Produktyvieji daiktavardžių ir būdvardžių vedinių naujadarų tipai

Straipsniai / Articles 177 JOLANTA VASKELIENĖ Vilniaus universiteto Šiaulių akademija Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0002-8516-8608 Kierunki badań naukowych: słowotwórstwo, morfologia, lingwistyka tekstu, stylistyka. DOI: doi.org/10.35321/all87-09 PRODUKTYWNE DAIKTAVARDŽIŲ IR BŪDVARDŽIŲ VEDINIŲ NAUJADARŲ TIPAI Productive Types of Noun and Adjective Neologisms ADNOTACJA W artykule analizowane są neologizmy rzeczownikowe i przymiotnikowe utworzone za pomocą przyrostków, należące do produktywnych typów słowotwórczych, zebrane z tekstów autorów litewskich. (Za neologizm uznaje się formacje nienotowane w źródłach referencyjnych – Słowniku ogólnego języka litewskiego, Słowniku współczesnego języka litewskiego, Słowniku języka litewskiego oraz kartotece uzupełnień do Słownika języka litewskiego). Badanie opiera się na danych z analizy 374 neologizmów należących do sześciu typów słowotwórczych rzeczowników i przymiotników: w artykule omówiono abstrakta odczasownikowe z przyrostkami -imas / -ymas i -tis, abstrakta odprzymiotnikowe i odrzeczownikowe z przyrostkami -umas, -ybė, -ystė, a także przymiotniki z przyrostkiem -iškas, -a. Celem badania jest ujawnienie właściwości słowotwórczych, semantycznych i użyciowych neologizmów tych typów. Dane analizy empirycznej porównano z opisami tych typów słowotwórczych przedstawionymi w opracowaniach słowotwórczych i gramatykach, a także ze spostrzeżeniami badaczy Korpusu neologizmów języka litewskiego. Przedstawiono kilka zaleceń dla leksykografów. SŁOWA KLUCZOWE: neologizm, typ słowotwórczy, produktywność, derywat, wyraz pochodny, złożenie, przyrostek, (potencjalny) wyraz podstawowy. ADNOTACJA Artykuł analizuje rzeczownikowe i przymiotnikowe neologizmy produktywnych typów słowotwórstwa utworzone za pomocą przyrostków i zebrane z tekstów autorów litewskich JOLANTA VASKELIENĖ 178 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII (neologizmy są derywatami nieodnotowanymi w źródłach pomocniczych – Słowniku standardowego języka litewskiego, Słowniku współczesnego języka litewskiego, Słowniku of the Lithuanian Language and Supplement Catalogue of the Dictionary of the Lithuanian Language). The study is based on the data of the analysis of 374 neologisms belonging to six typów słowotwórstwa rzeczowników i przymiotników. W artykule omówiono abstrakcyjne rzeczowniki odczasownikowe z przyrostkami -imas/-ymas i -tis, abstrakcyjne rzeczowniki odimienne z przyrostkami -umas, -ybė, -ystė, a także przymiotniki z przyrostkiem -iškas, -a. Celem badań jest ukazanie specyfiki tworzenia, semantyki i użycia tych typów neologizmów. Dane z analizy empirycznej porównano z opisami tych typów słowotwórstwa przedstawionymi w pracach słowotwórczych i gramatykach, a także ze spostrzeżeniami dotyczącymi złożenia, of the researchers of the Database of Neologisms of the Lithuanian language. The article provides some recommendations for lexicographers. KEYWORDS: neologism, type of word formation, productivity, derivative, (potencjalnej) podstawy słowotwórczej. WSTĘP Typ słowotwórczy to „abstrakcyjny formalny i semantyczny schemat tworzenia słów”. Typ słowotwórczy realizują konkretne derywaty, zbieżne pod względem trzech podstawowych słowotwórczych cech różnicujących (rozróżniających): 1) kategorialnego znaczenia słowotwórczego, 2) części mowy (lub części mowy) wyrazów podstawowych, 3) formantu słowotwórczego. Typ derywacyjny jest „zarazem wyczerpującą ogólną charakterystyką już istniejących utworzonych wyrazów, jak i programem tworzenia przyszłych neologizmów” (LKE 129; Keinys 1999: 107; Urbutis 2009: 293–308; por. Soida 2009: 56–61). Niektóre typy derywacyjne dały wiele derywatów, według innych utworzono zaledwie jeden czy kilka wyrazów. Zwykle według istniejących typów derywacyjnych tworzy się także neologizmy, których mniej lub więcej występuje zarówno w języku mówionym, jak i pisanym, w różnego rodzaju tekstach. Niemało neologizmów współczesnego języka przedstawiono w stale uzupełnianej Bazie Neologizmów Języka Litewskiego (ND). Neologizmy opublikowane w ND (w tym także derywaty) w ostatnich latach zwróciły uwagę badaczy (Murmulaitytė 2021; Aleksaitė 2022; Przedmiotem tego badania apie duomenyną ir jo tyrimo galimybes dar žr. Murmulaitytė 2016; Miliūnaitė 2015; 2018). wybrano neologizmy1 wyekscerpowane z tekstów autorów litewskich. (Za neologizmy uważa się te poświadczone w źródłach referencyjnych: w Słowniku współczesnego języka litewskiego 1 Najliczniejsze grupy derywatów uzyskano po przeanalizowaniu około 1500 neologizmów o różnej budowie, znalezionych w kilkudziesięciu książkach różnych autorów litewskich, jednak w wykazie źródeł wskazuje się tylko te książki, z których w artykule podano przykłady użycia (przy przykładzie podaje się skrót książki i stronę). Należy dodać, że neologizmy gromadzono ręcznie, stosując monitoring Artykuły / Articles 179 Produktyvieji daiktavardžių ir būdvardžių vedinių naujadarų tipai (DLKŽ), w Słowniku ogólnego języka litewskiego (BLKŽ), Słowniku języka litewskiego (LKŽ) oraz w kartotece uzupełnień do Słownika języka litewskiego (LKŽPK) – nieodnotowane derywaty.) Celem artykułu jest ustalenie, które typy neologizmów będących derywatami sufiksalnymi rzeczowników i przymiotników są najbardziej produktywne, w jaki sposób koreluje to z istniejącymi spostrzeżeniami na temat produktywnych typów rzeczowników i przymiotników, a także omówienie właściwości tworzenia i użycia neologizmów. W pracy oparto się na wynikach badania 374 neologizmów (194 rzeczowników i 180 przymiotników) należących do sześciu typów słowotwórczych. Cele szczegółowe: 1) spośród ir būdvardžių vedinių grupes; 2) aptarti dariesiems tipams priklausančius naujadarus darybos, semantikos ir vartosenos aspektais, 3) siekiant užčiuopti neologizmów wyekscerpowanych z tekstów autorów litewskich i poddanych analizie słowotwórczej wyłonić najliczniejsze tendencje charakterystyczne rezultatais. Pasakytina, kad surinkta empirinė medžiaga pirmiausia naudojama dla neologizmów rzeczownikowych, a uzyskane dane porównać z badaniami neologizmów znajdujących się w ND (Murmulaitytė 2021; Aleksaitė 2022) o charakterze jakościowym. W pracy zastosowano metody słowotwórczą, semantyczną i analizy tekstu, posłużono się metodami interpretacji i obliczeniową oraz porównaniem. W badaniu przyjęto drogę indukcyjną – od analizy konkretnych derywatów do spostrzeżeń o charakterze uogólniającym. Przedstawiono kilka zaleceń dla leksykografów. 