Parama protestantų misijoms Prūsijos Lietuvoje XIX a. 1-oje pusėje: privačios iniciatyvos ir spaudos vaidmuo

Straipsniai / Articles 101 INGA STRUNGYTĖ-LIUGIENĖ Lietuvių kalbos institutas ORCID id: orcid.org/0000-0003-1949-0874 Kierunki badań naukowych: pisemne dziedzictwo ruchu braci morawskich i ruchu lituanistycznego w Morawii, kontekst kulturowy i wyznaniowy Prus Litewskich w XVIII–XIX w., historia pietyzmu. DOI: doi.org/10.35321/all87-05 WSPARCIE DLA PROTESTANCKICH MISJI W PRUSACH LITEWSKICH W 1. POŁOWIE XIX W.: INICJATYWY PRYWATNE I ROLA PRASY The Support for Protestant Missions in Prussian Lithuania in the First Half of the 19th Century: The Role of Private Initiatives and the Press ANOTACIJA Straipsnyje analizuojamos finansinės paramos protestantų misijoms formos XIX a. 1-oje pusėje Prūsijos Lietuvoje. Čia tiriamas misijų šalininko Bachmano dvaro prie Klaipėdos insrola inspektora, wyznawcy Kościoła morawskiego (herrnhutera) Wilhelma Andreasa Rheniusa w zbieraniu wsparcia dla misji w południowo-wschodnich Indiach. Omówiono litewski periodyczny publikator przeznaczony do wspierania misji Nuſidawimai apie Ewangelios Praſiplatinima tarp Ʒydu ir Pagonu (redaktor Ferdynand Kelkis, od 1832 roku). W artykule zwrócono uwagę na przekład kazania Ernsta Friedricha Balla Tēkel, tai yr: Swēre tawę Swàrcʒeis ir perlèngwą ißrądo (Królewiec, 1843), dokonany przez ewangelickiego pastora luterańskiego, przyszłego profesora Uniwersytetu w Królewcu i autora gramatyki języka litewskiego Fryderyka Kurszata. SŁOWA KLUCZOWE: literatura misyjna w języku litewskim, wsparcie misji, surinkimininkai, Karl Gottlieb Ewald Rhenius, Wilhelm Andreas Rhenius, Fryderyk Kurszat, XIX-wieczna Litwa Pruska. INGA STRUNGYTĖ-LIUGIENĖ 102 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII ADNOTACJA W artykule przeanalizowano formy wsparcia finansowego zbieranego na rzecz misji Prussian Lithuania in the first half of the 19th century. It investigates the role of mission protestanckich wśród ich zwolenników, inspektora majątku Bachmann w pobliżu Kłajpedy of the Moravian Church Wilhelm Andreas Rhenius in gathering donations for missions in southeast India. Lithuanian periodical publication Nuſidawimai apie Ewangelios Praſiplatinima (dawnego Memla) oraz członka tarp Ʒydu ir Pagonu (redaktor Johann Ferdinand Kelch, wydawane od 1832 roku) również omówiono. W artykule przeanalizowano przekład kazania Ernsta Friedricha Balla Tēkel, tai yr: Swēre tawę Swàrcʒeis ir perlèngwą ißrądo (Królewiec, 1843), dokonany przez ewangelickiego pastora luterańskiego, przyszłego profesora Uniwersytetu w Królewcu i autora gramatyki języka litewskiego Fryderyka Kurszata (Frydrichas Kuršaitis). SŁOWA KLUCZOWE: literatura misyjna w języku litewskim, wsparcie dla misji, surinkimininkai, Karl Gottlieb Ewald Rhenius, Wilhelm Andreas Rhenius, Friedrich Kurschat, Litwa Pruska w XIX wieku. WSTĘP Teolog i historyk kultury Vilius Gaigalaitis (1870–1945) w opublikowanym studium Ewangelißki Surinkimai Lietuvoje (Priekulė, 1905), poświęconym naświetleniu przeszłości i teraźniejszości zgromadzeń, wspomniał o dużym wsparciu przywódców zgromadzeń (kaznodziejów) dla misji: „[a]belnai Sakytojei dides Bamas1 (= aibes) Piningų ant Reikmenių Paſiuntinyſtēs (= misijų) ſurenka“ (Gaigalaitis 1905: 40). Podał informacje o wizytach Hermanna Theodora Wangemanna (Hermann Theodor Wangemann, 1818–1894), przywódcy towarzystwa misyjnego, na Litwie Pruskiej oraz o organizowanych przez niego zgromadzeniach dla miejscowej ludności (Gaigalatis 1905: 40). O zbieranych ofiarach na misje w swoich wspomnieniach Surinkimai Prūsų Lietuvoj [1948] krótko stwierdził kaznodzieja Anusis Pėteraitis (1967–1957): „mes surinkime surinkdavome tūkstančius dovanų