Dalia Kiseliūnaitė. Kuršių nerijos kuršininkų kalba: I dalis. Fonetika ir fonologija

Recenzijos / Reviews 303 PĒTERIS VANAGS Uniwersytet Łotwy, Uniwersytet Sztokholmski ORCID id: orcid.org/0000-0003-0718-364X Kierunki badań naukowych: historia języków bałtyckich, historia łotewskiego języka literackiego, polityka językowa. DOI: doi.org/10.35321/all88-15 Dalia Kiseliūnaitė KURŠONÓW Z MIERZEI KURONSKIEJ JĘZYK: CZĘŚĆ I. FONETYKA I FONOLOGIA Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2022, 219 s. DOI doi.org/10.35321/e-pub.41.kursininku-kalba-I-dalis ISBN 978-609-411-320-8 (łącznie), ISBN 978-609-411-321-5 (Część I) Język kuroński to pewne bałtyckie idiom, którym posługiwano się na Mierzei Kurońskiej oraz na przyległych do niej terytoriach prawdopodobnie od XV–XVI w. do drugiej połowy XX w. Był to język przesiedleńców z łotewskiej Kurlandii i ich potomków, pozostający pod wpływem języków sąsiednich (niemieckiego i litewskiego) i wymarły wskutek zmienionych przyczyn historycznych i politycznych. Jest poświadczany od XIX w., lecz badacze najnowszych czasów zdążyli jeszcze zarejestrować mowę jego ostatnich rodzimych użytkowników. profesorė Dalia Kiseliūnaitė, tiek surinkdama gausią medžiagą, tiek publikuoNajwięcej uwagi tej odmianie języków bałtyckich w ostatnich dziesięcioleciach poświęciła dama Uniwersytetu Kłajpedzkiego, publikując wiele artykułów na ten temat. Recenzowana monografia stanowi podsumowanie jej badań oraz dalsze pogłębienie tej problematyki. Monografię tworzą Wstęp, dwa główne rozdziały i Wnioski. Uzupełniają ją także załączniki – fragmenty nagrań mowy, które są cytowane i omawiane w książce. Pierwsza część książki „Pochodzenie, historia, status, obraz socjolingwistyczny, dokumentacja i badania języka kurońskiego” (s. 15–74) – to obszerne wprowadzenie do tematu o charakterze ogólnym. Autorka, opierając się na bogatej literaturze naukowej i teoretycznej dotyczącej wszystkich analizowanych zagadnień, omawia pochodzenie języka, historię Mierzei Kurońskiej, zmiany liczby mieszkańców, osiedlanie się w regionie rybaków mówiących po kurońsku (łotewsku), wydarzenia historyczne, w wyniku których doszło do nowych fal imigracji, a także inne PĒTERIS VANAGS 304 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII procesy społeczne. D. Kiseliūnaitė szeroko analizuje kwestię statusu języka kurońskiego – jak najlepiej scharakteryzować idiom. Zdaniem autorki najlepiej pasowałyby terminy geolekt, socjolekt oraz etnolekt. Wszystkie przypuszczenia są uzasadnione poważnymi rozważaniami, jednak nie wyklucza to możliwości zdefiniowania idiomu również jako odrębnego, choć nowszego pochodzenia, języka bałtyckiego. W dalszej części rozdziału omówiono istniejącą na Mierzei przez kilka stuleci dwujęzyczność oraz problematykę prestiżu języka kurońskiego. Bardzo wartościowy jest także podrozdział poświęcony dokumentowaniu i badaniu języka kurońskiego. Zebrano tu bogaty materiał wraz z odsyłaczami do źródeł. Wymieniono prace Adalberta Bezzenbergera, Juriego Plakisa (Jurisa Plāķisa), Richarda Pietscha, Wolfganga P. Schmida, Friedhelma Hinzego i innych badaczy. Wspomniano również tych badaczy i entuzjastów języka (Janisa Kuškisa (Jānisa Kušķisa), Laimduotasa Ceplītisa (Laimdots Ceplītis), Austrisa Grasisa, Ilmara Bernovskisa, Richarda Pietscha, samą autorkę monografii), którzy w drugiej połowie XX w. i na początku XXI w. zgromadzili dość bogatą kolekcję nagrań żywego języka kurońskiego. Pierwszą część książki kończą rozważania o żywotności języka kurońskiego oraz