1. SPOSTRZEŻENIA TEORETYCZNE W teorii słowotwórstwa widoczne są dwa przeciwstawne poglądy na produktywność: zwolennicy pierwszego uważają, że produktywność zależy od diachronii (tzn. sądzą, że o produktywności typu słowotwórczego można mówić wyłącznie z perspektywy historycznej), natomiast zwolennicy drugiego twierdzą, że produktywność jest zasadniczą cechą typu, dlatego do systemu języka wyodrębnia się i włącza do synchronicznego opisu słowotwórstwa wyłącznie produktywne i aktywne typy słowotwórcze (Urbutis 2009: 309). Innymi słowy, podnosi się kwestię grupowości, tj. wymaga się, aby derywat miał nie tylko słowo bazowe (słowa bazowe), lecz także powtarzający się w innych derywatach formant (a także metodę – podczas analizowania utworów literackich, esejów i tekstów literaturoznawców poszukiwano derywatów, które mogłyby nie być odnotowane w słownikach referencyjnych). Sporządzona wstępna lista neologizmów (inwentarz) została później doprecyzowana. Oczywiście podczas ręcznego gromadzenia materiału empirycznego jakiś derywat nieuwzględniony w słownikach może również umknąć. Należy tu powiedzieć, że nie istnieje zautomatyzowane wyszukiwanie neologizmów w tekstach o pożądanym stylu, ponadto ND jest również ręcznie tworzoną bazą danych nowych wyrazów, ale nie przeszkadza to naukowcom badać przedstawionych w niej jednostek leksykalnych i przedstawiać uogólniających spostrzeżeń na temat stanu derywacji neologizmów języka litewskiego oraz tendencji neologizacji. JOLANTA VASKELIENĖ 180 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII dopiero wówczas uznaje się, że reprezentuje jakiś typ derywacyjny)2. Rozważa się, która charakterystyka – ilościowa, jakościowa czy obie – jest ważniejsza w odniesieniu do produktywności; nie pomija się również zjawiska analogii (zwraca się uwagę na to, że nowe słowa tworzy się przez analogię do rzeczywistych, istniejących wyrazów). Mimo to najczęściej produktywnością lub derywacyjnością nazywa się charakterystykę požymis, t. y. produktyviu arba dariu laikomas tipas, kurio pavyzdžiu sudaryta ilościową albo tworzy się dziesiątki i setki derywatów. A zatem przez produktywność typu derywacyjnego „w synchronicznym słowotwórstwie zazwyczaj rozumie się obecnie zdolność typu do służenia za wzór słowotwórczy, jego zdolność do tworzenia (rzeczywistych lub potencjalnych) neologizmów” (Urbutis 2009: 309–310; Keinys 1999: 107; por. Plag 2003: 55; Booij 2005: 68; zob. także Baayen 1991; Bauer 2001; Plag 2006; Lieber, Štekauer 2014: 67–83; Soida 2009: 63). W językach, w których występuje słowotwórstwo, istnieją produktywne i nieproduktywne (albo aktywne i nieaktywne) typy słowotwórcze. We wszystkich językach według modeli jednych typów tworzy się więcej, według innych mniej neologizmów (albo w ogóle się ich nie tworzy), np. w języku litewskim niemal od każdego czasownika za pomocą przyrostka -imas lub jego wariantu -ymas3 można utworzyć derywat, który został odnotowany w źródłach leksykograficznych albo nepasižymi4. Be to, kai kur akcentuojama, kad būtent naujadarai ir yra puikus produktyvumo rodiklis (Brown 2005: 8421). Ir išties naujadarai dažnai priklauso powstaje w procesie komunikacji, natomiast inne typy słowotwórcze nie odznaczają się taką produktywnością i potencjalnymi możliwościami jak produktywne typy słowotwórcze i nierzadko mogą być uznawane za derywaty potencjalne (o derywatach potencjalnych zob. Urbutis 2009: 316; Plag 2003: 57)5. 2. PRODUKTYWNE TYPY SŁOWOTWÓRCZE DERYWATÓW RZECZOWNIKOWYCH I PRZYMIOTNIKOWYCH Analiza zebranego materiału empirycznego wykazała, że najwięcej neologizmów należy do kilku typów słowotwórczych rzeczowników i jednego typu słowotwórczego przymiotników. 2 W artykule przyjmuje się stanowisko Vincasa Urbutisa (2009: 126), zgodnie z którym za główny czynnik decydujący o tym, czy wyraz jest (nie)derywatem, uznaje się (nie)istnienie wyrazu podstawowego (wyrazów podstawowych). 3 W artykule przyrostki -imas / -ymas uznaje się za warianty tego samego przyrostka, (Jakaitienė, Laigonaitė, Paulauskienė 1976: 11; Ambrazas 1993: 21–26; Murmulaitytė 2021: 34). tj. za jeden typ słowotwórczy 4 O produktywności i typach słowotwórczych o różnej produktywności w różnych językach zob. także. Greenbaum 1996: 442, 457; Booij 2005, 67–71; Pervuxina 2007; Lieber, Štekauer 2014: 620–630. 