Keletas tikslintinų žemaičių patarmių transkripcijos TFA rašmenimis atvejų

126 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII RIMA BAKŠIENĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0002-6716-0776 Mokslinių tyrimų kryptys: eksperimentinė fonetika, fonologija, geolingvistika. DOI: doi.org/10.35321/all88-06 KELETAS TIKSLINTINŲ ŽEMAIČIŲ PATARMIŲ TRANSKRYPCJI TFA PRZYPADKÓW ZA POMOCĄ ZNAKÓW Kilka wyjaśnionych przypadków w transkrypcji of Žemaitian Subdialects by IPA Symbols ADNOTACJA Tarptautinės fonetinės abėcėlės (TFA) rašmenų taikymas lietuvių tarmių transkripcijai dyskutowany przez dialektologów już od 2017 roku, a w 2021 roku zatwierdzono również zestaw TFA przeznaczony dla litewskiego języka ogólnego. Jednak do tej pory szerzej analizowano możliwości transkrypcji gwar aukszockich za pomocą TFA, natomiast Żmudzinom poświęcono znacznie mniej uwagi. W artykule omawiane są mniej analizowane przypadki zapisu gwar żmudzkich za pomocą znaków TFA, a także doprecyzowano kilka kwestii transkrypcji proponowanych we wcześniejszych publikacjach. W załączniku do artykułu przedstawiono przykłady transkrypcji specyficznych głosek żmudzkich, głównie dyftongów, za pomocą TFA, podano numery znaków w systemie TFA oraz standardowe unikody symboli. Pod względem transkrypcji systemy wokalizmu, a zwłaszcza prozodii, gwar żmudzkich są bardziej złożone niż systemy gwar auksztockich, a opozycja akcentów często wyrażana jest innym kompleksem cech prozodycznych. Różnice te są najbardziej istotne przy transkrypcji sylab dwugłoskowych, które ze względu na realizację akcentów charakteryzują się szczególnie wyraźnym zróżnicowaniem wariantów. Dlatego w artykule najwięcej uwagi poświęcono transkrypcji sylab dwugłoskowych. Przedstawionych w artykule propozycji nie należy oceniać jako ostatecznych i bezspornych. Po przeprowadzeniu większej liczby badań, a być może także w wyniku pojawienia się propozycji innych badaczy i nowych spostrzeżeń, niektóre kwestie dotyczące transkrypcji dialektalnej z wykorzystaniem MAF najprawdopodobniej będą w przyszłości jeszcze uściślane. KLUCZOWE SŁOWA: fonetyka, transkrypcja, międzynarodowy alfabet fonetyczny (MAF), dialekty litewskie, Żmudzini. Artykuły / Articles 127 Keletas tikslintinų žemaičių patarmių transkripcijos TFA rašmenimis atvejų ADNOTACJA Dialektolodzy od 2017 roku omawiają stosowanie symboli Międzynarodowego Alfabetu Fonetycznego (IPA) do transkrypcji dialektów litewskich, zbiór IPA dla standardowego języka litewskiego został również zatwierdzony w 2021 roku, jednak do tej pory możliwości te były of Aukštaitian transcription have been examined in more detail, and less attention has poświęcone podgwarom żmudzkim. Artykuł podejmuje kwestie transkrypcji podgwar żmudzkich języka litewskiego za pomocą symboli Międzynarodowego Alfabetu Fonetycznego (IPA), weryfikuje niektóre symbole z wcześniejszego zestawu symboli IPA dla dźwięków dialektów litewskich, przedstawionego w 2017 roku, oraz sposoby transkrypcji. Pod względem transkrypcji system wokalizmu, a zwłaszcza prozodii, w podgwarach żmudzkich jest bardziej złożony niż w podgwarach auksztaickich; akcenty toniczne w gwarach żmudzkich mają różne właściwości. Różnice te są najbardziej istotne podczas transkrypcji dyftongów, are characterized by a particularly high variability. The article gives many examples of transcribing the syllables, which contain diphthongs and bear different pitch accents. After more in-depth studies on dialectal phonology are conducted in the future and more theoretical works are generalized, the transcription of Lithuanian dialects by the IPA których symbole zostaną poddane dalszej rewizji. KEYWORDS: phonetics, transcription, International Phonetic Alphabet (IPA), Lithuanian dialects, Žemaitian. UWAGI WSTĘPNE W ostatnich latach, wraz ze wzrostem liczby prac w litewskiej