scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

τέρνακα: An Indo-European Ghost?

Carlo Maria Pertica

Abstract

    This note aims to point out how Hesychian τέρνακα ‘stalk of the cardoon’, despite the noteworthy closeness to other Indo-European forms, should be rather considered a simple misspelling for an original acc. sing. πτέρνικα from Theophrastus’ Historia Plantarum. Nonetheless, the possibility that in Theophrastus’ text was actually attested τέρναξ, the Greek adaptation of an Iranian phytonym, cannot be completely ruled out.

Full text

CARLO MARIA PERTICA Università Ca’ Foscari Venezia ORCID id: orcid.org/0009-0001-3385-5828 Campos de investigación: sistema nominal y etimología indoeuropeos y griegos. DOI: doi.org/10.35321/all88-13 τέργαχα: ¿UN FANTASMA INDOEUROPEO? τέργαχα: ¿una palabra indoeuropea fantasma? ANOTACIÓN Esta nota pretende señalar que el τέργαχα hesiquiano ‘tallo del cardo’, pese a su notable proximidad a otras formas indoeuropeas, debería considerarse más bien una simple errata de un acusativo singular original πτέρνικα de la Historia Plantarum de Theophrastus. No obstante, no puede descartarse por completo la posibilidad de que en el texto de Theophrastus estuviera atestiguado en realidad τέρναξ, la adaptación griega de un fitónimo iranio. PALABRAS CLAVE: etimología indoeuropea, Hesychius, crítica textual, lenguas iranias. ANOTACIJA El objetivo de este texto es explicar por qué el τέργαχα de Hesichijus ‘tallo del alcachofa espinosa’, pese a su evidente semejanza con otras formas indoeuropeas, debería considerarse una simple errata de la forma acusativa singular original πτέρνικα de la obra de Teofrasto Historia Plantarum. No obstante, no debería descartarse la posibilidad de que en la obra de Teofrasto estuviera atestiguada realmente la forma τέρναξ, una adaptación griega de un fitónimo iranio. PALABRAS ESENCIALES: etimología indoeuropea, Hesichijus, crítica textual, lenguas iranias. En el Lexicon de Hesychius, bajo la letra τ (545), aparece el lema τέργαχα: τῆς χάκτου τοῦ φυτοῦ καυλός ‘(lit.) tallo de la planta del cardo’. Alois Walde y Julius Pokorny (1927: 641) fueron los primeros en relacionar este hapax con el sánscrito tr̥ṇa- [n.] ‘hierba, paja’, gótico paurnus [m.] ‘espina’, nórdico antiguo born [m.] Įžvalgos / Insights 291 CARLO MARIA PERTICA ‘íd.’, alto alemán antiguo dorn [m.] ‘íd.’, eslavo eclesiástico antiguo trnъ [m.] ‘íd.’, etc. Desde el punto de vista semántico, la conexión parecía directa debido a la naturaleza espinosa de la planta del cardo, aunque, en el plano formal, era necesario suponer un desarrollo bastante articulado. Hjalmar Frisk (1970: 881) intentó resolver este problema planteando la hipótesis de que el fitónimo τέϱναξ resultaba de la remodelación sobre δόναξ, –ακος [m.] ‘caña’ de un *τέϱνον / τέϱνος original, resultado de una forma de grado pleno de *tṛnos (o *tṛnom) ‘espina’.1 Por otro lado, Pierre Chantraine (1968: 1107) y Robert Beekes (2010: 1470) optaron por mantener la cautela respecto del origen indoeuropeo real de esta palabra.2 Sin embargo, Peter A. Hansen e Ian C. Cunningham han señalado una solución más probable a este pequeño acertijo lingüístico en su edición del texto hesiquiano (2009: 30). El “origen” de esta palabra debería relacionarse, de hecho, más bien con la errata de un acusativo singular original πτέϱνιχα ‘tallo del cardo’ de la Historia Plantarum de Theophrastus (siglos 4th–3rd a. C.; Thphr. HP 6.4.11): «Y deja escapar otro tallo erecto, al que llaman πτέϱνιχα» ‘Hay otra especie que produce un tallo erecto, llamada pternix’. La semejanza entre ambas formas, el caso acusativo y el contexto textual abogan firmemente por considerar τέϱνακα un monstrum originado a partir de πτέϱνιχα, un derivado de πτέϱνη [f.] ‘talón’.3 Además, la presencia de πτέϱνιχα en este pasaje queda confirmada por los Deipnosophistae de Athenaeus (siglo 3rd d. C.; 2.70e). El hecho de que esta palabra figure bajo la letra τ no plantea ningún problema, ya que es perfectamente posible que Hesychius (siglo 5th or 6th d. C.), o un lexicógrafo anterior utilizado por él, encontrara esta palabra en un texto de Theophrastus o Athenaeus ya corrompido (obsérvese que πτέϱνιχα no aparece en ningún otro lugar del Lexicon). Sin embargo, en aras de la exhaustividad, debe tomarse en consideración un escenario alternativo. La extensión sufijal –ακ– se parece mucho a la de *–aka de las lenguas iranias y, además, se encuentran huellas de una hipotética protoforma irania *trn-aka en algunas lenguas iranias medias: cf. saka de Khotan tarra ‘hierba, pasto’, pahlaví zoroástrico tlk /tarrak/ ‘hierbas de jardín’ y, posteriormente, persa clásico tarrah ‘cebollino’ (Bailey 1979: 123; Mayrhofer 1992: 664). Desgraciadamente, la palabra no se conoce en avéstico, donde en la secuencia CR₂nV 1 Hipótesis aceptada, por ejemplo, en Mallory & Adams 1997: 575. 2 Más bibliografía en Lloyd, et al. 1998: s. v. dorn1. 3 Aparentemente siguiendo el modelo de otros fitónimos en –ιξ, como ἄρπιξ / ἄϱπιξ ‘tipo de arbusto espinoso’, etc. Cf. Rigobianco 2021: 18 para un caso de modelación de fitónimos según conexiones léxicas en griego antiguo. 292 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII τέϱναχα: ¿Un fantasma indoeuropeo? los resonantes rn se conservan sin ninguna asimilación (cf. varanā- ‘lana animal’ < *(h₂)ulh₁-neh₂-). Considerando esta información (así como el hecho de que πτέρυχα tampoco está atestiguado en ningún otro lugar), también podría concebirse ciertamente que en Historia Plantarum 6.4.11 se registrara originalmente τέϱναχα, una adaptación griega de alguna forma del persa antiguo o del medo, resultado del PIr. *tṛn-aka-.⁴ El Lexicon hesiquiano sería, por tanto, el único testimonio de la lectura correcta. En conclusión, la reconstrucción del protoindoeuropeo nuclear *tṛ̥nos / *tṛ̥nom ‘espina’ no cambia drásticamente tras las consideraciones aquí expuestas: simplemente ya no es necesario suponer de algún modo una formación griega de grado pleno no sistematizada. PIE *tṛ̥nos [m.] / *tṛ̥nom [n.] ‘espina’ PIIr. *tṛ̥nam [n.] ‘espina; hoja de hierba’ (tomado en préstamo por el urálico protohistórico, cf. *tarna en Holopainen 2019: 273–274) PNur. (Strand 2011) Katē occidental y nororiental tâ'i ‘espina; zarza’ Katē suroriental tâṉi ‘íd.’ PIAr. *tṛ̥nam sánscrito tṛ̥na- [n.] ‘hierba, planta’, etc. PIr. *trn-(aka-) saka de Khotan tarra- ‘hierba, pasto’, etc. BSl. *tírnas [m.] ‘espina’ PSl. *tъ̄rnъ [m.] ‘íd.’ (Derksen 2008: 505) OCS trъnъ ‘ἄκανθα’, etc. PGm. *burna- [m.] ‘espina, zarza’ (Kroonen 2013: 552–553) gótico þaurnus [m.] ‘espina’ (< *þurnu-), nórdico antiguo þorn [m.] ‘íd.’, etc. ⁴ OP kārataka- ‘viajero; mercenario extranjero’ ~ gr. κάδδαξ, -ηος ‘término persa para mercenarios extranjeros’ (Hinz 1975: 148) sería un buen caso análogo. La conservación del grupo rn y del sufijo velar está confirmada por las transcripciones elamitas de palabras y antropónimos del persa antiguo y del medo: cf., entre otros, šī-ra-bar-na /čīra-farnah-/, es decir, ‘cuya Fortuna es hermosa’ (Hinz 1975: 76), para el grupo rn, y šī-ra-ak-qa /čīrakā/ (Hinz 1975: 77) para el sufijo velar. Įžvalgos / Insights 293 CARLO MARIA PERTICA REFERENCES Bailey Harold W. 1979: Dictionary of Khotan Saka, Cambridge: Cambridge University Press. Beekes Robert 2010: Etymological Dictionary of Greek, with the assistance of L. van Beek, Leiden, Boston: Brill. Chantraine Pierre 1968: Dictionnaire étymologique de la langue grecque, Paris: Klincksieck. Derksen Rick 2008: Etymological Dictionary of the Slavic Inherited Lexicon, Leiden, Boston: Brill. Frisk Hjalmar 1970: Griechisches etymologisches Wörterbuch, Bd. 2, Heidelberg: Carl Winter. Hansen Peter A., Cunningham Ian C. 2009: Hesychii Alexandrini Lexicon, vol. 4 (T–Ω), Berlin: De Gruyter. Hinz Walther 1975: Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden: Harrassowitz. Holopainen Sampsa 2019: Indo-Iranians borrowings in Uralic, Helsinki: Faculty of Arts, University of Helsinki: PhD dissertation. Kroonen Guus 2013: Etymological Dictionary of Proto-Germanic, Leiden, Boston: Brill. Lloyd Albert L., Lühr Rosemarie, Springer Otto 1998: Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen 2, Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht. Mallory James P., Adams Douglas Q. 1997: Encyclopedia of Indo-European culture, London: Fitzroy Dearborn. Mayrhofer Manfred 1992: Etymologisches Wörterbuch des Altindoarischen 1, Heidelberg: Carl Winter. Rigobianco Luca 2021: I fitonimi φέως, ἱππόφεως, ἱπποφαές e ἱππόφαιστον: una histoire des mots. – Archivio Glottologico Italiano 106, 195–221. Strand Richard 2011: Lexicons of the Hindu-Kush: Kâmvîri, Kâtʽa-vari, Kalasa-alâ, Sañu-vi:ri, Ačarêtâ, Bhaṭesa-zib, and Paxtó, on-line version. Available at: http://nuristan.info/lngFrameL.html [retrieved 2023-04-09]. Walde Alois, Pokorny Julius 1927: Vergleichendes Wörterbuch der indogermanischen Sprachen, Berlin, Leipzig: De Gruyter. 294 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII τέϝναχα: An Indo-European Ghost? Acknowledgments: I am greatly indebted to the anonymous Indo-Europeanist reviewer(s) for pointing out a possible Iranian solution, as well as to Dr. Luca Rigobianco and Simone Marcazzan for their extremely helpful feedback. τέϝναχα: indoeuropietiškas žodis vaiduoklis? SANTRAUKA Graikų kalbos žodis τέϝναχα (gal.) ‘dygiojo artišoko stiebas’, Hesichijaus hapax, anksčiau buvo įvairiai siejamas su indoeuropiečių prokalbės pamatinio šaknies balsių kaitos laipsnio variantu *tr̥nos / *tr̥nom ‘spyglis’, paliudytu indoiranėnų, slavų ir germanų kalbose. Šio palyginimo reikėtų atsisakyti, nes tikėtina, kad τέϝναχα reikėtų sieti su tekstu, kuriame buvo padaryta πτέρνιχα (gal.) ‘usnies stiebas’ (vedinys iš Teofrasto πτέρνη ‘kulnas’) rašybos klaida. Vis dėlto, negalima atmesti galimybės, kad Teofrasto tekste originali forma buvo τέϝναχα — iranėnų fitonimo, kilusio iš iranėnų prokalbės žodžio *tr̥n-aka- ‘žolė’ (kurio pėdsakai randami kai kuriose vidurio iranėnų kalbose), adaptacija graikų kalboje. Tai reikštų, kad Hesichijus buvo vienintelis originalios formos liudininkas. Įteikta 2023 m. balandžio 11 d. CARLO MARIA PERTICA 1 Traversa XXIV Vill. Prealpino, 25136 Brescia (BS), Italy [email protected] Įžvalgos / Insights 295