Motivation and Semantics of Šalčininkai District Potamonyms: A Cognitive Approach

226 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII PAVEL SKORUPA Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0003-3903-7006 Dziedziny badań: toponimia, onomastyka kognitywna, semantyka kognitywna. DOI: doi.org/10.35321/all88-11 MOTIVATION AND SEMANTICS POTAMONIMY REJONU ŠALCZYNINKAI: PODEJŚCIE KOGNITYWNE Kognitywne podejście do motywacji i semantyki potamonimów rejonu solecznickiego ADNOTACJA Celem badań jest analiza semantyczna potamonimów (nazw rzek i strumieni) w rejonie Šalčinkai w ramach semantyki kognitywnej, ze szczególnym uwzględnieniem identyfikacji ich motywacji. W badaniu analizuje się łącznie 55 potamonimów obecnie oficjalnie funkcjonujących na obszarze objętym badaniem. Analiza językowa ujawnia, że potamonimy dzielą się na dwie odrębne kategorie: te o przejrzystej motywacji i semantyce (32 przypadki) oraz te o nieprzejrzystej motywacji i semantyce (23 przypadki). Nazwy w obu kategoriach przekazują wrażenia nominatora dotyczące nazywanego obiektu za pośrednictwem etymonów, które odzwierciedlają najbardziej wyraziste cechy lokalizacji i przypisują im znaczenie. SŁOWA KLUCZOWE: motywacja toponimów, semantyka toponimów, potamonimy, Soleczniki Dzielnica, onomastyka kognitywna. ADNOTACJA Celem badania jest przeprowadzenie w ramach semantyki kognitywnej analizy semantycznej potamonimów rejonu solecznickiego (nazw rzek i strumieni), ze szczególnym uwzględnieniem ustalenia ich motywacji. W artykule analizuje się 55 potamonimów, które obecnie oficjalnie funkcjonują na badanym obszarze. Analiza językowa ujawnia, że potamonimy można podzielić na dwie odrębne grupy: o przejrzystej motywacji i semantyce (32 przypadki) oraz o Artykuły / Articles 227 Motivation and Semantics of Šalčininkai District Potamonyms: A Cognitive Approach nieprzejrzystej motywacji i semantyce (23 przypadki). Nazwy obu grup przekazują wrażenia nominatora dotyczące nominowanych obiektów za pośrednictwem słów podstawowych vietų bruožus ir suteikiančius jiems reikšmę. ESMINIAI ŽODŽIAI: toponimų motyvacija, toponimų semantika, potamonimai, (etymonów), odzwierciedlających najbardziej wyraziste cechy rejonu solecznickiego, onomastyki kognitywnej. WPROWADZENIE Nazwy własne stanowią ważną część każdego języka, a badania nad ich funkcjami prowadzone są od czasów starożytnych. Jednakże nie wypracowano jednolitej of proper names exists as different onomastic schools pursue varying research teorii, zwłaszcza w onomastyce kognitywnej. Na podstawie postulatów onomastyki kognitywnej traktat Thomasa Hobbesa Of Names (1655) można uznać za pierwszą pracę przedstawiającą spostrzeżenia dotyczące znaczenia nazw. Według Hobbesa (2002 [1655]: 13) nazwa to „słowo przyjęte wedle uznania, aby służyło jako znak, który może przywołać w naszym umyśle myśl podobną do jakiejś myśli, którą mieliśmy wcześniej, a który, wypowiedziany innym, może być dla nich znakiem tego, jaką myśl mówca miał lub wcześniej nie miał w swoim umyśle”. Nazwy przywołują zatem myśli zarówno mówiącego, jak i adresata, odzwierciedlając istotę nazwy własnej. Różni się to od szeroko stosowanej definicji nazwy własnej autorstwa Johna Stuarta Milla (1906 [1872]), zgodnie z którą nazwy własne są pozbawione cech semantycznych (por. prace Kripkego 1972; Ullmanna 1969 oraz innych autorów). Perspektywa kognitywna w analizie nazw sugeruje, że oprócz cech leksykalnych nazwy przekazują również treść semantyczną i konceptualną. Willy Van Langendonck (2007, 2013, 2016, 2017) twierdzi, że nazwy własne mają immanentne założenia, obejmujące znaczenie gramatyczne, założenia poziomu podstawowego oraz konotacyjne znaczenia pragmatyczne. Jednakże „nie mają one asertowanego znaczenia leksykalnego”, a jedynie „ujawniają presupozycyjne znaczenia kilku rodzajów: kategoryczne (poziomu podstawowego), sensy asocjacyjne (wprowadzane albo przez nosiciela nazwy, albo przez jej formę), sensy emotywne oraz znaczenia gramatyczne” (Van Langendonck 2007: 7). Nazwy własne odnoszą się zatem do obiektu bez przekazywania znaczenia leksykalnego i są uznawane za najbardziej prototypowe rzeczowniki. Podobnie Joana Szerszunowicz (2010) odnotowuje znaczenia konotacyjne nazw własnych i toponimów, które tworzą grupy onimiczne przywołujące konotacje kulturowe w świadomości mówiącego. Szerszunowicz (2010: 548–549) twierdzi, że onimy pełnią zarówno funkcje denotacyjne, jak i konotacyjne, przy czym antroponimy tworzą największą grupę o potencjale konotacyjnym, a następnie toponimy. Co więcej, kognitywne podejście do nazw własnych sugeruje, że zawierają one bogate informacje wykraczające poza ich dosłowną interpretację, PAVEL SKORUPA 228 Acta Linguistica Lithuanica LXXX obejmujące różnorodne warstwy, które ukazują rozmaite związki z Toponimy, podobnie jak inne nazwy własne, stanowią surrounding environment, including cultural customs, familial relations, and ownership (cf. works by Berezovič 1991; Rut 2001; and others). integralną część języka, ponieważ ujawniają informacje o krajobrazie, historii i kulturze danego miejsca. Zdaniem Karpenki i Golubenki (2015: 286) toponimy, podobnie jak inne nazwy własne, mają strukturę gramatyczną i znaczenie istniejące w ludzkiej świadomości. Toponimy i miejsca „rezonują znaczeniami. Oprócz inspiracji nazw miejscowych” (Alasli 2019: 6). Oznacza to, że toponimy pełnią podwójną funkcję: function as indicators of specific localities, they also carry implications that people sense and decipher proceeding from their duties, background, and oznaczają określone miejsce, a jednocześnie przekazują związane z nim cechy i znaczenia istotne dla określonych osób lub grup społecznych. W konsekwencji znaczenie toponimu można konceptualizować jako jego znaczenie leksykalne, wywodzące się z najbardziej wyrazistych cech desygnatu, które zainspirowały nadanie nazwy. Pierwotną treść semantyczną nazwy określa się mianem znaczenia etymologicznego lub znaczenia identyfikowalnego (Ainiala, Saarelma, Sjöblom 2016: 32). Artykuł analizuje potamnonimy rejonu solecznickiego z perspektywy onomastyki kognitywnej, uwzględniając ich kontekst kulturowy, historyczny i społeczny oraz konotacje użytego