5 Należy zwrócić uwagę na terminy potential words i actual words – pierwszy z nich jest w języku litewskim przyjęty i rozumiany w taki sam sposób, natomiast w przypadku drugiego w języku litewskim nie ma utrwalonego (powszechnie jednakowo używanego) terminu; mówi się o słowach realnych, istniejących, odnotowanych w źródłach leksykograficznych, systemowych itp. Artykuły / Articles 181 Produktyvieji daiktavardžių ir būdvardžių vedinių naujadarų tipai 2.1. Priesaginių daiktavardžių produktyviųjų neologizmy należące do typów słowotwórczych Rzeczownikom właściwe są wszystkie podstawowe sposoby słowotwórstwa oraz mieszany sposób słowotwórstwa. Najwięcej jest derywatów przyrostkowych, drugie miejsce zajmują derywaty końcówkowe, niewiele mniej jest złożeń, a najmniej derywatów przedrostkowych (LKE 112–116, 121; Keinys 1999: 36; Ružė 2008: 58–71). Według znaczenia słowotwórczego rzeczowniki przyrostkowe i końcówkowe dzieli się na 14 kategorii słowotwórczych, a w ich obrębie wyróżnia się typy słowotwórcze o różnej produktywności6. Analiza materiału empirycznego wykazała, że najliczniejsze grupy neologizmów rzeczownikowych tworzy pięć typów słowotwórczych abstraktów (zob. rys.). RYS. Produktywne typy rzeczowników sufiksalnych 2.1.1. Derywaty kategorii słowotwórczej abstraktów czasownikowych (lub nazw czynności) tworzy się za pomocą różnych przyrostków i końcówek. W tej kategorii słowotwórczej występuje wiele typów słowotwórczych z przyrostkami, które pod względem produktywności układają się następująco: -imas, -ymas, -tis, -esys, -ulys, -yba (-ybos), -smas, -sena, -tynės itd. (zob. LKG 1965: 289–297; DLKG 2005: 94–97; Keinys 1999: 39–41; 6 W jednych kategoriach słowotwórczych występują setki typów, w innych – kilkanaście lub kilka typów słowotwórczych. Typy słowotwórcze rzeczowników zob. LKG (1965: 251–473). JOLANTA VASKELIENĖ 182 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII plg. Ambrazas 1993: 20–86). Naujadarų tyrimas rodo tokią pat dariausių tipų kolejność – w tekstach różnych autorów najwięcej abstraktów czasownikowych utworzono za pomocą przyrostków -imas / -ymas7 (75 derywatów) i -tis (14 derywatów). Neologizmy z przyrostkami -imas / -ymas często opierają się na słowach bazowych odnotowanych w źródłach leksykograficznych, np.: apsimokslinimas (: apsimokslinti8 ‘trochę się uczyć’ LKŽ), apverkavimas, įsirasojimas, apmigdymas ir kt.9 Kai kurių naujadarų leksinė reikšmė iš esmės sutampa su darybine (vediniais tiesiog daiktiškai pavadinamas veiksmas), pvz.: išgyvenusi intensyvaus [...] blūkčiojimo akimirkų SN92; eilėraščio įbangavimo pirminis būdas R203; klegiojimas tilsta KPN13; džiugaus ir įteikaus paradavimo SRIV388; o anoji mintelė [...] kaip [...] arklio žvangenimas A132. atsigręždinėjimas, blūkčiojimas, gremženimas, Neologizm apsimokslinimas (używany w znaczeniu ‘zdobycie pewnej wiedzy’) oraz związane z nim czasownikiem bazowym zdania sąsiednie, ponadto uwagę adresata przyciągają także powtarzające się określenia (epitety): Tamsuoliškas apsimokslinimas. Tamsuoliškai apsimokslinti – vadinas, nesugebėt pasiekti nei tikro pažinimo, nei [...] nežinojimo ribų K78. Niektóre abstrakta na -imas / -ymas konkretyzują się (są używane w liczbie mnogiej, mają określenia itp.), np.: protingi // pakliedėjimai per televizijas MP69; vaiko nuobodulį trumpais susirėkavimais KK88 (pakliedėjimai najprawdopodobniej oznacza ‘nierozsądne, głupie wypowiedzi’, susirėkavimai ‘okrzyki’). Należy jednak powiedzieć, że częściej neologizmy z -imas / -ymas opierają się na potencjalnych – nieujętych w słownikach – słowach bazowych. D. Murmulaitytė (2021: 35, 36–37) również zwróciła uwagę na to, że czasowniki bazowe większości derywatów na -imas / -ymas przedstawionych w ND nie zostały odnotowane w korpusie, chociaż niektóre z nich są rzeczywiście używane. Neologizmy wyprowadzone od potencjalnych słów bazowych są najczęściej derywatami 2. stopnia, np.: apgeležėjimas 7 Neologizmy z przyrostkami -imas / -ymas występują w tekstach wszystkich autorów, a liczba derywatów zależy zarówno od charakteru utworu, jak i od stylu funkcjonalnego oraz indywidualnego. Należy powiedzieć, że neologizmów na -ymas jest nieporównanie mniej niż derywatów z -imas. Wybiera się taką formę słowa bazowego, na której derywat opiera się 8 Prie pirmojo naujadaro nurodomas ir pamatinis žodis, o prie tolesnių jis dažniausiai neberašomas. bezpośrednio, a jeśli np. tematy wszystkich podstawowych form czasownika są identyczne, zapisuje się bezokolicznik. Przy znaczeniach słów podaje się źródło, natomiast znaczenia neologizmów wyjaśnia się tak, jak rozumie je autorka artykułu. Przy BLKŽ, podkreślane. DLKŽ, LKŽ, LKŽPK neužfiksuotų naujadarų pamatinių žodžių rašoma žvaigždutė (*), pavyzdžiai pateikiami kursyvu, naujadaras paryškinamas, o žodžiai, į kuriuos norima atkreipti dėmesį, 9 Na słowach podstawowych podanych w źródłach leksykograficznych opierają się również: išperšėjimas, įteškėjimas, iškukavimas, ištikimas, klegiojimas, lituanizavimas, medžiaginimas, niužgėjimas, pakliedėjimas, palinksėjimas, paradavimas, praskylėjimas, sudylavimas, sugarbėjimas, suraugėjimas, susirėkavimas, užtamsiojimas, vaizdijimas, žvangenimas. Należy dodać, że derywatów įbangavimas i ritmavimas nie ma w słownikach bazowych, jednak zostały one odnotowane w słownikach dwujęzycznych. Straipsniai / Articles 183 Produktyvieji daiktavardžių ir būdvardžių vedinių naujadarų tipai (: *apgelėžėjo : geležėti), duonėjimas (: *duonėjo : duona), išbūtinimas (: *išbūtinti : būtinti), kryžkelėjimas (: *kryžkelėti : kryžkelė), nuliaudėjimas (: *nuliaudėjo : liaudėti) i in.10. Derywaty 2. stopnia įveiksminimas (: *įveiksminti : veiksminti) i keiksmažodžiavimas (: *keiksmažodžiavo : keiksmažodis) opierają się na czasownikach įveiksminti (‘umożliwić działanie’), keiksmažodžiauti (‘przeklinać; używać przekleństw’) podanych w ND. Niektóre neologizmy z -imas / -ymas są derywatami 3. stopnia, np.: įsilaikinimas (: *įsilaikinti : *laikinti(s) : laikas), šventžodžiavimas (: *šventžodžiavo : *šventžodis : šventas, žodis)11. Nawiasem mówiąc, w tekstach Donal<PRIVATE_PERSON>da Kajokasa użyto zarówno neologizmu šventžodžiavimas (klampaus šventžodžiavimo ribą MRR39), jak i jego słowa podstawowego šventžodžiauti (Šventi ir sykiu šventžodžiaujantys žodžiai? K222). Nieskomplikowanie rekonstruuje się także łańcuch derywacyjny neologizmu trzeciego stopnia šūdmaliavimas: šūdmaliavimas : *šūdmaliavo : *šūdmala : šūdas, malti (w ND już przedstawiono neologizm šūdmala ‘celowe paplanie bzdur’). Chociaż znaczenie neologizmów drugiego i trzeciego stopnia utworzonych od potencjalnych wyrazów podstawowych jest trudniejsze do zrozumienia, kontekst i dość przejrzyste łańcuchy derywacyjne wyjaśniają tę R216 (w ostatnim przykładzie uwagę adresata zwraca powtórzenie wyrazów z rdzeniem skamb). Niektóre neologizmy oparte na potencjalnych czasownikach podstawowych występują w liczbie mnogiej, a zatem wykazują tendencję užduotį palengvina: Apsaugoti nuo [...] nuliaudėjimo AŽII220; sugalvojo slaptą žodį – pasilabanaktinimas KE200; Kalbos skambėjimas yra ir sąskambėjimas do konkretyzacji, np. keiksmažodžiavimai można rozumieć jako ‘przekleństwa, obelgi’, a piktaakiavimai jako ‘gniewne spojrzenia’: Su savo [...] Keiksmažodžiavimais AŽII201; Mažiau klastų, piktaakiavim AŽII207. Neologizm nusakalėjimas jest tytułem wiersza, a jego znaczenie staje się jaśniejsze dopiero po przeczytaniu całego utworu, w którym użyto wyrażenia Tarytum vištai plunksnas jam peši. // Ir pats kartu su juo nusakalėji JSI393. Semantyka neologizmów niekiedy pozwala właściwie ustalić wyraz podstawowy, np. oczywiste jest, że abstrakt duonėjimas opiera się na potencjalnym wyrazie podstawowym (: *duonėjo : duona)12: Taip, tai buvo ne duonos akmenėjimas, o akmens duonėjimas K288 (należy zwrócić uwagę na potencinis pamatinis veiksmažodis nusakalėti ir kuriame sakalšaknį turintys leksikos vienetai atlieka teksto siejimo funkciją: Ir pasiėmęs sakalą ant rankų / powtórzenie abstraktu z -imas oraz na niezwykłe połączenie wyrazowe akmens duonėjimas – w języku litewskim metaforycznie mówi się, że chleb twardnieje, zamienia się w kamień, ale nie odwrotnie – że kamień zamienia się w chleb). Czasami 10 Takie są również apkarsdinėjimas, apnerdinėjimas, įspalvinimas, išerdvėjimas, sąskambėjimas, svyruoklėjimas, piktaakiavimas. 11 Tokie yra ir įtekstinimas, nusakalėjimas, pasilabanaktinimas, stribukavimas. 12 Nors LKŽ yra veiksmažodis duonėtis („veltis duona“), kontekstas rodo, kad abstraktas duonėjimas opiera się nie na nim, lecz jest utworzony od duonėti, mającego znaczenie ‘zamieniać się w chleb’, który z kolei wywodzi się od rzeczownika duona. JOLANTA VASKELIENĖ 184 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Aby zrozumieć budowę i znaczenie neologizmu, potrzebny jest szerszy kontekst, np. otoczenie leksykalne neologizmu stribukavimas (už mano stribukavimą davė man prikuryt Č112) pozwala zrozumieć, że mowa o byciu stribem, a zatem można zrekonstruować następującą kolejność etapów słowotwórczych neologizmu: stribukavimas : *stribukavo : *stribukas : stribas. Kilka neologizmów na -imas opiera się na czasownikach bazowych mających prefiks ne-13, np. netroškimas, negyvenimas, nesidavimas. Takie potencjalne formacje można uznać za formacje o nieustalonej kolejności etapów słowotwórczych14, tj. neologizmy mogłyby tworzyć po dwie opozycje słowotwórcze: netroškimas (: netrokšti / troškimas), negyvenimas (: negyventi / gyvenimas), nesidavimas (: nesidavė / davimasis): trokštu [...] gilaus netroškimo MRR42; Taip prasidėjo negyvenimas AŽII85. Podane w ND abstrakty czasownikowe również najczęściej mają przyrostek -imas / -ymas – wskazują na to dane z badań Daivy Murmulaitytė (2021: 34–38) i Agnė Aleksaitė (2022)15. Można więc powiedzieć, że -imas / -ymas jest ogólnie najbardziej produktywnym typem słowotwórczym neologizmów abstraktów rzeczownikowych. Zatem badania neologizmów obecnych w różnych źródłach potwierdzają twierdzenie Sauliusa Ambrazasa (1993: 21), że „[f]ormacje z przyrostkiem -imas / -ymas są najliczniejszym typem słowotwórczym nazw czynności zarówno we współczesnym, jak i dawnym języku litewskim”16. „Zarówno we współczesnym języku litewskim [...], jak i w dawnych pismach [...] przyrostki pod względem liczby formacji” (Ambrazas 1993: 42). To, że -tis jest drugim pod względem -(s)tis vediniai užima antrąją vietą tarp visų priesaginių veiksmų pavadinimų produktywności przyrostkiem, pokazują badania ND (Aleksaitė 2022: 45, 49) oraz analiza zebranych materiałów empirycznych. Zdecydowana większość neologizmów z przyrostkiem -tis opiera się na wyrazach podstawowych odnotowanych w źródłach leksykograficznych, ponadto widoczna jest tendencja do tworzenia derywatów z przyrostkiem -tis od czasowników przedrostkowych17 – na nieprzedrostkowym wyrazie podstawowym opiera się neologizm neigtis (: neigti), natomiast pozostałe utworzono od czasowników przedrostkowych: išgaubtis, išvengtis, pamirštis, sukauptis, sutelktis, veiksmažodžių: apgaubtis, apmirtis, atitvertis, atlieptis, atpirktis, įgaubtis, sutiktis. Neologizm neatmintis (: neatminti / atmintis) należy uznać za derywat o nieustalonej kolejności etapów słowotwórczych. W LKG (1965: 290–291) napisano, że utworzone za pomocą przyrostka -tis czasowniki czynności 13 Czasowników z negacją co do zasady nie zamieszcza się w słownikach jako osobnych haseł, ponieważ za pomocą przedrostka pochodzenia partykułowego można utworzyć derywat niemal od każdego czasownika. 14 Na ich temat zob. Vincas Urbutis (2009: 110–111). 