Vietininkų kirčiavimo polinkiai pietų aukštaičių šnektose

190 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX VILIJA RAGAIŠIENĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0002-5026-4667 Kierunki badań naukowych: akcentologia, dialektologia, etnolingwistyka, leksykografia. DOI: doi.org/10.35321/all89-09 TENDENCJE AKCENTUACYJNE FORM MIEJSCOWNIKOWYCH W DIALEKTACH AUKSZTOCKICH POŁUDNIOWYCH Accentuation Tendencies of Locative Cases in the Southern Aukštaitian Subdialects ADNOTACJA Na podstawie źródeł pisanych z drugiej połowy XX wieku – początku XXI wieku analizowane są tendencje akcentuacyjne form miejscownikowych wyrazów odmiennych – liczby pojedynczej i mnogiej inessivu oraz illatiwu – w gwarze auksztaickiej południowej. Celem artykułu jest synchroniczny opis właściwości akcentuacyjnych form miejscownikowych, wyjaśnienie przyczyn zróżnicowania akcentuacji oraz ustalenie zasięgu arealnego form posiadających warianty akcentuacyjne w tej samej gwarze. Badanie wykazało, że na akcentuację form miejscownikowych używanych w gwarze auksztaickiej południowej wpływają analogia akcentuacyjna, semantyka, tendencja do wariantywności akcentuacyjnej oraz oksytonia. Okazało się, że formy miejscownika o podwójnej akcentuacji są częściej zapisywane w gwarach południowo-zachodnich i południowych. SŁOWA KLUCZOWE: dialekt południowoauksztocki, miejscownik, illatiwus, inesywus, wariant akcentuacyjny. ADNOTACJA Badanie analizuje wzorce akcentuacyjne w przypadkach miejscownika — w liczbie pojedynczej i mnogiej inesywusa oraz illatiwusa — w dialekcie południowoauksztockim. Opiera się on na źródłach pisanych obejmujących okres od drugiej połowy XX wieku do początku XXI wieku. Celem artykułu jest opisanie cech akcentuacyjnych przypadków miejscownika z perspektywy synchronicznej, wyjaśnienie przyczyn zróżnicowania akcentu oraz zmapowanie arealnego rozmieszczenia wariantów akcentowanych w obrębie tego samego poddialektu. Wyniki pokazują, że na akcentuację Artykuły / Articles 191 Vietininkų kirčiavimo polinkiai pietų aukštaičių šnektose form miejscownika w gwarach południowoauksztockich wpływają analogia akcentuacyjna, semantyka oraz tendencja do wariantywności akcentuacyjnej i oksytonii. Co ciekawe, okazało się, że formy miejscownika wykazujące dwojakie wzorce akcentuacyjne są częstsze w poddialektach południowo-zachodnich i południowych. SŁOWA KLUCZOWE: dialekt południowoauksztocki, miejscownik, inesywus, illatiwus, accent variant. WSTĘP W literaturze naukowej wiele uwagi poświęcono miejscownikom słów odmiennych ninkų vartosenai pietų aukštaičių šnektose aptarti. Dialektologai gana išsamiai przez przypadki, analizując semantykę inesivu (wewnętrznego miejscownika stanu) i illatywu (wewnętrznego miejscownika kierunku), przyczyny neutralizacji znaczeń, gramatyczne morfemy form oraz ich rozpowszechnienie na obszarze gwary (Zinkevičius 1966: 201; 1980: 196– 197; 2006: 145–146; LKA III, 48 žml. ; Rosinas 1995: 74; Tuomienė 2010: 79–80; Karaciejūtė 2013: 50–51; Leskauskaitė 2016: 242; 2022: 28–32; 77–78; Kardelytė-Grinevičienė 2022: 61–69 i in.). Dotychczas najmniej badano tendencje akcentuacyjne miejscowników. W opisie systemu akcentuacyjnego południowych gwar auksztockich zwrócono uwagę jedynie na warianty akcentuacyjne form tych przypadków1 oraz rzadsze przypadki użycia (AukT 31; Ragaišienė 2010: 14, 129; por. także LKA III 55)2. Cel, metody, nowość i aktualność badania. Celem badania jest synchroniczny opis właściwości akcentuacyjnych miejscowników w południowej gwarze auksztockiej oraz omówienie ich tendencji akcentuacyjnych. Zadania badawcze: 1) sporządzić wykaz form miejscownika słów odmiennych przez przypadki znalezionych w badanych źródłach; 2) ustalić zasięgi występowania form akcentowanych w różny sposób; 3) wyjaśnić możliwe przyczyny istnienia wariantów akcentuacyjnych. W badaniu oparto się na metodach opisowej i rekonstrukcji wewnętrznej. Za pomocą metody rekonstrukcji wewnętrznej ustalono starsze warianty akcentuacyjne, wyjaśniono możliwe przesłanki istnienia gwarowych odpowiedników. Przeprowadzone badanie jest nowe i aktualne. W artykule, na podstawie materiału zebranego z całego obszaru południowoałtajskiego w ciągu ponad 60 lat, po raz pierwszy 1 W literaturze lingwistycznej wyrazy i ich formy akcentowane w różny sposób nazywa się wariantami akcentuacyjnymi (Kardelytė 1975: 11; Zinkevičius 1979: 91 i in.), wariantami akcentowymi (Stundžia 1995: 22), odpowiednikami akcentuacyjnymi (Pakerys 1994: 7) lub wariantami akcentuacyjnymi (Mikulėnienė, Stundžia 2007: 8). Autorė savo darbuose laikosi tradicijos terminus kirčiavimo (akcentinis) varianPakerys, a także odpowiednik akcentuacyjny (akcentowy) stosować jako synonimy (Ragaišienė 2010; por. także Stundžia 2009: 66). 