvilgiu wpływa również semantyka wyrażenia nuožiūra, staje się jasne, dlaczego w przykładach 63–65 wybiera się jego użycie zamiast odpowiadającego kontentywowi przyimka apie lub konstrukcji z dėl i rzeczownikiem nuomonė, pozycja ‘3. prk. „pogląd, zasadnicze stanowisko” (DLKŽe). W przykładzie 64 widać również, że na użycie konstrukcji z atžvilgiu wpływa kontekst. 63) Wielu, ja sam i wielu naszych partyjnych towarzyszy ma bardzo wyraźną opinię wobec Paleckisa. 64) – Ką gi? – Apie jūsų draugą Mozę. Jo atžvilgiu aš susidariau tvirtą opinię. 65) Jakie jest oficjalne stanowisko współczesnego Kościoła wobec Żydów? LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 262 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Na podstawie przykładów 63–65 można wyjaśniać użycie postpozycyjnego atžvilgiu z politika „zarządzanie sprawami państwa, teoria i praktyka władzy tikaʼ (DLKŽe). Kalbėtojas pasirinktu žymėjimu, tarkim, 66 pavyzdyje aktualipaństwowej”, przy czym analizowane przykłady wyraźnie ukazują aspekt polityki jako teorii, ideologii, poglądu, choć nie można wykluczyć, że takie oznaczenie uogólnia również, gdy mowa o praktycznym aspekcie polityki (zob. 67). 66) Na pytanie, czy w Moskwie uważa się obecnie, że wcześniejsza polityka wobec Zachodu była zbyt ustępliwa. 67) Jednak długa i bolesna historia „Mažeikių naftos” budzi wątpliwości, czy polityka Rosji wobec Litwy będzie oparta na pragmatyzmie. 6. STOSUNEK PRZYIMKOWY ORAZ CZŁONY NIEWALENCYJNE (WOLNE) Jak wspomniano, podstawowa różnica między członami wolnymi a fakultatywnymi aktantami polega na tym, że nie mają one oparcia w semantycznej strukturze walencji predykatu zdania i nie realizują żadnych aktantów semantycznych na poziomie semantyki logicznej. W przykładzie 68 konstrukcja przyimkowa atžvilgiu jest wolnym członem predykatu zdania (laikėsi). Jednakże, jak powiedziano wcześniej, jest ona wymaganym przez jeden z walencyjnych aktantów predykatu (nienawiść) aktantem syntaktycznym (nienawiść wobec Żydów (por. Żydom)). Innymi słowy, na poziomie zdania konstrukcja jest członem wolnym, a na poziomie połączenia – aktem walencyjnym. 68) Jednak nie wszyscy myśliciele epoki oświecenia byli przyjaźnie nastawieni do Żydów. Znaczna ich część, choć krytykowała dawne tradycje, jednak wobec Żyd laikėsi neapykantos. Z punktu widzenia walencyjności, mówiąc o członach wolnych w zdaniu, przypisuje się im wolny celownik (niem. freier Dativ). Jest on, zdaniem N. Sližienė (1994: 39), „elementem struktury składniowej całego zdania, oznaczającym osobę lub rzecz zainteresowaną czynnością, której coś się przydarza (beneficjenta)”. Axel Holvoet i Veslava Čižik-Prokaševa (2005: 81–92) omawiają cztery typy wolnego celownika: dativus commodi, dativus sympatheticus, dativus ethicus, dativus iudicantis. Autorzy (Holvoet, Čižik-Prokaševa 2005: 83, 86, 88, 90) interpretują dativus commodi jako okolicznik beneficjenta, dativus sympatheticus – jako argumenJie (Holvoet, to suskaidymo atvejį, dativus ethicus sieja su diskursu ir laiko sakinio aplinkybe. Čižik-Prokaševa 2005: 90, 92) twierdzą, że „dativus iudicantis jest wymagany semantycznie i rządzony składniowo”, „jednak nie jest rządzony przez czasownik”. Agnieszka Rembiałkowska (2009: 159–161) remiasi Simono Artykuły / Articles 263 Atžvilgiu konstrukcija valentingumo aspektu rozwiązaniami funkcjonalnej teorii gramatyki Dika (Dik 1997) oraz