Prieraišus, prieraišumas valentingumas dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje

Straipsniai / Articles 181 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0003-2196-8937 Kierunki badań naukowych: morfoskładnia, walencja, semantyka, typologia. DOI: doi.org/10.35321/all88-09 PRZYWIĄZANY, PRZYWIĄZANIE WALENCJA WE WSPÓŁCZESNYM JĘZYKU LITEWSKIM (PIŚMIENNYM) Valency of the Adjective prieraišus and the Noun prieraišumas in Contemporary Lithuanian (Written) Language ADNOTACJA Przedmiotem tego artykułu jest przymiotnik prieraišus i jego rzeczownikowy derywat (prieraišumas). Celem jest, na podstawie materiału z Korpusu współczesnego języka litewskiego (DLKT), ustalenie łączliwości tych predykatów w aspekcie walencyjnym. Badanie wykazało, że na sposób wyrażania dopełnienia pośredniego przy prieraišus w zdaniu wpływają semantyka i gramatyka predykatów z minimalnego leksykalnego pola semantycznego. Okazało się, że nie przestrzega się normy i występuje tendencja do oznaczania dopełnienia pośredniego przy prieraišumas celownikiem, zwłaszcza w przypadku słów oznaczających rzecz nieożywioną. SŁOWA KLUCZOWE: walencja, przymiotnik prieraišus, rzeczownik odprzymiotnikowy, leksykalne pole semantyczne. ADNOTACJA Przedmiotem artykułu jest przymiotnik prieraišus i jego derywat rzeczownikowy (prieraišumas). Celem jest ustalenie łączliwości tych predykatów z perspektywy walencji na podstawie materiału z Korpusu Współczesnego Języka Litewskiego. Badanie wykazało, że na sposób wyrażania dopełnienia pośredniego przy prieraišus i prieraišumas wpływają semantyka i gramatyka predykatów z minimalnego leksykalnego pola semantycznego. Okazało się, że norma jest lekceważona i istnieje tendencja do wyrażania LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 182 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII dopełnienie pośrednie przy prieraišumas w celowniku, zwłaszcza gdy używa się go ze słowami oznaczającymi rzecz nieożywioną. SŁOWA KLUCZOWE: walencja, przymiotnik prieraišus, rzeczownik odprzymiotnikowy, leksykalne pole semantyczne. 1. UWAGI WSTĘPNE przywiązanie derywatu rzeczownikowego walencyjność i Šio straipsnio tikslas – remiantis verbocentinio sakinio modelio samprata ir valentingumo teorijos principais, išnagrinėti būdvardžio prieraišus ir jo daikustalić, co na nią wpływa. Aby osiągnąć cel, postawiono następujące zadania: na podstawie przykładów z Korpusu współczesnego języka litewskiego (DLKT) krótko omówić walencyjności słów należących do minimalnego leksykalnego pola semantycznego przymiotnika prieraišus i jego derywatu rzeczownikowego oraz mus semantiniu, sintaksiniu ir leksiniu aspektu (žr. 2–5 dalis); išnagrinėti prieraišus, prieraišumas valentingumą ir pasvarstyti, (ar) kokią įtaką jam daro prepredykatów z leksykalnego pola semantycznego (zob. część 6); uogólnić całość (zob. część 7). Z tego punktu widzenia, o ile wiadomo, walencyjność prieraišus, prieraišumas nie była badana. Zastosowana metoda badawcza to interpretacja, opisowa analiza syntaktyczna, gramatyczna i semantyczna. Przykłady z różnymi formami analizowanych w artykule słów wyszukiwano1 w polu wyszukiwania zaawansowanego DLKT, wpisując rdzeń słowa, np. prieraiš, prisiriš, lipšn itd., i wybierając kryterium „zaczyna się od”. Przykłady nie były klasyfikowane według stylów funkcjonalnych. Konkretna liczba analizowanych przykładów zostanie podana w dalszej części przy omawianiu walencyjności konkretnego predykatu. Po wybraniu przyimków, przyimka rozpatrywać w aspekcie walencyjnym, należy stwierdzić, że walencja to uwarunkowana znaczeniem wyrazu właściwość otwierania określonej liczby wolnych miejsc, które w zdaniu lub połączeniu wyrazowym zajmują wyrazy o określonych znaczeniach i ich formy albo ich odpowiedniki (zob. Sližienė 1994: 16; Vaičiulytė-Semėnienė 2001: 19, 46 oraz przywołaną tam literaturę). Walencja wiąże się z trzema poziomami: abstrakcyjnym poziomem semantyki logicznej oraz dwoma konkretnymi poziomami języka – składni i semantyki leksykalnej. Na poziomie semantyki logicznej ustala się liczbę wolnych miejsc wyrazu oraz funkcje semantyczne ich możliwych aktantów, na poziomie składni ustala się formę gramatyczną aktantów walencyjnych oraz ich obligatoryjność lub fakultatywność, na poziomie semantyki leksykalnej ustala się semantykę aktantów walencyjnych. Oprócz walencyjnych aktantów syntaktycznych, których obligatoryjność i fakultatywność ustala się w zdaniu, wyróżnia się 1 Przykłady z DLKT zebrane do badania w lutym 2023 r. Artykuły / Articles 183 Prieraišus, prieraišumas valentingumas dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje człony wolne – wyrazy zdania, które nie są uwarunkowane znaczeniem wyrazu i nie klauso jo valentingumui. Laisvieji nariai neužpildo predikato atvertų laisvų viesą przez nie wymagane, a ich związek z predykatem wynika z właściwej mu, jako określonej części mowy, czysto gramatycznej zdolności do przyłączania innych wyrazów i ich form (Sližienė 1994: 35). Obligatoryjnych aktantów syntaktycznych w zdaniu nie można pomijać, ponieważ po ich pominięciu zdanie staje się niegramatyczne. Obligatoryjnymi aktantami syntaktycznymi określa się tę część sytuacji, która dla znaczenia wyrazu jest najważniejsza i najbardziej aktualna gali būti praleidžiami, o sakinys lieka gramatiškas ir suprantamas. Sakiniai be fakultatyviųjų aktantų reiškia maždaug tą patį, ką ir su jais, kadangi fakultatyvieji aktantai yra implikuoti pačioje žodžio reikšmėje (ten pat, 35). (tamże, 31). Fakultatywne aktynanty składniowe to te, które w zdaniu Z opisu walencyjności przymiotników języka litewskiego wynika, że na podstawie posiadanego materiału empirycznego przymiotnik prieraišus, -i2 ‘szybko, łatwo przywiązujący się’ ma dwie struktury walencyjności składniowej: w jednym przypadku aktywant odpowiadający podmiotowi oznaczany jest mianownikiem, a dopełnienie pośrednie – celownikiem, w drugim przypadku – dopełnienie pośrednie wyrażane jest konstrukcją przyimka prie z dopełniaczem, podmiot zaś wspomnianym mianownikiem (Vaičiulytė-Semėnienė 2001: 65, 79, 84). W zdaniu aktywant składniowy występujący jako dopełnienie pośrednie, który jest oznaczany wariantywnie, jest fakultatywny. W obu przypadkach walencja semantyczna prieraišus jest taka sama: podmiot odpowiada percypientowi3, a dopełnienie pośrednie – kontentywowi4 (zob. 1, 2). Krótko mówiąc, walencja składniowa dwuwartościowego prieraišus to Nom, Dat / prie Gen, a semantyczna – [Pcp, Con]. W aspekcie semantycznym ten przymiotnik (zob. 1), podobnie jak prieplaikus (zob. 3, por. 4) lub inne (abejingas, jautrus, ištikimas itd.) (zob. 5, 6), należy do grupy przymiotników, które określają stosunek osoby do rzeczy, jej nastawienie psychiczne wobec rzeczy (Vaičiulytė-Semėnienė 2001: 79). 