2 Žaneta Markevičienė podczas dyskusji naukowych zwróciła uwagę, że przy ustalaniu paradygmatu akcentowego wyrazu nie można opierać się wyłącznie na formach miejscownika, ponieważ ich akcentowanie może różnić się od akcentowania form innych przypadków, tj. nie zawsze wskazywać paradygmat akcentowy. VILIJA RAGAIŠIENĖ 192 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX mapa rozprzestrzenienia form mających aprašomi linksniuojamųjų žodžių vietininkų kirčiavimo polinkiai, pateikiamas warianty akcentowe w tej samej gwarze. Badanie to powinno być przede wszystkim istotne dla badaczy tendencji akcentuacyjnych gwar oraz zmian zjawisk akcentuacji. Prawdopodobnie będzie miał również praktyczne znaczenie dla autorów słowników gwarowych – dialektologów i leksykografów. Pisemnych Šaltiniai ir tiriamoji medžiaga. Straipsnyje nagrinėjami duomenys surinkti iš źródeł z drugiej połowy XX – początku XXI wieku oraz osobistego kartoteki. Podstawę materiału stanowią dane z 6–7. dekad XX wieku. opracowanych opisów cech językowych gwar tej podgwary3, obszernych słowników gwarowych (dwutomowego Słownika gwar południowych południowych Auksztotów, Słownika gwary druskiennickiej oraz kartoteki przygotowywanego Słownika gwar to šnektos tekstai, Marcinkonių šnektos tekstai, Seirijų šnektos tekstai, Leipalingio litewskich w Polsce) i zbiorów tekstów gwarowych (publikacji Teksty z okolic Kuciunów, Teksty z okolic Švendubrė, Teksty gwar litewskich 1. Balatna (Waranawa), Teksty gwary ramaškońskiej i Teksty gwar litewskich w Polsce). Do badań włączono fakty z południowoauksztockich tekstów gwarowych opublikowanych w chrestomatii Gwar y języka litewskiego, w Chrestomatii gwar języka litewskiego oraz w pierwszej części publikacji Žanety Markevičienė Teksty gwar auksztockich. Ponadto oparto się na danych badanych gwar znalezionych w Słowniku języka litewskiego, pracach dialektologów i osobistej kartotece4. Materiał pochodzi z całego obszaru podgwary, lecz przede wszystkim z jej części południowo-zachodniej. Podsumowując zebrane dane, można stwierdzić, że wystarczają one do zbadania tendencji akcentuacyjnych form miejscownika w gwarze południowoaukštaitskiej. Tym bardziej że źródła pisane dobrze odzwierciedlają właściwości akcentuacji gwary. W analizowanych źródłach wśród 585 odmienianych wyrazów znaleziono około 3300 form miejscownika (zob. tabelę)5. W przypadku mniej więcej połowy wyrazów odnotowano je po kilka lub kilkanaście razy, w przypadku jednej piątej wyrazów – tylko raz lub dwa razy, por. kráutuvė (1), kráutuvėj Dbč (PPŽ I 522), BltT 29, SrjT 170, LLŠT 104, Šlk (LLŠŽ K), Rdm, Vs, kráutuvėn DrskŽ 167, Dnv, Kb, Knv (PPŽ I 522), Nmn, Lzd (AukT 184, 196), KčT 165, 168, RamT 135, LpT 166, Dg, Al (LKŽ K), Bd, Rdm, Krkš, kráutuvėsa Mrc (PPŽ I 522), KčT 42, Spg (AukT 205), Krkš, kráutuvėse LpT 114, Šlvn, Vs / krautuvsa Šlk (LLŠŽ K)6, abesa Lš (AukT 224), atóstogosa Lš (AukT 220), 3 Rękopisy są przechowywane w Archiwum Gwar Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego. 4 Z prac naukowych do badania włączono fakty zapisane przez autorów lub zebrane z nagrań dźwiękowych. 5 Do tej liczby nie włączono często używanych zleksykalizowanych form ilatiwu laũkan / laukañ, óran / orañ, šónan / šonañ i in. Nie włączono również kilku zleksykalizowanych form aliatywu znalezionych w źródłach. 6 Formy miejscownika często używanych wyrazów w mowie mogą być poświadczone więcej niż jeden raz. formos namópi, namepi, rudenióp ir kt. Artykuły / Articles 193 Vietininkų kirčiavimo polinkiai pietų aukštaičių šnektose brudynañ ‘w brudzie, w błocie’ KčT 362, kškoj ‘w udzie’ Rdm i in.7 Około dwóch trzecich zapisanych przypadków użycia stanowią miejscowniki rzeczowników. Dość często formy tych przypadków używane są także zaimków ktas, -à, koks, -ià / kókis, -ia, tàs, -à, toks, -ià / tókis, -ia, liczebników prmas, -à, añtras, -à. W gwarach południowoauksztockich tendencje użycia form miejscownika są różne (zob. tabelę, por. Leskauskaitė 2022: 23–24). Najwięcej znaleziono form ilatiwu liczby pojedynczej rzeczowników oznaczających obiekty nieożywione, używanych do wyrażania kierunku i miejsca (szerzej zob. tamże, 28–29). Ponad jedną trzecią materiału stanowią formy inesiwu liczby pojedynczej i mnogiej. Liczba mnoga ilatiwu w gwarach południowoauksztockich używana jest dość rzadko (zob. tabelę). Podstawę badanego materiału stanowią formy miejscownika odmienianych LENTELĖ. Linksniuojamųjų žodžių vietininkų formų dažnis wyrazów