warstwując semantinės sakinio struktūros koncepcija ir, aptardama skirtingus laisvuosius celowniki, proponuje „przy klasyfikowaniu [...] oprzeć się na kryterium ich zakresu (ang. scope)” (Rembiałkowska 2009: 149). „Typy wolnych datywów wyróżnia się przede wszystkim według tego [...], z którym poziomem predykacji tworzą ściślejszą jednostkę i z którym poziomem predykacji graniczy oddziaływanie wyrażanej przez nie predykacji“ (Rembiałkowska 2009: 149–150). Na tej podstawie „kodowane przez dativus sympatheticus znaczenia posesywne przejawiają się na poziomie predykacji rdzeniowej24, kodowane przez dativus commodi / incommodi znaczenia beneficjenckie / maleficjenckie“ (tamże: 167–168) „powinny należeć do poziomu predykacji rozszerzonej25 (extended predication)“ (tamże: 162), „znaczenia dativus iudicantis [kodowane są] na poziomie propozycji26, dativus ethicus – na poziomie aktu mowy (zdania)“ (tamże: 168). To, że z dativus commodi / incommodi, którym wskazuje się osobę lub rzecz, na której korzyść lub niekorzyść wykonywane jest działanie albo coś się dzieje, związana jest konstrukcja z przyimkiem atžvilgiu, widać w przykładach 69–70 (i žvilgiu susijęs su humaniškas, neutralus, negatyvus, pasyvus, savanaudiškas; taika, supratingumas, neutralumas, nežmoniškumas; niekinamai, niekingai ir kt.). tam, gdzie gramatycznie at69) Z czego składa się to poczucie własnej wartości? Upraszczając, można powiedzieć, że – ze wszystkich uczuć i myśli, które żywimy w stosunku do siebie (por. sau, savyje). 70) W życiu spotkałem wielu wielkich artystów, ale nie spotkałem takiego, który byłby tak abstrakcyjnie i bezbłędnie obiektywny w stosunku do samego siebie. Najogólniejsza funkcja wolnego dativus iudicantis – „wskazywać system oceniania, według którego można rozstrzygnąć, czy prawidłowo przypisuje się komuś określoną cechę, czy też przypisywana cecha jest zgodna z mis. Poreikis nurodyti vertinimo sistemą atsiranda norint pabrėžti, kad ji neprzyjętymi w społeczeństwie lub domniemanymi standardami oceny“ (Rembiałkovska 2009: 156). Ten ostatni, należący do poziomu propozycji (ang. proposition) i związany z percypientem dativus iudicantis, jak widać w przykładach 71–72 lub podobnych, również jest zastępowany konstrukcją z przyimkiem šiuose pavyzdžiuose su ciniškas, prasmingas, neetiškas; ambivalentiškumas; gerai, atžvilgiu: brzydko, niehigienicznie, nieetycznie, niegrzecznie, przyzwoicie, niestosownie itd. Na poziomie propozycji, który odpowiada „możliwemu faktowi“ 24 „Na poziomie predykacji rdzeniowej (ang. core predication [...]) definiuje się „wewnętrzne“ parametry sytuacji elementarnej“ (Rembiałkowska 2009: 160). 25 Predykacji rozszerzonej poziom „precyzuje czas, miejsce, przyczynę pojawienia się sytuacji elementarnej, cel itd.“ (Rembiałkowska 2009: 160). 26 Na poziomie propozycji, czyli zdania, „przedstawiany jest stosunek mówiącego do sytuacji elementarnej“ (Rembiałkowska 2009: 160). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 264 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII ir kur pristatomas kalbėtojo požiūris į elementariąją situaciją (plg. Dik 1997: 68), dativus iudicantis precyzuje warunki obowiązywania zdania (Rembiałkovska 2009: 163). 71) Przecież tak byłoby niegodnie – niegodnie pod każdym względem! 