Draugas ir priešas kaip pasaulio kategorizacijos atskaitos taškai lietuvių kalbos pasaulėvaizdyje

206 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII SILVIJA PAPAURĖLYTĖ-KLOVIENĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0003-2538-9502 Kierunki badań naukowych: etnolingwistyka, lingwistyka kognitywna, lingwistyka kulturologiczna, językoznawstwo porównawcze. DOI: doi.org/10.35321/all88-10 PRZYJACIEL I WRÓG JAKO PUNKTY ODNIESIENIA KATEGORYZACJI ŚWIATA W JĘZYKOWYM OBRAZIE ŚWIATA Friend and Enemy as Reference Points for World Categorization in the Worldview of the Lithuanian Language ADNOTACJA W artykule porównano kategorie przyjaźni i wrogości związane z językowym obrazem świata języka litewskiego. Na podstawie analizy połączeń przysłówków draugiškai i priešiškai z czasownikami o różnej semantyce dąży się do ujawnienia, do rozumienia jakich sytuacji w językowym obrazie świata Litwinów wykorzystywana jest analogia z przyjaciółmi i wrogami. Uwaga koncentruje się na tym, jak w językowym obrazie świata utrwalona jest możliwość przekazywania przyjaznej lub wrogiej relacji oraz za pomocą których zmysłów, zgodnie z logiką psychologii naiwnej, relacja ta jest postrzegana. Tezy artykułu opierają się na analizie przykładów z Korpusu współczesnego języka litewskiego, opracowanego w Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego w Kownie. Badanie to nie tylko dostarcza informacji o treści kategorii przyjaźni i wrogości, lecz także uzupełnia dotychczasową wiedzę o specyfice postrzegania PRZYJACIELA i WROGA w językowym obrazie świata Litwinów. SŁOWA KLUCZOWE: przyjaciel, językowy obraz świata, kategoryzacja świata, koncept, psychologia naiwna, wróg. Artykuły / Articles 207 Draugas ir priešas kaip pasaulio kategorizacijos atskaitos taškai lietuvių kalbos pasaulėvaizdyje ADNOTACJA Artykuł porównuje kategorie draugiškai (przyjaźnie) i priešiškai (wrogo) związane z obrazem świata języka litewskiego. Wykorzystanie analizy przyjaciół i wrogów w językowym obrazie combinations of the adverbs draugiškai and priešiškai and the verbs of various semantics, the aim is to reveal the situations the understanding of which requires the analogy with świata języka litewskiego. Uwaga skupia się na tym, w jaki sposób językowy obraz świata ujmuje możliwość przekazywania przyjaznego nastawienia lub logikę naiwnej psychologii. hostile relationship and through which senses such a relationship is perceived based on Stwierdzenia zawarte w artykule opierają się na analizie przykładów z Korpusu Współczesnego Języka Litewskiego, opracowanego w Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego w Kownie. Niniejsze badanie nie tylko dostarcza informacji o treści kategorii przyjazności i wrogości, lecz także poszerza dotychczasową wiedzę o specyfice postrzegania PRZYJACIELA i WROGA w językowym obrazie świata języka litewskiego. SŁOWA KLUCZOWE: koncept, wróg, przyjaciel, językowy obraz świata, naiwna psychologia, kategoryzacja świata. UWAGI WSTĘPNE Badania nad kategoryzacją świata w językowym obrazie świata języka litewskiego są już znacznie zaawansowane. Nabrały one tempa na początku XXI wieku, kiedy ukazało się wiele prac bliskich ideom lingwistyki kognitywnej, w których analizowano koncepty związane z językowym obrazem świata języka litewskiego (Aleksaitė 2018; Bogdzevič 2020; Gaidienė, Liutkevičienė 2019; Rutkovska, Smetonienė, Smetona 2017; 2019; Smetonienė, Smetona, Rutkovska 2021), porównywano cechy postrzegania świata właściwe obrazom świata dwóch lub kilku języków (Cibulskienė 2020; Jurgaitis 2015). Badania tego rodzaju są interesujące ze względu na możliwość opisania specyfiki obrazu świata utrwalonego w języku; ukazują one system wartości narodu posługującego się tym językiem oraz domniemane modele zachowania. Język pomaga kategoryzować rzeczywistość, tzn. lepiej ją rozumieć, odróżniać od siebie zjawiska, przedmioty i cechy. Aby kategoryzacja była jeszcze prostsza, wykorzystuje się analogię do lepiej znanych i zrozumiałych fragmentów rzeczywistości, które same nie wymagają już dodatkowego wyjaśnienia. Cel, zadania, metody. Celem badania przedstawionego w niniejszym artykule jest opisanie i wzajemne porównanie części kategorii przyjazności i wrogości związanych z językowym obrazem świata języka litewskiego – innymi słowy, przeanalizowanie, jakie zachowania, stany i cechy w językowym obrazie świata języka litewskiego określa się jako charakterystyczne dla przyjaciela i wroga, na których ze zmysłów, SILVIJA PAPAURĖLYTĖ-KLOVIENĖ 208 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII logika psychologii, postrzegana przyjazna i wroga relacja. Cel: siekti kelti tokie uždaviniai: 1. Przeanalizować sytuacje opisane w przykładach użycia przysłówków draugiškai i priešiškai, zebranych z Korpusu Współczesnego Języka Litewskiego, oraz sklasyfikować przykłady według tego, który zmysł, zgodnie z logiką językowego obrazu świata, jest wykorzystywany do rozpoznania przekazywanej relacji. 