o produktywnych tematach a, a2, ā i ē. Przypadek Liczba Ilość Przykłady użycia Inessivus Liczba pojedyncza 652 vežimùky, vidurỹ, kaimynỹstėj(e), vežimùke / pirmamè, šitõj, antrõj / antrojè, pirma / burnõj, daržè, šita Liczba mnoga 583 akýsa, galvósa, gyvuliúosa, kraujúose / kraujuõs, mltuosa, sõduosa / sõduose / sõduos, jaunúosa, jaunósa, antrúosa, antrósa, keturesa, šitósa, šitúosa Illativus Liczba pojedyncza 1910 akiñ, káilin, kepalañ, mėšlynañ, vandeniñ, žiemõn, antrañ, antrõn, šitañ, šitõn Liczba mnoga 145 paklõtysna, rañkosna, grkiuosna, šónuosna, senúosna, šitósna, rugiúosna, pirmósna, búlvėsna, durýsna, šitúosna, tokiúosna, tokiósna Łącznie: 3290 Zapisany materiał potwierdza ustalone przez dialektologów arealne różnice w rozpowszechnieniu form miejscownika w gwarze (szerzej zob. Leskauskaitė 2022: 28–30). Na całym obszarze dominują formy ilatiwu liczby pojedynczej, a używane obok nich formy inesivu są rozpowszechnione nierównomiernie: w gwarach południowo-zachodnich stanowią jedną czwartą, na areale południowym – około jednej szóstej przypadków. Formy ilatiwu liczby mnogiej, można powiedzieć, nie są już używane w południowo-zachodniej części obszaru, znaleziono tylko pojedyncze przypadki 7 Przy opisywaniu akcentu transkrypcja nie jest istotna, dlatego przykłady podaje się przy użyciu pisma ogólnolitewskiego (w ten sposób unika się wielokrotnego przedstawiania tego samego wyrazu i jego form w różnej transkrypcji). Akcenty form miejscownikowych podano w postaci nieskorygowanej. VILIJA RAGAIŠIENĖ 194 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX na areale południowym, nieco lepiej liczba mnoga zachowała się w gwarach północnych i wschodnich (por. tamże, 29). FORMY MIEJSCOWNIKOWE CHARAKTER AKCENTUACJI Na obszarze południowolitewskim miejscowniki ponad połowy rzeczowników odmiennych akcentowane są według tego samego modelu akcentowego co formy pozostałych przypadków – w temacie albo w końcówce, np.: klpa (1), klpoj Kb (PPŽ I 494), Krkš, klpon Kb, Knv (PPŽ I 494), Rdm, Lzd, Vs, klpose Pns, Pvl (LLŠŽ K); mškas (4), miškè Knv, Dbč, Pvč (PPŽ I 662), Brč, Nmn, Lš (LKT 370, 382), Dsm (AukT 168), LpT 99, Ožk, Pns (LLŠŽ K), Bd, Rdm, Vs, Krkš, miškañ Knv, Pnč, Kpn, Zrv, Mrc, Dbč, Mst, Knvl, Kb, Mrd (PPŽ I 662–663), Br, Auk, Brč, Prl, Vs, Jvš, Lpl (LKT 361–388), Dsm (AukT 168), SrjT 189, ŠvT 145, Bd, Rdm, Lzd, Vs, Šlvn, Kpč, miškúosa Lš (LKŽe), Dbč, Kb, Kpn, Zrv (PPŽ I 663), KčT 195, ŠvT 90, Pns (PPŠŽ K), mišRamT 239, kúose Kb, Knv, Pvč (PPŽ I 663), KčT 330, miškuosà Mrc (PPŽ I 663), miškuosè miškúos Lš (AukT 217), miškúosna Mrc (LKŽe), Rud (PPŽ I 663) i in.8 Barytony zazwyczaj zachowują akcent rdzenia, np.: krmas (1), krme Prl (LKŽ K), krman Vžn (LKT 378), Vs, Kpč, krmuosa Pvč, Knvl, Mrc (PPŽ I 528), KčT 349, RamT 117, krmuose Eg, Pns, Šlk (LLŠŽ K), Rdm, Lzd, krmuosna Rud (PPŽ I 528), RamT 166; rankà (2), rañkoj Mrc (PPŽ II 319), SrjT 123, Agr, Pns (LLŠŽ K), Mtl, rañkon Drsk, Lp, Mrk (LKŽe), Mrg, Dbn (PPŽ II 318), Kb (LKT 390), Lš (AukT 215), Agr (LLŠŽ K), Vlk, Trak (LKŽ K), Vs, Krkš, rañkosa Rdm, Spg, rañkose Krv, Pns (PPŠŽ K), rañkosna Ktv (LKT 359), Vvs (Leskauskaitė 2022: 29) i in., oksytony akcentowane są na końcówce, np.: aks (4), akiñ Škl (LKT 389), Rdm, akýsa Mrc, Kš, Pvč, Kb, Dbč, Drž, Mrg (PPŽ I 7), akysà Pnč (PPŽ I 7), BltT 61, akýsna Pnr (LKT 360); galvà (3), galvõj Lš (AukT 216), ŠvT 80, MrcT 46, Eg, Ožk (LLŠŽ K), akýse Pnč (AukT 207), SrjT 205, 450), Rdm, kampañ DrskŽ 135, Mst, Dbč, Mrd, Rud, Mnč (PPŽ I 450), Pns, Šlk, Krv, Šlk, Pvl, Pns, Ožk, Žv (LLŠŽ K), Bd, Lzd, Vs, galvõn DrskŽ 92, ŠvT 149, Pns, Eg (LLŠŽ K), Krkš, Mtl, Rdm, galvósa Krkš; kapas (4), kampè Rud (PPŽ I Ožk (LLŠŽ K), Kpč, Vs, Lp, kampúosa DrskŽ 135, Mrc (PPŽ I 450) i in. (por. LKA III 54). Akcentuacja form miejscownika pozostałych słów (najczęściej rzeczowników) jest zróżnicowana. Około jednej trzeciej z nich akcentuje się dwojako, podobnie jak formy innych przypadków, np.: balà (2), bãloj Ožk, Šlk (LLŠŽ K), Bd, Lzd, bãlon Knv (PPŽ I 8 Przy ustalaniu paradygmatów akcentuacyjnych wyrazów opierano się wyłącznie na danych dialektu południowoauksztockiego. Straipsniai / Articles 195 Vietininkų kirčiavimo polinkiai pietų aukštaičių šnektose 95), Rdm, Mtl, bãlosa DrskŽ 27, Knv, Pvč (PPŽ I 95), ŠvT 90, Dvč (LLŠŽ K), bãlose Pns, Šlk (LLŠŽ K), Kpč, bãlosna DrskŽ 181 / balà (4), balõj Dg, Al (LKŽ K), balõn Rud (PPŽ I 95), balósa Dbn (PPŽ I 95), balosè Spg, dáiktas (3/1), daiktè Drsk, Srj (LKŽe), Plkn, Šlčn, Vng, Vlk (TA) / dáikte Mrc, Rod (LKŽe), Mcl, Kč (TA), daiktañ RamT 141, Agr, Šlk (LLŠŽ K), Rdm, Kpč / dáiktan Dbn (PPŽ I 165), Dg (AukT 