1) Jest człowiekiem silnej woli i byłby bardzo przywiązany do rodziny. (cytowane z VaičiulytėSemėnienė 2001: 79) 2) Ta klacz nie była tak przywiązana do jednego miejsca jak Bėris. (cytowane z Vaičiulytė-Semėnienė 2001: 84) 3) Martynienė jest powolna, cicha, nieufna wobec obcych, a najbardziej wobec męża. (cytowane z Vaičiulytė-Semėnienė 2001: 79) 2 W dalszej części artykułu, mówiąc ogólnie o różnych rodzajach tego czy innego przymiotnika, podaje się jedynie rodzaj męski – nieoznaczony rodzaj przymiotnika. 3 Percipient [Pcp] – funkcja doświadczającego stanu psychicznego, właściwa istotom żywym, postrzegającym rzeczywistość, mającym określone nastawienie wobec niej, psychologicznie na nią reagującym guojančioms (Vaičiulytė-Semėnienė 2001: 32; Sližienė 1994: 21). 4 Kontentyvas [Con] – būsenos ar ypatybės turinio funkcija, būdinga įvairiems daiktams bei reiški- (Vaičiulytė-Semėnienė 2001: 32, por. Sližienė 1994: 22). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 184 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII 4) Mężczyzna rzadko kiedy jest przy chorym pomocny. (cytowane za VaičiulytėSemėnienė 2001: 84) 5) Milczący człowiek spoglądał z oddali, zdawał się zupełnie obojętny wobec tego, co działo się wokół. (cytowane za Vaičiulytė-Semėnienė 2001: 79) 6) Ale poeci, podobnie jak wisielcy, są wierni swojej naturze. (cytowane za jednym osobom Vaičiulytė-Semėnienė 2001: 79) Tais atvejais, kai būdvardžiu prieplaikus, abejingas, ištikimas ar pan. nusakoma sympatia, przychylność albo antypatia wobec innej osoby, semantyczna vardžiui skiriamas kitas valentingumas: percipiento subjektas reiškiamas vardininku arba kitu derinimo daviklio5 lemiamu linksniu, o beneficientą6 atliepiantis netiesioginis objektas žymimas naudininku (žr. 7, 8). Tiesa, šis būdvardžio walencyjność słowa būdprieplaikus ([Pcp, B]) ilustrowana jest tym samym przykładem 3 (Vaičiulytė-Semėnienė 2001: 80). Porównując przykłady 1–4 z przykładami 5–8, widać, że struktury semantycznej walencyjności predykatu – [Pcp, Con] i [Pcp, B] – rozróżnia się, uwzględniając leksykalną semantykę słowa występującego w funkcji obiektu pośredniego (istota żywa (człowiek) wzgl. rzecz). W związku z tym obiekt pośredni w przykładach 1, 3, 4 należy interpretować jako beneficjenta, a w przykładzie 2 – jako kontentyw. 7) Kristina i teraz nadal nie jest całkowicie obojętna panu Piotrowi. (cytowane za Vaičiulytė-Semėnienė 2001: 80) 8) Dlaczego terroryzujecie i aresztujecie ludzi lojalnych wobec nas? (cytowane za Vaičiulytė-Semėnienė 2001: 80) Opierając się na głównych słownikach języka litewskiego, w artykule omawia się przymiotnik prieraišus, związany z czasownikami prisirišti, atsiduoti. Mówiąc dokładniej, w Słowniku współczesnego języka litewskiego (DLKŽe) przymiotnik prieraišus definiuje się jako ‘szybko, łatwo przywiązujący sięʼ, natomiast w akademickim Słowniku języka litewskiego (LKŽe) – ‘1. który bardzo się przywiązuje, oddaje sięʼ. W podawanych w słownikach przykładach ilustracyjnych mówi się o przywiązanej istocie żywej (człowieku, zwierzęciu) (zob. 1). Walencja przymiotnika prieraišus wiąże się przede wszystkim ze znaczeniami wymienionych w jego znaczeniu słów kluczowych – czasowników pri(si)rišti, atsiduoti – oraz ich 5 Szerzej o uzgadnianiu, pojęciu wyznacznika uzgadniania i odbiorcy uzgadniania, na którym się tutaj opieramy, zob. Semėnienė (2003: 38–42). 6 Beneficjent [B] – funkcja adresata, posiadacza, właściwa głównie istotom żywym, zwłaszcza osobom, na których korzyść lub niekorzyść coś się znajduje lub staje się (Vaičiulytė-Semėnienė 2001: 32, por. Sližienė 1994: 21). Artykuły / Articles 185 Prieraišus, prieraišumas valentingumas dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje walencją7. Z Lietuvių kalbos veiksmažodžių junglumo žodynas (LKVJŽ) Nijolė Sližienė (Sližienė 1998: 309) wynika, że czasownik przechodni (pri)rišti ‘przymocowywać do czegośʼ ma dwie różne walencje: czterowalentny (pri)rišti wymaga na przykład agentywnego8 podmiotu oznaczanego mianownikiem, bezpośredniego obiektu oznaczanego biernikiem, pełniącego funkcję pacjensa9, narzędnika wyrażanego narzędnikiem oraz obiektu pośredniego odpowiadającego funkcji punktu końcowego10, wyrażanego konstrukcją z przyimkiem prie (zob. 9). Trójwartościowy (przy)wiązać otwiera w zdaniu miejsce dla aktantów agentywnego podmiotu, pacjensa i obiektu punktu końcowego (zob. 10). Autorka LKVJŽ (Sližienė 1998: 309) w ir pagal modelį Nom Acc Dat [A1 P B], pvz.: Ir kiek kartų jau sakė Kalpokui, kad pririštų jai (kiaulei) branktą Krv. Kai kada vietoj prieGen galima konstrukcija uwagach pisze: „Czasami w tym znaczeniu czasownik wiązać (przywiązać) używany jest z antGen, np. „Przywiązali mi na plecach kawałek mięsa”. 9) Zbójcy [...] przywiązali Greitutė pajęczymi nićmi do mocnego źdźbła trawy. (cytowane za: Sližienė 1998: 309) 10) Jeden chłopiec przywiązywał do kija białą chusteczkę. (cytowane za: Sližienė 1998: 309) Rita Miliūnaitė (2022: 408) zwraca uwagę na to, że z punktu widzenia kultury języka dopełnienie pośrednie przy czasownikach prisirišti, prisirišimas powinno być wyrażane konstrukcją z przyimkiem prie, natomiast niezgodny z normą celownik jest zjawiskiem przestarzałym (psn.). Z LKŽe wynika, że prisirišti oznacza ‘12. przystąpić do czegoś, przyczepić się, zgłaszając pretensjeʼ (Tik ir ieško, kad prie ko prisirišt Alks.) lub wiąże się ze znaczeniem czasownika przechodniego pririšti ‘10. przyzwyczaić, przyciągnąćʼ (Baisiai prisirišęs prie mamos [vaikas] Ėr.). W DLKŽe wyodrębnia się prisirišti jako ‘2. blisko się związać11, oddać sięʼ (Tas vaikas labiau prisirišęs prie tėvo). W haśle znaczeniowym przymiotnika prieraišus w LKŽe wyeksplikowane atsiduoti w DLKŽe definiowane jest jako ‘1. poświęcić się, przeznaczyć sięʼ (Jis mokslui atsidavė). Semantyka czasownika atsiduoti w LKŽe wiąże się ze znaczeniem czasownika przechodniego atiduoti ‘5. powierzyć, wyznaczyćʼ (por. Syn umarł, córce przypadnie oddać życie (gospodarstwo) Vvr. ; W ręce twoje 7 O tym, jak walencyjność poszczególnego leksemu może być związana z walencyjnością semantyczną i syntaktyczną istotnych słów wyrażonych w jego znaczeniu oraz z siecią semantyczną, zob. Vaičiulytė-Semė nie nė (2020). 