2. Porównać, z jakimi działaniami i stanami wiązane są oraz za pomocą których zmysłów postrzegane są wzajemne relacje opisywane przysłówkami draugiškai i priešiškai. Rengiant straipsnį, remtasi žodžių draugiškai ir priešiškai junginių analize – sukaupta daugiau kaip 1000 pavyzdžių iš Dabartinės lietuvių kalbos tekstyno: 829 na podstawie naiwnej semantyki słów draugiškai i 360 priešiškai. Uwzględniając cel badania i charakter analizowanego materiału, zastosowano metody opisową, interpretacyjną, analizy konceptualnej i porównawczą. Stan badań nad zagadnieniem. Dążąc do ujawnienia charakterystycznych dla elgesio suvokimu pasinaudojama kategorizuojant pasaulį – panašių tyrimų tęsinys. Jau aprašyta, kiek nacionalinio charakterio specifiką atskleidžia visų žodžio lietuviškas, -a formų junginių analizė (Papaurėlytė-Klovienė 2009), lyginprzyjaciół i wrogów typowych charakterystyk zachowania kobiet, dzieci i mężczyzn utrwalonych w języku (Papaurėlytė-Klovienė 2008), omówiono, do opisywania jakich sytuacji wykorzystywane są słowa dieviškai (Papaurėlytė-Klovienė 2015) i velniškai (PapaurėlytėKlovienė 2015a). Słowa przyjaciel i wróg zwróciły uwagę litewskich językoznawców. Jonas Klimavičius omówił użycie słów draugas, draugiškas, draugingas i dążył do odpowiedzi na pytanie, czy słowo draugingas jest poprawne (Klimavičius 2008: 133–140). Elena Akimova i Ina Boikienė, pisząc o problemach badania litewskiej męskiej i żeńskiej świadomości językowej, oparły się na przykładach eksperymentu skojarzeniowego, w którym, obok innych bodźców, wykorzystano również słowo draugas (Akimova, Boikienė 2001). W artykule Viktorii Makarovej przedstawiono wyniki analizy porównawczej konceptu PRIEŠAS w kulturze litewskiej i konceptu ВРАГ w kulturze rosyjskiej. Przeprowadzając analizę, autorka oparła się na 100 przykładach z dyskursu publicystycznego. Językoznawczyni dążyła do ujawnienia, kto jest nazywany priešui ir kokius veiksmus jis atlieka (Makarova 2014). Iš dalies su priešo vaizdinio aprašymu yra susijęs ir kitas tos pačios moksliwrogiem i jakie cechy są charakterystyczne dla artykułu językoznawczyni, w którym analizowała ona, jak w litewskich mediach przedstawiane jest przeciwstawienie polskości i litewskości. Zdaniem autorki na Litwie toczy się wojna informacyjna przeciwko polskiej mniejszości narodowej, której Artykuły / Articles 209 Draugas ir priešas kaip pasaulio kategorizacijos atskaitos taškai lietuvių kalbos pasaulėvaizdyje rezultatem jest stworzone w świadomości społecznej powiązanie między polskością a rzeczami negatywnymi oraz postrzeganie Polaków jako wrogów (Makarova 2013; o obrazie wrogo nastawionych Polaków zob. także Šeina 2018). Naujausias draugo ir priešo suvokimo lietuvių kalbos pasaulėvaizdyje ypatumus atskleidžiantis darbas yra Loretos Vaičiulytės-Semėnienės, Veslavos Monografia Aureliji Čižik-Prokaševy, Aureliji Gritėnienė, Danutė Liutkevičienė i Anželiki Gaidienė Lietuvio kaimynai: draugai ar priešai? Analiza językowa wyobrażeń (2023). W monografii podsumowuje się, że ludzi określanych mianem przyjaciół może patija arba kūniškas intymumas. Pabrėžiama, kad tokie santykio tipai gali prałączyć symbioza, a także możliwość wzajemnej zamiany: istnieje prawdopodobieństwo, że przyjaźń zastąpi miłość cielesna; możliwe jest również, że po wygaśnięciu miłości cielesnej znów zostaje się przyjaciółmi albo pozostaje się nimi – bardzo dobrymi znajomymi (Vaičiulytė-Semėnienė, Čižik-Prokaševa, Gritėnienė, Liutkevičienė, Gaidienė 2023: 125; zob. także Vaičiulytė-Semėnienė 2020). W tej samej monografii stwierdza się, że wyobrażenie wroga, na podstawie różnego typu tekstów napisanych w języku litewskim, może być wielorakie. Tak nazywa się armię, która zaatakowała inne państwo, wrogo nastawione państwo lub jego naród, wrogo nastawionego człowieka, wyrządzające szkodę zjawisko abstrakcyjne lub konkretną rzecz martwą. Najczęściej tym słowem określa się ludzi o przeciwnych przekonaniach. Wyciąga się wniosek, że status wroga i przyjaciela ma tendencję do zmienności, tj. były wróg może stać się przyjacielem, a przyjaciel wrogiem (Vaičiulytė-Semėnienė, Čižik-Prokaševa, Gritėnienė, Liutkevičienė, Gaidienė 2023: 161–162; zob. także Gaidienė 2020). Oczekuje się, że wnioski z badań przedstawionych w niniejszym