178), Plkn (TA), Vs, Kpč, Drsk, daiktúosa Bd, Rdm, Krkš / dáiktuosa Vs; toks, -ià (4/3), tokia Prl, tokiõj Bd, tokiañ Knv, Mst (PPŽ II 616), Pns, Agr (LLŠŽ K), Rdm, Kpč, Lzd, Mtl, Spg, Al, Trak, tokiúosa Mtl, Kpč, tokiúosna Dnv (PPŽ II 615), Kpč / tókis, -ia (1), tókian Vlk, Dg, Trak (LKŽ K), Rdm, tókiuosa Vrn (LKŽ K). W przypadku części wyrazów zróżnicowane jest jedynie akcentowanie form miejscownika (nie zapisano wariantów akcentuacyjnych innych przypadków). Często akcentowane dwojako są nie wszystkie formy przypadków miejscownikowych, lecz tylko jeden z nich (liczby pojedynczej lub mnogiej inessivu i (lub) liczby pojedynczej illativu), por. także kamarà (4) ‘magazyn’, kamarõj KčT 78, RamT 130, Vng (LKT 374), Agr (LLŠŽ K), Al, Prl (LKŽ K), Rdm, Vs, kamarõn Rud, Mst (PPŽ I 448), Šlk (LLŠŽ K), KčT 167, LpT 85, 164, Dg, Mrk, Trak (LKŽ K), Krkš, Kpč / kamãron LpT 164, Pns (LLŠŽ K), kamarósa Mrc (PPŽ I 448), penas (1), pene Bd, Rdm (LKŽ K), penan Kš, Mrc (PPŽ II 214), SrjT 114, Ilg (TA), Mtl, Kpč, Prl / pienañ Vs (LKT 381), Čvn (TA), Krkš. Analogicznie dąży się do akcentowania form przypadków miejscownikowych wyrazów mających warianty akcentowe, np.: púodas (1/3), púode Ožk, Pns (LLŠŽ K), KčT 177, SrjT 116, púodan Drskž 469, Knv, Mrg, Kš, Mst (PPŽ II 301), Spg (AukT 204), Agr (LLŠŽ K), Rdm, Kpč / puodañ DrskŽ 287, Mtl, púoduosa Žr (PPŽ II 302), KčT 223, Agr (LLŠŽ K), púoduosna DrskŽ 287 itd. W wielu przypadkach częstsze są formy tych przypadków należące do głównego wariantu akcentowego, np.: virtùvė (2), virtùvėj RamT 106tt, Pns (LLŠŽ K), Rdm, virtùvėn DrskŽ 25, Mrc (PPŽ II 770), KčT 259, LpT 133, Prl, Trak (LKŽ K), Rdm, virtùvėse Ožk, Pns (LLŠŽ K) / vrtuvė (1), vrtuvėj Ožk (LLŠŽ K), vrtuvėn Kb, Knv, Dbn, Mrd, Rud (PPŽ II 770), ŠvT 103, vrtuvėsa Rdm. Na przykład w formach przypadków miejscownikowych dawnych barytonów kaktà (2/4) i kuprà (2/4) Knv, Grb, Kpn, Mrc (PPŽ I 441), Sem, Trak, Dsm, Srj (LKA III 54–55), Mcl, utrwalił się akcent rdzeniowy, por. kãktoj Rdm, Knv (LKT 369, 383), Ožk (LLŠŽ K), kãkton DrskŽ 132, Lpl, Kpč, Dgr, Vvs, Auk (TA), Sn, Šlk (LLŠŽ K), Mtl, Srj, Vrn / kaktõn Sem, Trak, Dsm, Srj (LKA III 54–55), kùproj LLŠT 202, kùpron Kč, Vlk (TA), Rdm, Krkš, Vs, Kpč / kuprõn BltT 819. Należy zwrócić uwagę, że omówione tendencje akcentuacyjne miejscowników są właściwe zarówno wyrazom dwusylabowym, jak i wielosylabowym linksniuojamiesiems žodžiams. 9 W sprawie przypisania tych rzeczowników do paradygmatu akcentowania barytonicznego zob. Būga 1961: 73, 710; Zinkevičius 1975: 19; Ragaišienė 2010: 30 oraz cytowaną tam literaturę. VILIJA RAGAIŠIENĖ 196 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Tendencje akcentuacyjne form liczby pojedynczej miejscownika inessivus. W badanych źródłach form tych znaleziono stosunkowo niewiele (około 20 proc. przypadków użycia, zob. tabelę)10. Formy inessivus akcentowane dwojako – w temacie i w końcówce – zapisywane są stosunkowo rzadko, np.: pradžià (4), pradžiõj / pradžiojè LpT 139, Rdm, Bd / prãdžioj Vs. Najczęściej akcentuje się je różnie w wyrazach mających warianty akcentuacyjne, np.: skỹrius (2), skỹriuj Bd, Vs / skyriùs (4), skyriùj Ožk (LLŠŽ K), sodžiùs (4), sodžiu Pls (LKŽe), Šlk (LLŠŽ K) / sõdžius (2), sõdžiuj RamT 195, vasčius (2), vasčiuj / valsčiùs (4), valsčiùj Ožk (LLŠŽ K)11. Odmienne tendencje akcentuacyjne są charakterystyczne dla form inessivus drugiego i (lub) czwartego typu akcentowego rzeczowników o temacie na a, w których jeden z wariantów akcentowany jest w rdzeniu, np.: kiẽmas (4/2), kiemè Rud (PPŽ I 492), Lzd (AukT 198), Dgr (TA), Pns (LLŠŽ K), Krkš / °kiẽme12 Trak (LKŽ K), Pns (LLŠŽ K), Bd, miẽstas (2), miestè Žr (PPŽ II 652), LLŠT 149, Ožk, Pns, Sn (LLŠŽ K) / °miẽste DrskŽ 39, Pns (LLŠŽ K), Vs, sõdas (2/4), sodè SrjT 132, Agr, Pns (LLŠŽ K) / °sõde Knv (PPŽ II 421), Žln (AukT 171), Šlk (LLŠŽ K), Rdm, Lzd (Ragaišienė 2010: 209), šiẽnas (4), šienè Bd / °šiẽne Mcl (TA), atšlamas (4) ‘podwórze’, atšlaimè Al (LKŽ K) / °atšlame RamT 143, malnas (2/4), malūnè Rud (PPŽ I 610), Pns (LLŠŽ K) / °malne Prl (LKŽ K), blidas (2) ‘miska’, bliūdè Agr, Ožk, Šlk (LLŠŽ K), Kpč, Krkš / °blide LLŠT 135, viẽdras (2) ‘wiadro’, viedrè Mtl, Krkš / °viẽdre Onš (LKŽ K). W literaturze lingwistycznej akcent w temacie rzeczowników tych w liczbie pojedynczej miejscownika (a także narzędnika i biernika liczby mnogiej) wiąże się z kształtowaniem się modelu sia siejamas su morfonologiniu akcentinės paradigmos išlyginimu, t. y. dviejų typów akcentuacji inicjalnej – kolumnowego i końcówkowego – (szerzej zob. Mikulėnienė 1996–1997: 60–61; Tuomienė 2005: 65–69; Urbanavičienė 2005: 106–107). Dwojaki akcent omawianych form może być uwarunkowany nie tylko tendencją do wyrównywania paradygmatu wyrazów odmiennych na wzór języków słowiańskich. Z przedstawionych danych wynika, że formy akcentowane w temacie zapisywane są nie tylko perifejęs i z akcentuacją form liczby pojedynczej illativus (oba miejscowniki rinėse šnektose. Inesyvo formų dvejopas kirtis, kad ir netiesiogiai, gali būti susiużywane są zarówno Zbieżność miejsca akcentu i środowiska semantycznego może być jedną z krypčiai, tiek vietai reikšti), plg. blidas (2), °blide / bliūdè ir blidan / bliūdañ. przyczyn decydujących o wycofywaniu się inessivus z użycia. 