8 Agens1 [A1] – funkcja inicjatora lub wykonawcy czynności, właściwa istotom żywym (Sližienė 1994: 19). 9 Pacjens [P] – funkcja odbiorcy oddziaływania czynności lub nosiciela stanu (Sližienė 1994: 20). 10 Punkt końcowy [Ad] – funkcja „właściwa przedmiotowi postrzeganemu jako punkt końcowy, ku któremu lub do którego porusza się działający podmiot albo przedmiot poddawany działaniu i po osiągnięciu którego czynność już nie zachodzi” (Sližienė 1994: 24). 11 Por. walencyjność czasownika pritapti ‘dostosować się, przystosować sięʼ (Sližienė 1998: 265) w zdaniach: On [P] szybko przyzwyczajał się do ludzi [Con]; Chłop [P] nie mógł przyzwyczaić się do naszego życia [Con]. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 186 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII ataduome dūšias ir kūnus mūsų PK32.) ir skiriamais jos atspalviais: ‘pasikliauti, poświęcić się, zaufaćʼ (Czyż w starości powierzymy się łasce któregoś zięcia? V. Krėvė), „poświęcić, oddać sięʼ (On jest bardzo oddany nauce Sb.). LKVJŽ nie zawiera opisu czasownika atsiduoti. Warto wspomnieć podawany w LKVJŽ (Sližienė 1994: 128) synonimiczny czasownik atsidėti „oddać się, poświęcić wszystkie siłyʼ, którego funkcja semantyczna dopełnienia pośredniego oznaczanego celownikiem zależy od leksykalnej walencji aktanta walencyjnego. W tych przypadkach, gdy dopełnieniem pośrednim jest wyraz oznaczający pojęcie abstrakcyjne, celownik wskazuje cel (On [Pcp] poświęcił się nauce [Fin] (por. uczyć się)), gdy zaś dopełnieniem pośrednim jest beneficientą (Ji [Pcp] atsidėjusi šeimai ir namams [B]). Minėtina ir tai, kad, pagal Antano Lyberio Sinonimų žodyną (SŽe), būdvardiškasis atsidavęs yra sinonimiškas būdvardžiui ištikimas. Pastarasis reikalauja naudininko. istota żywa (±Anim), celownik odpowiada Z SŽe również jasno wynika, że przymiotniki prieraišus i prieplaikus są synonimami. Zatem na walencję prieraišus (prieraišumas) również może wpływać semantyka i gramatyka przymiotnika prieplaikus (prieplaikumas). Według DLKŽe przymiotnik prieplaikus oznacza „przylepny, przyjaznyʼ, natomiast w LKŽe definiuje się go jako „przylepny, przywiązany, przyjaznyʼ. Związek przymiotnika draugiškas i analizowanego prieraišus jest widoczny także w Systematycznym słowniku języka litewskiego (SisŽe) Jonasa Paulauskasa: prielaipus, prieraišus, prieplaikus są wymienione w polu semantycznym przyjazności, w którym znajduje się również wspomniany już czasownik prisirišti. Czasownik atsiduoti w SisŽe trafia do pola semantycznego posłuszeństwa. Prawdopodobne jest, że walencja przymiotników lipšnus (kam / prie ko12), draugiškas (kam / su kuo13) również może mieć znaczenie dla walencji omawianego w artykule prieraišus (zob. dalej). Walencja abstrakcyjnego rzeczownika prieraišumas mogłaby być podobna do walencji podstawowego przymiotnika prieraišus. Z drugiej strony Jonas Šukys (1998: 155) twierdzi, że „[a]bstrakcyjne derywaty przymiotników z przyrostkiem -umas, utworzone od przymiotników niełączących się z celownikiem, zasadniczo nie wymagają przypadka (chyba że dopełniacza słabo kontrolowanej cechy lub wykonawcy), dlatego ich połączenia z celownikiem są niemożliwe i ściśle taisytini – atsisakant linksnio ar būdvardinio daiktavardžio arba kaip kitaip. [...] Wszystko to świadczy o przywiązaniu ludzi do swojej ziemi (= przywiązaniu do swojej ziemi; żywiej: o tym, jak ludzie są przywiązani do swojej ziemi)”. Zatem pośrednia, dwuwartościowa walencja syntaktyczna rzeczownika 12 lipšnus ND, Dat odpowiada walencji semantycznej [Pcp, B], np. Ksaveras tetai buvo labai lipšnus, bučiavo rankas, glaustės kaip katinėlis Vaižg. (VaičiulytėSemėnienė 2001: 80). Dwuwartościowy lipšnus, wymagający konstrukcji prie, obok prieplaikus ‘lipšnus, draugiškasʼ ir kt. nėra minimas dėl iliustracinių pavyzdžių stygiaus (ten pat, 84). Plg. LKVJŽ (Sližienė 1994: 399) veiksmažodžio (pri)lipti ‘turėti patraukimą, prisirišti, prisiwalencji lipnus ‘lepkiʼ, gretintiʼ. 13 W opisie walencyjności przymiotników języka litewskiego (Vaičiulytė-Semėnienė 2001) walencyjność przymiotnika draugiškas nie została omówiona. Artykuły / Articles 187 Prieraišus, prieraišumas valentingumas dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje rzeczownik prieraišumas „przywiązanie” w funkcji obiektu powinien być oznaczany wyłącznie konstrukcją przyimkową z prie. Omawiając konstrukcje przyimkowe z prie oznaczające obiekt, występujące z czasownikami pripratimo, prisirišimo, glaudimo, priklausymo i in., J. Šukys (1998: 477) pisze: „Priklausyti, priskirti prie zwykło się stosować, gdy prie łączy się z rzeczownikami o bardziej abstrakcyjnym znaczeniu. Gdy mowa o przynależności do osoby lub osób, państwa, wybiera się wyłącznie celownik, por.„ Ta žemė priklausė mano tėvui” („Ta ziemia należała do mojego ojca”), lecz „Jie nepriklauso prie jokios organizacijos (por. jokiai organizacijai)” („Oni nie należą do żadnej organizacji (por. do żadnej organizacji)”. Z tego, co krótko powiedziano, wynika, że na wyrażanie pośredniego obiektu przez prieraišus (prieraišumas), jako fakultatywnego aktanta walencyjnego, wpływ mogą mieć nie tylko walencja wyrazu podstawowego (prisirišti prie ko), lecz także walencje innych wyrazów wchodzących w minimalne leksykalno-semantyczne pole prieraišus (atsiduoti, atsidavęs, draugiškas, lipšnus, prieplaikus). Wysuwa się kilka założeń: na wyrażanie pośredniego obiektu przez dwuwalentne prieraišus, prieraišumas wpływają (i) walencja wyrazu podstawowego, (ii) walencja leksykalna aktanta (istota żywa resp. rzecz); (iii) semantyka i gramatyka predykatów z leksykalnego semantycznego pola przywiązania. Biorąc pod uwagę to, że w DLKT nie ma przykładów z różnymi formami synonimicznego przypleikusi, przypleikumas, nie są one dalej omawiane. 2. WALENCYJNOŚĆ RÓŻNYCH FORM PRZYWIĄZAĆ SIĘ I PRZYWIĄZANIE SIĘ FORM Spośród 1200 przykładów DLKT, w których występują różne (nie)osobowe formy czasownika prisirišti i w zdaniu wyrażony jest dopełnienie pośrednie, po pominięciu takich jak 11–16 (por. 9, 10) i przeanalizowaniu 500 przykładów tego typu co 17–21 widać, że w tych ostatnich dopełnienie pośrednie wyrażane jest konstrukcją z przyimkiem prie. W przykładach 17 i 18 mówi się o ścisłym związku z niu obiektem. (artimą) gyvų būtybių tarpusavio santykį, rodo, kad dvivalenčio prisirišti būtinieji aktantai sakinyje pasakomi percipiento subjektu ir beneficiento netiesiogiZgodnie z analogią do przykładów 5 i 6, w zdaniach 19–21 podmiot odpowiada 11) percipientą, o prie konstrukcija žymimas netiesioginis objektas – kontentyvą. [Mykolas] przywiązał do przedramion te olchowe miotły, przeżegnał się i zawołał: lecę! 12) Profesor, żeby nie nacisnąć pedału gazu zamiast hamulca, przywiązał jedną nogę do siedzenia. 