artykule uzupełnią to, co na podstawie materiału językowego wiadomo już o postrzeganiu przyjaciół i wrogów w językowym obrazie świata języka litewskiego. Teoretyczne podstawy badań. W celu opisania kategorii przyjaźni i wrogości przyjmuje się podejście do istoty kategorii bliższe językoznawstwu kognitywnemu, zachowując kompromis między językoznawstwem strukturalnym a kognitywnym. Kategoryzacja jest bezpośrednio związana z konceptualizacją świata: ze środowiska człowiek otrzymuje informacje, które musi zrozumieć, przetworzyć, uporządkować i zachować w taki sposób, aby w każdej chwili można było szybko je odnaleźć i wykorzystać. Na podstawie otrzymywanych i gromadzonych informacji w świadomości powstają koncepty. W niniejszym artykule przyjmuje się, że koncept jest jednostką myślenia, informacją o przedmiocie lub zjawisku, istniejącą w świadomości człowieka, grupy ludzi lub narodu. Treść konceptu można przekazywać na różne sposoby – poprzez dzieła sztuki, muzykę, aktorstwo etc., jednak za najbardziej informatywny sposób uważa się język (więcej o koncepcie zob. Papaurėlytė-Klovienė 2007: 15–20). Należy przyznać, że również treść konceptu wyrażona za pomocą środków językowych niekoniecznie będzie przez wszystkich użytkowników języka rozumiana absolutnie jednakowo. Niemniej jednak można przewidywać, że przy rozumieniu znaczeń słów wspólnego będzie więcej niż, SILVIJA PAPAURĖLYTĖ-KLOVIENĖ 210 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII na przykład przy próbie rozstrzygnięcia, jaka informacja jest przekazywana za pomocą form lub kolorów dzieła sztuki1. Kategoryzację i konceptualizację łączy charakter klasyfikacyjny, lecz ich cele i rezultaty są różne. Rezultat konceptualizacji – minimalne jednostki doświadczenia, koncepty. Kategoryzacja łączy podobne koncepty w większe klasy – kategorie. Należy wspomnieć, że chociaż opis kategorii dostarcza informacji o koncepcie, który łączy członków omawianej kategorii, niemniej jednak nie można stawiać znaku równości między opisem fragmentu kategoryzacji świata a opisem odpowiadającego mu konceptu. Svari priežastis kategorijos aprašymo neprilyginti koncepto aprašymui yra apibrėžtas aprašymo laukas. Kaip tiriamąją medžiagą imant žodžių draugiškai a z połączeń z czasownikami wrogie uzyskuje się informacje jedynie o działaniach przypisywanych przez użytkowników języka PRZYJACIELOWI i WROGOWI oraz o doświadczanych stanach, dlatego możliwe, że inne, bardziej statyczne ich charakterystyki pozostają nieopisane. Oczywiście nie ma również potrzeby całkowitego oddzielania opisu kategorii od opisu konceptu, część informacji związanych z kategorią i konceptem się pokrywa, dlatego, dążąc do opisania właściwości kategoryzacji świata i koncentrując uwagę na jednym z punktów odniesienia, uzyskuje się również informacje o konkretnym koncepcie (lub konceptach). Opis kategoryzacji świata zawsze dostarcza informacji o specyfice językowego obrazu świata. Ponieważ w opisywanym badaniu uwagę skupiono na związanych ze sferą relacji międzyludzkich, emocji i uczuć kategoriach przyjaźni i wrogości, można doprecyzować, że w artykule opisano fragment naiwnej psychologii właściwy dla językowego obrazu świata języka litewskiego. Naiwną psychologią nazywa się za pomocą środków językowych eksplikowane, utrwalone w językowym obrazie świata rozumienie natury zjawisk świata wewnętrznego człowieka, ich związków przyczynowych i sposobów wyrażania. Językowy obraz świata jest całościowym obrazem odzwierciedlonego w języku sposobu życia narodu, środowiska, systemu wartości, pojmowania świata i modeli zachowania, tzn. obejmuje absolutnie wszystko – zarówno to, co konkretne, jak i to, co niekonkretne. Naiwna psychologia zachowała rozumienie zjawisk świata wewnętrznego, które było jedynym rozumieniem, dopóki nie zastąpiła go empirycznie uzasadniona wiedza o świecie (więcej o językowym obrazie świata zob. Papaurėlytė-Klovienė 2007: 23–26). Wymienione w artykule terminy logika językowego obrazu świata i logika naiwnej psychologii pozostają w takim samym stosunku całości i części. Posługiwanie się terminem 1 Zdefiniowanie konceptu jako absolutnie całej informacji nie jest celowe, ponieważ wraz ze zmianą doświadczenia zmienia się również zakres konceptu. Ponadto zakres konceptów związanych z różnymi ludźmi i grupami ludzi może się różnić, por. rozumienie wolności w świadomości uczestnika powojennych walk i nastolatka z trzeciej dekady XXI wieku. Straipsniai / Articles 211 Draugas ir priešas kaip pasaulio kategorizacijos atskaitos taškai lietuvių kalbos pasaulėvaizdyje logika językowego obrazu świata – chodzi o ten obraz świata i