pasiuntinystei“ (Pėteraitis [1948]: 29). Na niemałe wsparcie finansowe udzielane misjom zwrócił uwagę również badacz litewskiej książki i kultury Litwy Pruskiej Domas Kaunas w książce Lietuvių periodikos pirmtakas (1991). Bibliolog omówił działalność oddziału księdza z misijų šalininko, vaidmenį renkant aukas misijoms. Kaunas rado informacijos, kad Ostermejeris Kalninkuose įkūrė vieną iš Karaliaučiaus misijų draugijos Kalninków Natanelisa Frydrichasa Ostermejerisa (Nataniel Friedrich Ostermeyer, 1784–1846), aktywnego (niem. Königsberger Missionsverein) (rozpoczął działalność 2 września 1822 r.). Oddział, otoczony opieką aktywnego księdza, miał 93 członków i 150 wspierających, 1 Przy podawaniu znaczeń słów tutaj i w innych miejscach oparto się na LKŽe. Artykuły / Articles 103 Parama protestantų misijoms Prūsijos Lietuvoje XIX a. 1-oje pusėje: privačios iniciatyvos ir spaudos vaidmuo którzy zebrali 120 talarów na misje (Kaunas 1991: 23, 26). Księgoznawca w wydanej nieco później monografii Mažosios Lietuvos knyga: lietuviškos knygos raida 1547–1940 (1996), omawiając literaturę misyjną, wspomniał o misjach i zilustrował tę nansavimą. Neslūgstančią ir aktyvią lietuvių paramą misijoms XX a. pradžioje informację danymi z przeglądu Metinis pasiuntinystės laiškelis, opublikowanego w 1914 r. przez Towarzystwo Misyjne Wangemanna. W tym przeglądzie wskazano, że w 1913 r. na misje w Prusach Litewskich zebrano aż 30 796 marek. Pieniądze zbierali księża parafialni, surinkimininkai, kaznodzieje i inne osoby sprzyjające misjom (Kaunas 1996: 404). Celem niniejszego artykułu jest ukazanie doświadczeń wspierania misji protestanckich w Prusach Litewskich w pierwszej połowie XIX w. Uwaga skupia się tutaj na tych formach wsparcia, które wynikały z inicjatyw osób świeckich. Jako środek gromadzenia funduszy służyły zarówno czasopisma wydawane w języku litewskim, jak i książki. Artykuł ma odpowiedzieć na pytania, kiedy wsparcie finansowe misji zaczęło pojawiać się we wspólnocie litewskich protestantów i jakie było pochodzenie tego wsparcia. Przewidziano następujące zadania – ustalić, czy wsparcie finansowe misji było aktywne przed założeniem Królewieckiego Towarzystwa Misyjnego w 1822 r., ujawnić repertuar wydawnictw publikowanych w języku litewskim, z których zysk przeznaczano na finansowanie misji, rozważyć, w jaki sposób za pośrednictwem prasy tworzono wizerunek misji oraz deklarowano wiarygodność i reputację misjonarzy. Badanie ma charakter interdyscyplinarny. W celu oceny miejsca i wkładu osobistości działających na terytorium Prus Litewskich w historię misji zastosowano metodę historyzmu. Przy omawianiu wydawnictw zastosowano metody charakterystyczne dla księgoznawstwa – funkcjonalną (przeznaczenia) i komunikacyjną. WSPARCIE OSÓB PRYWATNYCH DLA MISJI W POŁUDNIOWO-WSCHODNICH IND失IACH Wsparcie finansowe towarzystw misyjnych i instytucji kształcących misjonarzy pochodziło z różnych źródeł. Misje protestanckie otaczał opieką król pruski Friedrich Wilhelm III, który corocznie przekazywał berlińskiemu seminarium misyjnemu wsparcie w wysokości 500 talarów. Podobno na królu wrażenie zrobiły rezultaty osiągnięte przez wysłannika Londyńskiego Towarzystwa Misyjnego Karla Rheniusa (zob. o nim poniżej) – organizowane kościoły w Indiach. Zachęcony sukcesem od 1820 r. król podjął decyzję o finansowaniu seminarium berlińskiego (Kloes 2016: 240). Jak zobaczymy poniżej, z misjami w południowo-wschodnich Indiach i działalnością wspomnianego Karla Rheniusa wiąże się również początek pomocy udzielanej przez Litwinów. Karlas Gottliebas Ewaldas Rhenius (Karl Gottlieb Ewald Rhenius, 1790–1838), jeden z najwybitniejszych niemieckich misjonarzy w Indiach, tłumacz i autor gramatyki języka tamilskiego, urodził