15 Według A. Aleksaitė (2022: 45) większość neologizmów odnotowanych w ND w latach 2011–2019 utworzono właśnie za pomocą przyrostka -imas, natomiast nie odnotowano żadnego z przyrostkiem -ymas. 16 Na temat derywatów z -imas / -ymas we współczesnym języku litewskim zob. Murmulaitytė 1997. Widać to również na podstawie podanych w ND derywatów z -tis, np.: apleistis, aprėptis, atgręžtis, atpažintis, atstumtis, įmestis, išreikštis, ištrintis, išvestis, įtrauktis itd. Artykuły / Articles 185 Produktyvieji daiktavardžių ir būdvardžių vedinių naujadarų tipai nazwy są zazwyczaj bardziej konkretne niż abstrakta z -imas / -ymas. Semantyka neologizmów częściowo potwierdza to twierdzenie. Nierzadko neologizmy z -tis zachowują kategorialne znaczenie abstraktów (oznaczają to samo co abstrakta z -imas), np. : Gamtos apgaubtį patyrusiam SS19; pereini visas neišvengiamas stadijas–stacijas: szok [...], apatię. Apmirtį... DK145; blokada, wywołująca [...] upiorne odgrodzenie od wszystkich i wszystkiego K207; odpowiedź podróży, drogi, podróżnego E138; Membranowa odpowiedź TK73; ból byłby już początkiem odkupienia. A tu odkupienia nie ma K155 (należy zwrócić uwagę na powtórzenie neologizmu); chwila wklęsłości czasu K449; jej uniknięcie oznacza śmierć E235; kto ma w sobie absolutną maldos ir sukaupties valandėlių K403; Sutikties ametisto karolius Jas136. Kai negację E362; odsunąć człowieka od — użycie derywatów z końcówkami -tis wskazuje na ich konkretyzowanie się, np. neologizm sutelktis czasami jest wyraźnym abstraktem (oznacza „skupienie”, np., Ir ypatinga sutelktis į lietuviškos pasaulėjautos [...] vietą E73), a czasami zbliża się do nazw rezultatu działania (oznacza „zgrupowanie”, np. universitetas yra [...] istorinės-kultūrinės patirties sutelktis R82). Liczba mnoga i miejscownik wskazują na bardziej konkretnie pojmowane neologizmy lavonai budi AŽII342; sutirpo / Neatminy AŽII111. Naujadaras išgaubtis veikiausiai suprastinas ne tiek kaip ‘iš(si)gaubimas’, o kaip ‘išsigaubiantis (banguojantis) vanduo’: pažvelgsime į trapias [...] kriaukles, slaptingos išgaubties pamirštis, neatmintis: Tenai, neužliūliuojamose / Pamirštyse, krūvom ridenamas vandenyno pakrante K414. 2.1.2. „Derywacja abstraktów odrzeczownikowych (lub nazw cech) jest stosunkowo mało zróżnicowana – w języku ogólnym częściej występują derywaty od 15 sufiksów, a derywaty od kolejnych 6 sufiksów są używane wyłącznie w dialektach” (Keinys 1999: 45), przy czym najbardziej produktywne są trzy sufiksy: -umas, -ybė i -ystė (zob. LKG 1965: 306; DLKG 2005: 100–102)18. Analiza neologizmów ujawniła, że za abstrakty odrzeczownikowe należy uznać przede wszystkim derywaty tworzone za pomocą sufiksu -umas (56 derywatów), drugie miejsce zajmuje -ybė (36 derywatów), natomiast grupa derywatów z -ystė jest pod względem liczebności trzecia (13 derywatów). Abstrakty z sufiksem -umas najczęściej tworzy się od przymiotników19, imiesłowów i (rzadko) innych części mowy (zob. DLKG 2005: 100–101). Analiza neologizmów zasadniczo potwierdza tę tendencję: 49 neologizmów utworzono od przymiotników, a 7 od imiesłowów. Widoczna jest tendencja do tworzenia neologizmów z -umas od przymiotników zawierających sufiks -iškas, -a – stanowią one 73 proc. wszystkich derywatów. 16. Jako słowo podstawowe 16 neologizmów występuje przymiotnik z przyrostkiem -iškas, -a, przedstawiony w podstawowych źródłach leksykograficznych, np.: augališkumas (: augališkas), budeliškumas, dabartiškumas, giesmiškumas, gynybiškumas, gulbiškumas, iškrypėliškumas, kalbiškumas, 18 W dawnych pismach niezwykle liczne były derywaty z -ybė i -ystė, natomiast derywaty z -umas zaczęły się rozpowszechniać wtedy, gdy zmniejszyła się produktywność pierwszych (zob. Ambrazas 2000: 8, 17, 21). JOLANTA VASKELIENĖ 19 Za pomocą przyrostka -umas można utworzyć rzeczownik abstrakcyjny od wszystkich przymiotników jakościowych. 192 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Wielki wieczór – i myśli o zatonięciu MS439; Takie ich jednofolwarczne żądze GĮT131 i in.43. W niektórych tekstach powtarzają się wyrazy o wspólnym rdzeniu lub derywaty mające ten sam afiks słowotwórczy, np. : To przecież takie almodovarowskie. Airinė lubi Almodóvarańskiego Almodovarańskiego reżysera Almodóvara? Nie, poprawnie: Airinė lubi Almodovara. [Literal translation:] Airinė lubi Almodovara. [Need preserve source sentence:] Airinė mėgsta Almodovarą. -> Airinė lubi Almodovarału? (Almodovar = Almodovar) GĮT140. Należy zwrócić uwagę na to, że niektóre nieodnotowane w BLKŽ, DLKŽ, LKŽ, LKŽPK przymiotniki na -iškas, -a są we współczesnym języku litewskim dość szeroko używane, np. w tekstach wielu autorów występuje przymiotnik čiurlioniškas, -a44. W słownikach dwujęzycznych odnotowano himniškas, kupoliškas, pranciškoniškas, saviveikliškas, występują też paraidiškumas, žanriškumas, ale brak opartych na nich przymiotników na -iškas, -a: paraidiškas, žanriškas; w LKŽ znajdują się przysłówek šeškiškai i rzeczownik visatiškumas, ale brak ich podstawowych wyrazów šeškiškas, visatiškas. Leksografowie powinni zwrócić na to uwagę – nieuwzględnienie niektórych wyrazów w dziełach leksykograficznych może być również przeoczeniem. Przymiotnik šekspyriškas, -a został uwzględniony w ND (w korpusie innych neologizmów nie ma). WNIOSKI 1. Tworzenie neologizmów znalezionych w tekstach autorów litewskich wskazuje na dalsze istnienie tych samych produktywnych typów słowotwórczych rzeczowników i przymiotników sufiksalnych; niezmienione pozostają również podstawowe cechy tworzenia neologizmów. 2. Neologizmy wszystkich typów słowotwórczych najczęściej opierają się na wyrazach podstawowych podanych w źródłach leksykograficznych, a więc są derywatami 1. stopnia – stanowią 77 proc. wszystkich neologizmów. 23 proc. neologizmów opiera się na potencjalnych słowach bazowych i najczęściej stanowi derywaty 2. stopnia. 