języka. Badanie uwzględnia wieloaspektowe znaczenia toponimów, odzwierciedlające takie czynniki jak geografia, historia, język i kultura. Artykuł analizuje potamnonimy rejonu solecznickiego z perspektywy onomastyki kognitywnej, badając ich kontekst kulturowy, historyczny i społeczny oraz konotacje językowe, które ucieleśniają, a także uznając złożone znaczenia toponimów kształtowane przez te czynniki. Samorząd Rejonu Solecznickiego znajduje się w południowej części okręgu wileńskiego i graniczy z rejonami wileńskim, trockim i orańskim. Na południu i wschodzie rejon graniczy z Białorusią. Chociaż z perspektywy historycznej terytorium Litwy, w tym ziemie Samorządu Rejonu Solecznickiego oraz obszary położone daleko na wschód i południowy wschód od dzisiejszej Litwy, były pierwotnie zamieszkane przez bałtyckie plemiona etniczne,1 obecnie wielu mieszkańców rejonu solecznickiego identyfikuje się jako Polacy, stanowiąc 79.5% ludności, podczas gdy Litwini, Rosjanie, Białorusini i osoby innych narodowości stanowią odpowiednio 10.4%, 5.0%, 2.9% i 1 Prace Kazimierasa Būgi (1961: 493–550), Zigm szasa Zinkevičiusa (2011), prace Eugenijusa Jovaišy (2012, 2014, 2016, 2020, 2020a itd.) oraz innych badaczy stanowią na to dowód. as well as other onomasticians and linguists, and is verified by the archaeological research, cf. Artykuły / Articles 229 Motivation and Semantics of Šalčininkai District Potamonyms: A Cognitive Approach 1.2%, respectively.2 Therefore, the district is an interesting area for linguistic investigation, since language contacts are constantly taking place here and affect wszystkich dziedzin życia, w tym kultury. The aim is to analyze the semantics of Šalčininkai District potamonyms w ramach semantyki kognitywnej oraz określenie ich motywacji. Materiał i źródła badań. Główny korpus badań obejmuje 55 potamonimów w rejonie solecznickim, wybranych z korpusu3 362 potamonimów obecnie oficjalnie funkcjonujących w okręgu wileńskim. Badanie opiera się na potamonimach oraz rzeczywistych danych zebranych z różnych źródeł: 1) strony internetowej Samorządu Rejonu Solecznickiego; 2) katalogów elektronicznych; 3) współczesnych i historycznych interaktywnych map; 4) badania naukowe z zakresu onomastyki, etymologii, historii itp. ; 5) źródła leksykograficzne; 6) materiały archiwalne.4 Materiały te stanowią podstawę badań, uzupełniają się wzajemnie i pomagają wyprowadzić rzetelne wersje etymologiczne i motywacyjne potamonimów. Metodologia badań. Analizy etymologiczna, derywacyjna, motywacyjna5 i semantyczna wybranych potamonimów opierają się na integracji tradycyjnych6 oraz teoretycznych zasad i metodologii onomastyki kognitywnej, rozwijanych przez litewskich i zagranicznych badaczy. Analiza etymologiczna potamonimów opiera się na pracach Kazimierasa Būgi (1958, 1959, 1961), Aleksandrasa Vanagasa (1970, 1981, 1981a, 1988, 1996), Jonasa Jurkštasa (1985) i innych; tomy I–IV Słownika litewskich nazw miejscowości (dalej: LVŽ I, LVŽ II, LVŽ III i LVŽ IV); litewskie, rosyjskie, polskie itp. słowniki (e-)7 Analiza składu oraz klasyfikacja semantyczna potamonimów opierają się na klasyfikacji hydronimów pod względem strukturalno-gramatycznym oraz na klasyfikacji semantycznej hydronimów zaproponowanej przez Vanagasa (1970, 1981a, 1988), lecz nie ograniczają się do nich. Ta ostatnia klasyfikacja została przyjęta w litewskich badaniach toponimii regionalnej i rozwinięta w lokalnych badaniach toponimicznych nazw przejrzystych i nieprzejrzystych 2 Zgodnie z danymi Departamentu Statystyki Republiki Litewskiej za 2021 r. zamieszczonymi w ŠDMW pod adresem https://www.salcininkai.lt/apie-rajona/teritorija-gyventojai/562. 3 Termin korpus jest używany w znaczeniu gazetera (wykazu) opracowanego przez autora niniejszego artykułu (por. definicję MW). 4 Zob. Źródła potamonimów, źródła leksykograficzne i bibliografia. 5 Termin motywacja (motyw nominacji) rozumiany jest tutaj jako pozajęzykowy powód wyboru lub utworzenia danej nazwy własnej dla danego obiektu (por. Podol’skaya 1978: 87). 6 Przez termin onomastyka tradycyjna rozumiemy etymologiczne, typologiczne i strukturalne badania nazw własnych, które niekiedy obejmują również analizę semantycznego aspektu onimów. Według Terhi Ainiali i Jan-Oli Östmana (2017: 3): „[…] onomastyka tradycyjnie w dużej mierze koncentrowała się na etymologii i typologii nazw”. 7 Cf. Lexicographic Sources. PAVEL SKORUPA 230 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII model klasyfikacji motywacji autorstwa Dalii Sviderskienė (2016, 2017, 2019, 2022). Ponieważ badania uwzględniają również teorie onomastyki kognitywnej (por. Willy Van Langendonck 2007; 2013; 2016; 2017; Antii Leino 2004; 2005; 2007; 2011; znaczenie i rozwiną ideę, że toponimy, będące rezultatem Paula Sjöblom 2011; Katalina Reszegi 2012; Tehri Ainiala, Minna Saarelma, Paula Sjöblom 2016; and others), we adhere to the view that all onyms have ludzkiej działalności językowej, były niegdyś jawne pod względem znaczenia i łatwe do skojarzenia z ogólnymi jednostkami leksykalnymi, od których się wywodziły. Podejmiemy próbę odtworzenia zatartego znaczenia toponimów, stosując model realizacji treści pojęciowej poprzez język, przyjęty przez Nicolę Dobrić (2010) do badań nazw własnych, wywodzący się z teorii metafory kognitywnej rozwiniętej przez George’a Lakoffa, Marka Johnsona (1980) i Zoltana Kövecsesa (2002). Model ten odzwierciedla przeniesienie cech kognitywnych (pojęć) z jednej domeny do drugiej (od apelatywów do onimów) i wyjaśnia, w jaki sposób struktura pojęciowa słów motywowała tworzenie nazw własnych: domena źródłowa (apelatyw) → struktura pojęciowa (cecha kognitywna) → domena docelowa (onim) (Dobrić 2010: 139–141). Aby zachować spójność z wcześniejszymi litewskimi (regionalnymi) badaniami toponimicznymi, w niniejszym artykule przedstawiono potamonimy zgodnie z ustalonymi kryteriami prezentacji materiału toponimicznego w litewskiej onomastyce. Każdemu potamonimowi towarzyszy informacja o położeniu nazwanego obiektu (tj. większego akwenu, do którego uchodzi rzeka/strumień), a następnie wyjaśnienie jego pochodzenia w kategoriach hipotetycznego etymonu i związanego z nim znaczenia. Współczesne formy wyróżniono wizualnie za pomocą kursywy, pogrubienia oraz, tam gdzie to możliwe, akcentu. Aby uniknąć powtórzeń, w tekście pominięto odniesienia do źródeł leksykograficznych etymonów. Ze względu na jednolitość potamonimów pod względem przejrzystości motywacji i semantyki podzielono je na dwie kategorie: potamonimy o przejrzystej motywacji i semantyce oraz potamonimy o nieprzejrzystej motywacji i semantyce. 