dialektologii opartych na znakach międzynarodowego alfabetu fonetycznego (TFA, ang. IPA, zob. tarminių garsų transkripcija, dar kartą grįžtina prie 2017 metais lietuvių tarIPA 2023), stosowany jest zaproponowany przez nas zbiór znaków TFA (zob. tas dalykų. Mokslo spaudoje jau gana išsamiai išdiskutuota aukštaičių patarmių Bakšienė, Čepaitienė 2017) oraz udoskonalana jest pisownia TFA (podsumowanie zob. Bakšienė 2022), jednak pod względem nowej transkrypcji znacznie bardziej złożone systemy dźwiękowe Żmudzi były dotychczas omawiane w niewielkim stopniu; poświęcono im do tej pory zaledwie jedną publikację (Bakšienė 2018). Celem artykułu jest przegląd transkrypcji w TFA jednostek wokalizmu i prozodii żmudzkiej, które dotychczas nie były w ogóle analizowane lub były badane w mniejszym zakresie, doprecyzowanie kilku wcześniej zaproponowanych przypadków transkrypcji, a także przedstawienie przykładów żmudzkich dźwięków zapisanych w TFA (zob. załączniki 1 i 2). Zadania badawcze: 1) podsumować system wokalizmu podgwar żmudzkich, omówić jednostki samogłoskowe najbardziej problematyczne z punktu widzenia transkrypcji TFA; 2) omówić ważniejsze zasady oznaczania spółgłosek żmudzkich za pomocą znaków TFA; 3) przedstawić możliwe sposoby zapisu alotonów akcentów intonacyjnych żmudzkich w TFA oraz omówić możliwości transkrypcji sylab dwugłoskowych szczególnie związanych z akcentem intonacyjnym. W badaniu wykorzystano materiały z wielu wcześniej opublikowanych RIMA BAKŠIENĖ 128 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII prac dialektologów: opisy poddialektów i gwar oraz teksty zapisane transkrypcją kopenhaską. Posłużono się metodami analizy literatury naukowej oraz opisowo-porównawczą. 1. ŻMUDZKI SYSTEM WOKALIZMU I JEGO OZNACZANIE W TFA Uogólniony obraz fonemów wokalizmu poddialektów żmudzkich, zapisanych symbolami TFA, przedstawiono w tabeli 1¹ (szerzej zob. Atkočaitytė, Rinkauskienė 2003; LKTCh 2004 i in.; wokalizm poddialektów auksztockich por. Bakšienė 2022: 168). TABELA 1. Samogitzkie fonemy samogłoskowe Długie Krótkie Przednie- -Tylne-Przednie-- Artimi priešakinim nim Artimi užpakaliTylne Zwarte /iː/ /uː/ Zwarte (/uː/) dyftongoidy (/iːi/) Zbliżone do zwartych /ɪ/ /ʊ/ Bliskie /ɪ/ zamkniętych /ʊ/ niższe od Kintamieji /iɛ/ /uɔ/ Średnie (/eː/) bardziej zamknięte žemesnieji (/oː/) /e/ /o/ Vidutiniai bardziej otwarte /ɛː/ /ɛ/ Otwarte /ɑː/ /ɑ/ 1 W tabeli przedstawiono wyłącznie jednostki wokaliczne mające status fonemów; ważniejsze warianty fonemów omówiono osobno. W nawiasach okrągłych zapisano tak zwane fonemy „dwulicowe”, których systemowo nie ma w żadnej z gwar żmudzkich. Nie uwzględniono północnożmudzkich odpowiedników ogólnolitewskich ie, uo [eɪ], [oɪ], ponieważ wielu autorów uważa je za dyftongi. W artykule ich transkrypcję omówiono przy dyftongach. Artykuły / Articles 129 Keletas tikslintinų žemaičių patarmių transkripcijos TFA rašmenimis atvejų Większość symboli TFA potrzebnych do zapisu wokalizmu gwar żmudzkich pokrywa się z symbolami aukštajckimi (zob. Bakšienė 2022: 180–182, załącznik 1), ponadto najbardziej problematyczne przypadki transkrypcji wokalizmu żmudzkiego zostały już krótko omówione (zob. Bakšienė 2018: 107–113), dlatego tutaj należy skomentować tylko kilka kwestii związanych z samogłoskami. Mówiąc o grupie samogłosek zamkniętych i zbliżonych do nich, należy ponownie podkreślić, że litewskie samogłoski długie i krótkie różnią się nie tylko ilością, lecz także cechami jakościowymi; nie bez powodu w pracach z zakresu fonetyki litewskiej utrwaliły się ich podwójne nazwy: samogłoski długie-napięte i krótkie-nienapięte (Pakerys 2003: 24–25; por. Kazlauskienė 2018: 39–41). Dlatego podczas transkrypcji należy wprowadzić rozróżnienie: symbole TFA samogłosek zamkniętych (ang. close) należy stosować do zapisu żmudzkich samogłosek długich, półdługich oraz, co