10 Na przykład w opowieściach autobiograficznych zapisano zaledwie kilkanaście form często używanych dwusylabowych rzeczowników o temacie u, oznaczających obiekty nieożywione, np.: ámžiuj Mtl, pẽčiuj SrjT ‘kierunek i miejsce’. 140, Agr (LLŠŽ K), Krkš ir kt. Labiau paplitusios vienaskaitos iliatyvo formos, kuriomis reiškiama 11 Ich zróżnicowanie akcentuacyjne jest uwarunkowane przez te same czynniki co formy innych przypadków (zob. szerzej: Ragaišienė 2010). 12 Znakiem ° oznacza się formę „nieparadygmatyczną”. Artykuły / Articles 197 Vietininkų kirčiavimo polinkiai pietų aukštaičių šnektose Na akcentuację inesywu omawianych wyrazów wpływa także dominujący akcent tematu w formach innych przypadków liczby pojedynczej, por. šiẽnas, šiẽno, šiẽną, °šiẽnu, °šiẽne. Potwierdzają to również tendencje akcentuacyjne tego przypadka w derywatach z przyrostkami drugiej klasy akcentuacyjnej -(i)ukas, -(i)ukė, -utė i -tuvė. Na obszarze południowych Auksztotów można powiedzieć, że formy inesywu uogólniły akcent tematu, np.: kvajynùke ‘w lasku sosnowym’ Šlk (LLŠŽ K), namùke Trak (LKŽ K), smėliùke Mtl, vežimùke Lzd, Mtl, kamarùkėj(e) Al (LKŽ K), dėžùtėj(e) Dg (LKŽ K), Mtl, parduotùvėj(e) Rdm i in., por. akcentowane w przyrostku formy illatywu kvajynùkan, namùkan, vežimùkan, kamarùkėn, dėžùtėn, parduotùvėn13. Na północnych obrzeżach obszaru południowych wyżniaków oraz w gwarach litewskich w Polsce na akcentuację miejscownika derywatów z przyrostkiem -ukas, choćby pośrednio, mogą oddziaływać formy zapożyczone z tematu a2 z morfemem gramatycznym -y, por. kambarùky (i kambarùki), vežimùky (i vežimùki) Pns (por. Leskauskaitė 2022: 78). Na utrwalenie się akcentu tematu w inessivie omawianych rzeczowników tematu ē sprzyjało upowszechnienie skróconych (jednosamogłoskowych) form, por. rankùtė (2), rankutėjè / rankùtėje → rankùtėj Rdm. W południowo-zachodniej części obszaru znaleziono rzadko używane, „nieparadygmatyczne” formy inessivu produktywnych tematów ā i ē, np.: lepa (1), liepõj Bd, karūnà (2), karūnõj Vng, kálvė (1), kalvj KčT 87, klùmpė (1), klumpj Mtl, vastinė (1), vaistinj Krkš. Ich pojawienie się początkowo wyjaśniano właściwą tym gwarom tendencją do wariantywności akcentowej i oksytonii. W niektórych przypadkach akcent poboczny może być również uwarunkowany analogią akcentuacji tego samego typu słowotwórczego, por. durpinj, daržinj, albo uogólniony według dominującego akcentowego modelu form liczby pojedynczej illatywu, por. bačkà (4) ‘beczka’, bačkõj LLŠT 143, Šlk (LLŠŽ K), Rdm / bãčkon Mrc (PPŽ I 91), lepa (1), lepoj / liepõj Bd, lepon / liepõn Pvč (PPŽ I 578), Bd. Warto zauważyć, że zróżnicowanie akcentu wskazanych form inessivu bezpośrednio przenosi się na przykłady kokie maži paukštukai Bd i Mūs liepõj bitės sėdi, medų ima Bd. Z posiadanego materiału bãčkoj SrjT 113, bačkõn Mrc, Rud (PPŽ I 91), KčT 166, RamT 235, SrjT 227tt / wynikają dwie rzeczy. Po pierwsze, w większości przypadków częściej występują formy inessivu słów akcentowanych dwojako, utworzone według wariantu akcentowania głównego, np.: koks, -ià (4), nesietinas su reikšmių neutralizacija – jos vartojamos vietai reikšti, plg. Lepoj kokia Al, Trak (LKŽ K), Rdm, kokiõj Ožk, Pns (LLŠŽ K), Mtl, Spg, Vs / kókis, -ia (1), kókiam Bd, kókioj Onš (LKŽ K), pirkià (2/4), pikioj Mrc (PPŽ II 226), Dsm (AukT 166), RamT 129tt, Onš, Mrk (LKŽ K), Prl / pirkiõj RamT 157, Vlk (LKŽ K). Po drugie, formy tego przypadka wyrazów o temacie cyrkumfleksowym mają tendencję do stałego akcentowania, tj. uogólniania akcentu tematu według modelu akcentowania barytonicznego. 