13) Następnie pomaga młodej królowej przywiązać do piersi niemowlę [...]. 14) One [kobiety] [...] starały się przywiązać cię (por. do siebie) na całe życie. 15) Privalau prisirišti (plg. save) prie stulpo, nes galiu nugriūti ant keturių. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 188 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII 16) Ponadto ona [dziewczynka Motylka] ma przywiązane (por. do siebie / przy sobie) skrzydła motyla – podobne do tych, którymi przystrajają się anioły odgrywane przez uczniów początkowych klas w przedstawieniach szkolnych. 17) Około ósmego miesiąca życia dziecko przywiązuje się do mamy. 18) On [tchórz] jest niezwykle zabawowy, przywiązany do rodziny i łagodny. 19) My, Litwini, jesteśmy bardzo przywiązani do swojej ojczystej ziemi. 20) Ludzie są pracowici, osiadli, przywiązani do odwiecznych tradycyjnych wartości. 21) Najbardziej chyba nie jestem przywiązana do miłości, lecz do myśli i podzielonego czasu. W sytuacji opowiedzianej w przykładach 22–23 aktualizuje się inne przywiązanie: dwuwartościowe prisirišti łączy się semantycznie z pociągiem jako uzależnieniem (por. Sližienė 1998: 240). Ma to wpływ na walencję semantyczną prisirišti: podmiotowi oznaczonemu mianownikiem właściwa jest nie tyle semantyczna funkcja percypienta, ile pacjensa, natomiast wyrażony konstrukcją przyimkową prie dopełnienie pośrednie odpowiada kontentywowi. Co najmniej należy tu uznać dwuwarstwową14 – percypientyczno-pacjensową – funkcję semantyczną podmiotu. Podmiot odpowiadający pacjensowi ilustrują przykłady 24 i 25, w których aktant prisirišti wyrażony jest nie słowem oznaczającym istotę żywą, lecz abstrakcyjną rzecz. 22) Ale alkohol może być przeze mnie, może go nie być, nie jestem [ja] od niego uzależniony. – A od czego jesteście? – Uzależnienie – to bardzo zła rzecz. To znaczy, że jesteś niewolny. W tym życiu nie należy się do niczego przywiązywać. 23) Aztekowie mieli zwyczaj spożywać czekoladę w znacznie bardziej różnorodny sposób niż my, tak silnie przywiązani do słodkich napojów. 24) Uświadamiając sobie, że natura jest zbyt przywiązana do szkodliwych klių, pirmiausia apsisprendė savaitę tylėti. 25) Ji [tradicinė filosofija] prisirišusi prie esinio ir nekelia klausimo apie esinio warunków teraźniejszości, możliwość naprawy – byt. Išnagrinėjus 500 DLKT pavyzdžių su skirtingomis veiksmažodinio daiktavardžio przywiązanie formami widać, że w tych przypadkach, gdy w zdaniu rzeczownikowym przywiązanie dopełnienie pośrednie jest wyrażone, zazwyczaj oznacza się je konstrukcją z przyimkiem prie (zob. 26–28). Odnotowano (w czterech przykładach) użycie nieodpowiedniego z punktu widzenia kultury celownika dopełnienia pośredniego (Šukys 1998: 155–156) (zob. 29–30). Podmiot odpowiada percipientowi, a dopełnienie pośrednie odpowiada beneficjentowi (26, por. 27) lub 26) Vaiko prisirišimas prie motinos – būdingas savybes turinti prieraišumo rūšis. Tai – artimų ryšių tarp motinos ir naujagimio užmezgimas gimdymo metu. kontentywowi (27–30). 14 O dwuwarstwowych funkcjach semantycznych szerzej zob. Drukteinis (2009). Straipsniai / Articles 189 Prieraišus, prieraišumas valentingumas dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje 27) Lecz nie spuszcza z oczu także istoty Litwy: przywiązania ludzi do ziemi, zwierzęcia, łagodności, łagodnego usposobienia. 28) Jej [Moskwy] nie zadowalały bezczynność i przywiązanie do starego. 29) Wartości przeszacowuje się, a ten, kto z przywiązania do dawnych nie chce przeszacować swoich, niech nie zasłania oczu przed już przeszacowanymi. 30) W ich [mieszkańców wsi] sercach umocniły się miłość, szacunek i przywiązanie do ziemi przodków, ich sposobu życia, tradycji. W zdaniu celownik oznaczający dopełnienie pośrednie może być interpretowany jako walencyjnie związany z dwoma różnymi predykatami. Na przykład w zdaniu 31 savo vyrui może być łączone zarówno z rzeczownikiem prisirišimas, jak i z czasownikiem išreikšti (kam). Dalszy kontekst wskazuje, że w tym przykładzie błędnie oznaczono dopełnienie pośrednie przywiązania jako bliskiej więzi15. 31) Lecz ona się nie poprawiła: e, niech będzie, bo tak powiedziała, zapominając się, nie życząc człowiekowi nic złego, wyrażając jedynie przywiązanie do swojego męża. Potem jeszcze kilka razy nazwała tak gościa Kostą. Na podstawie przykładów 22 i 23 można stwierdzić, że w przykładach 32–33 domyślny podmiot czasownika dwuwalentnego prisirišti ma funkcję pacjensa, natomiast oznaczony konstrukcją przyimkową prie obiekt pośredni – funkcję kontentywu. O tym, że semantycznie podmiot przywiązania może być związany z beneficjentem, świadczy kontekst przykładu 34. 32) Przywiązanie do alkoholu lub narkotyków: * kradnie wszystkie twoje pragnienia, * stajesz się całkowitym niewolnikiem tych pokus, * spycha cię w ubóstwo. 33) Jednak wszystkie te potrzebne substancje zawierają otręby, a biała przesiana mąka pszenna ich nie zawiera. Dlatego nadmierne przywiązanie do bułeczek i batonów szkodzi zdrowiu. 34) Szczególnie dobrze szło mu w budownictwie – firma R. Steinkrosa szczyciła się Niujorko statybos organizacijų dešimtuke. Klestinčio verslininko prisirišimas prie „Valstijos“ universiteto buvo sąlygotas daugiau asmeninių interesų nei ditym, że największe delės miłością do instytucji Alma Mater. Z tego, co powiedziano o walencji czasowników prisirišti i prisirišimas, wynika: gdy mowa o przywiązaniu istoty żywej jako uczuciu, podmiot odpowiada percipientowi (Opowiada, że tworząc logo, najbardziej opierała się na emocjach: próbowała połączyć takie uczucia jak tęsknota, przywiązanie do własnego domu i bliskich, miłość do ojczyzny i... (DLKT)), gdy zaś chodzi o przywiązanie istoty żywej jako zależność, nawyk, aktualizowany jest podmiot pacjensa (Kto „przywiązuje się” do ekranu, 15 Por. Przykład z DLKT: Bliskość rodzinnej ziemi dla A. Miškinisa oznacza przywiązanie do kultury ludowej i obyczajów. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 196 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII 85) Dlatego suszarki do rąk znajdujące się w toaletach kawiarni lub dużych centrów handlowych również nie są dla naszych rąk „przyjazne”. 