możliwościach jego rewitalizacji. Druga część monografii „Fonetyka i fonologia języka kurońskiego” (s. 75– 185) poświęcona jest opisowi fonetyki idiomu. Rozpoczyna się ona krótkim przeglądem historii badań nad fonetyką i fonologią języka kurońskiego (s. 75–78). Po tym wprowadzeniu systematycznie omawiane są: sylaba (s. 78–81), akcentuacja – miejsce akcentu i intonacje (s. 81–91), wokalizm (s. 91–135) oraz konsonantyzm (s. 135–178). Każdy rozdział składa się z kilku, a nawet kilkunastu podrozdziałów. Wnioski wyciągnięto na podstawie obszernego materiału, zarówno zebranego przez samą autorkę, jak i pochodzącego ze starszych nagrań lub zapisów. Każda cecha języka kurońskich Łotyszy porównywana jest z cechami języka łotewskiego, zwłaszcza gwar kurońskich; ustalany jest możliwy wpływ innych języków, a także innowacje samej idiomy kurońskich Łotyszy. Do zjawisk językowych próbuje się podejść zarówno w aspekcie synchronicznym, jak i diachronicznym. Kilka spostrzeżeń i myśli, które nasunęły się podczas lektury bardzo wartościowej monografii. Omawiając akcentuację (s. 81–82), wspomina się, że czasami w czasownikach z przedrostkiem występuje nieakcentowany przedrostek ne- (ni-), np. praes. 1. ni‘atsecerûos ‘nie pamiętam’, praes. 3. nepalīʒi´ ‘nie pomógł’, praes. 3. ni‘ãzmaksa.i ‘nie zapłacił’. Podobne fakty wskazywali także wcześniejsi badacze, np. Adalbert Bezzenberger (1888: 42) wymienia kilka przykładów z akcentowanym rdzeniem również po innych przedrostkach, np. atnáku, salaulát. Powstaje pytanie, czy nie jest to relikt starszego i swobodniejszego systemu akcentuacji języka łotewskiego, którego odzwierciedlenia można dostrzec także w łotewskiej poezji XVII–XVIII wieku (por. Ancītis 1936). Ciekawy przypadek wyrównania analogicznego, którego nie ma w literackim języku łotewskim, wspomniano na stronie 96. Jak wcześniej opisał także Plakis (Plāķis 1927: 48, 64), w paradygmacie koniugacji czasownika artykulacja samogłosek rdzeniowych /e/ i /æ/ zostaje wyrównana, „dlatego praes. 2. sg. rdzeniowe ē jest takie samo jak w 1. sg. jestem głupi, ty jesteś głupi i tak dalej.” Dalia Kiseliūnaitė. Kuršių nerijos kuršininkų kalba: I dalis. Fonetika ir fonologija Recenzje / Reviews 305 Podobnie jak w kilku dialektach południowokurońskich, używany przez kurończyków rzeczownik puĩšis ‘parobek, najemnik’ (s. 100) ma wtórne š wywiedzione z dopełniacza lp. i form przypadków liczby mnogiej. Nie można w pełni zgodzić się ze stwierdzeniem autorki, że „starsza struktura przyimków zachowuje się w przedrostkach: w łotewskich czasownikach z uzma formę dyftongiczną: fut. 2. os. lp. uõzdaba. ‘strzeż’ (MS), partic. a. praet. m. N. sg. uõzâuʒ´s ‘užaugęs’ (EK_03), praet. 3. uõzlik´ ‘uždėjo’ (EK_31)“ (p. 101). W tym konkretnym przypadku wydłużenie jest najprawdopodobniej wtórne (Endzelīns 1951: 688–689). Wątpliwe jest również następujące stwierdzenie autorki: „Przyimek aiz jest tu monoftongizowany do az, natomiast w przedrostku, podobnie jak w południowych gwarach kurońskich, jego forma występuje z długą samogłoską āz: praet. 