1. POTAMONIMY O PRZEJRZYSTEJ MOTIVATION AND SEMANTICS Potamonimy należące do tej grupy charakteryzują się wyraźnym brakiem dwuznaczności w identyfikacji i interpretacji pojęć, które stały się podstawą ich utworzenia. Nazwy te były motywowane różnorodnymi czynnikami podkreślającymi wyjątkowe cechy nazywanych zbiorników wodnych, w tym ich właściwości fizjograficzne, florę i faunę w ich otoczeniu, ich związek z innymi obiektami, stan fizyczny wody w tych zbiornikach, ich przeznaczenie oraz dźwięki wydawane przez wodę, odbierane przez nominatora. Straipsniai / Articles 231 Motivation and Semantics of Šalčininkai District Potamonyms: A Cognitive Approach 1.1. Potamonimy odzwierciedlające florę Potamonimy Beržẽlis (dopływ Gauji), Béržė (dopływ Šalčii), Beržuonà (lub Beržūnà) (dopływ Šalčii) mają wspólną podstawę lit. berž- (por. Vanagas 1970: 62, 202, 204; 1981: 62; 1981a: 13–14) i są związane z lit. béržas ‘brzoza; pochodną z -elis i nazywa strumień (o długości około 7 km) w okolicach tree of the genus Betula’, but differ in their meaning. Beržẽlis is Lith DIM Suf Dziewieniszek. Nazwa mogła być motywowana gatunkami drzew dominującymi w okolicy, a także przekazuje znaczenie małości nazwanego strumienia wskazane przez sufiks DIM: lit. bérž-as + -ẽlis → strumień na obszarze porośniętym brzozami → Beržẽlis. Béržė jest związana z lit. béržė ‘las brzozowyʼ i jest motywowana nazwą miejsca oznaczającą zbiór obiektów oraz przeniesieniem pojęcia brzozowego gaju do nazwy rzeki: lit. béržė → rzeka w lesie brzozowym → Béržė. Natomiast Beržūnà (lub Beržuonà)8 – podwójna nazwa strumienia w rejonie solecznickim – jest pochodną z lit. suf. -ūn- (-uon-)9 i fleksją f -a: lit. bérž- + -ūna (lub -uon-a) → strumień płynący przez teren porośnięty brzozowym gajem (brzozowymi gajami) → Beržūnà / Beržuonà. A zatem potamonim może odzwierciedlać cechę charakterystyczną terenu, przez który przepływa strumień. Klevà (dopływ Gawii) jest nazwą rzeki, której najdłuższy odcinek znajduje się na terenie dzisiejszej Białorusi (biał. Клява / Клева), a tylko niewielki odcinek – na Litwie. Nazwa wywodzi się od lit. klẽvas ‘klon; drzewo z rodzaju Acer’ (por. Būga 1961: 527; Vanagas 1970: 59; 1981a: 159). Potamonim może być motywowany przez klony na obszarach przylegających do rzeki, przekazując pojęcie terytorium porośniętego klonami: lit. klẽv-as + fleksja f -a → rzeka, w pobliżu której znajduje się duże skupisko klonów → Klevà. Znaczenie określonych gatunków drzew w kulturze litewskiej, a w szczególności w wierzeniach i światopoglądzie dawnych Bałtów i Litwinów, przyczyniło się do powstania potamonimów w rejonie solecznickim oraz wielu podobnych nazw miejscowych na terenie całej Litwy. Brzoza, dąb, klon i inne drzewa liściaste, a także 8 Beržūnà to nazwa cieku od jego źródła w pobliżu wsi Ūta aż do granicy litewsko-białoruskiej (długość odcinka cieku – 2,7 km); na Białorusi, wzdłuż granicy, Šalčia w pobliżu miasta Šalčininkai jest znana jako Beržuonà. Długości odcinków cieków zmierzono ręcznie za pomocą narzędzi do pomiaru odległości dostępnych na stronach internetowych UETK i GP. coniferous trees have long been regarded as symbols of vitality, growth, fertility, and vegetative power, as well as tranquillity, and were believed to be inhabited with Lithuania, the stream is known by the name Bel Березина / Бярэзина (3.8 km); and a small section of the stream (0.6 km) from the Lithuania-Belarus border until it drains its waters into the 9 Lit. suf. -uonas, podobnie jak -ūn-a, według Sauliusa Ambrazasa (1993: 149–150; 150–152), służą do tworzenia nazw określających wykonawców posiadających określoną cechę. PAVEL SKORUPA 232 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII przez różne bóstwa i duchy zmarłych (Dundulienė 2008: 55–74). Te potamonimy są semantycznie motywowane nazwami roślin utworzonymi od litewskiego pochodzenia fito­leksemów, odnoszących się nie tylko do poszczególnych gatunków drzew, lecz także do ich skupisk na obszarach w pobliżu oznaczanych przez nie rzek. 1.2. Potamonimy odzwierciedlające faunę Dwa potamonimy są motywowane nazwami gatunków zwierząt występujących w powiecie. Svinčelė (dopływ Beržė) to nazwa niewielkiego strumienia w pobliżu wsi Švenčius (gmina Gerviškės). Miejscowi nazywają zarówno strumień, jak i wieś Svinec (lub Svinė). W VK znajduje się kilka zapisów dotyczących tego obszaru: Svinki – łąka w okolicach Pabarė (ekspedycja z 1973 r.), Swinka – strumień (ekspedycja z 1924 r.). Według Vanagasa (1981: 323–324) potamonim może być związany z jeziorem Svinuka (Vievis, El D), nazywanym przez miejscowych również Svinùcha, por. jezioro Svinka (Rudnia, Vrn D). Jednak ze względu na strukturę demograficzną powiatu solecznickiego nie należy wykluczać wersji o słowiańskim pochodzeniu potamonimu. Może on zatem być związany z biał. свінарыя ‘błotniste miejsce, w którym wylegują się świnie’ lub ros. свинья ‘świnia’ i przekazywać następujące znaczenie: biał. свін-арыя / ros. свин-ья + lit. suf. -elė (w nazwie oficjalnej) / lit. fleksja -ė → błotniste miejsce, w którym wylegują się świnie → Svinčelė (Svinė). Chociaż według Vanagasa (1981a: 342, 350) pochodzenie potamonimu Turė (dopływ Verseki) nie jest zbyt jasne, może on być związany z lit. taũras (lit. tras, turas ← pol. tur) „wymarły gatunek dzikiego dużego bydła z rodzaju Bos primigenius”, zwierzęciem, które w czasach starożytnych mogło żyć w okolicy. Potamonim mógł odnosić się do cech silnego nurtu rzeki: lit. tur-as (taũr-as, tras) + litewska fleksja -ė → dziki, silny, potężny → Turė. Alternatywnie, na etymologię tego i podobnych potamonimów mogło wpłynąć kulturowe znaczenie tego zwierzęcia. Rimantas Balsys (2016) utrzymuje, że wiele starożytnych kultur, w tym kultur pochodzenia indoeuropejskiego, wiązało byka, wołu lub