te związki między rzeczami, zjawiskami i procesami, które są utrwalone w języku, choć są sprzeczne z naukowym obrazem świata. Na przykład wyrażenie słońce zachodzi nie odpowiada rzeczywistości, ale jest używane i przekazywane z pokolenia na pokolenie. Logika psychologii naiwnej – utrwalone w języku związki między zjawiskami życia psychicznego. Na przykład logikę psychologii naiwnej ilustruje wyrażenie depresja jesienna. EKSPRESJA PRZYJAZNEJ I WROGIEJ RELACJI W JĘZYKU LITEWSKIM PASAULĖVAIZDYJE Lietuvių kalbos žodyne žodis draugiškai minimas apibūdinant dvi iš penkių būdvardžio draugiškas reikšmių: 1. būdingas draugui, bičiuliškas: draugiškas zachowanie się. przyjaźnie przysł. : Zwykle człowiek przyjazny zachowuje się również przyjaźnie. 3. wspólne: [Stworzenie] jest dziełem przyjaznym trzech osób boskich. przyjaźnie: Przyjaźnie tka (LKŽe). Przysłówek wrogo w tym samym słowniku podawany jest obok przymiotnika wrogi w pierwszym znaczeniu ‘nieprzyjazny, nieżyczliwy’: Ich stosunki są wrogie. wrogo. Girniui wydawało się, że Gedutis patrzy na niego z góry, wrogo, z ledwo skrywanym niezadowoleniem (LKŽe). W „Bendrinės lietuvių kalbos žodyne” wskazuje się, że przysłówek draugiškai ma dwa znaczenia. Pierwsze znaczenie wiąże się z pierwszym znaczeniem przymiotnika draugiškas (‘charakterystyczny dla przyjaciół; syn. bičiuliškas’), drugie – z trzecim znaczeniem wspomnianego przymiotnika (‘pokojowy, sąsiedzki’). Słowo priešiškas zostało włączone do kartoteki słownika, a informacje na jego temat są gromadzone (BLKŽe). W słowniku antonimów związane słowotwórczo z omawianymi przysłówkami przymiotniki draugiškas i priešiškas są wskazywane jako antonimy (Ermanytė 2003: 90), a zatem również besiskiriančių semų. Klasifikuojant iš Dabartinės lietuvių kalbos tekstyno surinktus prieveiksmių draugiškai i priešiškai są antonimami, dlatego mają zarówno wspólne, jak i draugiškai i priešiškai przykłady użycia; w pierwszej kolejności oparto się na tym, że, ujmując rzecz uogólniająco, takie sytuacje łączą dwóch uczestników: minėta informacija skiriama (adresatą). Kadangi situacija be adresato prarastų prasmę, visi su prieveiksmiais draugiškai ir priešiškai vartojami veiksmažodžiai tego, który dąży do przekazania swojego stosunku (w artykule będzie on nazywany adresantem), oraz tego, któremu klasyfikowane są według tego, za pomocą którego z pięciu właściwych człowiekowi zmysłów – wzroku, słuchu, dotyku, smaku czy węchu – działania lub stany nazwane tymi czasownikami i SILVIJA PAPAURĖLYTĖ-KLOVIENĖ 212 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII uzyskiwana z nich informacja są postrzegane (szerzej o zmysłach zob. Myers 2000: 147–184). Opisując całokształt sposobów demonstrowania przyjaznego lub wrogiego stosunku związanych z każdym ze zmysłów, dąży się do usystematyzowania czasowników2 – w miarę możliwości wyodrębnienia i omówienia grup semantycznych3. 1. Wzrok Wzrok może postrzegać nie tylko obiekty znajdujące się całkiem blisko, lecz także obiekty oddalone. W trakcie badania okazało się, że zgodnie z logiką językowego obrazu świata Litwinów wzrok jest tym zmysłem, który pomaga pojmować sposoby wyrażania przyjaźni i wrogości, wiązane z czasownikami o bardzo różnej semantyce. Ponieważ podczas komunikowania się ludzi twarz jest zwykle najlepiej widoczna, do wyrażania przyjaźni i wrogości, jak pokazują materiały dotyczące językowego obrazu świata Litwinów, wykorzystywane są oczy i spojrzenie. Takie sytuacje są opisywane czasownikami z semantycznej grupy widzenia. Czasowniki te można rozumieć dwojako: zarówno jako bezpośrednio nazywające postrzeganie oczami, jak i jako rezultat relacji odśrodkowych; wykorzystuje się je do opisania sytuacji, gdy wyrażany jest stosunek do omawianego obiektu, opinia. Granica między pierwszym a drugim znaczeniem bywa bardzo subtelna, opisaną sytuację można rozumieć dwojako, por.: : Na turystów patrzy się bardzo przyjaźnie, mimo wszystko są oni źródłem dochodów; Na państwo można by patrzeć ze szczerą przyjaźnią. Uzasadnione byłoby przyporządkowanie przykładów aktualizacji odśrodkowych relacji czasowników semantycznej grupy widzenia również do tych, które są postrzegane za pomocą mieszanych zmysłów. Część przykładów bardzo jasno opisuje sytuację, ponieważ już sama semantyka czasowników widzenia implikuje odpowiednią ocenę. Jak to zwykle bywa w języku, ocena jest najczęściej negatywna, a odpowiedni przysłówek jeszcze bardziej ją wzmacnia. W tym kontekście częściej używa się słowa wrogo, to samo znaczenie ma również przyjaźnie użyte z negacją, por.: [...] spogląda na nas spode łba, zerknął nelabai draugiškai; [...] pro šalį praėjo dvi mergužėlės lakuotais kuodais, priešiškai na mnie; Kolejarz wrogo się gapił. W niektórych przypadkach semantyka czasownika częściowo przeczy znaczeniu znajdującego się obok wyrażenia čiam prieveiksmiui, taip galimai kuriamas netikėtumo efektas, pvz., Šis pašnaiprzyjaźnie. 