86) Dlatego niewątpliwie należy szukać sposobów wspierania przyjaznego środowisku rolnictwa. 87) Litewski system podatkowy jest zasadniczo przyjazny biznesowi. Dwuwartościowy przyjazny ‘6. ‘nieszkodliwy, nieszkodzący środowiskuʼ (BLKŽe) wymaga podmiotu doświadczającego i pośredniego obiektu kontentywnego, wyrażanego celownikiem (zob. 88, 89). 88) Zatem fakt, że żyjemy na bogatej, lecz dysponującej ograniczonymi zasobami planecie, stanowi wyraźne wyzwanie dla światowych przywódców dyskutujących o przyjaznym środowisku, zrównoważonym rozwoju świata. 89) Jednak najważniejsze jest to, że wytwarzane są przyjazne środowisku produkty, korzystne dla naszego zdrowia. DLKT dostarczył ponad 700 przykładów z różnymi formami rzeczownika draugiškumas. Znaleziono 55 przykładów, w których w zdaniu opisującym sympatię jednej osoby, jej przychylność wobec innej osoby, drugi — pośredni — aktant rzeczownika draugiškumas wyrażany jest celownikiem (zob. 90, 91) albo konstrukcją atžvilgiu (zob. 92, 93). Po ich przeanalizowaniu okazało się, że w taki czy inny sposób oznaczany pośredni obiekt beneficjenta jest zgodny z podmiotem percypienta. 90) Francja została zniewolona, lecz w dwóch przypadkach potajemnie zachowała swoją przyjaźń wobec Litwy. 91) Antanas przyszedł tutaj z przyjaźni do Kazimierza. 92) I poczucie bliskości jednostek należących do tej samej cywilizacji (np. wrogość Francuzów wobec imigrantów z Afryki Północnej i przyjaźń wobec polskich imigrantów). 93) Według G. Taujanskisa Giedrius V. nie okazywał mu przyjaźni. Gdy zdaniem wyrażane jest przychylne nastawienie osoby wobec danej rzeczy, dwuwalencyjna przyjaźń otwiera wolne miejsce dla podmiotu percypienta i dla pośredniego obiektu kontentywu (zob. 94). 94) Jeśli każda nauka jest w duszy tak, jak w podmiocie, nierozdzielnie, i prawda nie może zginąć, to dlaczego, pytam, z powodu nie wiadomo jakiej przyjaźni ze śmiercią wątpimy w wieczne życie duszy? – woła Augustyński Rozum, straciwszy cierpliwość. W kontekście może zostać zaktualizowana i bardziej urzeczywistniona przyjaźń. Wtedy można mówić o semantycznie dwuwarstwowym podmiocie: pacjencie z odcieniem percypienta albo odwrotnie. O tym, że przyjaźń może być interpretowana dwojako – jako przechodząca (mogąca przejść) od emocji do działania, świadczą również przykłady 95, 96. Jakkolwiek by tu nie było, prawdziwa przyjaźń (podobnie jak oddanie) rodzi się z uczucia (por. 97, 98). Straipsniai / Articles 197 Prieraišus, prieraišumas valentingumas dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje 95) Jego nieustannie okazywana mi przyjaźń. Zawsze zapraszamy do nas, zawsze możesz pożyczyć od nas, gdyby ci czegoś zabrakło; Henryku, mam w lodówce kilka piw. 96) Pozdrawiając litewskich pilotów wojskowych, prasa radziecka z tej okazji pisała o „nieustannie wzrastającym przejawie przyjaźni Litwy wobec niej”, zaznaczając, że ten lot stanie się kolejnym poważnym czynnikiem umacniania przyjaznych stosunków obu krajów. 97) Uśmiechnął się radośnie, a Kriuksis, sądząc, że ten uśmiech wyraża jego przyjazne nastawienie do niego, również z zadowoleniem się roześmiał. 98) Italijos draugiškumo jausmai Lietuvai (plg. Italijos draugiškumas Lietuvai) yra nepakitę ir D.Grandi vizitas Varšuvon neturės jokios įtakos Lietuvos ir Italijos santykiams. Trafiały się przykłady, w których rzeczownik draugiškumas wiąże się ze wspomnianym 6. znaczeniem słowa podstawowego (BLKŽe) (zob. 99). Wówczas walencyjność rzeczownika odprzymiotnikowego odpowiada tej wspomnianej w przykładach 88, 89. 99) Podsumowując, mogę powiedzieć, że dążymy do stworzenia systemu, który „przyjazność dla środowiska” uczyni atrakcyjną pod względem ekonomicznym, prostą i przyjemną działalnością. Z tego, co dotychczas powiedziano, można sądzić, że aktant podmiotowy prieraišus, prieraišumas mógłby pełnić nie tylko funkcję percypienta wspomnianą na początku artykułu (zob. część 1), lecz także pacjenta, natomiast aktant przedmiotowy – beneficjenta i kontentywu. Możliwe, że na fakultatywne przyłączanie obiektu, przyłączanie do wyrażenia aktanta wpływ może mieć walencja składniowa omówionych predykatów, zwłaszcza w celu aktualizacji różnic semantycznych. 6. WALENCJA RÓŻNYCH FORM PRZYMIOTNIKA PRZYŁĄCZNY I PRZYŁĄCZENIA NKJP na zapytanie prieraiš dostarczył 101 przykładów z różnymi formami przymiotnika prieraišus. Po przeanalizowaniu 15 przykładów dostarczonych je netiesioginis objektas yra pasakytas, paaiškėjo, kad jis žymimas ne tik nauprzez NKJP, w których konstrukcja z celownikiem lub z przyimkiem prie (zob. 100–102), a także konstrukcja z przyimkiem su lub atžvilgiu (zob. 103, 104). Te dwie ostatnie konstrukcje z punktu widzenia normy powinny być zastępowane celownikiem (por. 100) albo konstrukcją z przyimkiem prie (por. 101). Z drugiej strony z tego, co powiedziano wcześniej, staje się jasne, co wpływa lub może wpływać na wybór mówcy dotyczący takiego oznaczenia dopełnienia pośredniego— mėjimui. Prielinksnio su arba atžvilgiu konstrukcija su prieraišus yra semantiškai LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 198 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Uzasadnione: „zapożyczona” z semantyki i gramatyki synonimicznego prieplaikus ‘przylepny, przyjaznyʼ (zob. także dalej). 100) Saliukis [pies] jest miły i dostojny, trzyma się z dala od nieznajomych, jednak atsidavęs ir prieraišus savo šeimininkams. 101) Todėl, šio tyrinėtojo teigimu, priklausė ir prancūzų, ir lenkų tautoms [...]. Sunku trzeba powiedzieć, której królowej był bardziej przywiązany (por. oddany). Często ogłaszała się wierną Ludwikowi XIV [...]. 102) Mimo takiej skłonności do cygańskich wędrówek Ieva twierdzi, że jest bardzo przywiązana – nie tylko do ludzi, lecz także do rzeczy. 103) Rozumny, czujny i wrażliwy [pies]. Przywiązany do przyjaciół i ostrożny wobec nieznajomych. 104) Wzajemne relacje ojca lub matki pozostających z dzieckiem nawet się poprawiły – mniej konfliktów. Dzieci są bardziej przywiązane do rodziny (por. rodzinie). Dwuwartościowe przywiązany powiązanie z predykatami z leksykalnego pola semantycznego (oddany, przyjazny, wierny, miły itd.) również widać na podstawie przykładów z DLKT, w których pośredni obiekt analizowanego przymiotnika jest jasny z kontekstu. Na przykładach 105–108 widać, jak w opisywanej sytuacji aktualizuje się jeden z aspektów semantyki przymiotnika prieraišus (por. 100, 101). Uwzględniając to i uznając przypadki wariantywne oraz niejasne, można stwierdzić, że we współczesnym języku litewskim, jeśli wybiera się użycie dwuwartościowego przymiotnika prieraišus do określenia bliskiej relacji między istotami żywymi, odpowiadający beneficjentowi obiekt pośredni jest oznaczany na kilka sposobów. 