się w 1790 r. w Prusach Zachodnich, w Graudenz (obecnie INGA STRUNGYTĖ-LIUGIENĖ 104 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Grudziądz, Polska), kształcił się w berlińskim seminarium kształcącym misjonarzy Johannesa Jänickego (Johannes Jänicke, 1748–1827). W 1814 r. został wysłany przez Londyńskie Towarzystwo Misyjne (ang. The Church Misionary Society) do Madrasu (obecnie Ćennaj, południowo-wschodnie Indie), gdzie nauczył się języka tamilskiego. W 1820 r. przeniósł się do Tirunelveli, miejscowości w południowych Indiach (Gensichen anksti neteko tėvo. Kurį laiką gyveno Bachmano dvare prie Klaipėdos2, globojamas tėvo brolio inspektoriaus (vok. Wirthschaftsinspektor) Wilhelmo Andrėjaus 1999: 566). Karl Rhenius Rheniaus (Wilhelm Andreas Rhenius, 1753–1833). Gdy w 1814 r. jego siostrzeniec wyjechał do Indii, aby pracować jako misjonarz, Wilhelm Rhenius troszczył się o wsparcie finansowe. Zebrane datki inspektor Bachmana miał pasiekdavusios Indijos misionierius3. Tokie duomenys užfiksuoti vokiečių teowysyłać do Halle, a za jego pośrednictwem środki zostały opublikowane w wydanym przez dyrektora Domu Sierot w Halle Georga Christiana Knappa (Georg Christian Knapp, 1753–1825) periodyku o misjach protestanckich Neuere Geſchichte der Evangeliſchen Miſſions-Anſtalten (1821). Knapp opublikował w tym dziele sprawozdanie o zebranych środkach za lata 1820–1821. W sprawozdaniu napisano, że w czerwcu do kasy misyjnej w Halle (niem. ʒur Miſſionscaſſe in Halle) dotarło wsparcie zebrane przez Wilhelma Rheniausa z różnych źródeł – 112 talarów, z czego 34 ofiarowali mieszkańcy kraju na rozpowszechnianie Ewangelii wśród pogan. Dary od Litwinów wiejskich: „którzy z ochotą i wielką radością te drobne ofiary na głoszenie Ewangelii wśród pogan [...] zebrali” 34 [talarów] 4 [grosze] (Knapp 1821: 1057–1058). (Tłumaczenie) Dary miłości od mieszkańców kraju litewskich: „którzy z ochotą i wielką radością ten wkład na głoszenie Ewangelii wśród pogan [...] złożyli“ 34 [talery] 4 [grosze]. Knapp w swoim sprawozdaniu wskazał, że w tym samym miesiącu, za pośrednictwem inspektora majątku Bachmana, kasa została uzupełniona o kolejne 34 talary. Wśród ofiarodawców wymieniono nauczyciela oraz przebudzonych Litwinów (niem. erweckte Litthauern), od których zebrane 30 talarów przekazał jakiś poborca podatkowy kościoła, prawdopodobnie W Indiach, na budowę: 2 W XIX wieku Bachmanas (lub Bakmaniškiai, Baksėdžiai, Pãupis, niem. Bachmann, Bachmannischken) był majątkiem ziemskim w pobliżu Kłajpedy. Obecnie teren majątku należy do miasta Kłajpedy (Juška 2000: 115). 3 Inspektor Wilhelmas Rhenius, jak się uważa, był jednym z przywódców ruchu surinkimininkai (Barasa 2018: 272, 308), wyznaniowo – wyznawcą Kościoła morawskiego (niem. Herrnhuter Brüdergemeine, ang. Moravian Church, Moravian Movement), hernhuterem (Zembrickis 2011: 236–239). W 2. dekadzie XIX wieku Rhenius uczestniczył w działalności oświatowej na obszarze Kłajpedy. Reprezentował założone tutaj Towarzystwo Pism Religijnych i zajmował się tłumaczeniem angielskich broszur religijnych na język litewski. Inspektor Bachmana był jednym z inicjatorów działalności Towarzystwa Biblijnego w Kłajpedzie (szerzej zob. Strungytė-Liugienė 2021; Strungytė-Liugienė 2021a). Artykuły / Articles 105 Parama protestantų misijoms Prūsijos Lietuvoje XIX a. 1-oje pusėje: privačios iniciatyvos ir spaudos vaidmuo Przez Pana Inſp. Rheniusowi do Bachmanna pod Kłajpedą ponownie wpłynęło: 34 talary. 60 pruskich groszy; mianowicie: od nauczyciela szkolnego Pana Gr. ʒu Dew. 4 talary 60 gr. Gr. oraz od Pana Poborca R. 30 talarów, „które przebudzeni Litwini ze szczególną radością, na budowę świątyni wśród pogan zebrali i przekazali” (Knapp 1821: 1058–1590; sprost. 