2 Przy wyborze przykładów do badania nie kierowano się ilością, nie dążono do wymienienia absolutnie wszystkich słów tworzących połączenia z wyrazami przyjaźnie i wrogo – celem było odzwierciedlenie różnorodności tych słów oraz ich związku z rozmaitymi sytuacjami rzeczywistości pozajęzykowej. 3 Dążąc do uniknięcia semantycznych grup o zbyt szerokim lub zbyt wąskim zakresie, nie starano się powiązać w grupy semantyczne absolutnie wszystkich czasowników, o których mowa. Artykuły / Articles 213 Draugas ir priešas kaip pasaulio kategorizacijos atskaitos taškai lietuvių kalbos pasaulėvaizdyje Gdy czasownik należący do semantycznej grupy widzenia sam w sobie nie jest związany z żadną oceną (nużvelgti, pažvelgti, nežiūrėti, stebėti, sužiurti, žiūrėti), jego znaczenie konkretyzuje właśnie przysłówek, por.: [...] przyjaźnie spoglądamy na to, z czym się zżyliśmy; Tomas przyjaźnie patrzył na mnie jednym niebieskim viena ruda akimi; [...] žmonės Kaune į dviratininkus žiūri priešiškai; Jis iš lėto priešiškai nužvelgė po kambarį išsibarsčiusius negausius lankytojus; [...] mačiau, kaip priešiškai sužiuro į mane subėgęs personalas; Gana priešiškai savo pačių iš šono okiem i oceniał obserwowane wydarzenia. Zgodnie z logiką litewskiego językowego obrazu świata, wśród sposobów przejawiania się przyjaznej relacji postrzeganych wzrokiem znajdują się mimika i gesty. Jednym z najczęściej używanych z przysłówkiem draugiškai i ukazujących relację między nadawcą a odbiorcą czasowników jest uśmiechać się. Sam uśmiech już z samej swojej natury pokazuje, że albo uczestników sytuacji łączy przyjazna relacja, albo do nawiązania takiej relacji się dąży. Przyjazny uśmiech może uzupełniać informację przekazywaną za pomocą mowy, np.: – Nic, nic – uśmiechnął się przyjaźnie zza okularów; Mówił prosto, szczerze, uśmiechając się przyjaźnie; Spróbowałem przyjaźnie uśmiechnąć się do karła. W przykładach odnotowano, że chcąc pokazać przyjazne nastawienie, pouczające jest po prostu uśmiechać się, budować relację samą mimiką, np. : Uśmiechały się do mnie przyjaźnie z daleka; [...] nie spuszczał oczu, patrzył na niego również szczerze, przyjaźnie się uśmiechając; Dziewczynki przyjaźnie się do mnie uśmiechały i wciskały mi swoje albumiki. Inne czasowniki opisujące podobną mimikę, zgodnie z logiką językowego obrazu świata, również mogą być wiązane z aprašyme fiksuojama ir daugiau niuansų, pvz.: Pagaliau jis sureagavo draugiškai vyptelėdamas; [...] nurijęs jį kartu su seilėmis, prisiverčiau draugiškai išsiviepwyrażaniem przyjaznego nastawienia, lecz sytuacji ti. W tym przypadku czasownik bardziej akcentuje nie przyjazną relację, lecz po prostu grymas wywołany napięciem, wyrażający niezadowolenie, rozdrażnienie lub złość. W drugim przykładzie takie wrażenie jeszcze bardziej wzmacnia czasownik prisiversti. Zatem również relacja nazywana przyjaźnie za pomocą przysłówka Be šypsenos, draugiško santykio raiškos būdai yra mirktelėjimas, galvos linktelėjimas ar kilstelėjimas (kilstelėti galvą, linktelėti, mirksėti, mirktelėti, momoże odbiegać od tej, która prototypowo postrzegana jest jako właściwa przyjacielowi. pomachać, machnąć ręką), por.: [...] przyjaźnie uniosła głowę na susirinkusiems. Rega suvokiami rankų judesiai erdvėje: Levinas ir Dyteris draugiškai iš tolo powitanie; [...] kroczy przez miasto, z rękami założonymi z tyłu, przyjaźnie skinął głową, gdy próbowałem ich przywołać; Hermes przyjaźnie mu macha i wyciąga rękę. Część sytuacji wyrażania przyjaznej lub wrogiej relacji, postrzeganych wzrokowo, ma charakter statyczny i niekoniecznie jest ściśle określona pod względem czasowym. Takie sytuacje SILVIJA PAPAURĖLYTĖ-KLOVIENĖ 214 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII zazwyczaj nie mają wyraźnego rezultatu, ważny jest zarówno sam przebieg, jak i relacja wyrażana w jego trakcie. W opisach wyraźni są zarówno adresant, jak i adresat, np.: [...] jednostka ze swej strony powinna przyjąć audytorów przyjaźnie; [...] trzech mężczyzn, których Abraham przyjaźnie przyjął i ugościł pod drzewem; Przyjmują mnie bardzo przyjaźnie, porzucają swoje gospodarskie prace. Takie same sytuacje mogą być również opisywane odwrotnie – przyjmując, witając, okazując wrogość, np.: [...] niektórzy skazani wrogo przyjęli wniosek lekarki i obrzucili wyzwiskami zdecydowaną panią doktor; [...] demokratyczni