żubra ze Słońcem, Niebem, burzą i be zoomorphic representations of the deity of the harvest associated with the deszczem. Litwini i Prusowie również rozpoznawali bóstwa rogate pod różnymi nazwami. Przedstawienie byka, żubra lub wołu symbolizuje siłę i ochronę słabych, the coats of arms of Lithuanian nobility, as well as in the seals and coats of arms of Lithuanian cities, is not coincidental. The bison represents nobility, podczas gdy wół uosabia pracowitość, cierpliwość, rolnictwo i mądrość. Te symboliczne znaczenia są zgodne z trwałymi wierzeniami dotyczącymi związku tych zwierząt ze szlachetnością, walecznością i płodnością (Balsys 2016: 5–12). Straipsniai / Artykuły 233 Motivation and Semantics of Šalčininkai District Potamonyms: A Cognitive Approach 1.3. Potamonimy odzwierciedlające cechy fizjograficzne Nazewnictwo w tej grupie ma przede wszystkim charakter opisowy i odnosi się do konfiguracji koryta rzeki, w tym do takich elementów, jak jakość dna rzeki, kierunek przepływu oraz inne istotne cechy (Vanagas 1981a: 54–75). Akliánka (dopływ Verseki), według Vanagasa (1970: 61; 1981: 37), może być związana z potamonimem Aklė, które wywodzi się z lit. ãklas ‘zarosłe bagno; zamknięte, ślepeʼ. Nazwa ta została utworzona za pomocą słowiańskiego sufiksu, por. pol. suf. -anka / ros. suf. -анка (-янка) / białor. suf. -янка10, i jest przykładem „skażonych” toponimów.11 Pierwotną formą mogła być *Aklenka / *Aklė. Nazwa została prawdopodobnie umotywowana gęstą roślinnością w strumieniu i/lub na jego brzegach, stanowiącą konceptualizację tej cechy: lit. ãk l-as + słow. suf. -ianka → strumień porośnięty roślinnością → Akliánka. Dirvonlė (dopływ Naujanki; biał. Наўянка, BY) jest litewskim derywatem od lit. dirvónas ‘opuszczona, nieuprawiana, zarośnięta ziemiaʼ, utworzonym za pomocą litewskiego sufiksu deminutywnego -ėlė. Sufiks wskazuje na niewielki rozmiar nazwanego strumienia, natomiast potamonim przekazuje znaczenie opuszczonych, nieuprawianych terenów wokół obiektu hydrograficznego: lit. dirvón-as + -ėlė → strumień płynący przez nieuprawianą ziemię → Dirvonlė. Dumblė (dopływ Ditwy) jest litewskim derywatem od lit. dublas ‘osiadła mętność; mokry, wzburzony muł; szlamʼ, por. Vanagas (1970: 62; 1981: 96). Potamonim może być umotywowany mętną wodą pełną glonów lub pokrytym glonami, mulistym dnem rzeki: lit. dubl-as + -ė → strumień o mulistym, porośniętym glonami dnie / woda pełna glonów, mętna → Dumblė.ق 盈立七码期特码.彩票网址 (No content) No content) Kamenà (dopływ Wisinczy) to nazwa rzeki na Białorusi i Litwie, określanej jako Pol Kamionka; Biał. / ros. Каменка według miejscowych. Vanagas (1970: „hassock, 131) claims the potamonym is the Lith Suf -enderivative from Lith kãmas hump”. Nie należy jednak wykluczać możliwości, że nazwa ma pochodzenie słowiańskie. Z naszych obserwacji wynika, że kamieni jest pod dostatkiem in the riverbed and on its banks. Therefore, the name can be associated with Slav kamień / камень ‘stone’ and the primary form might have been Bel / Rus 10 For Slavic affixes, see Saulius Ambrazas (2000: 111ff.); Mikalaj Biryla, Pavel Shuba (1985: 210ff.); Piotr Bąk (1984: 211ff.); Natalija Shvedova (1980: 183ff.). zarówno 11 Jeśli chodzi o termin toponim skażony, zob. Pavel Skorupa (2021: 223). PAVEL SKORUPA 234 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII *Камен(н)а(я) (река) „kamienista rzeka”.12 Dlatego można stwierdzić, że nazwa rzeki jest motywowana kamienistym korytem: słow. kamień / камень (kamień) → kamienista rzeka (koryto) → Kamenà (← biał. / ros. *Камена / *Каменна / *Каменная (река)). Kenavė (dopływ Visinčii) to nazwa strumienia, który wypływa z jeziora Kenavas i przepływa przez las Rūdninkai w pobliżu bagien Kenavė. Hydronim pochodzi od lit. kenavė ‘podmokłe miejsce na łąkach, w lesieʼ i może być również związany z lit. kernà ‘gęstwina’, por. (Vanagas 1981: 153). Istotnie, tereny wokół jeziora i strumienia są dość podmokłe i porośnięte gęstym lasem, co sprawia, że te akweny są praktycznie niedostępne. Zatem motywacja hydronimu jest dość oczywista, ponieważ nazwa konceptualizuje fizjograficzne cechy tych obszarów: lit. kenavė → strumień na obszarze podmokłym → Kenavė. Kulnė (dopływ Juodė) to nazwa strumienia o krętym korycie. Ze względu na kręte/meandrujące koryto hydronim najprawdopodobniej został utworzony za pomocą lit. suf. -inė13 od lit. kulỹs ‘skręt, zakręt, zagięcieʼ. Zatem nazwa może być konceptualizacją konfiguracji koryta i krętego charakteru nurtu: lit. kul-ỹs + -inė → kręty, zakręcający strumień → Kulnė. Mažóji Kenà (Kin) (dopływ rzeki Merkys) to potamonim utworzony przez analogię do nazwy Kenà (Kin) (dopływ rzeki Neris). Oba potamonimy tworzą opozycję opartą na korelacji augmentatywno-deminutywnej różnicującego przymiotnika i modyfikatora zerowego.14 Topoleksem Kenà jest związany z lit. kin ‘wyniesione miejsce na łące lub w wodzieʼ albo ‘korzenie drzew i krzewów na brzegu rzeki (w wodzie)ʼ; a także z lit. kins ‘kożuch na wodzie, bagnoʼ albo ‘mała wyspa w rzece lub jeziorze, bagnoʼ. Zatem motywację można wyjaśnić na kilka sposobów: lit. kin- → rzeka otoczona drzewami i krzewami → (Mažóji) Kenà; albo: lit. kin-s + -ė → rzeka obfitująca w roślinność → (Mažóji) Kenà. Obie wersje są prawdopodobne, ponieważ większa część koryta rzeki znajduje się na obszarach leśnych, a w ciepłej porze roku w rzece rośnie wiele roślin wodnych, które czasami tworzą „kożuchy” na powierzchni wody. 12 Twierdzenie to jest poparte dalszym używaniem przez miejscowych nazwy Каменная ‘kamienista’ w odniesieniu do rzeki. Podobne nazwy występują w Federacji Rosyjskiej (np. Каменная река w Karelii lub jezioro Каменнoe), na Białorusi (Каменная река – 40-kilometrowy odcinek Neris with multiple rapids). Also, the concept of the ‘stony river’ is “echoed” in the names of settlements located close to the river: the village Akmenỹnė, Šlčn D (R1872 Rus Каменка), and R1872 Rus Околица Каменка (obecnie wieś Sangliškės, Šlčn D). 13 Sufiks służy do tworzenia słów oznaczających czynności (por. Ambrazas 1993: 58 i n.). 