105) Człowiek jest istotą przywiązaną (por. prisirišusi). Do czego się przywiązuje? Zależy to od indywidualnych zainteresowań i cech charakteru. 106) Bladhaund jest szczególnie przywiązany (por. czuły, przyjazny), nie kłóci się ani z właścicielami, ani z innymi psami. 107) Mężczyźni patrzą na kobietę nawet wtedy, gdy bawi się ze szczeniakiem. Według nich głaskanie zwierzątek jest dobrym znakiem wskazującym, że kobieta jest przywiązana (por. przymilna, czuła). 108) Zaprzyjaźniła się z podiażami (zawsze potrafiła serdecznie zbliżyć się do starszych ludzi, nazywając ich po ludowemu „babciami” i „dziadkami”). Ja nie jestem taka Jak w przykładach 100–104, w prieraiši (plg. lipšni, draugiška), gal net kiek „dygliuota“ – į dideles šnekas su podžiais neįsileisdavau. Juoba, kad močiutė buvo beveik kurčia18. których dwuwartościowy podmiot predykatu przynależności odpowiada percypientowi, dopełnienie tą, o netiesioginis objektas – beneficientą, iš DLKT turima, kai percipiento supośrednie zgadza się z niebezpośrednim obiektem kontentywnym, który wariantowo oznaczany jest 18 Zob. też. Przykład DLKT z przysłówkiem prieraišiai: – Witaj, żmiju Żaltinėlis! Z żmijem Żaltinėlis zaprzyjaźnili się od dzieciństwa. Znali się od kołyski. Oboje po przyjacielsku (por. przyjaźnie, czule) bawili się jak dziadek z wnukiem. Oboje razem pili mleko. Już tyle lat karmił Żaltinėlisa z glinianej misy. Artykuły / Articles 199 Prieraišus, prieraišumas valentingumas dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje naudininku arba prielinksnio prie konstrukcija (žr. 109, 110). Taip pat prieraišus podmiot może odpowiadać pacjensowi, a obiekt pośredni – kontentowi (zob. 111). 109) Na Łotwie społeczeństwo nie stało się jeszcze przywiązane do obrazów. 110) Cietrzewie nie tylko pozostają u nas na zimę, lecz są także dość przywiązane do zwykłych, już polubionych miejsc. 111) Na początek warto podkreślić, że cała nasza nauka historyczna (a niekiedy także nasza świadomość historyczna w ogóle) jest dwojako przywiązana do tradycji sowieckiej. DLKT dostarczył nieco ponad 500 przykładów z różnymi formami rzeczownika prieraišumas19. Po przeanalizowaniu 170 przykładów, w których obiekt pośredni tego rzeczownika jest wyrażony w zdaniu, okazało się, że oznacza się go celownikiem albo konstrukcją przyimkową prie20. Mając przed oczami znacznie więcej przykładów niż w przypadku dopiero co omówionego przymiotnika prieraišus, można mówić o tendencjach w zakresie wyrażania: dopełnienie pośrednie zwykle oznacza się celownikiem (por. część 1). Mówiąc konkretniej, fakultatywny celownik z formami rzeczownika prieraišumas wybiera się w 58 proc. wszystkich przypadków (czyli w 98 przykładach na 170). Celownik dopełnienia pośredniego najczęściej (73 proc., czyli w 72 przykładach na 98) występuje w połączeniu ze słowem oznaczającym przedmiot nieożywiony (konkretny, abstrakcyjny), znacznie rzadziej (27 proc., czyli w 26 przykładach na 98) – ze słowem oznaczającym istotę żywą (zazwyczaj człowieka). Podobne tendencje pod względem żywotności wykazują również zdania, w których dopełnienie pośrednie oznacza się konstrukcją z przyimkiem prie: dopełnienie pośrednie wyrażone jest słowem oznaczającym przedmiot żywy w 33 proc. dostępnych przypadków (czyli w 24 przykładach na 72), natomiast słowem oznaczającym przedmiot nieożywiony – w 67 proc. wszystkich przypadków (w 48 negyvą (konkretų, abstraktų) daiktą reiškiantis žodis. Svarbu minėti, kad šios abi netiesioginio objekto raiškos yra (gali būti) variantiškos (žr. 112–115). przykładach na 72). Zatem z punktu widzenia normy językowej poprawnym celownikiem albo właściwą konstrukcją z przyimkiem prie oznaczane dopełnienie pośrednie rzeczownika prieraišumas zazwyczaj (71 proc., czyli w 120 przykładach na 170) jest 112) O swoistości wychowania i opieki nad dziećmi decydują miłość matki, emocje i przyraišumas sūnui ar dukteriai. 113) Dla kształtowania się przywiązania dziecka do matki ważny jest nie tylko czas, który matka spędza z niemowlęciem, lecz także sposób komunikowania się i charakter opieki. 114) Jej [Dzień Zaduszny] przypomina, że przywiązanie powstałe dla życia ziemskiego zaniknie. 19 Należy również przejrzeć przykłady podawane przez DLKT z rzeczownikiem prieraišumas w formach liczby mnogiej różnych przypadków (prieraišumai, prieraišumų itd.). 20 Internete ganėtina pavyzdžių, kur prieraišumas netiesioginis objektas reiškiamas ir prielinksnio su konstrukcija, pvz.: Prieraišumas su motina nėra preoritetinis prieraišumui su tėčiu (cituojama iš: https://www.dvejinamai.lt/). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 200 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII 115) Žmogaus prieraišume prie gyvenimo esama kažko stipresnio už visus patrudy Sauliausa. Dostępne przykłady pokazują, że dopełnienie pośrednie odpowiadające beneficjenta jest zgodne z podmiotem perceptora (zob. 112, 113). Podmiot może być interpretowany dwojako – jako pacjens i perceptor – w przykładzie 116, w którym rozpoznawalne jest także semantyczne przeniesienie bezpośredniego znaczenia czasownika pririšti ‘przywiązać do czegośʼ (por. dziecko [P] przywiązane pępowiną [I] do matki [Ad], matka [P] przywiązana do dziecka), przejście do prieraišus jako semantyki predykatu percepcyjnego. O związku semantycznym z omówioną walencją czasownika pririšti świadczy także przykład 117: działanie ojczyma wyrażone w znaczeniu przenośnym (pagavo, prirakino (por. pririšo)) jest źródłem emocjonalnego przywiązania Blanki, tzn. na emocjonalne przywiązanie i jego jakość wpływają, kształtują je i tworzą działania21 (por. także 14–16). Gdy związek prieraišumas z bezpośrednimi znaczeniami czasownika bazowego pri(si)rišti jest (bardziej) zerwany, aktualizuje się przywiązanie percepcyjne (zob. 112, 118). Można stwierdzić, że semantyka i gramatyka przywiązania jako uczucia (komu) wpływają na walencję składniową prieraišumas (prieraišus): przy aktualizacji takiego przywiązania celownik dopełnienia pośredniego jest (bardziej) nieznaczony (por. 118–121). W odróżnieniu od przykładów 119– 121, w których celownik dopełnienia pośredniego można gramatycznie powiązać także