w takim stopniu, w jakim jest to możliwe wrogo przyjętej zachodniej koalicji; [...] w izbie przyjęć powitano nas dość wrogo. Sytuacja, gdy kogoś przyjmuje się lub wita wrogo, może zostać doprecyzowana innymi określeniami, które pokazują, jak bardzo w konkretnym przypadku znaczenie przypisywane słowu wrogo jest bliskie centrum omawianej kategorii wrogości, por. [...] przyjęto ich chłodno i wrogo; [...] mieszkańcy niezwykle wrogo przyjęli przedstawicieli zachodnich mediów; Portugalczycy szczególnie wrogo przyjmowali nowo przybyłych. Czasownik sutikti wyróżnia się silnymi więziami odśrodkowymi, dlatego może być używany także do uogólnionego określania nastawienia, por.: [...] decyzje podejmowane przez językoznawców są nierzadko przyjmowane wrogo; Świat, do którego przyszliśmy, przyjął nas wrogo; Krytyka i publiczność przyjęły takie obrazy bardzo wrogo, nie szczędziły obelg i drwin; [...] porozumienie w Polsce przyjęto chłodno, a nawet wrogo. Czasownik dirbti wiąże się z działaniem, które ma przynajmniej teoretycznie możliwy rezultat, przysłówek draugiškai w takim kontekście może być wzmacniany słowem kartu. Można zatem stwierdzić, że aktualizują się dwa możliwe znaczenia draugiškai: ‘tak, jak robią przyjaciele’, ‘razem, wspólnie’, np.: [...] to sposób komunikowania się, aby rozpocząć dzień pracy i wspólnie, przyjaźnie pracować; [...] dalej pracowaliśmy przyjaźnie i udało się przekonać Sejm. Rezultaty postrzegalne wzrokowo przynosi gotowanie, jedzenie, spożywanie napojów. Gdy czasowniki nazywające takie sytuacje są używane z przysłówkiem draugiškai, aktualizowane jest znaczenie przysłówka ‘razem, wspólnie’, por.: [...] užsukti pas jį į kajutę, paplepėti, draugiškai išmaukti stiklą; [...] išsiaiškinę nesusipo ćwiczeniu cała trójka przyjacielsko się napiła; Raselė znalazła ziemniaki i wszyscy przyjacielsko zabrali się do przygotowywania obiadu. W opisach sytuacji, gdy uwaga koncentruje się nie na samym fakcie jedzenia, lecz na charakterze jego przebiegu, aktualizowane jest znaczenie przysłówka draugiškai ‘tak, jak robią to przyjaciele’, np. : Obiad minął dość przyjaźnie; Nanis czarno go do siebie przyciągał, częstując przyjaźnie kawą lub łykiem dobrego wina. Zdolność do działania przyjaźnie i wrogo, a zatem także do pozostawania w relacji przyjaźni lub wrogości, zgodnie z utrwalonym w języku litewskim obrazem świata, jest właściwa nie tylko ludziom, lecz także kotom i psom. Ponieważ zwierzęta nie mówią językiem zwyczajowo używanym przez ludzi, relacja przekazywana przez nie Artykuły / Articles 221 Draugas ir priešas kaip pasaulio kategorizacijos atskaitos taškai lietuvių kalbos pasaulėvaizdyje może być zazwyczaj postrzegana wzrokiem, por.: : Lecz widząc przyjaźnie merdającego ogonem psa [...]; relację7. Absolutna większość przykładów opisuje sytuacje, w których zarówno adresatami, jak i adresantami przejawów przyjaźni oraz wrogości są ludzie. Niemniej jednak litewski językowy obraz świata charakteryzuje się tym, że zdolność do wyrażania relacji emocjonalnej przypisuje także zwierzętom znajdującym się najbliżej człowieka – istnieją przykłady, w których jako zdolne do wyrażania przyjaźni opisywane są pies, indyk, kot. Wyciągnięto wniosek, że ze słowem draugiškai wiąże się znacznie większa różnorodność działań. Adresant najczęściej przekazuje taką relację za pomocą sposobów postrzeganych wzrokiem i słuchem, przyjaźń wyrażana jest także gestami ukierunkowanymi na dążenie do kontaktu, których odbiór możliwy jest przy wykorzystaniu jeszcze jednego zmysłu – dotyku. Charakter sytuacji, w której strony łączą przyjazne relacje, może być różny: chodzi nie tylko o nawiązanie i podtrzymywanie kontaktu, lecz także o produktywne działania przynoszące konkretny rezultat. Czasowniki wiązane ze słowem draugiškai są bardziej różnorodne ze względu na samą istotę relacji, ponieważ zakłada ona perspektywę dalszej współ(prac)y. W omawianych kontekstach można wyróżnić dwa główne znaczenia użycia słowa draugiškai: draugiškai ‘tak, jak robią przyjaciele’ oraz draugiškai ‘wspólnie, razem’. Pierwsze znaczenie należy uznać za podstawowe, ważniejsze; motywuje ono drugie, ponieważ działanie jest możliwe wspólnie w przypadku wspólnych interesów i przyjaznych relacji. Gdy przysłówek draugiškai jest używany z tymi czasownikami, które nazywają działanie ukierunkowane na rezultat, aktualizuje się znaczenie „wspólnie, razem”. Draugiškai, użyte w połączeniach z czasownikami, których nazywane działania nie mają konkretnego rezultatu ani przynajmniej ukierunkowania na niego, można uznać za znajdujące się bliżej centrum kategorii przyjazności, jeśli porównamy je ze