szczególnie [ˈ¹ʋʲiːʔrs] ~ výras, [ʋʲiˑˈrʲɛˑlʲɪs] / [ʋʲiˈrʲiɛlʲɪs] ~ vyrẽlis, [ˈnɑˑktʲi] ~ nãktį, [ˈʃuˑnʲi] ~ ważne, samogłosek całkowicie skróconych z samogłosek długich2, np.: šùnį; [ˈ¹gruːʔds] ~ grdas, [gruˑ¹ˈdɑˑʔm] / [gru¹ˈdɑˑʔm] ~ grūdáms, [ˈmʲɛˑtu] ~ mẽtų, [¹ˈmʲiɛʔnʲesʲu] ~ mnesių; natomiast symbole TFA samogłosek zbliżonych do zamkniętych (ang. near-close) – do zapisu z natury krótkich lub poszerzonych samogłosek krótkich (z diakrytykiem lowered) w gwarach żmudzkich, np.: [ˈʒʲɪbɑ] / [ˈʒʲɪbɑ] ~ žba, [ˈbʊʋɑ] / [ˈbʊʋɑ] ~ bùvo. Rozróżnienie to stosowano również w wielu wcześniejszych tekstach żmudzkich (zob. Girdenis 1996; 2008; 2012; Babickienė, Jasiūnaitė, Pečeliūnaitė, Bagužytė 2007; AAT 2018 i in.). Chociaż podczas transkrypcji tradycyjną ortografią kopenhaską we wszystkich przypadkach zapisywano jednakowe symbole i, u, to jednak, wywodząc się z samogłosek długich, nigdzie nie były oznaczane jako poszerzone, co jest charakterystyczne dla z natury krótkich samogłosek żmudzkich. Opisując transkrypcję, w niejednym źródle podkreślano nawet, że są one mniej lub bardziej napięte, wysokie, a nawet wyraźnie bardziej zamknięte niż odpowiadające im krótkie i, u poprawnego języka ogólnego, i tylko nieco mniej napięte niż odpowiadające im samogłoski długie (Girdenis 2012: 24–26). We wcześniejszym artykule poświęconym transkrypcji żmudzkiej całkowicie pominięto oznaczanie w TFA zredukowanych samogłosek żmudzkich końcówek. W tekstach zapisanych transkrypcją kopenhaską szczególnie wiele jest żmudzkich zredukowanych końcówek, których redukcję samogłosek, przynajmniej w późniejszych latach, pod koniec XX i na początku XXI wieku, zwykło się wyróżniać dwoma stopniami: zapisywano po prostu podniesione symbole literowe (przy słabszej redukcji) oraz podniesione i ujęte w nawiasy (przy silniejszej redukcji). We wcześniejszych źródłach w żmudzkich zredukowanych końcówkach występują także samogłoski niepodniesione, lecz tylko ujęte w nawiasy – (i), (e), (a) itd. (zob. LKA Pr 1956; LKT 1970). Autorzy tekstów jako różnice między silniejszą a słabszą redukcją wskazują różny stopień dźwięczności samogłoski oraz realizację funkcji tworzenia sylaby: gdy samogłoska jest bezdźwięczna (prawie niesłyszalna) i przestaje tworzyć sylabę, zapis samogłoski podaje się w podniesionych nawiasach, a gdy nadal tworzy sylabę – tylko jako podniesiony (Girdenis 2008: 24; 2012: 33; 2 O oznaczaniu intonacji zob. dalej, w 3. podrozdziale artykułu. RIMA BAKŠIENĖ 130 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII AAT 2018: 49). Podczas transkrybowania żmudzkich samogłosek znakami TFA po niektórych z nich (o średnim stopniu wzniesienia) systematycznie zapisuje się diakrytyk  (angl. lowered), wskazujący większą otwartość, np.: [ˈʒʲeˑnɑ] / [ˈʒʲenɑ] ~ žno, [ˈboˑʋɑ] / [ˈboʋɑ] ~ bùvo, dlatego po literze nie pozostaje już możliwość oznaczenia diakrytyku dźwięku niesylabicznego. Zatem w systemie TFA do oznaczania zredukowanych samogłosek żmudzkich we wszystkich przypadkach należy nad nimi zapisywać diakryt  (angl. extra short), wskazujący na szczególną krótkotrwałość samogłoski, np.: [²ˈnʲiɛkɑ] ~ niẽko, [¹ˈsʲuːʔtʲe] ~ siti itd.; stopni redukcji samogłosek nie należy różnicować. 2. UWAGI DOTYCZĄCE SPÓŁGŁOSEK ŻMUDZKICH TRANSKRYPCJA System spółgłoskowy żmudzki jest prostszy pod względem transkrypcji niż system auksztaicki, ponieważ nie występuje aż tyle różnych przypadków stwardnienia przed samogłoskami szeregu przedniego. Pewne szczególne znaki TFA dla spółgłosek, które byłyby potrzebne właśnie do oznaczania i pełnego opisu zjawiska (zob. Girdenis 1971: 27; Jasiūnaitė 1994; maičių patarmėms transkribuoti, nesama, vartotini visi tie patys, kaip ir aukštaitiškųjų priebalsių, ženklai. Čia primintinas tik dialektologams jau seniai žiLKTCh 2004: 258; Babickienė, Jasiūnaitė, Pečeliūnaitė, Bagužytė 2007: 12– 13 i in.), polegającego