72) Tavo alga sumažės bent dvigubai, bet kitaip negalima, būtų neteisinga kit atžvilgiu. Na podstawie zbadanych materiałów należy dodać to, o czym wspomniano na początku artykułu: przyimek postpozycyjny atžvilgiu jest używany zamiast przysłówków sposobu (okoliczników). Widać to w przykładzie 73. Wspomniane modyfikatory, oznaczane konstrukcją z postpozycją atžvilgiu, nie wchodzą w nuklearną (ang. nuclear) predykację zdania i tworzą predykację rdzeniową (ang. core). Takie modyfikatory pierwszego poziomu związane z samym predykatem zdania (prototypowo sposobu, środka, jakości itp.) modyfikują zdarzenie wyrażane przez predykat główny lub, według S. Dika (1997: 225– 226), stan rzeczy (ang. states of affairs (SoA)) predykacji nuklearnej (ang. nuclear predication) (zob. także przykład 74, w którym konstrukcja z postpozycją atžvilgiu wyraża podstawę). 73) Morfem zaimkowy pełniący funkcję nominalizatora nie jest samodzielny ani pod względem konceptualnym, ani (mor)fonologicznym. 74) Można dostrzec pewne pokrewieństwo sztuki geometrycznej i eposu zarówno pod względem idei, jak i formy. O tym, że postpozycja atžvilgiu wiąże się z modyfikatorami drugiego poziomu, wyodrębnianymi na poziomie zdania, gdzie stan rzeczy wyrażany jest pod względem miejsca, czasu, rezultato, tikslo, priežasties ir pan. atžvilgiu (Dik 1997: 243–244), leidžia kalbėti Przykłady 75–76. 75) Marijus już wyraźnie oczarował tę dziewczynę. [...] Jakie są jego zamiary wobec tej młodej istoty? 76) Jeszcze raz dziękuję Panu za działania podjęte wobec mnie, tylko niestety żadnych rezultatów jeszcze nie ma. 7. PODSUMOWANIE I WNIOSKI Po przeanalizowaniu 600 przykładów z DLKT z konstrukcją z postpozycją atžvilgiu widać, że konstrukcja ta jest używana zarówno zamiast walencyjnych aktantów wyrazu, jak i jako człony wolne. Z punktu widzenia walencyjności przeanalizowany materiał pozwala zestawić następujące korelacje: Konstrukcja z postpozycją atžvilgiu jako człon wolny jest używana na poziomie predykacji rdzeniowej, rozszerzonej i propozycji. Z punktu widzenia Artykuły / Articles 265 Atžvilgiu konstrukcija valentingumo aspektu walencyjności postpozycja związana z wolnym celownikiem (lub konstrukcją z sis atžvilgiu yra laisvasis narys, kuris atitinka percipientą arba beneficientą. Tais przyimkiem su) w przypadkach, gdy konstrukcja z atžvilgiu oznacza wolny człon, pełni w zdaniu funkcję okolicznika (sposobu, podstawy, przyczyny), jest związana z przysłówkiem, konstrukcjami przyimkowymi. Konstrukcja z postpozycją atžvilgiu przeszła z pozycji wolnych członów (predykatu, modyfikatorów zdania (okoliczników)) na miejsce walencyjnych aktantów wyrazu (argumentów (dopełnień pośrednich)). Na podstawie analogii wolnych członów oznaczanych konstrukcją z postpozycją atžvilgiu, komunikacyjnie koniecznych w stosunku do niej, wybiera się oznaczanie odpowiednich aktantów semantycznej walencji wyrazu. Konstrukcja z postpozycją atžvilgiu jest koniecznym aktantem walencyjnym predykatu: w ten sposób (wy)odrębnia się dwa znaczenia jednego leksemu o różnej walencji (por.: korektiškas – ‘uprzejmy, taktownyʼ (BLKŽe), np. Jis buvo (mano atžvilgiu) (plg. su manimi) gan korektiškas (DLKT), oraz korektiškas – ‘prawidłowy, dokładny, odpowiadającyʼ, np. Trybunał Konstytucyjny nie przedstawił swojego stanowiska, regulamin Sejmu nie jest uznawany za dokument sprzeczny z podstawową ustawą państwa: „Jednak nie jest on korektiškas w stosunku do Konstytucji“. (DLKT)). Konstrukcję z postpozycją atžvilgiu wybiera