13 Na obszarze południowoauksztockim w liczbie pojedynczej miejscownika przyrostków -(i)ukė, -utė i -tuvė powszechnie używane są formy skrócone. Dwuwokaliczne formy tego przypadka jako warianty zapisywane są dość rzadko. VILIJA RAGAIŠIENĖ 198 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Tendencje akcentuacyjne form liczby pojedynczej ilatiwu. W gwarach południowoauksztockich szczególnie często używane są skrócone formy liczby pojedynczej ilatiwu do wyrażania kierunku i miejsca (stanowią one około 58 proc. przypadków użycia, zob. tabelę). Formy tego przypadka około jednej trzeciej wyrazów mają warianty akcentuacyjne. Ponad połowa z nich jest akcentowana dwojako, podobnie jak formy innych przypadków, np.: dùrpinė (1), dùrpinėn Žv (LLŠŽ K), Rdm, Lzd, Mtl / durpin (3a), durpinn Sn, Pns (LLŠŽ K)14, rastas (2/4), rastan Kb, Rud, Mrc (PPŽ II 314), Vrn (LKTCH 93), Pnč, Mrc (AukT 206, 227), ŠvT 119 / raistañ Rud (PPŽ II 314), raudónas, -à (3), raudonañ Rdm, Lzd, Kpč, Vs, raudonõn Kpč / raudónas, -a (1), raudónan Kb (TA), Vs, Rdm, raudónon Trak (TA). Akcent form wyrazów o produktywnych tematach a, a1, ā i ē jest bardziej zróżnicowany. Wtórnych form illatywu rzeczowników o nieproduktywnych tematach i, u i u znaleziono niewiele. Najczęściej mają one tendencję do akcentowania zgodnie z paradygmatem podstawowego (nierzadko – starszego) wariantu. Na przykład illatyw barytonu tugus (2) / turgùs (4) akcentowany jest wyłącznie w rdzeniu (znaleziono 46 przypadków użycia)15. W gwarze w dwusylabowych rzeczownikach o temacie u spiečiùs / spiẽčius i sodžiùs / sõdžius bardziej rozpowszechnione są formy z akcentem końcówkowym spiečiuñ i sodžiuñ (53 przypadki na 68). Dwojaki akcent form illatywu wyrazów nieposiadających wariantów akcentowych należy przede wszystkim wyjaśniać analogią, t. y. wiązać z utrwalonym w gwarach południowoauksztockich modelem akcentuacji stałej i końcówkowej, np.: rãtas (2), rãtai, rãtan Prl (LKŽ K), Mtl / rata, ratañ ŠvT 9116, lángas (3), langañ DrskŽ 48, Grb, Rud, Mrc, Kš (PPŽ I 556), Pvl (LLŠŽ K), Rdm, Lzd, Mtl / lángan Kpč, Krkš, trobà (3), trobõn DrskŽ 419, Kb, Mrc, Mst (PPŽ II 629), Ndz, Lš (AukT 187, 218), SrjT 235, Dg, Nmn (LKŽ K) / tróbon Spg (AukT 204tt), kbiras (3b), kibirañ Srj, Trak (LKŽ K) / kbiran SrjT 21117 i in. Z dostępnego materiału wynika, że oprócz analogii na akcentowanie omawianych form mogą wpływać także inne czynniki forma końcówkowo akcentowanego illatywu žemn Drsk, Rtn (LKŽe), por. žems Rtn, Kb, Mrk Drsk (LKŽe), Rtn (AukT 230), Pls (TA), może być odziedziczona z dawnych czasów (szerzej zob. Rinkevičius 2009: 90; niai. Be to, antriniai variantai gali būti atsiradę skirtingu metu. Daiktavardžio Ragaišienė 2010: 90 oraz przywołaną tam literaturę). Końcówkowy akcent illatywu barytonów miẽstas i mókslas jest prawdopodobnie uwarunkowany tendencją do akcentowania na końcówce wyrazów, które niedawno weszły do gwar, por. miẽstan Dbč, Drž, Rud, Mrc, Mst, Žr (PPŽ I 652), SrjT 146tt / miestañ Knv (PPŽ I 652), Pnč (AukT 212), Bd, Kpč, mókslan Vs / mokslañ DrskŽ 214, Kb (LKT 391), Nmn, 14 Por. akcentowaną na końcówce formę liczby pojedynczej durpinj Švn (AukT 193). 15 Szerzej o zróżnicowaniu paradygmatów akcentuacyjnych słowa turgus zob. Ragaišienė 2010: 107 oraz przywołaną tam literaturę. 16 Na obszarze południowych Auksztotów nie znaleziono innych form akcentowania końcówkowego przypadków liczby mnogiej tego rzeczownika. 17 Akcent rdzenia może być podtrzymywany przez akcentuację często używanych form zapożyczenia viẽdras, viẽdran. Artykuły / Articles 205 Vietininkų kirčiavimo polinkiai pietų aukštaičių šnektose WNIOSKI Po przeprowadzeniu analizy akcentuacji form miejscownika odmiennych części mowy znalezionych w źródłach dotyczących południowoałtackiego dialektu z drugiej połowy XX wieku – początku XXI wieku należy wyciągnąć następujące wnioski: 1. W gwarach południowoauksztockich miejscowniki ponad połowy odmienianych wyrazów akcentuje się według jednego paradygmatu akcentowego: barytony – w temacie, oksytony – w końcówce. Akcentowanie pozostałych form miejscownika jest zróżnicowane. Około jedna trzecia z nich jest akcentowana dwojako, podobnie jak formy innych przypadków. W przypadku części wyrazów zróżnicowane jest wyłącznie akcentowanie miejscownika (nie odnotowano visų vietininkų, o vieno kurio (vienaskaitos ar daugiskaitos inesyvo ir (ar) viewariantów akcentowych form innych przypadków). W gwarach vardžių vienaskaitos iliatyvo formų kirčiavimas. 