na tym, że w północnych, a dokładniej północno-zachodnich, gwarach żmudzkich, przede wszystkim na obszarze Kretyngi, niektóre spółgłoski są słabiej zmiękczane w sylabach niekońcowych przed samogłoskami typu e, ė. W takich pozycjach są one zmiękczane tylko wtedy, gdy dalej po nich występuje spółgłoska miękka; w pozostałych przypadkach wymawia się je jako półtwarde albo całkowicie twarde. Przy transkrybowaniu takich przykładów z gwary kretyngiskiej i innych okolicznych gwar przy spółgłoskach, mimo że występują one przed przednimi [ɛ], [ɛˑ], [e], [eˑ], [en], [em], [el], [er], [eɪ], nie należy oznaczać diakrytu ʲ (angl. palatalized), wskazującego na miękkość, np.: [ˈreˑtɑ] ~ rto, [ˈʋɛˌdo] ~ vedù, [²ˈʃʋeˑnʦ] ~ šveñtas, [be¹ˈreˑʔms] ~ birmas, [²ˈʋeˑlks] ~ vikas, [¹ˈdeˑʔrb] ~ drba, [¹ˈpeɪʔns] ~ penas i in. Wśród dialektologów, którzy pisali o tym zjawisku, ze spółgłosek należących do grupy słabiej zmiękczanych najczęściej wyróżnia się spółgłoski k, g, š, ž, l oraz afrykaty č, dž; dlatego ich miękkość należy oznaczać we wszystkich pozycjach przed samogłoskami szeregu przedniego, np.: [¹ˈkʲɛːʔkʲe] ~ kéikė, [ˈgʲɛˌrʲe] ~ ger, [²ˈʃʲeˑɪns] ~ šiẽnas, [ʋɛ¹ˈʒʲeˑʔms] ~ vežmas, [ˈlʲeˑkɑ] ~ lko, [bɑʒʲnʲiˑnʲˈʧʲɛˑlʲe] ~ bažninčẽlė, tj. bažnytėlė i in. Jak widać, wśród niezmiękczanych spółgłosek żmudzkich powszechnie wymienia się również š, ž, dlatego w transkrypcji TFA należy ogólnie zapisywać [ʃ], [ʒ]; nie ma potrzeby odróżniania za pomocą różnych znaków spółgłosek twardych i miękkich Straipsniai / Articles 131 Keletas tikslintinų žemaičių patarmių transkripcijos TFA rašmenimis atvejų oznaczenie (por. Kazlauskienė 2018: 51; Bakšienė 2022: 171–172)3. Idąc do tus, aptariamoji ypatybė palaipsniui nyksta, prieš visus priešakinės eilės priebalsius dažniau įprastai vartojami minkštieji priebalsiai, todėl transkribuotina ryatsižvelgiant į tai, kokie garsai tariami konkrečiu atveju. 3. ŽEMAIČIŲ PROZODINĖ SISTEMA IR DVIGARSINIŲ SKIEMENŲ ŽYMĖJIMAS Zapisywanie jednostek prozodycznego poziomu dialektów litewskich, zwłaszcza intonacji, stwarza prawdopodobnie najwięcej problemów transkrypcyjnych. System prozodyczny gwar żmudzkich jest niewątpliwie miai skiriasi nuo bendrinės kalbos, ir gausiai vartojama šalutinių kirčių, atsiranajbardziej złożony, ponieważ cechy ich głównych akcentowanych intonacji zmieniają się zarówno wskutek cofnięcia akcentu, jak i jego przesunięcia (szerzej zob. LKTCh 2004: 198–200). W odniesieniu do transkrypcji intonacji żmudzkich w systemie TFA należy przedstawić to samo zasadnicze uściślenie, co w przypadku dialektów aukszockich. We wcześniejszych publikacjach poświęconych transkrypcji gwar żmudzkich (Bakšienė 2018; 2019) proponowano oznaczanie intonacji diakrytykami opadania / wznoszenia tonu, jednak ostatnio utrwaliło się już oznaczanie intonacji wszystkich dialektów za pomocą cyfr podniesionych ¹ (akut) i ² (cyrkumfleks)4. Dlatego także wszystkie żmudzkie alofony intonacji należy oznaczać w ten sam sposób (zob. tabelę 2). Wymagane cyfry oznaczające intonację przed sylabą akcentowaną5 zapisuje się we wszystkich przypadkach (w sylabach akcentu głównego, odsuniętego i przeniesionego), gdy wyraźnie słyszalna jest intonacja akutowa lub cyrkumfleksowa. Gdy nie słychać wyraźnej intonacji 3 Aby wyraźniej ukazać zróżnicowanie artykulacyjne twardych i miękkich spółgłosek tej grupy, można byłoby również Żmudzinom zaproponować różne symbole TFA zalecane dla Auksztotów: postalweolarne [ʃ], [ʒ] – do oznaczania spółgłosek miękkich, retrofleksyjne [ʂ], [ʐ] – do oznaczania spółgłosek twardych. Jednak analogiczna depalatalizacja w dialektach żmudzkich nie występuje, a ogólnie artykulacja spółgłosek żmudzkich nie została dotąd szczegółowo opisana; dokładniej badano jedynie ich właściwości akustyczne i audytywne (zob. Kliukienė 2011). Przypuszczalnie artykulacja żmudzkich spółgłosek twardych wyraźnie różniłaby się od artykulacji odpowiednich głosek auksztockich, zwłaszcza zdepalatalizowanych. Jest to jeszcze przedmiot przyszłych badań. 