wspomnianym znaczeniem tego słowa „wspólnie, razem”. Słowo draugiškai może być doprecyzowane jednym lub kilkoma słowami, co oznacza, że jego charakterystyki są wyczerpujące, pozostawiają więcej swobody interpretacji, a znaczenie samego słowa jest szersze. Przysłówek priešiškai jest znacznie bardziej ograniczony. W językowym obrazie świata utrwaliło się przekonanie, że komunikowanie się w przypadku takiej relacji jest trudne, tym bardziej nie powiodłaby się wspólna działalność – wróg życzy źle, dlatego wspólne działanie jest niemożliwe; działa się co najwyżej przeciwko sobie, destrukcyjnie, a w najlepszym razie nie ma się w ogóle wspólnych spraw. Przez analogię do kategorii przyjazności, patrząc na kategorię wrogości, można powiedzieć, że ta ostatnia jest bardziej zwarta i ma mniej niuansów znaczeniowych. Czasowniki tworzące połączenia ze słowem priešiškai opisują mniej różnorodne sytuacje. Zazwyczaj ogranicza się do początkowego kontaktu. Zgodnie z logiką psychologii naiwnej wrogi stosunek częściej postrzegany jest wzrokiem, czasami słuchem lub za pomocą mieszanych doznań, jednak nie znaleziono przykładów, w których mówiono by o wyrażaniu go poprzez dotyk – wrogość koreluje z konfrontacją, oddaleniem się. 7 Oczywiście człowiek może być wrogo nastawiony do samego siebie, jednak nie ma konieczności wyrażania tego. SILVIJA PAPAURĖLYTĖ-KLOVIENĖ 222 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Vertinant draugiškumo ir priešiškumo kategorijas kaip visumą, darytina išWynika z tego, że analiza połączeń słów draugiškai i priešiškai z przysłówkami o bardziej konkretnym znaczeniu lub (i) czasownikami nazywającymi działania i stany postrzegane za pomocą różnych doznań ujawnia niuanse przyjaznego i wrogiego stosunku. Można stwierdzić, że część czasowników używanych z przysłówkami draugiškai i priešiškai wykazuje skłonność do relacji odśrodkowych, tj. treść zdania można rozumieć zarówno dosłownie, jak i z uwzględnieniem przeniesienia nazwy na opisanie treści innej grupy semantycznej. Aktualizacja relacji odśrodkowych jest przesłanką konieczności wyrażenia samej najbardziej ogólnej oceny (dobrze vs. źle). Świata kategorizacija atskaitos taškais laikant DRAUGĄ ir PRIEŠĄ, t. y. draugiškumo ir priešiškumo kategorijas, yra pasaulio kategorizacija remiantis vertinimu ir tai yra gerai vs. ir tai yra blogai. LITERATŪRA Aleksaitė Agnė 2018: Meilės konceptas ir jo sinonimai lietuvių kalbos pasaulėvaizdyje. – Bendrinė kalba 91. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/bendrinekalba/ article/view/80. Akimova Elena, Boikienė Ina 2001: Lietuvių vyriškosios ir moteriškosios kalbinės sąmonės tyrinėjimo problemos. – Filologija 4(17), 121–129. BLKŽe – Bendrinės lietuvių kalbos žodynas, vyr. red. D. Liutkevičienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2013–2022. Prieiga internete: https://ekalba.lt/ bendrines-lietuviu-kalbos-zodynas/. Bogdzevič Monika 2020: PYKČIO, BAIMĖS ir GĖDOS jausmai lietuvių kalboje iš kognityvinės ir kultūrinės perspektyvos: daktaro disertacija, Vilnius: Vilniaus universitetas. Cibulskienė Jurga 2020: Cross-linguistic metaphorical representation ot the #MeToo movement: communicating attitudes. – Respectus Philologicus 38(43), 54–66. Dmitrieva Ljubov’ I. 2003: Дмитриева, Любовь И. Словарь языка жестов [Slovar’ jazyka žestov], Москва: Издательство АСТ [Moskva: Izdatel’stvo AST]. Gaidienė Anželika, Liutkevičienė Danutė 2019: Žodžių krūmas, puskrūmis, krūmokšnis, krūmelis samprata (remiantis studentų apklausa). – Bendrinė kalba 92. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/bendrinekalba/article/view/391/469. DOI: 10.35321/bkalba.2019.92.12. Straipsniai / Articles 223 Draugas ir priešas kaip pasaulio kategorizacijos atskaitos taškai lietuvių kalbos pasaulėvaizdyje Gaidienė Anželika 2020: Priešas „Lietuvių kalbos žodyne“. – Bendrinė kalba 93. Prieiga internete: http://journals.lki.lt/bendrinekalba/article/view/2064. DOI: 10.35321/bkalba.2020.93.12. Jurgaitis Nedas 2015: Krizės konceptas lietuvių ir vokiečių kalbose: daktaro disertacija, Šiauliai: Šiaulių universitetas. Klimavičius Jonas 2008: Draugiškas, draugingas, draugus. – Kalbos kultūra 81, 133–140. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas 1–20 (1941–2002), red. kolegija G. Naktinienė, J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, vyr. red. G. Naktinienė, e. variantas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2008 (atnaujinta versija, 2018). Prieiga internete: https://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas/. Makarova Viktorija 2013: Priešo įvaizdžio formavimas Lietuvos žiniasklaidos priemonėse: lenkų klausimas. – Respectus philologicus 24(29), 213–221. Makarova Viktorija 2014: Литовское слово PRIEŠAS и русское слово ВPAГ [Litovskoe slovo PRIEŠAS i russkoe slovo VRAG]. – Res humanitariae 16, 182–191. Myers David G. 2000: Psichologija, Kaunas: Poligrafija ir informatika. Papaurėlytė-Klovienė Silvija 2007: Lingvistinės kultūrologijos bruožai, Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla. Papaurėlytė-Klovienė Silvija 2008: Vaikų, moterų ir vyrų elgesys kaip pasaulio kategorizacijos atskaitos taškas (remiantis lietuvių kalbos pasaulėvaizdžio medžiaga). – Filologija 13, 106–119. Papaurėlytė-Klovienė Silvija 2009: Lietuvių nacionalinis charakteris lietuvių kalbos pasaulėvaizdyje: ar galime vadintis darbščiaisiais pavyduoliais? – Acta humanitarica universitatis Saulensis 8: Vardas kultūroje, 244–252. Papaurėlytė-Klovienė Silvija 2015: Dieviškumo kategorija lietuvių kalbos pasaulėvaizdyje. – Valoda dažādu kultūru kontekstā 25: zinaātnisko rakstu krājums, Daugavpils: Daugavpils Universitātes akademiskais apgāds „Saule“, 231–237. Papaurėlytė-Klovienė Silvija 2015a: Velnias kaip pasaulio kategorizacijos taškas. – Acta humanitarica universitatis Saulensis 22: Šventieji ir nelabieji kultūroje, 193–206. Rutkovska Kristina, Smetonienė Irena, Smetona Marius 2017: Vertybės lietuvio pasaulėvaizdyje, Vilnius: Akademinė leidykla. Rutkovska Kristina, Smetonienė Irena, Smetona Marius 2019: Kalba. Tauta. Valstybė, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. SILVIJA PAPAURĖLYTĖ-KLOVIENĖ 224 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Smetonienė Irena, Smetona Marius, Rutkovska Kristina 2021: Ziemia. Chleb. Matka, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Šeina Viktorija 2018: Wróg, obce ciało, szkodnik: obraz Polaka w międzywojennej literaturze litewskiej. – Naujasis Židinys-Aidai 7, 25–30. Vaičiulytė-Semėnienė Loreta 2020: Koncept PRZYJACIELA w publicystyce. – Wartości w językowym obrazie świata języka polskiego i litewskiego. D. 1. Założenia teoretyczne i interpretacijos, sud. K. Rutkovska, S. Nebrziegowska-Bartminska, Vilnius: Vilniaus universiteto leidyk la, 337–365. Vaičiulytė-Semėnienė Loreta, Čižik-Prokaševa Veslava, Gritėnienė Aurelija, Liutkevičienė Danutė, Gaidienė Anželika 2023: Sąsiedzi Litwina: przyjaciele czy wrogowie? Analiza językowego obrazu: monografia zbiorowa, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Friend and Enemy as Reference Points for World Categorization in the Worldview of the Lithuanian Language STRESZCZENIE Celem badania jest opisanie i porównanie niektórych kategorii przyjazności i wrogości, tj. przeanalizowanie, jakie działania i stany są przedstawiane jako typowe dla przyjaciela i wroga w językowym obrazie świata języka litewskiego. Badanie opierało się na analizie połączeń przysłówków draugiškai (przyjaźnie) i priešiškai (wrogo). Z Korpusu Współczesnego Języka Litewskiego wyekscerpowano ponad 1000 przykładów: 829 użyć słowa draugiškai i 360 użyć słowa priešiškai. Mając na uwadze cel badania i charakter materiału badawczego, zastosowano metody opisową, interpretacyjną, analizę konceptualną oraz metodę porównawczą. Klasyfikacja przykładów przysłówków draugiškai i priešiškai opierała się na założeniu, że takie sytuacje zazwyczaj łączą dwie strony: tę, która dąży do przekazania swojej relacji, i tę, do której wspomniany komunikat jest kierowany. Ponieważ sytuacja bez adresata straciłaby sens, wszystkie czasowniki używane z przysłówkami draugiškai i priešiškai są klasyfikowane z uwzględnieniem tego, poprzez który z pięciu ludzkich zmysłów, a mianowicie wzrok, słuch, dotyk, smak lub węch, odbierana jest informacja. Artykuły / Articles 225 Draugas ir priešas kaip pasaulio kategorizacijos atskaitos taškai lietuvių kalbos pasaulėvaizdyje Stwierdzono, że ze słowem draugiškai wiąże się znacznie szerszy zakres działań. Odbiorca zazwyczaj przekazuje taką relację postrzeganą wzrokiem i słuchem; Przyjazność wyraża się również gestami ukierunkowanymi na nawiązanie kontaktu, których postrzeganie jest możliwe za pomocą innego zmysłu, tj. dotyku. Charakter sytuacji, w której obie strony pozostają w przyjaznych stosunkach, może być różnorodny: nie chodzi jedynie o nawiązanie i of contact, but also productive actions with a tangible result. Verbs used with the word priešiškai describe less diverse situations. It is usually limited podtrzymywanie początkowego kontaktu, ponieważ w takiej relacji komunikacja i współpraca nie są możliwe. Nadesłano 18 kwietnia 2023 r. SILVIJA PAPAURĖLYTĖ-KLOVIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa silvija.klov[email protected]