2. Linksniuojamųjų žodžių vietininkų formų kirčiavimas nulemtas ne viepołudniowoauksztockich nierzadko dwojako akcentowane są formy ilatiwu (nie rzeczowniki) liczby pojedynczej. Najbardziej zróżnicowane jest akcentowanie rzeczowników o produktywnych tematach nie z powodu jakiejś przyczyny, lecz całego ich kompleksu: 1) analogii akcentowania miejsca akcentu w formach innych przypadków i (lub) typu słowotwórczego; 2) semantyki (formy miejscownika są obecnie używane do wyrażania miejsca i kierunku); 3) tendencji akcentowych wyrazów odmiennych w dialekcie południowoauksztockim (wariantywności akcentowej i oksytonii). Na akcentuację form ilatiwu liczby pojedynczej może wpływać tendencja do zastępowania ich konstrukcjami przyimkowymi z przyimkami in, an + biernik, wcześniejsza konkurencja form z dwiema samogłoskami i skróconymi (jednosamogłoskowymi) morfemami gramatycznymi itp. 3. Podwójnie akcentowane formy miejscownika wyrazów odmiennych są rozpowszechnione na całym obszarze gwary południowoaŭksztockiej. Więcej takich form znaleziono w południowo-zachodniej i południowej części tego obszaru. Jednak zgromadzony materiał nie wskazuje na zwarty obszar, na którym wariantywność jako zjawisko byłaby najbardziej intensywna w porównaniu z sąsiednimi gwarami. Na obszarze południowo-zachodnich gwar południowoaŭksztockich, uznawanym za centrum akcentowej wariantywności wyrazów odmiennych, akcentuacja form miejscownika nie różni się od akcentuacji w sąsiednich gwarach. LITERATURA I ŹRÓDŁA Ambrazas Saulius 2010: Daiktavardžių darybos raida 2. Litewskie derywaty rzeczownikowe, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. AukT – Markevičienė Žaneta. Teksty gwar auksztockich 1, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 1999. BltT – Teksty gwar litewskich 1. Balatna (Waranawa), oprac. E. Grinaveckienė, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1994. VILIJA RAGAIŠIENĖ 206 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Būga Kazimieras 1961: Rinktiniai raštai 3, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės wydawnictwo literackie. DrskŽ – Naktinienė Gertrūda, Paulauskienė Aldona, Vitkauskas Vytautas. Słownik gwary druskiennickiej, Wilno: Mokslas, 1988. Karaciejūtė Vitalija 2013: Fleksyjne klasy rzeczowników w gwarze orańskiej i ich hierarchia: rozprawa doktorska, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Kardelytė Jadvyga 1975: Gwary Gierwiat (fonetyka i morfologia), Wilno: Mintis. Kardelytė-Grinevičienė Daiva 2022: Konkurujące konstrukcje lokatywne lietuviu-kalba/article/view/31440. jų vartosena rytų aukštaičių vilniškių ir pietų aukštaičių patarmėse: priežastys ir tendencijos. – Lietuvių kalba 17, 61–69. Prieiga internete: https://www.zurnalai.vu.lt/ Kazlauskas Jonas 1968: Gramatyka historyczna języka litewskiego (akcentowanie, rzeczownik, czasownik), Wilno: Mintis. KčT – Leskauskaitė Asta. Teksty gwar okolic Kuciunów, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2006. Leskauskaitė Asta 2016: Struktury morfologiczne rzeczownika, zaimka i czasownika. – Przemiany gwar litewskich na początku XXI wieku: gwary litewskie w Polsce, autorzy: D. Mikulėnienė, A. Leskauskaitė, V. Ragaišienė, L. Geržotaitė, N. Birgelienė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 205–275. Leskauskaitė Asta 2022: Kategorie gramatyczne rzeczowników południowoaukštaitskich, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. LKA III – Atlas języka litewskiego 3: Morfologia, red. odpowiedzialny K. Morkūnas, Wilno: 1977. Mokslas, LKT – Dialekty języka litewskiego: chrestomatia, oprac. E. Grinaveckienė, A. Jonaitytė, K. Mor kūnas, B. Vanagienė, A. Vidugiris, Wilno: Mintis, 1970. LKTCH – Chrestomatia dialektów języka litewskiego, oprac. R. Bacevičiūtė, A. Ivanauskienė, A. Leskauskaitė, E. Trumpa, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2004. LKŽe – Słownik języka litewskiego 1–20 (1941–2002), kolegium redakcyjne G. Naktinienė, J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, redaktor naczelny G. Naktinienė, wersja elektroniczna, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2008 (zaktualizowana wersja, 2018). Dostęp LKŽ K – kartoteka internete: https://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas/. Słownika języka litewskiego, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. LLŠT – Teksty gwar litewskich w Polsce, oprac. A. Leskauskaitė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2021. Artykuły / Articles 207 Vietininkų kirčiavimo polinkiai pietų aukštaičių šnektose LLŠŽ K – kartoteka słownika gwar litewskich w Polsce, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. LpT – Teksty okolic Leipalingis, oprac. A. Leskauskaitė, Wilno: Instytut Języka Lititutas, 2018. Mikulėnienė Danguolė 1996–1997: Einwirckung der slawischen Sprachen auf die Lautstruktur der peripheren litauischen Mundarten. – Linguistica Baltica 5–6, 57–67. Mikulėnienė Danguolė, Pakerys Antanas, Stundžia Bonifacas 2007: Bendrinės lietuvių kalbos žinynas, Vilnius: Wydawnictwo Wileńskiego Uniwersytetu Pedagogicznego. Morkūnas Kazys 1964: Z historii form liczby mnogiej inessivu w gwarach wschodnioaukštaitijskich. – Lietuvių kalbotyros