3. ãzmaksa´ ‘zapłacił’ (EK_28), az  gâl’da ‘za stołem’“ (s. 101). Tu najprawdopodobniej nie chodzi o monoftongizację, lecz o zachowaną bardziej archaiczną formę przyimka (Endzelīns 1951: 636; Rudzīte 1964: 144). Być może przez nieuwagę pojawiło się takie zdanie: „W języku współczesnych informatorów odpowiedniki łot. jęz. ogóln. przedrostka pār- ‘kierunek czynności przez jakiś przedmiot, na wskroś, przez określony czas itp.’ i par- ‘kierunek ruchu powrotnego’ również nie zawsze są wyraźnie rozróżniane” (s. 105). W ogólnym języku łotewskim nie ma przedrostka par-, lecz tylko pār-, który ma oba wspomniane odcienie znaczeniowe. Na stronie 110 autorka stwierdza: „Wszystkie przypadki z anaptyksą wskazują, że decydujące znaczenie prawdopodobnie miało skrócenie pierwszego komponentu dyftongów mieszanych i przesunięcie akcentu na spółgłoskę. Proces ten mógł rozpocząć się w gwarach ziemgalskich i w tak zwanym kurlandzkim „kącie ziemgalskim”, skąd, jak przypuszczał Endzelīns, przybyła większa część ludności do północnej części mierzei. Szczególnie regularnie pierwszy komponent skracał się w dyftongach z r, a następnie także w innych. Z tego punktu widzenia oba człony opozycji intonacyjnej kurończyków zbliżyły się do siebie (intonacja nietrwała utraciła swoje dystynktywne cechy intonacji wzdłużnej, natomiast intonacja trwała od dawna zachowywała krótki pierwszy komponent).” Janis Endzelīns wyjaśnia jednak ten proces odwrotnie (Endzelīns 1951: 152): krótka samogłoska przed tautosylabicznym r to zachowanie dawnej krótkości, właściwe językowi dawnych Zemgalów, a nie zjawisko wtórne. Mówiąc o historii końcówek 1. i 2. os. l.mn. czasowników -am / -ām, -at / -āt (s. 126–127), stwierdza się, że „Endzelīns próbuje wiązać skrócenie z rzeczownikami w l.mn. D.–I. skracaniem się form (co rzeczywiście występuje w języku kurońskim) (Endzelīns 1951: 884), jednak w dialektach kurońskich taka zależność najprawdopodobniej nie jest właściwa dla jakiegoś wyraźniej określonego geograficznie obszaru. Ponadto należałoby jeszcze wyjaśnić, dlaczego formy rzeczowników z -ām w dialektach łotewskich, zdaniem Endzelīna, wpłynęły także na formę 2 os. czasowników, która jest fonetycznie niepodobna?” Wydaje się, że myśl Endzelīna jest w tym przypadku nieco inna – najpierw szuka on paraleli fonetycznych między lp. D.–I. a także użyciem końcówek lm. 1 -am / -ām, a dopiero potem stwierdza, że wskutek fonetycznego skrócenia końcówki lm. 1 pojawiła się również analogiczna końcówka lm. 2 -at z krótką samogłoską. Być może pomylono się, twierdząc, że „[W] dialektach łotewskich końcówka form tematów na ā przechodzi do paradygmatu tematów na a rzadziej (gadās > gadas ‘zdarza się, przytrafia się’) niż odwrotnie” (s. 128). Zjawisko to należy wyjaśniać odwrotnie – końcówka tematów na a PĒTERIS VANAGS 306 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII rzadko przechodzi do paradygmatu tematów na ā. Dalej autorka snuje przypuszczenia dotyczące tego procesu: „Czy ta tendencja została przyniesiona przez kurończyków już z Kurlandii, czy przejawia się jako pewne wyrównywanie systemu [...], należałoby jeszcze zbadać [...].” W tej kwestii należy uwzględnić również uwagę Endzelīna (Endzelīns 1951: 905), że w Nyce, Gramzdzie i Vainiuodze różnica między -as a -ās została zachowana. Pisząc o rozszerzeniu i oraz u (s. 134), autorka jako przykład podaje formę iemacnate (= iemācināt) ‘wyuczyć’. Taką formację wskazał również Plāķis (Plāķis 1927: 65–66), np. mãcĕnu, kũrĕnu. Należy zauważyć, że przyrostek -env miejsce -inbył szeroko używany w tekstach XVI i XVII w., między innymi u Georga Mancelisa, np., aitzenaht, dahwena, paſudenati1. A zatem może to być zjawisko stare i niekoniecznie fonetyczne. Podobnie formy pochodne z -nieks: zmnieks ‘mieszkaniec nizin, mieszkaniec drugiego brzegu morza’ i in.“ (s. 134) całkowicie odpowiadają formom zachodniokurlandzkim (Endzelīns 1951: 362) oraz formom z XVI–XVII-wiecznych pism z -enieks, np. u Mancelisa Darbeneeki, Ghräzeneeku, Muiteneekus2. Mówiąc o losie połączeń k i g, wspomniane formy czasowników tematu ia to es lûǯûos ‘modlę się’, a także zarejestrowane przez Bezzenbergera praes. 