3.1. Badanie różnorodnych neologizmów – zarówno przedstawionych w ND, jak i zebranych z tekstów autorów litewskich – ujawnia ogólną tendencję, że użytkownicy języka litewskiego, 43 Więcej połączeń z derywatami na -iškas, -a: binkiška reakcija, bitliška ševeliūra, bradūniška frazė, cvetajeviška prigimtis, cvirkiškas pašmaikštavimas, čiurlioniškas pavasaris, čiurlioniška paukštė, čiurlioniškos spalvos, chaldėjiškos giesmės, dekartiškos formos, emigrantiškas skliautas, kavoliška nuostata, mačerniškieji siužetai, maironiškas klausimas, medėjiškos aistros, rembrantiški atspalviai, saugumietiški labirintai, sokratiškasis sąmoningumas, vydūniškoji programa, papaikėliškas žygis, sapališki sapnynai, babiloniškas užkalbėjimas, gėliškas aromatas, dienoraštiški eilėraščiai, gyvsidabriška prigimtis, lėliškas veidas, panteriškas kūnas, slibiniška gerklė, subiniškas veidas, šeškiški smirdalai i in. 44 DLKT znaleziono 67 przykładów użycia przymiotnika čiurlioniškas, -a. Straipsniai / Articles 193 Produktyvieji daiktavardžių ir būdvardžių vedinių naujadarų tipai chcąc rzeczowo nazwać czynność, najczęściej tworzą jednostki leksykalne według istniejących, zwyczajowych modeli słowotwórczych i że przedstawiona w gramatykach sekwencja produktywnych typów abstraktów czasownikowych (-imas / -ymas, -tis) pozostaje taka sama. 3.2. Odczasownikowe typy neologizmów według produktywności układają się tak samo, jak wskazano w gramatykach: -umas, -ybė, -ystė. I chociaż nie tyrimas yra atskleidęs kiek kitokią dariųjų afiksų seką (-ystė, -umas, -ybė, žr. Aleksaitė 2022: 49–56), trys dariausi vardažodžių abstraktų darybos tipai išlieka nepakitę. 3.3. Nors veiksmažodžių ir vardažodžių abstraktų naujadarai iš esmės nesiskiria nuo realių darinių, nemaža jų dalis daromi iš potencinių (į žodynus uwzględnionych w ND neologizmów (rzeczowników bazowych): takie stanowią 63 proc. derywatów na -imas /-ymas i 52 proc. derywatów na -umas. 4. 1. Najliczniejszym typem neologizmów przymiotnikowych jest przyrostek -iškas, -a. Neologizmy tego typu częściej tworzy się od rzeczowników oznaczających istoty żywe (nazw osobowych, nazw pospolitych osób lub innych istot żywych), stanowią one 60 proc. wszystkich neologizmów z -iškas, -a. Zarysowuje się tendencja do opierania się nie na (jak wskazuje się w opracowaniach dotyczących słowotwórstwa i gramatykach) wyrazach podstawowych o możliwie prostszej strukturze, lecz o dość złożonej strukturze morfemowej. 4.2. O produktywności typu z przyrostkiem -iškas, -a świadczą nie tylko licznie używane w tekstach neologizmy przymiotnikowe z -iškas, -a, lecz także obfitość abstraktów z -umas utworzonych od potencjalnych przymiotników z -iškas, -a: -iškas, -a neologizmy stanowią podstawę dla 45 proc. neologizmów z -umas. 5. Z minimalnego lub szerszego kontekstu wyjaśniają się znaczenia neologizmów wszystkich typów słowotwórczych. W zrozumieniu znaczenia pomaga także produktywność typu oraz znajomość analogicznych rzeczywistych (odnotowanych w słownikach) derywatów. Tak więc w razie potrzeby neologizm tworzy się według typowych modeli, a autor tekstu, w którym znaleziono neologizm, 6. Nors didelę naujadarų dalį galima laikyti potenciniais dariniais, vis dėlto najprawdopodobniej nawet nie podejrzewa, że używa derywatu nieuwzględnionego w źródłach leksykograficznych. niektóre z nich zwracają uwagę adresata, nie są typowe ze względu na potencjalne słowo podstawowe albo nietypowe użycie. realių darinių dėl darybinio panašumo (kartojamas tas pats darybos afiksas), vartojami keli bendrašakniai dariniai (kartojama šaknis), vartojami analogiški Czasami neologizmy pełnią funkcję spajania tekstu, a nierzadko są używane z powodu różnego rodzaju powtórzeń: neologizmy występują obok związków wyrazowych (powtarzany jest model związku) itp. 7. Bardzo wyraźna jest tendencja do opisywania przymiotnikami z -iškas, -a desygnatu wyrażanego rzeczownikiem – zdecydowana większość neologizmów występuje jako epitety o znaczeniu dosłownym lub przenośnym. Niektóre przymiotniki z -iškas, -a są używane JOLANTA VASKELIENĖ 194 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII tą patį reiškiantį žodžių junginį, pasakoma trumpiau ir įtaigiau, taigi veikia jako ukryte porównania (laiškiškas – jak list, pieštukiškas – jak ołówek). Ponadto neologizmy z -iškas, -a zagęszczają tekst – przez użycie przymiotnika, a nie mniej więcej zasada ekonomii. 8.1. 21 neologizmów nie ma w BLKŽ, DLKŽ, LKŽ, ale są one odnotowane w słownikach dwujęzycznych – leksykografowie powinni zwrócić na to uwagę, a niektóre neologizmy o typowej budowie, odnotowane w słownikach dwujęzycznych i używane we współczesnym języku, mogłyby zostać włączone do DLKŽ lub BLKŽ. 10 neologizmów zostało już podanych w ND (a więc są używane również przez innych autorów). 8.2. Na uwagę leksykografów zasługują również przypadki, gdy w BLKŽ, DLKŽ, LKŽ, LKŽPK lub w słownikach dwujęzycznych podano derywaty, ale nie ma w nich ich słów podstawowych (w słownikach występują visatiškumas, paraidiškumas, žanriškumas, šeškiškai, rituališkai, ale nie ma visatiškas, -a, paraidiškas, -a, žanriškas, -a, šeškiškas, -a, rituališkas, -a). ŹRÓDŁA LEKSYKOGRAFICZNE I INNE BLKŽ – Słownik ogólnego języka litewskiego, kolegium redakcyjne: D. Liutkevičienė (red. naczelna), D. Murmulaitytė, V. Sakalauskienė, A. Gritėnienė, A. Gaidienė, D. Daugirdienė, L. Jonušys. Dostęp w internecie: https://ekalba.lt/bendrines-lietuviu-kalbos-zodynas/ tekstynas/ [dostęp: [žiūrėta 2022-06-09]. DLKT – Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas. Prieiga internete: http://tekstynas.vdu.lt/ 2022-06-09]. DLKŽ – Słownik współczesnego języka litewskiego, red. naczelny St. Keinys, 8. popraw. i uzup. wydanie, wariant elektroniczny, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2021. Dostęp online: https:// ekalba.lt. G – Narzędzie wyszukiwania Google. LKŽ – Słownik języka litewskiego 1–20 (1941–2002), kolegium redakcyjne: G. Naktinienė, J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, red. naczelna G. Naktinienė, e. variantas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005 (atnaujinta versija, 2018). Prieiga internete: www.lkz.lt; https://ekalba.lt. LKŽPK – Kartoteka uzupełnień do słownika języka litewskiego, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2015. Dostęp online: https://ekalba.lt. ND – Miliūnaitė Rita, Aleksaitė Agnė. Baza danych neologizmów języka litewskiego [Ciągłe internetowe źródło