14 Więcej na temat tego typu opozycji zob. Skorupa (2019: 144 i n.; 2023: 49 i n.). Straipsniai / Artykuły 241 Motivation and Semantics of Šalčininkai District Potamonyms: A Cognitive Approach Dūdõkas. Z drugiej strony nazwa może być motywowana pojęciem posesywności i wywodzić się albo od PN Lith Dūdà, por. model: PN Lith Dūdà + -okas → strumień na ziemiach należących do Dūdy → Dūdõkas; albo mogła być motywowana położeniem w pobliżu wsi Dūdà, która niegdyś istniała w okolicach Turgeliai (gmina Turgeliai) (por. LVŽ II 369). W tym przypadku motywację można wyjaśnić pojęciem posesywności, tj. znaczeniem przynależności do miejsca (ojkonimu). 2.1.3. Potamonim pochodzący od ojkonimu lub antroponimu jest nazwą złożoną Jùršiškės upẽlis (dopływ Nezdilė), której pierwszy człon może być albo derywatem litewskim z sufiksem -iškės od litewskiego PN Jùrša, Jurša, Juršas, Jušė, Jùršė, Juršia lub Juršỹs (por. LVŽ IV 268), albo wynikiem transonimizacji ojkonimu w potamonim, ponieważ nazwany ciek znajduje się w pobliżu Jùršiškės (gmina Dainava). Drugi człon stanowi termin nomenklaturowy nazywający rodzaj nazwanego obiektu: lit. upẽlis ‘strumień’. Zatem semantykę i motywację potamonimu można wyjaśnić za pomocą dwóch modeli: 1) lit. PN Jùrš-, Jurš- + -iškės + upẽlis → strumień na ziemiach należących do Jùršy / Juršasa / Jušė / Juršii / Juršỹsa → Jùršiškės upẽlis; 2) Juršiškės + lit. upẽlis → strumień w pobliżu wsi Juršiškės → Jùršiškės upẽlis. 2.1.4. Potamonimy wywiedzione od apelatywu lub ojkonimu przedstawiają dwa przypadki z kilkoma wariantami interpretacji ich motywacji i semantyki. Pasgrindà (dopływ Verseki) oznacza strumień przepływający przez wsie Vaidagai (gmina Kalesninkai, rejon Šlčn D) i Pasgrinda (gmina Matuizos, rejon Vrn D). Nie jest jasne, czy formą pierwotną jest potamonim, czy ojkonim. Jeśli potamonim jest wynikiem transonimizacji, jego motywację można wyjaśnić miejscem (ojkonimem): by the concept of possessivity and convey the meaning of belonging to the Pasgrinda → strumień w pobliżu wsi Pasgrinda → Pasgrindà. Alternatywnie, potamonim może być wariantem lit. pagrindà „groblą, brukowaną kamieniami, wyłożoną gałęziami ścieżkę przez bagno” lub lit. pãzgarda „pogardę” (por. Vanagas 1981: 238, 247). Możliwe, że potamonim odzwierciedla cechy fizjograficzne i jest motywowany przez twarde, stabilne dno cieku, umożliwiające przejście przez niego w bród. Zatem potamonim może odzwierciedlać znaczenie „bród”: lit. pagrindà → ciek, przez który można przejść w bród / ciek z brodem → Pasgrindà. Paraist (dopływ Šalčii) to nazwa rzeki płynącej w pobliżu wsi Burtimonys, Paraistis i Janonys (gmina Butrimonys). Może mieć związek z lit. paraistỹs / paraist „miejsce przy bagnie porośnięte drzewami i krzewami”, przy czym motywacją jest położenie nazwanego cieku w pobliżu takiego miejsca: lit. paraist → ciek na/przy bagnistym obszarze porośniętym drzewami i PAVEL SKORUPA 242 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII bushes → Paraist.19 The name may also be related to Lith parastis ‘featherypaprocią o pierzastych liściach rosnącą w wilgotnych lasach”. Zatem potamonim może być motywowany przez fitoleksem: lit. parast-is + fleksja f -ė → ciek na obszarze porośniętym kępami paproci o pierzastych liściach → Paraist. Alternatywnie, nazwa rzeki może być wynikiem transonimizacji i jest motywowana przez ojkonim: Paraist-is + -ė → a stream flowing in the vicinity of Paraistis → Paraist. 2.2. Potamonimy wywiedzione od polisemicznych apelatywów Nieokreślone źródło motywacji w obrębie tej kategorii wiąże się z niejasnymi cechami apelatywów motywujących, przypisywanymi potamonimowi. Choć postulowane hipotezy dotyczące pochodzenia tych potamonimów są prawdopodobne, dokładne pojęcie kodowane przez potamonim pozostaje nierozpoznawalne w przypadku Gervinė (dopływ Žižmy), która nazywa rzekę na Białorusi (biał. Гервиня) i Litwie. Nazwa może być związana z litew. suf. -inė20 i stanowić derywat od litew. gérvė ‘żuraw’ (por. Vanagas 1970: 157) lub litew. gevinas ‘samiec żurawia’. Potamonim może przekazywać znaczenie miejsca: litew. gérv-ė / gev-inas + suf. -inė → rzeka, nad którą żyją/gnieżdżą się żurawie → Gervinė. Alternatywnie potamonim może być związany z litew. gervinė ‘jeżyna (Rubus caesius)’, być motywowany tym leksemem fitonimicznym i przekazywać znaczenie obszarów porośniętych krzewami/gąszczami jeżyn w pobliżu rzeki: litew. gervinė → rzeka na obszarze porośniętym krzewami jeżyn → Gervinė (por. także LVŽ III 155–157). 2.3. Potamonimy motywowane leksemami o tej samej formie, przekazującymi różne znaczenia Motywacja i semantyka kilku potamonimów są obecnie niejasne, ponieważ prawdopodobnie wywodziły się one od leksemów o tym samym wyrażeniu (formie), przekazujących różne znaczenia. Utėlnė (dopływ Wersoki (Versaki)) może być derywatem sufiksalnym języka lit. z sufiksem -inė od lit. utėlė ‘mały bezskrzydły owad pasożytniczyʼ i być 19 The name may also be Lith Pref paderivative from the physiographic (nomenclature) term Lith rastas ‘swamp overgrown with trees and bushes’ (cf. Vanagas 1981a: 24). motywowany pojęciem 20 Sufiks ten służy do tworzenia wyrazów oznaczających miejsca (Ambrazas 1993: 63, 231). Straipsniai / Artykuły 243 Motivation and Semantics of Šalčininkai District Potamonyms: A Cognitive Approach miejsca zaatakowanego przez pasożyty: lit. utėl-ė + suf. -inė → strumień zaatakowany przez pasożyty → Utėlnė. Może jednak również pochodzić od lit. utėlỹnė ‘miejsce porośnięteʼ i przekazywać znaczenie takiego miejsca: lit. utėl-ỹnė + suf. -inė → strumień w miejscu porośniętym / strumień porośnięty bujną roślinnością → Utėlnė. Versekà (dopływ Merkysu) i Versekà (Versakà) (dopływ Gai) mogły, według Vanagasa (1981: 374), otrzymać swoje nazwy przez analogię do Virsia i mogą pochodzić od lit. vestis ‘toczyć się (falami)ʼ, visti ‘pędzić, płynąć, tryskaćʼ lub od łot. vērst ‘zginać, obracaćʼ. Alternatywnie nazwy te mogą pochodzić od lit. versm ‘źródło, początek rzeki; rwący, kipiący potokʼ lub vesmas ‘erupcjaʼ. Fakt, że obie rzeki mają dość szybki nurt i są zasilane przez niezliczone źródła wzdłuż ich krętych koryt oraz na okolicznych polach, sprawia, że wszystkie powyższe wersje motywacyjne są prawdopodobne. Stąd nazwy mogą przekazywać kilka znaczeń: lit. ves-tis / visti / vers-m / ves-mas / łot. vērst + lit. suf. -eka → rzeka zasilana źródłami / szybko płynąca, rwąca rzeka / rzeka o krętym korycie → Versekà (Versakà). Žižmà (dopływ Gauji) to nazwa rzeki na Białorusi (biał. Жыжма) i Litwie, którą Vanagas (1981: 402, 405; 1981a: 115) przypisuje hydronimom utworzonym od nazw wrażeń emocjonalnych i przekazującym emocjonalną ocenę. Ten hydronim można jednak przypisać opozycji dobro – zło i motywować dźwiękiem wytwarzanym przez przepływ wody, ponieważ nazwa może pochodzić od lit. žežti ‘warczeć, gniewać się, besztać, wyćʼ por. lit. žežmara ‘wiedźmaʼ, žžė, žiūžė ‘złośnica, jędzaʼ z formantem -ma: lit. žžė / žiūžė → gniewna, wyjąca rzeka → Žižmà. 