1059). (Tłumaczenie) Za pośrednictwem P[ana] Insp[ektora] Rheniusa z Bachmanna koło Kłajpedy ponownie nadeszło: 34 t[alery] 60 prus[skich] groszy; mianowicie od nauczyciela P[ana] Gr. z Dew. 4 t[alery] 60 pr[uskich] gr[oszy] oraz od P[ana] poborcy podatkowego R. 30 t[alerów], „które przebudzeni Litwini zebrali z wielką radością i dołożyli do budowy kościoła dla pogan“. Dyrektor sierocińca w Halle w sprawozdaniu wspomina o dodatkowym wsparciu otrzymanym dwukrotnie w lipcu tego samego roku od Rheniusa. Rhenius przesłał do kasy misji w Halle łącznie 6 talarów: od „dobrych Litwinów“ (niem. guten Litthauern) 5, które przekazał pewien nauczyciel. Do wsparcia dołożył się także jakiś pruski żołnierz Litwin (1 talarem Alberta), który po powrocie ze służby chciałby przygotować się do pracy nauczycielskiej. Pan. Inspektor Rhenius do Bachmanna przesłał: 5 talarów, za pośrednictwem pana nauczyciela G., zebranych przez dobrych Litwinów; oraz 1 talara albertskiego od młodego Litwina, który jest jeszcze żołnierzem, lecz chce przygotować się do służby szkolnej, imieniem L. (Knapp 1821: 1590; por. 1059). (Tłumaczenie) P[an] inspektor Rhenius przesłał z Bachmana: 5 t[alarów] zebranych przez P[ana] nauczyciela G. od dobrych Litwinów; oraz 1 talara Alberta od pewnego młodego Litwina, który jest jeszcze żołnierzem, lecz chce przygotować się do pracy w szkole, nazwiskiem L. Do kasy misyjnej w Halle dotarło wsparcie przesłane przez pastora z Kalninków Natanaela Fryderyka Ostermejera (tak pozwalają przypuszczać inicjały podane w sprawozdaniu), a także niemała ofiara wspólnoty litewskiej, która wyniosła ponad 60 talarów. Pan. Inspektor Rhenius do Bachmanna przesłał ponownie: 2 talary albertskie, które otrzymał od pana Pastor Ost. otrzymał w K., wraz z tymi od p. Rud. or 60 talarów zebranych przez Mich. D. w kilku litewskich gminach, 64 fen. Gr. [...]. (Knapp 1821: 1590; corr. 1059–1060). (Tłumaczenie) P[an] inspektor Rhenius z Bachmana ponownie przesłał: 2 t[alery] Alberta, które otrzymał od P[ana] K[siędza] Ost[ermejera] w K[alninkach], a także zebrane przez P[ana] Rud. i Mich. D. 60 t[al.] 64 g[rosze] pr[uskie] w niektórych litewskich wspólnotach [...]. Z raportu wynika, że Wilhelm Rhenius został poinformowany przez otoczenie króla Fryderyka Wilhelma III i wiedział, jaka część finansowania ze strony państwa INGA STRUNGYTĖ-LIUGIENĖ 106 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII iždo nukreipiama misijoms Indijoje, konkrečiai į Madrasą misionierių Karlą miała wesprzeć Rheniusów4. Przekazując weksel, poinformował o tym Halle: Ein edler Wohlthäter, der nicht genannt ſeyn will, überſandte durch Hrn. Inspektor Rhenius w Bachmann koło Kłajpedy, królewski Preuß. Skrypt dłużny państwowy na 500 talarów, z oświadczeniem, że z tego Pan Misjonarz Carl Rhenius w Madrasie, 100 talarów. powinien otrzymać bez potrącenia (Knapp 1821: 1056). (Tłumaczenie) Szlachetny dobroczyńca, który nie chce być wymieniony z nazwiska, przesłał przez P[ana] inspektora Rheniusa z Bachmanna pod Kłajpedą, w Prus[kim] Król[estwie], państwowy weksel na sumę 500 t[alarów], z wyjaśnieniem, że z tej kwoty P[an] misjonarz Karl Rhenius w Madrasie powinien otrzymać 100 t[alarów] bez potrącenia. O litewskim wsparciu działalności misjonarza Karla Rheniusa jeszcze przed 11 lipca) opowiadał o nabytym przez siostrzeńca domu z ogrodem, o tłumaczeniach historii biblijnej na język tamilski, o 1822 m. užsimenama ir lietuviškoje spaudoje. Esą dovanos iš Prūsijos Lietuvos pasiekė ir toli esančias draugijas, o „prie Paſiuntinio Rēniaus Ißſiuntimo jau tulaſis drauge gélbejęs buwo“ (Iß Eyrópôs 1854: 13). Rhenius palaikė asmeninius ryšius su Knappu, tuometiniu Našlaičių namų Halėje direktoriumi. Su juo bendravo ne tik