1. sg. sáutschu / sóutschu ‘wołam’, lúdschu ‘modlę się’ (s. 165). Inne formy tego typu wymienia również Plakis (Plāķis 1927: 64). O ich wtórnym pochodzeniu pisał już Endzelin (Endzelīns 1905: 181–182), wspominając również dwa przykłady z kancjonału z 1671 roku i dodając, że w Postylli G. Mancelisa (1653) takich nie znalazł. W rzeczywistości w tekstach G. Mancelisa można znaleźć formy takie jak luhdſcho, luhdſchu, luhdſchohs, użyte ponad 20 razy3. Mancelis używał również brautſcho, peeśautſcho, patteitſchu, aißleedſchu, kleedſchu, a nawet śuhdſchu. Takie formy występują również w gramatyce Heinricha Adolfiusa (Adolphi 1685): Beidſchu (139), Brautſchu (141), Kleedſchu (155), Leedſchu (162), Schņahtſchu (184), Schņaudſchu (185), Śmeltſchu (194), trentśchu (203). Można je znaleźć również w gramatyce Gottharda Friedricha Stendera (1783): beidſchu, kleedſu (dſchu), ſchņaudſu (dſchu), ślehdſu (dſchu), śneedſu (dſchu), ſteidſu (dſchu), brauzu 1 Zob. szerzej http://senie.korpuss.lv/index.jsp?wordform=%25ena%25&source=Manc1631_Cat& source=Manc1631_LGL&source=Manc1631_LVM&source=Manc1631_Syr&source= Manc1637_Sal&source=Manc1638_L&source=Manc1638_PhL&source=Manc1638_ Run&source=Manc1654_LP1&source=Manc1654_LP2&source=Manc1654_ LP3&sort=asc&limit=50&cols=4. 2 Zob. szerzej. http://senie.korpuss.lv/index.jsp?wordform=%25eneek%25&source=Manc1631_ Cat&source=Manc1631_LGL&source=Manc1631_LVM&source=Manc1631_ Syr&source=Manc1637_Sal&source=Manc1638_L&source=Manc1638_ PhL&source=Manc1638_Run&source=Manc1654_ LP1&source=Manc1654_LP2&source=Manc1654_LP3&sort=asc&limit= 50&cols=4. 3 Zob. szerzej http://senie.korpuss.lv/index.jsp?wordform=luhd%25&sort=A-Z&limit=50&page= 2&cols=4&source=SENIE. Dalia Kiseliūnaitė. Kuršių nerijos kuršininkų kalba: I dalis. Fonetika ir fonologija Recenzje / Reviews 307 (tſchu), brehzu (tſchu), mautſchu, pluhzu (tſchu), ŗauzu (tſchu), śmelku (tſhu), teezu (tſchu), trauzu (tſchu), treezu (tſchu), trenku (tſchu) (Stender 1783: 111–115). Chociaż można wątpić w autentyczność części tych form (por. „Rodas man šaubas arī par to, vai tiešām ir kaut kur bijušas pazīstamas tagadnes formas kā beidžu, kliedžu u. c. (pareizo beidzu, kliedzu u. c. vietā [...]“, – jak twierdzi J. Endzelīns (Endzelīns 1914: 909)), odnotowany wciąż żywym języku kurońców przypadek użycia potwierdza rozpowszechnienie procesu analogii w języku. Przodkowie ostatnich kurońców być może przynieśli tę tendencję już podczas przeprowadzki ze starego Kurlandii. Na stronie 175 napisano, że „ zanika po spółgłosce rdzenia lub przyrostka, a -s w formie N. sg. zmienia się w -š (ceļš ‘droga’, kaimiņš ‘sąsiad’ itd.).“ Nie jest to prawdą, ponieważ w tych wyrazach po zaniku samogłoski końcówki z l / n i i powstała spółgłoska palatalna ļ / ņ i właśnie po niej s przeszło w š. W przypisie 276 (s. 177) autorka pisze, że „z tego, co udało się usłyszeć, mieszkańcy Świętej regularnie używają m. N. sg. mačs, G. sg. maģa itd.