2.4. Metaforyczność Konfiguracyjne, metaforyczne znaczenie można prześledzić w nazwie Špigùlė (dopływ Merkys), którą Vanagas (1981: 335) uważa za zmianę formy Špygùitis, używanej przez miejscową ludność litewskojęzyczną w tym rejonie, i za litewski sufiks dym. -ulė / -u(i)tis od lit. špygà / špỹgas ‘figa; pięść z czubkiem kciuka wystającym spomiędzy pozostałych palców’. Semantycznie może to być hydronim o znaczeniu konfiguracyjnym, związanym z nazwami części ciała. Ponadto nazwa może przekazywać znaczenie ‘skręcony pęk słomy, używany do rozpoczęcia krycia dachu’ lub ‘mały, mizerny, skarłowaciały, leads to several motivation versions: 1) Lith špyg-à / špỹg-as + DIM Suf -ulė / pomarszczony’. To -u(i)tis → mały, mizerny, skarłowaciały, kręty ciek wodny → Špigùlė (Špygùitis); albo 2) ~ → ciek, przy którym można pozyskać słomę do krycia dachu → Špigùlė (Špygùitis). PAVEL SKORUPA 244 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII 2.5. Potamonimy o złożonej semantyce Rozpatrywane nazwy mogły wywodzić się od apelatywów, które w różnych językach mogły przywoływać rozmaite skojarzenia. Jednak z powodu braku dostępnych danych pochodzenie etymonów pozostaje niejasne, co utrudnia genetic affiliation with a particular language. Gaujà ((Bel Гаўя / Гавья), the Nemunas trib.), Būga (1961: 852) supposes, ustalenie, czy mogą one być związane z *Gavī, *Gavjās ‘rzeką krów’ od łot. gùovs (govs) ‘krowa’ lub lit. gaujà ‘stado’. Zdaniem Bronysa Savukynasa (1966: 188) ten potamonim może być związany z lit. góti ‘pędzić’, atgóti ‘przybyć szybko’ oraz nugóti ‘odejść szybko’. Tymczasem Janīs Endzelīns (1974: 565) uważa, że Gaujà jest związane z sanskr. džavate ‘spieszyć się, śpieszyć’. Inne etymologie, w tym podobne, podano w LVŽ III 101. Zatem nazwa może być motywowana przez gatunek zwierzęcia i przekazywać znaczenie rzeki płynącej przez pastwiska, na których pasą się krowy: łot. gùovs (govs) → rzeka, wzdłuż której pasą się krowy → Gaujà. Alternatywnie nazwa może być motywowana szybkim nurtem wody: lit. góti → szybka, wartka rzeka → Gaujà. Merkỹs ((biał. Мерычанка / Мяркіс), dopływ Niemna) mógł pochodzić od -merč lub -merk (rdzenia pochodzenia seloniańskiego) albo od lit. mérkti „mocno padać”, „zanurzać się, nurkować w wodzie” (por. Būga 1961: 276; Vanagas 1970: 66), lub od biał. мяреча „bagno” (Būga 1961: 502). Nazwa może być motywowana regularnymi wylewami rzeki w porze deszczowej lub wiosną, gdy gromadzi ona wodę z topniejącego śniegu z pól, przez które przepływa, i przekazywać znaczenie rzeki wylewającej: lit. mérkti + fleksja -ys → rzeka tonąca, wylewająca → Merkỹs. Może też być motywowana bagnistą doliną rzeczną i przekazywać następujące znaczenie: biał. мяр-еча + lit. fleksja -ys → rzeka płynąca przez obszary bagienne → Merkỹs (Мерычанка / Мяркіс). Vókė (dopływ Wilii) może być związana z tat. voka „woda” (Krajewski 2013: 225) lub lit. vóktis „czyścić”, vókti „zbierać plony”. Obie wersje motywacji mogą być prawdopodobne. Z jednej strony Tatarzy byli ludźmi sprowadzonymi na Litwę przez wielkiego księcia Witolda i osiedlonymi w okolicach rzeki, nazywającymi ją pospolitym słowem oznaczającym wodę. Z drugiej strony, nazwa ta mogła motivated by the cultivated fields around or the seasonal flooding of those fields, pochodzić od czasownika oznaczającego, że rzeka „oczyściła/wyłowiła” je. Stąd kilka znaczeń potamonimu: 1) tat. vok-a + litewska fleksja rzeczownikowa -ė 2) Lith vók-tis / vók-ti + f inflexion -ė → a harvesting, cleaning river → Vókė. Straipsniai / Articles 245 Motivation and Semantics of Šalčininkai District Potamonyms: A Cognitive Approach 2.6. Potamonimy motywowane kolorem Colour-motivated hydronyms are one of the most universal semantic → woda → Vókė; lub kategorie w nomenklaturze wielu języków indoeuropejskich (Vanagas 1981a: 97–101). Ditvà (dopływ Niemna) może być związana z thr. Διτας, Διτα lub alb. ditё „dzień” (które w czasach prehistorycznych mogło oznaczać „światło”) (por. Vanagas 1970: 213; 1981: 88; LVŽ II 298). Nazwa mogła być motywowana jasną barwą wody i przekazywać znaczenie światła, czystości lub przejrzystości: ?thr. Διτας, Διτα / alb. ditё → jasna, przejrzysta rzeka → Ditvà. Choć wersja ta jest dyskusyjna i wymaga dalszych badań. Júodupė (dopływ Kamena) i Júodupė (dopływ Verseka) są związane z litewskim júoda „czarny” + ùpė „rzeka” i od niego wywodzone (Vanagas 1970: 232–233; ibid. 248; 1981: 138; LVŽ V 204–214). Leino (2011) i Stachowski (2018) twierdzą, że barwa w hydronimii jest często motywowana opozycją kolorystyczną, np. czarny–biały, i może być obserwowana w bezpośredniej korelacji obiektów hydrograficznych charakteryzujących się bliskością geograficzną. Jednak analizowane rzeki nie tworzą opozycji z żadnymi innymi potamonimami motywowanymi przez litewskie baltà „biały”. Zatem ich motywacja może podlegać kilku interpretacjom. W swoich badaniach Stachowski (2018) sugeruje, że „czarna” barwa w toponimach może być motywowana albo kolorem i żyznością otaczającej gleby – im żyźniejsza gleba, tym jest ciemniejsza – albo wiekiem nazwanego obiektu, albo jego znaczeniem. Oba potamonimy nazywają stosunkowo małe cieki będące dopływami większych rzek. Stąd komponent barwny w obu nazwach może być motywowany nieznacznym charakterem lub niewielkimi rozmiarami cieków: litewskie júoda + ùpė → nieznaczna, mała rzeka (dopływ) → Júodupė. Alternatywnie obie nazwy mogą symbolicznie wskazywać na okolice z żyzną glebą lub mogły w czasie nadawania nazw przekazywać inne znaczenia. Raudonėlė (dopływ Merkysu) mogła pochodzić od lit. raudónas „czerwony” (Vanagas: 1981: 274) i została utworzona za pomocą lit. suf. DIM -ėlė, oznaczającego niewielki rozmiar nazwanego cieku. Nazwa mogła być motywowana kolorem gleby w jego sąsiedztwie lub kolorem wody: lit. raudón-as + suf. DIM -ėlė → ciek z czerwoną (brązową) wodą → Raudonėlė. 