informacyjne od 2011 r.], red. R. Miliūnaitė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Dostęp w internecie: https://ekalba.lt/naujazodziai/naujienos [dostęp: 2022-06-09]. TŽŽ – Słownik wyrazów międzynarodowych, Wilno: Alma littera, 2003. VLE – Powszechna encyklopedia litewska 1, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2001. Artykuły / Articles 195 Produktyvieji daiktavardžių ir būdvardžių vedinių naujadarų tipai ŠALTINIAI A – Aputis Juozas 1986: Gegužė ant nulūžusio beržo, Vilnius: Vaga. AŽ – Žukauskas Albinas 1986: Rinktiniai raštai 1–2, Vilnius: Vaga. Č – Čigriejus Henrikas Algis 2011: Ir parnešė apynio kvapą, Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla. DD – Sabaliauskaitė Kristina 2012: Danielius Dalba & kitos istorijos, Vilnius: Baltos lankos. DK – Kalinauskaitė Danutė 2015: Skersvėjų namai, Vilnius: Tyto alba. DRT – Staponkutė Dalia 2014: Iš dviejų renkuosi trečią, Vilnius: Apostrofa. E – Daujotytė Viktorija 2001: Esė apie poeziją ir esimą, Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla. GĮT – Daujotytė Viktorija 2017: Granas: įtrūkstanti tikrovė, Vilnius: Odilė. Jas – Jasukaitytė Vidmantė 2002: Tikrasis nebūties veidas, Vilnius: Eitkoma. JS – Strielkūnas Jonas 2009: Lyrika. Rinktinė 1–2, Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla. K – Kajokas Donaldas 2002: Lietaus migla Lu kalne, Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla. KE – Kajokas Donaldas 2012: Ežeras ir kiti jį lydintys asmenys, Vilnius: Tyto alba. KK – Kavaliauskaitė Akvilė 2020: Kūnai, Vilnius: BALTO leidybos namai. KM – Daujotytė Viktorija 2009: Kalba ir jos menas, Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. KPN – Karčiauskas Mykolas 2007: Kada parsiklausim namo, Vilnius: Kronta. LS – Staponkutė Dalia 2007: Lietumi prieš saulę, Vilnius: Apostrofa. MP – Marčėnas Aidas 2005: Pasauliai, Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla. MRR – Kajokas Donaldas 2000: Mirti reikia rudenį, Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla. MS – Martinaitis Marcelijus 1998: Sugrįžimai, Vilnius: Tyto alba. PI/II – Sabaliauskaitė Kristina 2021: Petro imperatorė II, Vilnius: Baltos lankos. PM – Daujotytė Viktorija 2001: Parašyta moterų, Vilnius: Alma littera. R – Daujotytė Viktorija 2003: Raštai ir paraštės apie Justino Marcinkevičiaus kūrybą, Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla. JOLANTA VASKELIENĖ 196 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII S – Daujotytė Viktorija 2002: Sakiniai, Vilnius: Tyto alba. SN – Daujotytė Viktorija 2004: Salomėja Nėris. Poetyka fragmentu, Vilnius: Wydawnictwo Związku Pisarzy Litwy. SR – Sabaliauskaitė Kristina 2008: Silva Rerum, Vilnius: Baltos lankos. SRIV – Sabaliauskaitė Kristina 2016: Silva Rerum IV, Vilnius: Baltos lankos. SS – Daujotytė Viktorija 2007: Sauganti sąmonė, Vilnius: Wydawnictwo Akademii Sztuk Pięknych. ST – Gavelis Ričardas 2002: Sun-tzu w mieście Wilnie, Wilno: Tyto alba. ŠAMS – Radvilavičiūtė Giedra 2010: Tej nocy będę spać przy ścianie, Wilno: Baltos lankos. TK – Daujotytė Viktorija 1998: Tekst i dzieło, Wilno: Kultūra. UM – Jonuškaitė Birutė 2011: Zapnij mnie, Wilno: Związek Pisarzy Litwy leidykla. Vaič – Vaičiūnaitė Judita 2000: Skersgatvių šešėliais aš ateisiu, Vilnius: Žuvėdra. VP – Papievis Valdas 2010: Iść, Wilno: Wydawnictwo Związku Pisarzy Litwy. LITERATURA Aleksaitė Agnė 2022: Słowotwórstwo litewskich neologizmów (2011–2019 na podstawie Bazy Danych Neologizmów): rozprawa doktorska, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Ambrazas Saulius 1993: Rozwój słowotwórstwa rzeczowników, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Ambrazas Saulius 2000: Rozwój derywacji rzeczowników 2, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Ambrazas Saulius 2011: Rozwój derywacji przymiotników, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii leidybos institutas. Baayen Harald 1991: Ilościowe aspekty produktywności morfologicznej. – Yearbook of Morphology 1991, red. G. Booij, J. van Marie, Dordrecht: Kiuwer, 109–149. Bauer Laurie 2001: Morphological Productivity, Cambridge: Cambridge University Press. Booij Geert 2005: The Grammar of Words. Wprowadzenie do morfologii lingwistycznej, Oxford: Oxford University Press. Straipsniai / Articles 197 Produktyvieji daiktavardžių ir būdvardžių vedinių naujadarų tipai Brown Keith 2005: Encyclopedia of Language and Linguistics, wydanie 2., redaktor naczelny K. Brown, eBook, San Diego: Elsevier Science Imprint; Elsevier Science & Technology Books. DLKG 2005: Gramatyka współczesnego języka litewskiego, wydanie 4., poprawione, red. V. Ambrazas, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Greenbaum Sidney 1996: The Oxford English Grammar, Oxford: Oxford University Press. Jakaitienė Evalda, Laigonaitė Adelė, Paulauskienė Aldona 1976: Morfologia języka litewskiego, Wilno: Mokslas. Keinys Stasys 1999: Słowotwórstwo ogólnego języka litewskiego, Szawle: Wydawnictwo Uniwersytetu Szawelskiego. Lieber Rochelle, Štekauer Pavol 2014: The Oxford Handbook of Derivational Morphology, Oxford: Oxford University Press. LKE – Encyklopedia języka litewskiego, oprac. K. Morkūnas, red. V. Ambrazas, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2008. LKG 1965: Gramatyka języka litewskiego 1, red. nacz. K. Ulvydas, Wilno: Mintis. Miliūnaitė Rita 2015: Dobór i prezentacja neologizmów w bazie danych neologizmów języka litewskiego. – Leksykografia i leksykologia 5, 161–184. Miliūnaitė Rita 2018: Prezentacja neologizmów i możliwości wyszukiwania w Bazie danych neologizmów języka litewskiego. – Język ogólny 91, 1–21. analiza semantyczna i statystyczna Murmulaitytė Daiva 1997: „Dabartinės lietuvių kalbos žodyno“ veiksmažodinių rzeczowników (derywaty z przyrostkiem -imas / -ymas i zakończeniem -a): streszczenie rozprawy doktorskiej, Wilno. Murmulaitytė Daiva 2016: Baza danych neologizmów i perspektywy badań nad neologizmami. – Język ogólny 89, 1–27. Murmulaitytė Daiva 2021: Perspektywy badań nad derywacją rzeczowników i morfemiką (przypadek Bazy danych neologizmów języka litewskiego), Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Pеrvuхinа Irinа J. 2007: Первухина, Ирина Ю. Produktywne typy i modele współczesnego słowotwórstwa (na materiale prasy niżnonowogrodzkiej z końca XX – początku XXI wieku) [Produktivnye tipy i modeli sovremennogo slovoobrazovanija (na materiale Nižnegorodskoj pressy konca XX – načala XXI veka]: rozprawa kandydata nauk filologicznych [dissertacija kandidata filolologičeskix nauk], Нижний Новгород: Нижегородский государственный университет им. Н. И. Лобачевского [Niżny Nowogród: Niżnonowogrodzki Uniwersytet Państwowy im. N. I. Łobaczewskiego]. JOLANTA VASKELIENĖ 198 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Plag Ingo 2003: Word-Formation in English, Cambridge: Cambridge University Press. Plag Ingo 2006: Productivity. – The Handbook of English Linguistics, red. B. Aarts, A. McMahon, Oxford: Blackwell, 537–556. Artykuł analizuje rzeczowniki i przymiotniki z przyrostkami należące do produktywnych typów słowotwórstwa. Ružė Albertas 2008: Morfologia języka litewskiego 1, Wilno: Uniwersytet Wileński. Soida Emīlija 2009: Słowotwórstwo, Ryga: Wydawnictwo Akademickie LU. Urbutis Vincas 2009: Teoria słowotwórstwa, Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. Badanie opiera się na danych z analizy tworzenia, leidybos institutas. Productive Types of Noun and Adjective Neologisms SUMMARY Neologisms found in the texts of Lithuanian authors were selected as the object of this semantyki i użycia 374 neologizmów (194 rzeczowników i 180 przymiotników) należących do sześciu typów słowotwórstwa. Podsumowując, można stwierdzić, że tworzenie neologizmów nadal wykazuje te same produktywne typy tworzenia rzeczowników i przymiotników z przyrostkami, a główne cechy tworzenia neologizmów również pozostają niezmienione. Neologizmy wszystkich typów słowotwórstwa są zwykle oparte na słowach bazowych podanych w źródłach leksykograficznych, a zatem są derywatami pierwszego stopnia (stanowią 77 procent wszystkich neologizmów). בערошган Neologizmy wszystkich typów słowotwórstwa są zwykle oparte na słowach bazowych podanych w źródłach leksykograficznych, a zatem są derywatami pierwszego stopnia (stanowią 77 procent wszystkich neologizmów). Dwadzieścia trzy procent neologizmów opiera się na potencjalnych słowach podstawowych i stanowi w większości derywaty drugiego stopnia. Badanie różnych neologizmów – zarówno przedstawionych w Bazie danych neologizmów języka litewskiego, jak i zebranych z tekstów autorów litewskich – ujawnia ogólną tendencję, zgodnie z którą użytkownicy języka litewskiego, aby nominalnie nazwać czynność, najczęściej tworzą jednostki leksykalne według zwykłych wzorców słowotwórczych, a kolejność najbardziej produktywnych typów abstraktów odczasownikowych przedstawionych w gramatykach (-imas/-ymas, -tis) pozostaje taka sama. Nominalne typy neologizmów są uporządkowane według produktywności w taki sam sposób, jak wskazano w gramatykach: -umas, -ybė, -ystė. Chociaż w of the Lithuanian language has revealed a slightly different sequence of derivable affixes, badaniu neologizmów odnotowanych w Bazie danych neologizmów trzy najbardziej produktywne typy pozostają niezmienione. Chociaż neologizmy abstraktów odczasownikowych i rzeczowników Artykuły / Articles 199 Produktyvieji daiktavardžių ir būdvardžių vedinių naujadarų tipai zasadniczo nie różnią się od rzeczywistych derywatów, znaczna ich część jest tworzona od potencjalnych słów podstawowych: takich jest 63 procent derywatów na -imas/-ymas oraz 52 procent derywatów na -umas. Najbardziej produktywnym typem neologizmów przymiotnikowych jest przyrostek -iškas, -a. Neologizmy tego typu są częściej tworzone od rzeczowników oznaczających istoty żywe (stanowią one 60 procent wszystkich przymiotników). Wyraźna staje się tendencja do opierania ich na słowach o dość złożonej strukturze morfemowej. also evidenced by the abundance of abstracts with -umas made from the potential -iškas, -a adjectives: 45 percent of neologisms with -umas are made from the neologisms with the suffix -iškas, -a. The absolute majority of adjectives with -iškas are epithets with a literal Produktywność typu z przyrostkiem -iškas, -a ma znaczenie przenośne. Niektóre przymiotniki z przyrostkiem -iškas są używane jako ukryte porównania. Ponadto neologizmy z przyrostkiem -iškas kondensują tekst. Znaczenia neologizmów stają się jasne z minimalnego lub szerszego kontekstu. Produktywność danego typu oraz znajomość analogicznych rzeczywistych derywatów również pomaga zrozumieć znaczenie. Chociaż dużą część neologizmów można uznać za potencjalne derywaty, niektóre z nich przyciągają jednak uwagę adresata, ponieważ nie są typowe ze względu na potencjalne słowo bazowe lub nietypowe użycie. Czasami neologizmy pełnią również funkcję spajania tekstu i często są używane do różnego rodzaju powtórzeń. Łącznie 21 neologizmów nie jest uwzględnionych w słownikach pomocniczych, jednak odnotowano je w słownikach dwujęzycznych – warto, aby leksykografowie zwrócili na to uwagę. Dziesięć neologizmów jest już przedstawionych w Bazie danych neologizmów języka litewskiego, co oznacza, że są one również używane przez innych autorów. Uwagę leksykografów powinny również zwrócić te przypadki, w których słowniki zawierają derywaty, ale nie zawierają ich słów bazowych. Nadesłano 12 września 2022 r. JOLANTA VASKELIENĖ Vilniaus universiteto Šiaulių akademija ul. Vytauto 84, LT-76352 Šiauliai, Litwa jolanta.vaske[email protected]u.lt