finansiniais klausimais. Rhenius su juo pasidalindavo naujienomis iš Madraso, stengdamasis nušviesti savo giminaičio Karlo Rheniaus kasdienio darbo ir namų ūkio reikalus. Laiške (1820 m. pomocnikach, wśród których byli zarówno luteranie, jak i katolicy rzymscy, z którymi rano i wieczorem poświęca czas na czytanie książek religijnych w językach angielskim i tamilskim (Knapp 1821: 1010–1011). Warto zatrzymać się przy pojęciu erweckten Litthauern „przebudzonych Litwinach”, użytym w sprawozdaniu przedstawionym przez Knappa. Istnieją podstawy, by sądzić, że w tym dokumencie tak nazwani są modlący się, uczestnicy ruchu zgromadzeniowego, rozszerzającego się na terytorium Prus Litewskich. Określenie Erweckte „przebudzony” jest używane także w innym źródle – w sprawozdaniu konsystorza królewieckiego z 10 czerwca 1823 roku o tych, którzy w okręgach królewieckim i gąbińskim pozostawali poza Kościołem 4 Wilhelm Rhenius kontaktował się z rodziną króla Prus Fryderyka Wilhelma III. Rodzina królewska odwiedziła dwór Bachmanna i Rheniusa już 29 stycznia 1807 r. podczas jednej z podróży ribų veikusias religines draugijas. Šioje ataskaitoje pateikiama informacija apie (Zembrickis 2011: 145). Należałoby przypomnieć, że Kłajpeda z powodu wydarzeń politycznych, rozpowszechnienie się i masowy charakter pietystycznego ruchu zgromadzeniowego w Królestwie Prus5. Założenie, że ofiarodawcami na rzecz misji byli surinkimininkai, potwierdza karo su Prancūzija, buvo tapusi laikina karaliaus šeimos rezidencija. Artykuły / Articles 107 Parama protestantų misijoms Prūsijos Lietuvoje XIX a. 1-oje pusėje: privačios iniciatyvos ir spaudos vaidmuo również opublikowany nieco później, w marcu 1824 r., w czasopiśmie Königsberger Missionsblatt fragment listu pastora Ostermejera z Kalninków, w którym wskazał on, że darczyńcy byli surinkimininkami. Podobno ofiary zebrane przez surinkimininków z parafii Kalninki, Priekulė, Gilija, Kaukėnai, Naujoji, Katyčiai, Malviškiai, Skaisgiriai i innych stanowiły 2/3 wkładów do tutejszej kasy misyjnej (Kaunas 1991: 27). A zatem dobroczynne wsparcie Litwinów przejawiało się w okresie odrodzenia religijnego i było związane z uczestnikami zgromadzeń, z ludźmi pochodzącymi w większości z niższej warstwy społecznej. W trzecim dziesięcioleciu XIX w. ruch surinkimininków nie miał statusu zalegalizowanego stowarzyszenia religijnego, nie był zinstytucjonalizowany, przez część duchownych Ewangelickiego Kościoła Luterańskiego postrzegany był jako nielegalny religijny ruch ludzi z ludu, ludzi, których łączyły ewangelizacja, idea trzeźwości, gorliwa pobożność oraz potrzeba wspólnych zgromadzeń poza kościołem – nabożeństw domowych. Podsumowując, należy stwierdzić, że ofiary na misje zbierano wcześniej, niż założono Królewieckie Towarzystwo Misyjne (1822)6. W latach 1820–1821 niemałe wsparcie skierowano do kasy misyjnej w Halle. Wsparcia udzielili litewscy mieszkańcy Prus Litewskich, uczestnicy odrodzenia religijnego – ruchu surinkimininków – oraz nauczyciele („szulmistrzy”). Wśród ofiarodawców był również pastor Ewangelickiego Kościoła Luterańskiego Ostermejer z Kalninków. Jak wynika z informacji zawartych w raporcie Knappa z lat 1820–1821, wczesne wsparcie ludności litewskiej kierowano do południowo-wschodnich Indii w celu wspierania działalności niemieckiego misjonarza Karla Rheniusa. Datki zbierał i pełnił rolę pośrednika inspektor dworu Bachmanna koło Kłajpedy, Wilhelmas Rhenius. Należy zwrócić uwagę, że zwolennik misji, osoba świecka zaangażowana w działalność towarzystw piśmienniczych, był wyznawcą Kościoła Morawskiego. 