2.7. Potamonim o całkowicie nieprzejrzystej semantyce i motywacji (pochodzenie niemożliwe do ustalenia) Okva (jezioro Papis) ma całkowicie nieprzejrzystą motywację i semantykę, ponieważ w chwili pisania niniejszego artykułu nie dysponowaliśmy żadnymi danymi językowymi ani pozajęzykowymi, PAVEL SKORUPA 246 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII które mogłyby wyjaśnić pochodzenie tego potamonimu. Nazwa ta stanowi interesujący przypadek do dalszych badań. WNIOSKI Interpretacja motywacji i znaczenia potamonimów odzwierciedla różne czynniki, a complex and nuanced domain of inquiry that seeks to explicate the multifarious connotations, denotations, and implications of potamonyms, as well as the które mogą z czasem kształtować i przekształcać te nazwy. Analiza 55 potamonimów w rejonie solecznickim pozwala na sformułowanie kilku wniosków. 1. Badane potamonimy można podzielić na dwie odrębne kategorie: nazwy o przejrzystej semantyce i motywacji oraz nazwy o nieprzejrzystej semantyce i motywacji. A. Potamonimy o przejrzystej motywacji i semantyce są łatwo rozpoznawalne i pozbawione wieloznaczności. Nazwy te odzwierciedlają pojęcia i przekazują znaczenie a) gatunków roślin (4), b) gatunków zwierząt (2), c) cech fizjograficznych (8), d) związku z innymi obiektami (6), e) stanu wody (7), f) przeznaczenia nazywanego obiektu (3) oraz g) percepcji dźwięku (2). B. Potamonimy o nieprzejrzystej motywacji i semantyce odnoszą się do nazw rzek i strumieni, w przypadku których interpretacja motywacyjna jest złożona z powodu niewystarczających danych pomocniczych. Interpretacja tych nazw ogranicza się jedynie do możliwości ich ustalenia ze względu na a) nieprzejrzysty charakter leksykalny podstawy (9), b) polisemię apelatywu motywującego (1), c) leksemy motywujące o tej samej formie, lecz przekazujące różne znaczenia (4), d) metaforyczność (1), e) złożoną semantykę, ponieważ leksem motywujący wywołuje różne skojarzenia w różnych językach (3), f) leksem motywujący wyraża pojęcie koloru (4) oraz g) niemożliwą do zidentyfikowania semantykę i motywację (1). 2. Wpływ kontaktów językowych prześledzono w 11 potamonimach, które wykazują różne modele tworzenia. 1) Potamonimy pochodzenia słowiańskiego to albo słowiański sufiks pochodzący od słowiańskiego PN (1), litewska transliteracja słowiańskich apelatywów (1) albo litewska transliteracja słowiańskiego apelatywu lub PN (1); 2) Contaminated potamonyms that are: a) Slav affixes derivatives from litewskie podstawy – derywat sufiksalny od litewskiego ojkonimu (1); derywat prefiksalno-sufiksalny od litewskiego apelatywu (1); b) litewski derywat sufiksalny od słowiańskiego apelatywu (1); 3) Potamonimy o niejasnym pochodzeniu prawdopodobnie utworzono za pomocą litewskich fleksji od litewskiego / polskiego PN lub rdzenia InE (1); litewskiego apelatywu lub PN, albo od słowiańskiego apelatywu lub PN (1); litewskiego lub łotewskiego apelatywu (1); Litewska lub białoruska nazwa pospolita (1); Litewskie lub tatarskie nazwy pospolite (1). Straipsniai / Articles 247 Motivation and Semantics of Šalčininkai District Potamonyms: A Cognitive Approach SKRÓTY Alb – albański; w przybliżeniu – w przybliżeniu; Bel – białoruski; BY – Białoruś; por. – porównaj; D – dystrykt; DIM – zdrobnienie; El – Elektrnai; eld. – starszyzna; et al. – i inni; f – rodzaj żeński; ff. – naprzód; InE – indoeuropejski; kilometer; Latv – Latvian; Lith – Lithuanian; m – masculine; PN – personal km – imię; Pol – polski; Prus – pruski; Rus – rosyjski; Skt – sanskrycki; Slav – słowiański; Suf – sufiks; Šlčn – Šačininkai; Tat – tatarski; Thr – tracki; Trak – Trãkai; trib. – dopływ; Vrn – Varėnà. ŹRÓDŁA POTAMONIMÓW GK – Gamtos katalogas. Lietuvos vandens telkiniai [Katalog przyrody. Zbiorniki wodne Litwy]. Dostępne pod adresem: http://ezerai.vilnius21.lt/. GP – Lietuvos erdvinės informacijos portalas [Litewski Portal Informacji Przestrzennej]. Dostępne pod adresem: https://www.geoportal.lt/geoportal/. R1872 – Mapa Rosji z 1872 r. Arcanum Maps – Mapy historyczne online. Dostępne pod adresem: https://maps.arcanum.com/en/map/russia-1872/. ŠDMW – strona internetowa Samorządu Rejonu Solecznickiego. Dostępne pod adresem: http://www.salcininkai. lt/. UETK – Lietuvos upių, ežerų ir tvenkinių kadastras [Lietuvos Respublikos upių, ežerų ir tvenkinių kadastras]. Prieiga internetu: https://uetk.am.lt. VK – Lietuvių kalbos instituto Baltų kalbų ir vardyno tyrimų centro vietovardžių, surinktų iš gyvosios kalbos, kartoteka [Lietuvių kalbos instituto Baltų kalbų ir vardyno tyrimų centro vietovardžių, užrašytų iš gyvosios kalbos, kartoteka]. LEKSIKOGRAFINIAI ŠALTINIAI LKŽe – Słownik języka litewskiego 1–20 (1941–2002), kolegium redakcyjne G. Naktinienė, J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, redaktor naczelny. G. Naktinienė, wersja elektroniczna, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2005 (wersja zaktualizowana, 2008 i 2018). Dostępne pod adresem: LLVVe – Latviešu literārās valodas vārdnīca 1–8 (1972–1996), vārdnīca internetā, Rīga: LU Latviešu valodas institūts. Available at: https://tezaurs.lv/llvv/. https://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas. LVŽ I – Słownik nazw miejscowych Litwy 1 (A–B), kolegium redakcyjne L. Balode, V. Blažek, G. Blažienė, V. Kardelis, A. Ragauskaitė, S. Temčinas, J. Udolph, Wilno: Instytut Języka Litewskiego kalbos instituto leidykla, 2008. PAVEL SKORUPA 248 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII LVŽ II – Słownik nazw miejscowych Litwy 2 (C–F), autorzy L. Bilkis, G. Blažienė, M. Norkaitienė, M. Razmukaitė, A. Ragauskaitė, D. Sviderskienė, redaktor odpowiedzialny L. Bilkis, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2014. LVŽ III – Lietuvos vietovardžių žodynas 3 (G–H), aut. V. Adamonytė, L. Bilkis, G. Blažienė, D. Kačinaitė-Vrubliauskienė, M. Norkaitienė, M. Razmukaitė, A. Ragauskaitė, D. Sviderskienė, redaktor odpowiedzialny