4 Ten wariant po požymių, kaip aiškių priegaidės indikatorių, ir ypač apibrėžtos tono kitimo (kilimo ar kritimo) krypties, kuri tariant priegaides gali būti labai įvairi, labiausiai priklausoma nuo frazės intonacijos długich dyskusjach został przez dialektologów uznany za wygodniejszy, ponieważ nie wskazuje tonu ani innych czynników (por. Kazlauskienė 2018: 8, 19; VLKK k-25). 5 Granice sylab wszędzie najlepiej ustalać, kierując się regułą STR: nowa sylaba zaczyna się tam, gdzie występuje największe (Girdenis 2003: 134–141). RIMA BAKŠIENĖ 132 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII (wymawiana tak zwana intonacja średnia, mogąca być alotonem zarówno akutowym, jak i cyrkumfleksowym), cyfr się nie zapisuje, tylko znaki akcentu głównego lub pobocznego. TABELA 2. Alotony intonacji żmudzkich6 Tonema TradycyAlotonas ndardoj-niestanis żytinė wa pozycja akcentowa Paplitimas patarmėse Pavyzdžiai TFA PŽ ŠŽ akūtas połączenie spółgłosek odpowiadające modelowi spółgłosek na początku wyrazu tvirtapradė priegaidė ´ PK AK (+) (+) NK [¹ˈʃuɔ¹ˌkɑʊ] ~ šókau [¹ˈʊuɔ²ˌ- [¹ˈduːusʲʊ] ~ dúosiu ʃkuˑn] ~ ožk intonacja ˆPK NK (+) + laužtinė [gɑ¹ˈnʲiːʔtʲe] ~ ganýti średnia [¹ˈʋʲiː¹ˌrɑːʔ] ~ výrai cyrkumfleks żmudzka priegaidė ˢAK (+) + [ˈbɑˑlʲˌtʲe] ~ balt [²ˈʒʲiːimɑ] ~ žiẽmą krótka PK [²ˈʋʲɛːrpsmɑ] ~ [²ˈbɑːrˌzdɑ] ~ barzdà AK (+) + intonacja ciągła  vepsime intonacja  PK (+) – [²ˈɑˑɪˑdɑʋɑ] ~ edavo [²ˈtuɔs] ~ tuõs intonacja środkowa ˢPK AK (+) + [nʲɛˈbluɔks] ~ neblõgas [ˈkʲɑʊˌlʲɛs] ~ kiaulès Jeśli akcent ostry realizuje się jako intonacja łamana, po samogłosce tworzącej centrum sylaby w publikacjach należy zapisywać podniesiony znak TFA krtaniowego spółgłoskowego zwarcia i (angl. glottal stop). Šis simbolis jau buvo teiktas ankstesnėse žemaičiams skirtose wybuchu ʔ, jednak po ponownym przestudiowaniu oznaczania podobnych zjawisk w innych językach (por.: Basbøll 2005: 37, 82–87; LVG 2013: 25, 105; zob. też Girdenis 2003: 282) miejsce jego zapisu wymaga nieco szerszego komentarza. W systemie TFA diakrytyki zapisywane po danym symbolu opisują dodatkową cechę dźwięku poprzedzającego diakrytyk, por. oznaczanie różnych wariantów spółgłoski [t]: [th] – aspirantyzowana, [tw] – labializowana, [tʲ] – palatalizowana, [tʕ] – faryngalizowana, [tɣ] – welaryzowana (zob. HIPA 1999: 15–17; IPA 2023). Cechy ilościowe samogłoski należy uznać za bardziej 6 Znaczenie skrótów i symboli używanych w Tabeli: PK – akcent główny, AK – akcent odsunięty, NK – akcent przesunięty, PŽ – Żmudzini południowi, ŠŽ – Żmudzini północni, + – właściwe; (+) – częściowo właściwe, wariant rozpowszechniony nie we wszystkich gwarach lub używany tylko w określonych pozycjach wyrazu; – – niewłaściwe. Żmudzini zachodni nie zostali uwzględnieni w tabeli, ponieważ ich intonacje byłyby oznaczane analogicznie, a sama gwara w XXI w. jest już niemal wymarła. Artykuły / Articles 133 Keletas tikslintinų žemaičių patarmių transkripcijos TFA rašmenimis atvejų inherentnymi, dlatego dokładniej jest pisać znak ʔ po symbolu długości samogłoski, np.: [¹ˈʋʲiːʔrs] ~ výras, [¹ˈdɑːʔkts] ~ dáiktas. Żmudzkie dyftongizowane [iɛ], [uɔ], podobnie jak odpowiadające im monoftongiczne dwugłoski języka ogólnego, zwykle nie są rozkładane na składniki, lecz traktuje się je jako fonemy samogłoskowe o zmiennej artykulacji, dlatego w przypadku akcentu załamanego diakryt również zaleca się pisać po całym centrum sylaby, np.: [¹ˈbʲiɛʔg] ~ bga, [¹ˈkuɔʔje] ~ kója. Także żmudzkie [eɪ], [oʊ] należy transkrybować w ten sposób, np.: [¹ˈpʲeɪʔns] ~ penas, [¹ˈjoʊʔdɑ] ~ júodo7. W odniesieniu do transkrypcji TFA osobno należy omówić sylaby mające akcent załamany, których podstawą są złożone dwugłoski (jeśli nie ir mišrieji