5 Odpis dokumentu, faksymile i tłumaczenie na język litewski: Barasa 2018: 262. Uczestników ruchu surinkimininków w sprawozdaniu konsystorza królewieckiego nazywano także lituanizmem Maldeninker „maldininkai”, natomiast nabożeństwa domowe, Wilhelmas Rhenius nebuvo iš dvasininkų tarpo, tačiau šviečiamojoje veikloje aktyviai dalyvavęs, į įvairias religines to meto organizacijas, Biblijos ir Religinių zgromadzenia – Privatandacht, Betversammlungen (Barasa 2018: generalny superintendent Kościoła ewangelicko-luterańskiego Ludwig Ernst von Borowski (Ludwig Ernst von Borowski, 1740–1831). W skład zarządu wszedł również profesor Uniwersytetu Królewieckiego Martynas Liudvikas Rėza (Martin Ludwig Rhesa, 1776–1840) (Kaunas 1991: 22). 258, 262). 6 Draugijos steigiamasis susirinkimas įvyko 1822 m. sausio 11 d. Vadovu buvo išrinktas Prūsijos INGA STRUNGYTĖ-LIUGIENĖ 108 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII ROLA PRASY W TOWARZYSTWACH MISYJNYCH Nieco później zaczęły ujawniać się także inne formy wsparcia finansowego. Przykładem wsparcia dla misji protestanckich stało się wydawane od 1832 r. czasopismo Nuſidawimai apie Ewangelios Praſiplatinima tarp Ʒydu ir Pagonu (dalej – NEP)7, w którym w języku litewskim rozpowszechniano wiadomości i korespondencję od misjonarzy z Indii, Chin, Ameryki Północnej, afrykańskiego Madagaskaru, egzotycznej wyspy Moorėja w Polinezji Francuskiej i innych krajów. Już w pierwszym numerze z 1832 r. rozpowszechniono emocjonalny apel do Litwinów, wzywający ich, by nie pozostawali na uboczu i wraz z Niemcami przyczyniali się do podtrzymywania działalności misyjnej. A więc, umiłowani Litwini! gdy inni pracują na wieczne żniwo (= zbiór, żniwo), czy my jedni się wycofamy? gdy inni trudzą się, aby zdobyć dusze dla Pana Jezusa, czy my będziemy jedynymi, którzy będą próżnować? (Pakájus t’eſſie ſu jummis 1832: 5). Po sprzedaży tego wydawnictwa część środków przeznaczano na uzupełnienie wsparcia kierowanego do misji. W numerze z lutego 1832 r. napisano, że na pomoc (zwaną „[p]a ſiuntinu Skrynei“) pozostało 6 talarów8 ([Suvestinė] 1832-03: {48}). W numerze z marca tego samego roku zaznaczono już, że ze sprzedaży egzemplarzy gazety zebrano 27 talarów ([Suvestinė] 1832-04: 64). Na podstawie krótkich zestawień finansowych, które zwykle znajdowały się na końcu każdego numeru NEP, obliczono, że w 1832 r. ze sprzedaży czasopisma na misje przeznaczono 65 talarów i 100 guldenów. Należy powiedzieć, że taki sposób wspierania misji protestanckich, polegający na zbieraniu funduszy ze sprzedaży czasopism, był praktykowany także w innych miejscach Królestwa Prus. Na przykład tę samą strategię stosował Johannes Evangelista Gossner (Johannes Evangelista Gossner, 1773–1858), założyciel towarzystwa misyjnego (niem. Gossnersche Missionsgesellschaft), działającego w Berlinie. Po sprzedaży egzemplarzy przygotowywanego czasopisma Die Biene auf dem Missionsfeld für Missionsfreunde und Missionsvereine9 środki były rozdzielane na potrzeby towarzystwa (Iß Berlyno 1844: 31). 7 Redaktorem czasopisma był wówczas mianowany kaznodzieja Johanas Ferdinandas Kelkis (Johann Ferdinand Kelch, od 1832 do 1867? r.), Kaunas 1991: 40, 48. Publikację zainicjowało Królewieckie Towarzystwo Misyjne („Karalaucʒaus Paſuntinyſtes Draugyſte“). Za poprzednika NEP należy uznać wydawane w latach 1823, 1824 i 1825 czasopismo Nusidavimai Dievo karalystėje, Natanelis Frydrichas Ostermejeris (Kaunas 1991: 39). Deja, kol kas nerastas nei vienas šio leidinio redaktor – egzemplarz, opisano je na podstawie źródeł (Kaunas 1991: 7–8, 26). Zdaniem Vaclovasa Biržiški, korektę i język NEP miał poprawiać Frydrichas Kuršaitis (BržA III: 174). Kaunas sprecyzował, że Kuršaitis mniej więcej od 1843 r. nr 1 rozpoczął prace redakcyjne nad publikacją (Kaunas 1991: 21, 31). 