“ Jeśli rzeczywiście mianownik wymawia się w ten sposób, byłaby to wtórna wymowa morfologiczna, ponieważ rezultat procesu fonetycznego jest widoczny w cytowanym na tej samej stronie tekście kurońskim tac  mač. W ostatnim rozdziale książki (s. 179–185) autorka podsumowuje i charakteryzuje cechy fonetyki języka kurońskiego, dzieląc je na kilka grup: języka łotewskiego cechy liwońskich gwar Kurlandii, cechy dialektu środkowego, cechy wspólne obu grupom gwarowym, innowacje języka kurońskiego, wpływ języków niemieckiego i litewskiego. Analiza danych językowych potwierdza hipotezę o dwóch historycznie odmiennych grupach kurońskich z północnej i południowej Kurlandii, których cechy językowe wskutek migracji wewnętrznej zaczęły później się mieszać. Dlatego w odnotowanym języku widoczne są zarówno cechy gwarowe liwońskie, jak i cechy południowokurlandzkiego kąta zemgalskiego. Pojawiły się również lokalne innowacje językowe. Tylko być może nie należałoby do nich zaliczać „praes. 1. plûču ‘biję’, slêǯu ‘zamykam, zakluczam’ i in.” (s. 184), ponieważ, jak już wspomniano, takie formy znane są również ze starych pism z XVII–XVIII w., ponadto jest to proces nie fonetyczny, lecz morfonologiczny. Być może także „wypadnięcie spółgłoski j przed s, wywołujące progresywną asymilację (s > š), w języku kurońskim dotknęło formy mianownika rodzaju męskiego zaimkowo-przymiotnikowej: jâunaiš ‘młody’, pĭmaiš ‘pierwszy’ itd.“ (s. 184) nie jest specyficzną innowacją kurońską, ponieważ takie formy szeroko znane są również z gwar południowego Kurlandii, np. Rucava, Nyca, Barta itd. (Endzelīns 1951: 200). Szersze wnioski ogólne (s. 186–189) uzupełniają spisy informatorów oraz wykorzystanej literatury (s. 190–200). Uwaga – być może opisy artykułów J. Endzelīnsa należało przedstawić jednolicie. Obecnie dwa są cytowane ze zbioru Darbu izlase, a pozostałe dwa – z czasopisma Filologu biedrības raksti, chociaż wszystkie cztery znajdują się zarówno w źródle pierwotnym, jak i wtórnym. Tekst monografii uzupełniają również bardzo cenne załączniki, czyli fragmenty nagrań cytowanych i omawianych w monografii, pozwalające usłyszeć brzmienie wciąż żywego języka. Monografia Dalios Kiseliūnaitė poświęcona jest rzeczywiście już wymarłej odmianie języków bałtyckich – językowi kurońskiemu; stanowi ona istotny wkład w bałtystykę, potrzebny wielu PĒTERIS VANAGS 308 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII innych badaczy, przydatny nie tylko dla językoznawców, lecz także dla historyków, etnologów i innych specjalistów. Obecnie niecierpliwie oczekuje się obiecanej drugiej części monografii – opisu gramatyki. LITERATŪRA Adolphi Heinrich 1685: Erster Versuch Einer kurtz-verfasseten Anleitung Zur Lettischen Sprache, Mitau: George Radetzky. Ancītis Krišjānis 1936: Pārstatītais akcents nevācu dzejā. – Ceļi 7, Rīga: Ramave, 116–125. Bezzenberger Adalbert 1888: Ueber die Sprache der preußischen Letten, Göttingen: Vandenhoeck und Ruprecht. Endzelīns Jānis 1905: Zur Erweichung der Gutturale im Lettischen. – Beiträge zur Kunde der indogermanischen Sprachen 29, 178–195 (= Endzelīns Jānis 1974: Darbu izlase 1, Rīga: Zinātne, 290–306). Endzelīns Jānis 1914: Vecā Stendera Latviešu gramatika un vārdnīca. – Druva 9, 907–911 (= Endzelīns Jānis 1974: Darbu izlase 2, Rīga: Zinātne, 548–553). Endzelīns Jānis 1951: Latviešu valoas gramatika, Rīga: Latvijas Valsts izdevniecība. Plāķis Juris 1927: Kursenieku valoda. – Latvijas Universitātes raksti 16, 33–124. Rudzīte Marta 1964: Latviešu dialektoloģija, Rīga: Liesma. Stender Gotthard Friedrich 1783: Lettische Grammatik, Mitau: Johann Fried. Steffenhagen. Złożono 2 marca 2023 r. PĒTERIS VANAGS Katedra Lingwistyki Łotewskiej i Bałtystyki Wydział Nauk Humanistycznych Uniwersytet Łotewski ul. Visvalža 4a, Ryga, LV-1050 peteris.vana[email protected]v Instytut Języków Słowiańskich i Bałtyckich, Fińskiego, Niderlandzkiego i Niemieckiego Uniwersytet Sztokholmski Universitetsvägen 10 E, Sztokholm, SE-106 91 peteris.vana[email protected]