się zamiast walencyjnych (koniecznych i fakultatywnych) aktantów leksemu w przypadkach, gdy pełnią one funkcje perceptora, beneficjenta lub kontentywu. Wówczas konstrukcja atžvilgiu występująca w zdaniu jako dopełnienie pośrednie zastępuje celownik albo aktant oznaczany konstrukcją przyimkową (su, į, apie, dėl); podmiot może odpowiadać percipientowi, pacjentowi, agensowi. Konstrukcję z postpozycją atžvilgiu zwykle wybiera się w przypadkach, gdy leksem przewiduje aktant składniowy podmiotu odpowiadający percipientowi. Perceptywność wpływa na to, że również w przypadku czasowników oznaczających aktywne działanie typowo oznaczany celownikiem aktant beneficjenta jest zastępowany konstrukcją z postpozycją atžvilgiu. Wyróżnia się (ma tendencję do wyróżniania) beneficjenta aktualizującego i oznaczającego stan względnie aktywne działanie. Uwzględniając to, istnieją podstawy, by twierdzić, że aktant semantyczny odpowiadający mniej typowemu beneficjentowi predykatów percepcyjnych27 będzie oznaczany kilkoma formami syntaktycznymi: celownikiem i / lub konstrukcją z postpozycją atžvilgiu. Użycie postpozycji atžvilgiu wiąże się z (nie)przechodniością leksemu i (nie)agentywnością podmiotu. Kategorialne właściwości leksemu wpływają na morfosyntaktyczne oznaczanie aktanta semantycznego korelującego z dopełnieniem pośrednim (beneficjenta, pacjensa, kontentywu) (celownikiem, konstrukcjami z przyimkami į, apie lub podobnymi i / lub konstrukcją z postpozycją atžvilgiu). Aktant syntaktyczny rządzony przez przysłówek może być oznaczany wyłącznie konstrukcją z postpozycją atžvilgiu (np. Jis pavojingai (ir 27 Por. koncepcję mentalnego recipienta (niem. mentaler Rezipient) u Hentschel (2001: 183), Bartels (2005: 106–107). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 266 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII nepalankiai jo vilči atžvilgiu) (plg. *ir nepalankiai jo viltims) susimąstęs pakvietė padavėją (DLKT)). Semantycznie i gramatycznie konieczna może być również wymagana przez rzeczownik konstrukcja z postpozycją atžvilgiu (por. vokiečių diskriminacija jų atžvilgiu, *vokiečių jų diskriminacija). W tych przypadkach, gdy aspekt stosunku jako poglądu, nastawienia jest eksplikowany lub implikowany w samym znaczeniu leksemu (np. priešas – „2. nieprzyjaźnie nastawiony, życzący drugiemu źle człowiekʼ (DLKŽe); priešingas – „4. który [wyraża] czyjś stosunek, pažiūrų, nedraugiškai nusiteikęs, priešiškasʼ (LKŽe); despotizmas – ‘2. valdingumas ir savivalė aplinkinių atžvilgiuʼ (BLKŽe), nuotaika – ‘3. ppr. pl. nusistanastawienie wobec innychʼ (LKŽe) itd.), można mieć skłonność lub konieczność zaznaczenia tego – używać konstrukcji z postpozycją atžvilgiu (por. Zgodnie z ogólnym nastrojem narodu litewskiego wobec Żydów, po zastosowaniu tego również do gminy Szyłalejskiej, sprawy przedstawiały się następująco. (DLKT)). Przez analogię požiūris, nusiteikimas (zwykle z predykatami percepcji) oznacza się także w tych przypadkach, gdy znaczenie leksemu nie wskazuje tego aspektu. Aspekt poglądu, nastawienia, oznaczany konstrukcją z postpozycją atžvilgiu, wiąże się z pośredniością (por. Czy mogę mieć nadzieję, że i na moją część spłyną odpusty z waszego skarbca, jeśli szczerze wyznam, że popełniłem grzech wobec was? (DLKT)). ŠALTINIAI BLKŽe – Bendrinės lietuvių kalbos žodynas, vyr. red. D. Liutkevičienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2013–2022. Prieiga