dvigarsiai. Ankstesniuose chrestomatiniuose lietuvių dialektologijos ulegają monoftongizacji) w pracach cechy akcentu załamanego opisywano wyłącznie ze słuchu, później pojawiła się też liczna grupa eksperymentatorów badających visų darbų autorių, kaip pagrindinis požymis, nurodomas balso „lūžis“, susijęs su pagrindinio tono kitimo staigumu – pradžioje tonas pakyla, o pasiekęs makakcenty żmudzkie, i niemal simumą gwałtownie opada, przez co słuchowo słyszalne są chrypienie, świszczenie itp. Zaznacza się także, że przy wymawianiu akcentu załamanego szpara głosowa jest nieco przymykana (a nawet na krótko całkowicie zamykana), wskutek czego powstaje wrażenie dwóch następujących po sobie dźwięków (przegląd zob. Švageris 2015: 29–36; Bakšienė 2016: 50– 52). W pracach nie określa się jasno, w którym miejscu centrum sylaby zachodzi wspomniane „załamanie”, jednak z takich opisów wynika, że powinno ono zachodzić w części wewnętrznej (gdy „załamanie” realizuje się jako wyraźniejsza glotalizacja) lub w części drugiej (gdy bardziej realizuje się jako chrypienie, świszczenie). Chociaż podobny akcent ma valkas’ (LVG 2013: 26), to čios latvių kalbos tyrėjai visais atvejais žymi ženklą ʔ po viso skiemens centro, pvz.: [juːʔks] ‘juokas’, [meiʔtɑ] ‘mergina’, [cerʔt] ‘gaudyti’, [vɑlʔks] ‘upelis; perjednak przy transkrybowaniu żmudzkiego akcentu załamanego dokładniej byłoby pisać znak glotalizacji po pierwszym składniku dwugłoski / dwudźwięku, ponieważ właśnie tutaj koncentruje się energia akcentu, np.: [¹ˈʃɑːʔʊtʲe] / [¹ˈʃɑˑʔʊtʲe] ~ šáuti, [¹ˈkɑːʔlns] / [¹ˈkɑˑʔlns] ~ kálnas, [¹ˈdɑːʔrps] / [¹ˈdɑˑʔrps] ~ dárbas, [¹ˈdʲeːʔrʲpʲtʲe] / [¹ˈdʲeˑʔrʲpʲtʲe] ~ drbti i in. Analogiczne oznaczenie można znaleźć również w opisach fonologii języka duńskiego, rejestrujących prozodyczne „pęknięcie” (duń. stød ‘pchać’), bardzo przypominające żmudzki akcent łamany; w nich oznacza się je właśnie po tej części sylaby, w której wspomina się o jednostce prozodycznej i w której jest ona realizowana, por.: [bɔːʔw] ~ bog ‘książka’, [bæːʔɪ] ~ bag ‘za’, [ˈphɛːʔn] ~ pœn ‘wspaniały’, [ˈhalʔs] ~ 7 We wcześniejszych tekstach żmudzkich, zapisanych transkrypcją kopenhaską, najczęściej żadnego z tych dźwięków nie rozczłonkowywano, nie oznaczano wydłużenia ich składników wskutek akcentu (zob. Girdenis 1996; 2008; 2012; Babickienė, Jasiūnaitė, Pečeliūnaitė, Bagužytė 2007; AAT 2018 i in.). RIMA BAKŠIENĖ 134 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII hals ‘szyja’, [ˈmanʔ] ~ mand ‘mężczyzna’ (Basbøll 2005: 37, 82–87; 2022; zob. także Girdenis 2003: 282)8. Więcej przykładów sylab dyftongicznych / dwugłoskowych, zapisanych symbolami MAF, które najczęściej mogą występować w gwarach żmudzkich, przedstawiono w załączniku 2 do artykułu. Szerzej omówić należy kilka kwestii transkrypcyjnych. W przypadkach wyraźnie wyrażonej opozycji akcentów pierwszy składnik dyftongu / dwugłoski w gwarach żmudzkich może być zarówno długi, jak i półdługi, przy realizacji dwugłosek pochodzenia akutowego, jak i cyrkumfleksowego. Opozycja akcentów wyrażana jest wówczas innymi cechami, najprawdopodobniej nagłością w przeciwstawieniu do ciągłości tonu podstawowego, a nie ilością. Należy podkreślić, że długość elementów ze względu na ściśle zbieżną artykulację nie jest oznaczana jedynie w żmudzkich odpowiednikach ogólnolitewskich ie, uo, a także w zdwójonych ė, o, np.: [¹ˈdoʊʔnɑ] ~ dúona, [¹ˈpʲeɪʔnɑ] ~ peno, [¹ˈtʲiɛʔʊs] ~ tvas, [¹ˈkuɔʔje] ~ kója itd. Ponieważ w przypadku obu fonologicznych akcentów intonacyjnych napięcie u Żmudzinów najczęściej koncentruje się na pierwszym elemencie, koartykulacja z drugim elementem dyftongu au, używanego po spółgłosce twardej, jest wyrażona stosunkowo słabo (labializacja), znacznie słabiej niż na obszarze auksztyckim (zwłaszcza w gwarach wschodnich). Dlatego pierwszy element najczęściej należy oznaczać symbolem samogłoski