z głównym predykatem zdania jausti (komu, co), przykład 122 pokazuje, że gyvenimui nie jest argumentem rzeczownika jausmas ‘uczucie’ (por. ? Niliūno jausmas gyvenimui), lecz prieraišumas ‘przywiązanie’ (por. Niliūno prieraišumas gyvenimui). Na podstawie tego, co powiedziano, można stwierdzić, że w przykładzie 123 aktualizuje się emocjonalna niezależność podmiotu – z własnej woli zerwane (pokonane) emocjonalne przywiązanie ukształtowane poprzez działania w rodzinie. Możliwy związek przywiązania i zależności widać także w kontekstach przykładów 124–126. bjekto prieraišumą (plg. 128). Žinoma, kaip jau minėta, tiek vienas, tiek kitas prieraišumo aspektas gali būti žymimas ir variantiškai (plg. 122, 129). Przywiązanie podmiotu oznaczone celownikiem jako więź emocjonalna jest oczywiste w przykładzie 127. Konstrukcja z przyimkiem prie prawdopodobnie może być wybierana do oznaczenia bardziej zaktualizowanego przywiązania116) Dziecko rozwija się, słuchając myśli matki i przeżywając uczucia. Dzięki przywiązaniu ciężarnej kobiety do noszonego przez nią dziecka może zmniejszyć się wpływ doświadczanego przez nią stresu. 117) Wymownymi słowami Blanka opisuje swoje przywiązanie do przybranego ojca: czuje się jak „złapany i oswojony, przykuty do złotego pierścienia sokół” (por. Przybrany ojciec [A1] przywiązał do siebie [B] Blankę [P]). 21 Por. Przykład z DLKT: sygnał powrotu do kontaktu (uśmiechając się do niej lub prosząc ją, by wzięła go na ręce), po czym znów się bawiono i odkrywano. Takie zachowanie dziecka wskazuje na bezpieczne przywiązanie. Artykuły / Articles 201 Prieraišus, prieraišumas valentingumas dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje 118) W kształtowaniu się poczucia przywiązania szczególnie ważna jest duża wrażliwość na potrzeby dziecka i zdolność do ich zaspokajania. 119) Mimo wszystko czuliśmy do siebie nawzajem jakieś przywiązanie. Tak czy inaczej, był moim ojcem… 120) Tam przez trzy lata studiowała subtelności swojej specjalności, wiele się nauczyła, jak sama mówi, jednak nie czuje szczególnego przywiązania do tego etapu swojego życia. 121) Nie mam wątpliwości, że zdecydowana większość Litwinów słyszała go przynajmniej raz, ponieważ media odczuwały, a jeszcze dziś odczuwają szczególne przywiązanie do tego tematu. 122) Ogólnie rzecz biorąc, w twórczości Niliūnasa bardzo silne jest poczucie przywiązania do życia, którego nie niszczą żadne spotykające go nieszczęścia ani niedole. 123) Dla Amerykanów z jego pokolenia samochód oznaczał wolność, szybkość, ruch i przezwyciężone przywiązanie. Do domu i przeszłości, tj. do tradycji i ustroju wszelkiego rodzaju. 124) Zależność od religii pojmował jako iluzoryczny substytut zależności od wizerunku karzącego ojca. Celem psychoanalityka nie jest wzmacnianie przywiązania pacjenta do psychoanalityka, lecz jego przerwanie poprzez wzmacnianie autonomii pacjenta i dojrzałości jego osobowości, jego zdolności do „stania na własnych nogach”. 125) Lekarze narkolodzy już dawno zbadali fizyczną i psychiczną zależność ludzi od alkoholu. Psychiczne przywiązanie do napojów odurzających jest niezwykle trudne do wyleczenia, natomiast fizyczną zależność można przezwyciężyć. 126) Ferma drobiu w Kaišiadorach jako jedyna w krajach bałtyckich miała wyłączne prawo – około 80 proc. produkcji wysyłała do Polski. Nie wiadomo, jak długo trwałoby polskie przywiązanie (por. zwyczaj jedzenia) do naszej kury, gdyby dyrektor Kęstutis Bartkevičius myślał wyłącznie o potrzebach fermy drobiu, a nie kraju. 127) Założycielki zmarły – skład klasztoru się zmieniał – a siostra Beatrycze nadal żyła w rodzinie poświęconej modlitwie. Jej przywiązanie do sióstr było spokojne i proste. 128) I najpierw mści się na sobie za to masochistyczne przywiązanie do tych, którzy ranili, burzyli, niszczyli... 129) Na etapie dojrzałości grupy uczestnicy grupy przeżywają uczucia przywiązania do grupy, tworzą bliskie więzi emocjonalne z innymi członkami, jednak zachowują autonomię, uświadamiają sobie swoje różnice w stosunku do innych członków grupy. Przykłady z DLKT pokazują, że aktant podmiotowy rzeczownika prieraišumas odpowiada percepcjentowi, natomiast wyrażany dwojako obiekt pośredni – kontentowi (zob. 130). Na podstawie analogii do przykładu 111 widać, że w przykładzie 131 aktant podmiotowy odpowiada pacjentowi, natomiast obiekt pośredni – kontentowi. 130) Skupienie i utrzymanie uwagi na sobie ułatwia jeszcze jedna cecha: sugestywność i autosugestia, duże przywiązanie do tego, co pożądane. 131) Moim zdaniem przywiązanie historii kultury do tradycji marksistowskiej jest nieco inne, ale ta ostatnia cecha jest oczywista zarówno w przypadku historii obywatelskiej, jak i historii kultury. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 202 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII 7. APIBENDRINIMAS IR IŠVADOS Analiza 600 przykładów z DLKT z różnymi formami prieraišus, prieraišumas pokazuje, że na ich walencję semantyczną i składniową wpływają semantyka i gramatyka predykatów (pri(si)rišti, atsiduoti, prieplaikus, lipšnus, draugiškas itd.) z leksykalnego pola semantycznego. Dzięki synonimicznemu prieplaikus ‘przylepny, przyjaznyʼ do wyrażenia pośredniego obiektu prieraišus, prieraišumas „przybywa” konstrukcja z przyimkiem su. Takie oznaczenie fakultatywnego aktanta (niem. Markierung) wybiera się, gdy mowa o bliskiej relacji dwóch istot żywych (zwykle ludzi) (W rodzinie rodzice nauczyliby się bezpiecznego przywiązania Tada, kai dvivalentis prieraišus vartojamas ‘lipšnus, draugiškasʼ reikšme, jo sintaksiniai aktantai pasakomi subjekto vardininku (arba kitu derinamuoju linksniu) ir netiesioginio objekto naudininku arba prielinksnio su konstrukcija; sez dzieckiem?22). walencja semantyczna – [Pcp, B]. Wyrażenie obiektu pośredniego z prieraišus ‘szybko, łatwo przywiązujący się; oddanyʼ, prieraišumas za pomocą celownika i konstrukcji z przyimkiem prie jest zwykle wariantywne. Przykłady z DLKT pokazują kilka wariantywnie oznaczanych połączeń walencji semantycznej prieraišus, prieraišumas. W tych przypadkach, gdy percipient podmiotu łączy się z beneficjentem obiektu pośredniego, w sytuacji opisywanej predykatami prieraišus, prieraišumas aktualizowana jest bliska emocjonalna relacja między dwiema żywymi istotami. Gdy w sytuacji mowa jest o nastawieniu osoby wobec przedmiotu, percipient podmiotu łączy się z kontentywem obiektu pośredniego. Zgodność podmiotu pacjensa i obiektu pośredniego odpowiadającego kontentywowi jest widoczna, gdy istotne jest przywiązanie jako pewien nawyk, zależność. W tych przypadkach, gdy obiekt pośredni prieraišumas zostaje wyrażony słowem oznaczającym przedmiot nieożywiony, widoczna jest wyraźna tendencja do ignorowania normy – zamiast konstrukcji z przyimkiem prie używa się celownika. Zazwyczaj predykaty prieraišus, prieraišumas aktualizują aspekt emocjonalny (Reżyserka za pomocą filmu odwołuje się do dość subtelnych uczuć – wspomnień, przyKontekstach rozpoznawalne jest pochodzące z semantyki i gramatyki podstawowego rištis/prisirišti związanie człowieka raišumą miesto sielai, ji kuria filmą apie niekus, iš kurių viskas susideda (DLKT)). jako posiadacza stanu, pacjensa, z czymś materialnym. 