internete: https://ekalba.lt/ bendrines-lietuviu-kalbos-zodynas/. DLKT – Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas, Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. Prieiga internete: http://tekstynas.vdu.lt/tekstynas/. DLKŽe – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, 8-as patais. ir papild. leidimas, vyr. red. St. Keinys, e. variantas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2021. Prieiga internete: https://ekalba.lt/dabartines-lietuviu-kalbos-zodynas/. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas 1–20 (1941–2002), red. kolegija G. Naktinienė, J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, vyr. red. G. Naktinienė, e. variantas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005 (atnaujinta versija 2018). Prieiga internete: https://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas/. LITERATŪRA Ágel Vilmos 2000: Valenztheorie, Tübingen: Gunter Narr Verlag. Straipsniai / Articles 267 Atžvilgiu konstrukcija valentingumo aspektu Akelaitis Gintautas 2005: Konstrukcijos su atžvilgiu, požiūriu administracinėje kalboje. – Kalbos kultūra 78, 67–78. Bartels Hauke 2005: Dativ oder Präposition: Zur Markierungsvariantion im Kontext adjektivischer Prädikate im Deutschen, Russischen und Polnischen (Studia Slavica Oldenburgensia 12), Oldenburg: BIS-Vlg. Chafe Wallace 1983: Чейф У. Память и вербализация прошлого опыта [Pamjat’ i verbalizacija prošlogo opyta]. – Новое в зарубежной лингвистике [Novoe v zarubežnoj lingvistike] 12, 35–73. Dik Simon C. 1997: The Theory of Functional Grammar. Part 1: The Structure of the Clause, Second, revised edition, ed. by K. Hengeveld, Berlin, New York: Mouton de Gruyter. Fraenkel Ernst 1928: Syntax der litauischen Kasus, Kaunas: Lietuvos universiteto Humanitarinių mokslų fakultetas. Givón Talmy 1990: Syntax. A Functional-Typological Introduction 2, Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company. Givón Talmy 1991: Markedness in Grammar: Distributional, Communicative and Cognitive Correlates of Syntactic Structure. – Studies in Language 15, 335–370. Givón Talmy 1995: Functionalism and Grammar, Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company. Givón Talmy 2001: Syntax 1, Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company. Graščenkov Pavel V. 2018: Гращенков, Павел В. Синтаксические зависимые: лексический и конфигурационный подходы (на материале прилагательных) [Sintaksičeskie zavisimye: leksičeskij i konfiguracionnyj podxody (na materiale prilagatel’nyx)]. – Вестник Института востоковедения РАН [Vestnik Instituta vostokovedenija RAN], № 5, Москва: ИВ РАН [Moskva: IV RAN], 160–174. Grice Paul 1989: Logic and Conversation. – Studies in the Way of Words, Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 22–40. Hentschel Elke, Weydt Harald 1994: Handbuch der deutschen Grammatik, 2. Aufl., Berlin, New York: De Gruyter. Hentschel Gerd 2001: Dative or prepositional marking of noun phrases in the context of Russian adjectival experencier predicates. – Variierende Markierungen von Nominalgruppen in Sprachen unterschiedlichen Typs (Studia Slavica Oldenburgensia 4), Hrsg. W. Boeder, G. Hentschel, Oldenburg: Bibliotheksund Informationssystem der Universität Oldenburg, 171–200. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 268 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Holvoet Axel, Čižik-Prokaševa Veslava 2005: Dopełnienia i okoliczniki. – Badania funkcji gramatycznych (Prace z gramatyki języka litewskiego 3), red. A. Holvoet, R. Mikulskas, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 65–92. Wydawnictwo literatury Jablonskis Jonas 1957: Rinktiniai raštai 1, sud. J. Palionis, Vilnius: Valstybinė polinaukowej i fachowej. KP S1 2009: Kalbos patarimai 2: Sintaksė 1. Linksnių vartojimas, sud. R. Miliūnaitė, vyr. red. A. Pupkis, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Rembiałkowska Agnieszka 2009: Lietuvių kalbos laisvieji naudininkai ir predikacijos lygmenys. – Gramatinių funkcijų prigimtis ir raiška (Acta Salensia 3), red. A. Holvoet, R. Mikulskas, Vilnius: Vilniaus universitetas, asociacija „Academia Salensis“, 147–168. Sližienė Nijolė 1994: Lietuvių kalbos veiksmažodžių junglumo žodynas 1, Vilnius: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. Sližienė Nijolė 1998: Słownik łączliwości czasowników języka litewskiego 2(1), Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Sližienė Nijolė 2004: Słownik łączliwości czasowników języka litewskiego 2(2), Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego. Šukys Jonas 1998: Przypadki i przyimki języka litewskiego: użycie i normy, Kowno: Šviesa. Vaičiulytė-Semėnienė Loreta 2001: Walencja przymiotników języka litewskiego: rozprawa doktorska, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Construction with atžvilgiu from the Perspective of Valency STRESZCZENIE Artykuł omawia konstrukcję z postpozycją atžvilgiu z perspektywy walencji. Opiera się on na 600 przykładach zebranych z Korpusu Współczesnego Języka Litewskiego, który został opracowany w Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Uniwersytet Witolda Wielkiego w Kownie. Okazało się, że konstrukcja z postpozycją atžvilgiu jest używana w zdaniu zarówno zamiast walencyjnych aktantów wyrazu, jak i jako elementy wolne. celownik (lub As a free element, the construction with postpositional atžvilgiu is related to the free konstrukcja z przyimkiem su), konstrukcje przyimkowe, przysłówek; są używane na poziomie podstawowym, rozszerzonym i propozycjonalnym. Straipsniai / Artykuły 269 Atžvilgiu konstrukcija valentingumo aspektu Istnieje tendencja do używania konstrukcji z postpozycją atžvilgiu zamiast walencyjnych (obligatoryjnych i fakultatywnych) aktantów leksemu, gdy odpowiadają one funkcjom percypienta, beneficjenta lub kontentywu. W takim przypadku konstrukcja z atžvilgiu użyta jako dopełnienie dalsze zastępuje celownik lub aktant wyrażony konstrukcją przyimkową (su, į, apie, dėl); podmiot odpowiada percypientowi, pacjentowi, agensowi. Konstrukcja z postpozycją atžvilgiu jest preferowana, gdy leksem oznacza syntaktyczny aktant podmiotu odpowiadający percypientowi. Beneficjent jest określany (ma tendencję do bycia określanym) w celu uwydatnienia i oznaczenia stanu lub aktywnego działania. The usage of postpositional atžvilgiu pertains to the (in)transitivity of the lexeme and the (nie)sprawstwo podmiotu. The categorical properties of the lexeme affect the morphosyntactic marking of the aktant semantyczny korelujący z dopełnieniem dalszym (wyrażonym celownikiem, konstrukcjami z przyimkami į, apie itd. i/lub konstrukcją z postpozycją atžvilgiu). Złożono 21 października 2022 r. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]