L. Bilkis, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2018. LVŽ IV – Słownik nazw miejscowych Litwy 4 (I–J), autorzy L. Bilkis, G. Blažienė, A. Ragauskaitė, D. Sviderskienė, redaktor odpowiedzialny L. Bilkis, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2021. MW – Merriam-Webster žodynas. Dostępne pod adresem: https://www.merriam-webster.com/. PDBe – System informacyjny zasobów języka litewskiego Instytutu Języka Litewskiego „E. kalba“: Pavardžių duomenų bazė [Lietuvių kalbos instituto Lietuvių kalbos išteklių informacinė sistema: Pavardžių duomenų bazė]. Dostępne pod adresem: http://ekalba.lt/pavardziu-duomenu-baze. Skarnik.by – Mazok Aleg, Lit Serž, sud., 2015: Мазок Алег, Літ Серж, kamp. Słownik białorusko-rosyjski [Belorussko-russkij slovar’], wersja elektroniczna. Dostępne pod adresem: https://www.skarnik.by/. SRYAe – Jewgienjewa Anastazja P., red., 1999: Евгеньева, Анастасия П. Słownik języka rosyjskiego [Slovar’ russkogo jazyka], wersja elektroniczna, ФЭБ «Русская литература и фольклор» [FЀB “Russkaja literatura i fol’klor”], 2002. Dostępne pod adresem: http://feb-web.ru/ feb/mas/mas-abc/default.asp. WSJPe – Wielki słownik języka polskiego PAN: geneza, koncepcja, zasady opracowania, praca zbiorowa, komitet redakcyjny P. Żmigrodzki, praca zbiorowa, komitet redakcyjny P. Żmigrodzki, M. Bańko, B. Batko-Tokarz, J. Bobrowski, A. Czelakowska, M. Grochowski, R. Przybylska, J. Waniakowa, K. Węgrzynek, e-version, Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN/LIBRON, 2018. Dostępne pod adresem: https://wsjp.pl/. REFERENCES Ainiala Terhi, Östman Jan-Ola, eds., 2017: Socio-Onomastics. The Pragmatics of Names, Pragmatics & Beyond New Series, vol. 275, Amsterdam: John Benjamins Publishing Company. Ainiala Terhi, Saarelma Minna, Sjöblom Paula 2016: Names in Focus. An Introduction to Finnish Onomastics, Helsinki: Finnish Literature Society. Alasli Malak 2019: Toponyms’ contribution to identity: The case study of Rabat (Morocco). – 29 th International Cartographic Conference (ICC 2019), 15–20 July 2019, Tokyo, Japan; Proceedings of the International Cartographic Association 2, 1–7. Straipsniai / Articles 249 Motivation and Semantics of Šalčininkai District Potamonyms: A Cognitive Approach Ambrazas Saulius 1993: Daiktavardžių darybos raida, Vilnius: Mokslo enciklopedijų leidykla. Ambrazas Saulius 2000: Daiktavardžių darybos raida 2: lietuvių kalbos vardažodiniai vediniai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Balsys Rimantas 2016: Jautis baltų pasaulėjautoje: nuo aukos aukščiausiems dievams iki javų dvasios. – Gimtasai kraštas 1(10), 5–12. Bąk Piotr 1984: Gramatyka języka polskiego, Warszawa: Wiedza Powszechna. Berezovič Elena L. 1991: Березович, Елена Л. Сeмантические микросистемы топонимов как факт номинации [Semantičeskie mikrosistemy toponimov kak fakt nominacii]. – Вопросы ономастики [Voprosy onomastiki] 19, 75–90. Biryla Mikalaj V. 1966: Бірыла, Мікалай В. Беларуская антрапанiмiя. Уласныя імёны, імёны-мянушкі, імёны па бацьку, прозвішчы [Belaruskaja antrapanimija. Ulasnyja imiony, imiony-mjanuški, imiony pa bac’ku, prozviščy], Мінск: Навука i Технiка [Minsk: Navuka i Technika]. Biryla Mikalaj V., Shuba Pavel P. 1985: Бірыла, Мікалай В., Шуба, Павел П. Беларуская граматыка [Belaruskaja gramatyka] 1, Мінск: Навука i Технiка [Minsk: Navuka i Technika]. Būga Kazimieras 1958: Rinktiniai raštai 1, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Būga Kazimieras 1959: Rinktiniai raštai 2, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Būga Kazimieras 1961: Rinktiniai raštai 3, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Dobrić Nikola 2010: Theory of Names and Cognitive Linguistics – the Case of the Metaphor. – Filozofia i društvo 21, 135–147. Dundulienė Pranė 2008: Medžiai senovės lietuvių tikėjimuose, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Endzelīns Jānis 1956: Latvijas PSR vietvārdi, Rīga: Latvijas PSR zinātņu akadēmija. Endzelīns Jānis 1974: Darbu izlase, sēj. 2, Rīga: Zinātne. Hobbes Thomas 2002 [1655]: Of Names, ed. with a prefatory note by S. Brendler, Hamburg: Baar-Verlag. Jovaiša Eugenijus 2012: Aisčiai. I knyga. Kilmė, Vilnius: Edukologija. PAVEL SKORUPA 250 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Jowajša Eugenijus 2014: Aisčiai. Tom II. Rozwój, Wilno: Wydawnictwo universiteto leidykla. Jovaiša Eugenijus 2016: Aisčiai. III knyga. Lietuvių ir Lietuvos pradžia, Vilnius: Lietuvos edukologijos universiteto leidykla. Jovaiša Eugenijus 2020: The Aestii. The Western Balts, Kaunas: Vytauto Didžiojo Litewskiego Uniwersytetu Edukologicznego. Jovaiša Eugenijus 2020a: Kapai ir žmonės, Vilnius: Unseen Pictures. Jurkštas Jonas 1985: Nazwy miejscowe Wilna, Wilno: Mokslas. Karpenko Elena, Golubenko Lidiya 2015: Problemy onomastyki kognitywnej. – Записки з ономастики [Zapiski z onomastiki] 18, 285–293. Kövecses Zoltan 2002: Metafora: praktyczne wprowadzenie, Nowy Jork: Oxford University Press. Krajewski Józef 2013: Wilno i okolice: przewodnik, Piastów: Oficyna Wydawnicza „Rewasz”. Kripke Soul 1972: Nazywanie i konieczność, Cambridge: MA Harvard University Press. Lakoff George, Johnson Mark 1980: Metafory, którymi żyjemy, Chicago: The University of Chicago Press. Leino Antii 2004: Szczupaki i okonie pasują do siebie. analityczne ujęcie fińskich nazw jezior. – Referaty z XXX Fińskiej Konferencji Językoznawczej, Studies in Languages 39, Joensuu: University of Joensuu, 79–84. Leino Antii 2005: W poszukiwaniu wzorców nazewniczych: przegląd fińskich nazw jezior. – Nazywanie świata. Od rzeczowników pospolitych do nazw własnych. Materiały z Międzynarodowego Sympozjum, Zadar, 1–4 września 2004, QUADRION 1, Rzym: Società Editrice Romana, 355–367. Leino Antii 2007: Gramatyka konstrukcji w onomastyce: przypadek fińskich hydronimów. – Materiały z 22. Międzynarodowego Kongresu Badań Onomastycznych 1, Leino Antii 2011: 297–309. Nazwy miejsc jako konstrukcje. – Onoma 41, 215–235. Podol’skaja Nataliya V. 1978: Podol’skaja, Natalija W. Słownik rosyjskiej terminologii onomastycznej [Slovar’ russkoj onomastičeskoj terminologii], Moskwa: Наука [Moskwa: Nauka]. Reszegi Katalin 2012: Podejścia kognitywne do węgierskiej toponimii. – Onoma 47, 367–379.