22 Cytat za: https://www.bernardinai.lt/2014-07-04-diskusija-apie-globa-kokia-aplinka-palankiausia-augti-vaikui-ii/. Artykuły / Articles 203 Prieraišus, prieraišumas valentingumas dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje ŠALTINIAI BLKŽe – Bendrinės lietuvių kalbos žodynas, vyr. red. D. Liutkevičienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2013–2022. Prieiga internete: https://ekalba.lt/ bendrines-lietuviu-kalbos-zodynas/. DLKT – Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas, Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. Prieiga internete: http://tekstynas.vdu.lt/tekstynas/. DLKŽe – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, 8-as patais. ir papild. leidimas, vyr. red. St. Keinys, e. variantas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2021. Prieiga internete: https://ekalba.lt/dabartines-lietuviu-kalbos-zodynas/. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas 1–20 (1941–2002), red. kolegija G. Naktinienė, J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, vyr. red. G. Naktinienė, e. variantas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005 (atnaujinta versija 2018). Prieiga internete: https://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas/. SŽe – Lyberis Antanas 2002: Lietuvių kalbos sinonimų žodynas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas; e. variantas 2015. Prieiga internete: https://ekalba.lt/sinonimu-zodynas/. SisŽe – Paulauskas Jonas 1987: Sisteminis lietuvių kalbos žodynas, Vilnius, Lietuvių kalbos institutas; e. variantas 2015. Prieiga internete: https://ekalba.lt/ sisteminis-lietuviu-kalbos-zodynas/perziura. LITERATŪRA Drukteinis Albinas 2009: Semantinės sakinių struktūros su sinkretinės reikšmės predikatais. – Res humanitariae 6, 24–41. Miliūnaitė Rita 2022: Įvairuojantys ir nauji lietuvių kalbos reiškiniai XXI a. pradžioje: sistematika ir pokyčių kryptys, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. DOI: doi.org/ 10.35321/e-pub.42.lietuviu-kalbos-pokyciai. Semėnienė Loreta 2003: Būdvardžių derinimas. – Sintaksinių ryšių tyrimai. Lietuvių kalbos gramatikos darbai 1, red. A. Holvoet, A. Judžentis, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 37‒66. Sližienė Nijolė 1994: Słownik łączliwości czasowników języka litewskiego 1, Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. Sližienė Nijolė 1998: Słownik łączliwości czasowników języka litewskiego 2(1), Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Šukys Jonas 1998: Lietuvių kalbos linksniai ir prielinksniai: vartosena ir normos, Kaunas: Wilno: Šviesa. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 204 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Vaičiulytė-Semėnienė Loreta 2001: Walencja przymiotników języka litewskiego: rozprawa doktorska, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Vaičiulytė-Semėnienė Loreta 2020: Rzeczowniki atitiktis, atitikimas w języku administracyjnym. – Język ogólny 93, 1–35. Dostęp online: https://journals.lki.lt/ bendrinekalba/article/view/2059. Valency of the Adjective prieraišus and the Noun prieraišumas in Contemporary Lithuanian (Written) Language PODSUMOWANIE Analiza 600 przykładów różnych form prieraišus i prieraišumas, zaczerpniętych z Korpusu Współczesnego Języka Litewskiego, ujawnia, że na ich walencję semantyczną i syntaktyczną wpływa semantyka i gramatyka predykatów z leksykalnego pola semantycznego (pri(si)rišti, atsiduoti, prieplaikus, lipšnus, draugiškas itd.). Konstrukcja z przyimkiem su weszła do wyrażania dopełnienia dalszego przy prieraišus i prieraišumas za pośrednictwem synonimicznego przymiotnika prieplaikus ‘czuły, przyjazny’. Takie oznaczenie (niem. Markierung) fakultatywnego aktanta wybiera się, gdy chodzi o bliską relację dwojga istot żywych (zwykle ludzi). W przypadkach, gdy dwuwartościowe prieraišus jest używane w znaczeniu ‘czuły, przyjazny’, jego aktyranty syntaktyczne są wyrażane mianownikiem podmiotu (lub innym uzgodnionym przypadkiem) oraz celownikiem dopełnienia dalszego albo konstrukcją z przyimkiem su; Podmiot percypient jest zgodny z dopełnieniem pośrednim beneficjentem. Wyrażanie dopełnienia dalszego formami prieraišus ‘ten, kto szybko i łatwo się przywiązuje; oddanyʼ oraz prieraišumas w celowniku i konstrukcją z przyimkiem prie jest zazwyczaj zmienne. Możliwych jest kilka kombinacji walencji semantycznej prieraišus i prieraišumas o zmiennym oznaczeniu. W przypadkach, gdy percypient będący podmiotem uzgadnia się z beneficjentem będącym dopełnieniem dalszym, sytuacja wyrażana przez predykaty prieraišus i prieraišumas przekazuje bliską relację emocjonalną dwóch istot żywych. Gdy sytuacja dotyczy nastawienia osoby wobec czegoś, podmiot percypient jest zgodny z dopełnieniem pośrednim kontentywem. Zgodność podmiotu pacjensa z dopełnieniem pośrednim odpowiadającym kontentywowi można zaobserwować tam, gdzie przywiązanie jest uwypuklone jako pewien nawyk i zależność. Straipsniai / Artykuły 205 Prieraišus, prieraišumas valentingumas dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje W przypadkach, gdy dopełnienie pośrednie predykatu prieraišumas jest wyrażone słowem an inanimate thing, there is a clear tendency to disregard the established norm – the oznaczającym konstrukcję z przyimkiem prie, przyimek ten zostaje zastąpiony przez przypadek celownika. Predykaty prieraišus i prieraišumas zwykle przekazują aspekt emocjonalny. Przywiązanie osoby jako nosiciela pewnego stanu, tak zwanego pacjensa, do czegoś namacalnego, wynikające z semantyki i gramatyki czasownika bazowego pri(si)rišti, można rozpoznać na podstawie kontekstów. Nadesłano 8 maja 2023 r. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]