nielabializowanej [ɑ], np.: [¹ˈgɑːʔʊtʲe] / [¹ˈgɑˑʔʊtʲe] ~ gáuti, [²ˈlɑːʊks] / [²ˈlɑˑʊks] ~ laũkas. Symbol labializowanej samogłoski niskiej [ɒ] należy zapisywać tylko w rzadkich przypadkach, gdy akcent intonacyjny jest wymawiany niewyraźnie lub w nieakcentowanym dyftongu au. Szerzej należy skomentować użycie i oznaczanie dyftongu au w pozycji po spółgłosce miękkiej. W tekstach języka ogólnolitewskiego i niektórych gwar auksztyckich, przynajmniej w południowej części gwar zachodnioauksztyckich, zwykle przyjmuje się, że w takich przypadkach następuje całkowite przesunięcie pierwszego elementu ku przodowi, wskutek czego przekształca się on w kaip [ɛ], pvz.: [¹ˈkʲɛˑʊrɑs] ~ kiáuras, [²ˈkʲɛʊˑlʲeˑ] ~ kiaũlė, [kʲɛʊˈlʲes] ~ kiaulès ir pan. samogłoskę e; TFA proponowało oznaczać ją Jednak przy transkrybowaniu tekstów żmudzkich istnieje tradycja uznawania, że przesunięcie ku przodowi jest bardzo nieznaczne; najczęściej w takich przypadkach zapisuje się a. W dawniejszych dziełach dialektologów z pierwszej połowy XX wieku (zob. Gerullis 1930; Jonikas 1939) przesunięcie ku przodowi a w takiej pozycji częściej oznaczano kropką u góry – , niekiedy dodatkowo kółeczkiem zaznaczając labializację wywołaną przez drugi element – , np.: bj·uȓẹ ~ bjaũriai, ·mˌ·us ~ ámžiaus (Gerullis 1930: 18). Jednak w późniejszych tekstach żmudzkich (Girdenis 1996; 2008; 2012; Babickienė, 8 W przypadkach, gdy nie słychać wyraźnego „przełamania”, a akcent intonacyjny realizuje się raczej poprzez chropowatość głosu, szmer itp., możliwe byłoby zapisywanie po samogłosce będącej centrum sylaby lub po drugim elemencie dyftongu / dwugłosu także diakrytyku TFA  , oznaczającego głos chropawy (angl. creaky voice). Jednak systematyczne stosowanie tego rozwiązania nie jest wygodne, ponieważ w gwarach żmudzkich występuje wiele samogłosek, przy których po literze zapisuje się diakrytyk o innym przeznaczeniu, na przykład oznaczający nieco bardziej otwarty dźwięk; wówczas użycie dwóch diakrytyków pod jedną literą jest już niemożliwe (zob. szerzej Bakšienė 2019: 18, przyp. 11). Artykuły / Articles 141 Keletas tikslintinų žemaičių patarmių transkripcijos TFA rašmenimis atvejų ZAŁĄCZNIK 1. Znaki TFA proponowane dla dźwięków gwar żmudzkich12 Transkrypcja kopenhaska TFA Numer TFA Unikod Samogłoski zmienne i diftongoidy [ie][iɛ] 301 + 303 0069 + 025B [ie][iɛ] 301 + 303 + 505 0069 + 025B + 0306 [ie][ɛ] 301 + 505 + 303 0069 + 0306 + 025B [iẹ][e] 301 + 505 + 302 + 430 0069 + 0306 + 0065 + 031E [ẹi][eɪ] 302 + 430 + 319 0065 + 031E + 026A [i·][iːi] 301 + 503 + 301 + 505 + 432 0069 + 02D0 + 0069 + 0306 + 032F [i.][iˑi] 301 + 504 + 301 + 505 + 432 0069 + 02D1 + 0069 + 0306 + 032F [uo][uɔ] 308 + 306 0075 + 0254 [uo][uɔ] 308 + 306 + 505 0075 + 0254 + 0306 [uo][ɔ] 308 + 505 + 306 0075 + 0306 + 0254 [uọ][o] 308 + 505 + 307 + 430 0075 + 0306 + 006F + 031E [ọu][oʊ] 307 + 430 + 321 006F + 031E + 028A Znaki jednostek prozodycznych ˄ (intonacja łamana, aloton akutu, wymawiany z wyraźną glottalizacją) ¹ (przed sylabą) + ʔ (pod samogłoską przechodzącą przez centrum sylaby lub pod pierwszym członem dyftongu / - + 660 00B9 + 0294 ˄ (intonacja wznosząca, aloton akutu, wymawiany bez wyraźnej glotalizacji, z „chrapliwym głosem“) ¹ (przed sylabą) +  (samogłoski ośrodka sylaby lub drugiego dwugłoski) na dole dyftongu / dwugłoski) - + 816 00B9 + 0330 12 Opracowano na podstawie zalecenia dotyczącego znaków transkrypcji TFA ogólnego języka standardowego (zob. VLKK k-25). W dodatku przeznaczonym dla gwar żmudzkich podano tylko te dźwięki, których transkrypcja różni się od transkrypcji dźwięków aukštockich. Symbole transkrypcji dźwięków pokrywających się z aukštockimi oraz ich cech zob. Bakšienė 2022: 180–182 (dodatek 1). RIMA BAKŠIENĖ 142 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII 2 PRIEDAS. Žemaičių dvibalsių / dvigarsių pagrindinių pozicinių