8 Litwini z Prus Litewskich talary nazywali dolarami. Dolarów używa się również w NEP. 9 Czasopismo było wydawane od 1834 r. w języku niemieckim. Artykuły / Articles 109 Parama protestantų misijoms Prūsijos Lietuvoje XIX a. 1-oje pusėje: privačios iniciatyvos ir spaudos vaidmuo RYS. 1. Czasopismo w języku litewskim Nuſidawimai apie Ewangelios Praſiplatinima tarp Ʒydu ir Pagonu (nr 1 z 1832 r.), z którego sprzedaży część dochodu przeznaczano na wsparcie misji INGA STRUNGYTĖ-LIUGIENĖ 116 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Kloes Andrew A. 2016: „Ruch przebudzenia” we wczesnodziewiętnastowiecznym języku niemieckim: kształtowanie się nowoczesnego i ortodoksyjnego protestantyzmu: rozprawa doktorska, Edynburg: Uniwersytet Edynburski. Kaunas Domas 1991: Lietuvių periodikos pirmtakas, Wilno: Lietuvių knygos draugija; Fundusz Martynasa Mažvydasa. Kaunas Domas 1996: Mažosios Lietuvos knyga: lietuviškos knygos raida 1547–1940, Wilno: Baltos lankos. [Knapp Georg Christian] 1821: Nowsza historia ewangelickich instytucji misyjnych na rzecz nawracania pogan w Indiach Wschodnich, na podstawie własnoręcznych zapisków i listów misjonarzy, wyd. przez D. G. Ch. Knapp, [...]. Siedemdziesiąty utwór, Halle: Nakładem Sierocińca. Kuršatis Fryderyk 1843: [Przedmowa]. Treść, to jest: Zważ swoją wagę i łatwo ją pokaż. Msza za zmarłych, odprawiana w święto Wszystkich Świętych po niemiecku przez księdza E. F. Balla, na język litewski przetłumaczona przez Fryderyka Kuršatisa, wykształconego w seminarium duchownym, objaśniającego słowo Boże Litwinom w Królewcu. [...], w Królewcu: W drukarni Szulca, [I]–IV. LBP – Bibliografia litewska, seria A. Książki w języku litewskim 1, 1547–1861. Uzupełnienia, Wilno: Mintis, 1990. LKŽe – Słownik języka litewskiego 1–20 (1941–2002), kolegium redakcyjne G. Naktinienė, J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, redaktor naczelny. G. Naktinienė, wersja elektroniczna, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2005 (wersja zaktualizowana, 2018). Dostęp online: https://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas. Pakájus t’eſſie ſu jummis 1832: Pakájus t’eſſie ſu jummis [...]. – Nuſidawimai apie Ewangelios Praſiplatinima tarp Ʒydu ir Pagonu, nr 1, styczeń, [1]–8. Penkioliktaſſis kas Metą důdams 1838: Penkioliktaſſis kas Metą důdams Apſiſakimas ant Ewangeliôs Praplátinimo Karaláucʒuje Suſidraugawojuſujû, kaip ſu jû Draugyſte bey tôs Draugyſtês Darbu déſtiſi. – Nuſidáwimai apie Ewangeliôs Praſiplatinimą tarp ydû ir Pagonû, nr 1, 2–16. Pėteraitis, Anusis 1948: Surinkimai Prūsų Lietuvoj, Lietuvių evangelikų liuteronų vyr. bažnyčios taryba, įvado žodį parašė ir spaudai parengė M. Kavolis. [Ogłoszenie] 1843: [Ogłoszenie]. – Nuſidáwimai apie Ewangẽliôs Praplātinimą tarp ydû ir Pagonów, Nr. 3, 48. Strungytė-Liugienė 2021: działalność oświatowa Wilhelma Andrėjausa Rheniusa (1753–1833) w Kłajpedzie i pierwsze litewskie przekłady angielskiej literatury religijnej. – Knygotyra 76, 93–113. Dostęp online: https://doi.org/10.15388/Knygotyra.2021.76.77. Straipsniai / Articles 117 Parama protestantų misijoms Prūsijos Lietuvoje XIX a. 1-oje pusėje: privačios iniciatyvos ir spaudos vaidmuo Strungytė-Liugienė Inga 2021a: listy Wilhelma Andrėjausa Rheniusa (1818) z dworu Bachmanna koło Kłajpedy do Towarzystwa Pism Religijnych w Londynie. – Knygotyra 76, 294–302. Dostęp online: https://doi.org/10.15388/Knygotyra.2021.76.84. [Zestawienie] 1832-03: [Zestawienie]. – Nuſidawimai apie Ewangelios Praſiplatinima tarp Ʒydu ir Pagonu, Nr. 3, Märʒ, {48}. [Zestawienie] 1832-04: [Zestawienie]. – Wiadomości o Rozpowszechnianiu Ewangelii wśród Żydów i Pogán, nr 4, kwiecień, 64. A więc już zaczynam! 1832: A więc już zaczynam! – Wiadomości o Rozpowszechnianiu Ewangelii wśród Żydów i Pogán, nr 1, styczeń, 8–15. [Weiss Georg B.] 1847: Chwalcie Pana Boga wszyscy Poganie [...]