variantų, susijusių su prozodiniais vienetais, transkripcijos przykłady13 Bk dvibalsis / dvigarsis (bk literami) Žemaitiškieji atitikmenys Kirčiuotas laužtine priegaide / žemaitiškas tvirtapradis tvirtagalis Kirčiuotas tęstine intonacija Kirčiuotas vidurine intonacija / nekirčiuotas au (taip pat po minkštojo priebalsio) ai [¹ɑːʔɪ] / [¹ɑˑʔɪ] / [¹ɑːɪ] / [¹ɑˑɪ] [²ɑːɪ] / [²ɑˑɪ] [²ɑˑɪˑ] [ɑɪ] / [ɐɪ] ei [¹ɛːʔɪ] / [¹ɛˑʔɪ] /[¹ɛːɪ] / [¹ɛˑɪ] [²ɛːɪ] / [²ɛˑɪ] [²ɛˑɪˑ] [ɛɪ] ui [¹oːʔɪ] / [¹oˑʔɪ] /[¹oːɪ] / [¹oˑɪ] / [¹ɑːʔʊ] / [¹ɑˑʔʊ] / [¹ɑːʊ] / [¹ɑˑʊ] [²ɑːʊ] / [²ɑˑʊ] [²ɑˑʊˑ] [ɑʊ] / [ɒʊ] [¹uːʔɪ] / [¹uˑʔɪ] /[¹uːɪ] / [¹uˑɪ] / [¹ʊˑɪ] [²oːɪ] / [²oˑɪ] /[²uːɪ] / [²uˑɪ] /[²ʊˑɪ] [²ʊˑɪˑ] / [²ʊˑɪˑ] [oɪ] / [ʊɪ] / [ʊɪ] / [uɪ] ie [¹eɪʔ] / [¹eɪ] / [¹iːi] [²eɪ] / [²iːi] – [eɪ] / [iˑi] / [ii] uo [¹oʊʔ] / [¹oʊ] / [¹uːu] [²oʊ] / [²uːu] – [oʊ] / [uˑu] / [uu] ė[¹iɛʔ] / [¹iɛ] [²iɛ] – [iɛ] o[¹uɔʔ] / [¹uɔ] [²uɔ] – [uɔ] al, ar [¹ɑːʔl], [¹ɑːʔr] / [¹ɑˑʔl], [¹ɑˑʔr] / [¹ɑːl], [¹ɑːr] / [¹ɑˑl], [¹ɑˑr] [²ɑːl], [²ɑːr] / [²ɑˑl], [²ɑˑr] [²ɑˑlˑ], [²ɑˑrˑ] [ɑl], [ɑr] / [ɐl], [ɐr] an, am (zwężane) [¹ɑːʔn], [¹ɑːʔm] / [¹ɑˑʔn], [¹ɑˑʔm] / [¹ɑːn], [¹ɑːm] /[¹ɑˑn], [¹ɑˑm] [²ɑːn], [²ɑːm] / [²ɑˑn], [²ɑˑm] [²ɑˑnˑ], [²ɑˑmˑ] [ɑn], [ɑm] / [ɐn], [ɐm] W tabeli 13 przedstawiono jedynie warianty dyftongów, które nie uległy monoftongizacji, a także żmudzкie odpowiedniki samogłosek ogólnolitewskich ė, o: ie, uo. Smonoftongizowane odpowiedniki dyftongów ogólnolitewskich (np.: [ɑɪ] > [ɑː], [ɛɪ] > [ɛː] itd.) należy transkrybować tak jak odpowiadające im samogłoski; zob. przykłady w części 1 artykułu (tamże szerzej zob. także informacje o transkrypcji żmudzkich diftongoidów). Ilustrowane są jedynie najbardziej systematyczne przypadki transkrypcji dwugłosek; oczywiście w gwarach żmudzkich mogą występować również inne warianty wymowy związane z intonacją. Artykuły / Articles 143 Keletas tikslintinų žemaičių patarmių transkripcijos TFA rašmenimis atvejų Bk dvibalsis / dvigarsis (bk znakami Žemaitiškieji atitikmenys Kirčiuotas laužtine priegaide / żmudzki akcent inicjalny żmudzki akcent finalny Kirčiuotas tęstine akcent Kirčiuotas vidurine intonacja / nieakcentowane an, am (zwężane), un, um [¹oːʔn], [¹oːʔm] / [¹oˑʔn], [¹oˑʔm] / [¹oːn], [¹oːm] / [¹oˑn], [¹oˑm] /[¹uːʔn], [¹uːʔm] / [¹uˑʔn], [¹uˑʔm] / [¹uːn], [¹uːm] / [¹uˑn], [¹uˑm] /[¹ʊˑn], [¹ʊˑm] [¹iːl], [¹iːr] / [¹iˑl], [¹iˑr] /[¹ɪˑl], /[²ʊˑn], [²ʊˑm] [²eːl], [²eːr] /[²eˑl], [²eˑr] /[²iːl], [²iːr] /[²iˑl], [²iˑr] /[²ɪˑl], [²ɪˑr] [²ʊˑnˑ], [²ʊˑmˑ] [on], [om] / [un], [um] /[ʊn], [ʊm] /[ʊn], [ʊm] [il], [ir] /[ɪl], [ɪr] /[ɪl], [ɪr] el, er [¹ɛːʔl], [¹ɛːʔr] / [¹ɛˑʔl], [¹ɛˑʔr] / [¹ɛːl], [¹ɛːr] / [¹ɛˑl], [¹ɛˑr] [²ɛːl], [²ɛːr] /[²ɛˑl], [²ɛˑr] [²ɛˑlˑ], [²ɛˑrˑ] [ɛl], [ɛr] en, em (niezwężane) [¹ɛːʔm], [¹ɛːʔn] / [¹ɛˑʔm], [¹ɛˑʔn] / [¹ɛːm], [¹ɛːn] / [¹ɛˑm], [¹ɛˑn] [²ɛːn], [²ɛːm] /[²ɛˑn], [²ɛˑm] [²ɛˑnˑ], [²ɛˑmˑ] [ɛn], [ɛm] en, em (zwężane), in, im [¹eːʔm], [¹eːʔn] / [¹eˑʔm], [¹eˑʔn] / [¹eːm], [¹eːn] / [¹eˑm], [¹eˑn] /[¹iːʔm], [¹iːʔn] / [¹iˑʔm], [¹iˑʔn] / [¹iːm], [¹iːn] / [¹iˑm], [¹iˑn] /[¹ɪˑn], [¹ɪˑm] [²eːn], [²eːm] /[²eˑn], [²eˑm] /[²iːn], [²iːm] /[²iˑn], [²iˑm] /[²ɪˑn], [²ɪˑm] [²ɪˑnˑ], [²ɪˑmˑ] [en], [em] / [in], [im] / [ɪn], [ɪm] / [ɪn], [ɪm] il, ir [¹eːʔl], [¹eːʔr] / [¹eˑʔl], [¹eˑʔr] / [¹eːl], [¹eːr] / [¹eˑl], [¹eˑr] /[¹iːʔl], [¹iːʔr] / [¹iˑʔl], [¹iˑʔr] / [²ɪˑlˑ], [²ɪˑrˑ] [¹ɪˑr] [²oːn], [²oːm] / [²oˑn], [²oˑm] /[²uːn], [²uːm] / [²uˑn], [²uˑm] [el], [er] / ul, ur [¹oːʔl], [¹oːʔr] / [¹oˑʔl], [¹oˑʔr] / [¹oːl], [¹oːr] / [¹oˑl], [¹oˑr] /[¹uːʔl], [¹uːʔr] / [¹uˑʔl], [¹uˑʔr] / [¹uːl], [¹uːr] / [¹uˑl], [¹uˑr] /[¹ʊˑl], [¹ʊˑr] [²oːl], [²oːr] /[²oˑl], [²oˑr] /[²uːl], [²uːr] /[²uˑl], [²uˑr] /[²ʊˑl], [²ʊˑr] [²ʊˑlˑ], [²ʊˑrˑ] [ol], [or] / [ul], [ur] /[ʊl], [ʊr] /[ʊl], [ʊr] RIMA BAKŠIENĖ 144 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Nadesłano 3 kwietnia 2023 r. RIMA BAKŠIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]