. – Wiadomości o Ewangẽliôs Praplátinimą tarp ydû ir Pagônû, Nr. 2, 19–40. Zembrickis Johanas 2011: Klaipėdos apskrities istorija 3, vertė R. Adomavičius, Klaipėda: Libra Memelensis. The Support for Protestant Missions in Prussian Lithuania in the First Half of the 19th Century: The Role of Private Initiatives and the Press PODSUMOWANIE Niniejszy artykuł ma na celu ukazanie doświadczenia wspierania misji protestanckich na Litwie Pruskiej w pierwszej połowie XIX wieku. Artykuł koncentruje się na formach wsparcia, które upowszechniały się z prywatnej inicjatywy osób świeckich. Litewska prasa periodyczna i książki publikowane na Litwie Pruskiej również służyły jako środek gromadzenia funduszy. Artykuł ma na celu ustalenie, kiedy w litewskiej wspólnocie protestanckiej rozpoczęto zbieranie wsparcia finansowego dla misji oraz z jakiego źródła wsparcie to pochodziło. Ustalono, że darowizny na misje zbierano na Litwie Pruskiej jeszcze przed założeniem Królewieckiego Towarzystwa Misyjnego (1822). W latach 1820–1821 misja w Halle otrzymała znaczne wsparcie od mieszkańców Litwy Pruskiej, przez całe trzecie participants of the religious awakening movement (Lith. surinkimai), which grew in strength dziesięciolecie tego wieku, a także od nauczycieli (lit. šulmistrai). Datki zbierał inspektor majątku Bachmann niedaleko Kłajpedy (dawnego Memla), członek Kościoła morawskiego Wilhelm Andreas Rhenius (1753–1833), który pełnił rolę pośrednika INGA STRUNGYTĖ-LIUGIENĖ 118 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Niemiecki misjonarz Karl Gottlieb Ewald Rhenius (1790–1838). between Lithuanians and Halle Missions. The early donations made by Lithuanian residents were directed to southeast India, Madras (currently Chennai) to support the activity of Inną formą wsparcia misji stanowiła sprzedaż prasy misyjnej. Częściowo w tym celu w Prusach Litewskich publikowano litewski periodyk Nuſidawimai apie Ewangelios Praſiplatinima tarp Ʒydu ir Pagonu (od 1832 roku, redaktor Johann Ferdinand Kelch). Lokalni ewangeliccy duchowni luterańscy propagowali misje i uczestniczyli w zbiórce datków; wśród nich był pastor Friedrich Kurschat (Frydrichas Kuršaitis, 1806–1884), przyszły profesor teologii na Uniwersytecie w Królewcu i autor gramatyki języka litewskiego. Kurschat przetłumaczył kazanie Tēkel, tai yr: Swēre tawę Swàrcʒeis ir perlèngwą ißrądo luterańskiego pastora Ernsta Friedricha Balla (opublikowane w Królewcu w 1843 roku), a środki uzyskane z jego sprzedaży miały zostać przeznaczone dla towarzystw misyjnych i abstynenckich. Podsumowując, należy zauważyć, że model wspierania misji został zaprojektowany w celu zmniejszenia obciążenia państwa. Obciążenie finansowe zostało rozłożone między zamożnych lub dobrze sytuowanych wyznawców religii zamieszkujących Królestwo Prus. Z drugiej strony publikacje głosiły, że obowiązek szerzenia chrześcijaństwa w krajach niechrześcijańskich, wspierania ubogich i ich edukacji powinien spoczywać nie tylko na królu i duchownych, lecz także na zwykłych mieszkańcach litewskich prowincji pruskiej. Osoba, która przekazywała darowiznę na misje, musiała rozumieć, że wsparcie dla misji nie było wydarzeniem lokalnym, lecz zjawiskiem obejmującym Europę i inne kraje świata zjednoczone przez chrześcijaństwo i wartości chrześcijańskie. Każda osoba wnosząca wkład służyła wspólnej sprawie protestantów na całym świecie. Osoba wnosząca wkład mogła czuć, że nie jest samotna, lecz stanowi część dużych wspólnot chrześcijan, które wspierały, przyczyniały się do urzeczywistnienia i aprobowały ideę Chrystianizacja. Złożono 25 października 2022 r. INGA STRUNGYTĖ-LIUGIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]