klausimai 7, 145–152. MrcT – Teksty gwary Marcinkonys, red. A. Leskauskaitė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2009. Pakerys Antanas 1994: Akcentologia 1, Kowno: Šviesa. PPŽ I – Leskauskaitė Asta, Ragaišienė Vilija. Słownik gwar południowych dialektów południowo-wschodnioaukštockich 1, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2016. PPŽ II – Leskauskaitė Asta, Ragaišienė Vilija. Słownik gwar południowych dialektów południowo-wschodnioaukštockich 2, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2019. Ragaišienė Vilija 2010: Warianty akcentuacyjne słów odmiennych przez przypadki w gwarach południowoaukštockich i wileńskich gwarach wschodnioaukštockich: rozprawa doktorska, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Ragaišienė Vilija 2012: Tendencje akcentuacyjne rzeczowników z przyrostkami -(t)inis, -(t)inė w gwarach południowoaukštockich i wileńskich gwarach wschodnioaukštockich. – Człowiek i słowo 14(1), 116–123. RamT – Tuomienė Nijolė. Teksty gwary Ramaškonių, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2008. Rinkevičius Vytautas 2009: System akcentuacyjny języka pruskiego: rozprawa doktorska, Wilno: Uniwersytet Wileński. Rosinas Albertas 1995: Zaimki języków bałtyckich: rozwój morfologii, Wilno: Uniwersytet Wileński universiteto leidykla. Senkus Juozas 1960: Cechy odmiany rzeczowników w gwarach kapsów i zanawyków. – Prace Akademii Nauk Litewskiej SRR, seria A, 2(9), 157–171. Skardžius Pranas 1935: Akcentologia Daukšy, Kowno: V.D.U. Humanistycznego Wydziału. Skardžius Pranas 1943: Słowotwórstwo języka litewskiego, Wilno. SrjT – Seirijų šnektos tekstai, sud. A. Leskauskaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2016. VILIJA RAGAIŠIENĖ 208 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Stundžia Bonifacas 1995: System akcentuacji ogólnego języka litewskiego, Wilno: Uniwersytet Wileński. Stundžia Bonifacas 2009: Akcentologia ogólnego języka litewskiego, Wilno: Vilniaus universiteto leidykla. ŠvT – Teksty z okolic Švendubrė, oprac. A. Leskauskaitė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2020. TA – rękopiśmienne źródła Archiwum Gwar, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Tuomienė Nijolė 2005: Odmiana rzeczownika w gwarze Ramaškonių: badanie socjolingwistyczne: rozprawa doktorska, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Wilno: Tuomienė Nijolė 2010: Ramaškonių šnektos daiktavardis: sociolingvistinis tyrimas, Instytut Języka Litewskiego. Urbanavičienė Jolita 2005: System fonologiczny gwary Svirki (wschodnich wyżynnych wilnian): wokalizm i prozodia: rozprawa doktorska, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Zinkevičius Zigmas 1966: Dialektologia języka litewskiego, Wilno: Mintis. Zinkevičius Zigmas 1975: Z historycznej akcentologii litewskiej. Akcentuacja katechizmu z 1605 r., Wilno: Dział Wydawniczy Wileńskiego V. Kapsukasa. Zinkevičius Zigmas 1979: Retrakcja akcentu i paradygmaty akcentuacyjne. – Kalbotyra 30(1), 90–93. Zinkevičius Zigmas 1980: Gramatyka historyczna języka litewskiego 1, Wilno: Mokslas. Zinkevičius Zigmas 1996: Historia języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Zinkevičius Zigmas 2006: Pochodzenie dialektów litewskich, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. SKRÓTY NAZW MIEJSCOWOŚCI Agr – Agukiai, Polska Al – Olita Dbn – Alv – Ãlovė, rej. Auk – Aukštãdvaris, rej. Bd – Bdvietis, rej. Blt – Bałtna, Białoruś Brč – Barcie, rej. Br – Barcie, rej. trocki Čvn – Čivonys, rej. Dbč – Dubčiai, rej. orański Dubiniñkas, rej. orański olicki Dg – Daũgai trocki Dgr – Daugirdškės, rej. trocki łoździejski Dnv – Dainavà, rej. orański Drsk – Druskieniki łoździejski Drž – Daržėliai, rej. orański Dsm – Dusmenys, rej. trocki łoździejski Dvč – Dvarčėnai, Polska Artykuły / Articles 209 Vietininkų kirčiavimo polinkiai pietų aukštaičių šnektose Eg – Eglinė, Polska Gdl – Gudeliai, rej. solecznicki Ilg – Grb – Grybaulià, Varėnõs r. Ilgininkai, rej. olicki Jvš – Jova išiai, samorząd Druskieniki Kč – Kučiūnai, rej. łoździejski Kb – Kabeliai, rej. orański Knv – Kaniava, rej. orański Knvl – Kaniavėlė, rej. orański Kpč – Kapčiamiestis, rej. łoździejski Kpn – Kapiniškiai, rej. orański Krkš – Krikštonys, rej. łoździejski Krv – Kreivėnai, Polska Kš – Kašėtos, rej. orański Ktv – Kietãviškės, Elektrnų sav. Lp – Leipalingis, samorząd Druskieniki Lpl – Liplinai, rej. druskiennicki Lš – Liškiavà, rej. orański Lzd - Lazdjai Mcl – Macẽliai, rej. orański. Mlk – Málkava, Białoruś Mnč – Mánčiagirė, rej. orański. Mrc – Marcinkónys, rej. orański. Mrd – Mardasãvas, rej. orański. Mrg – Márgionys, rej. orański. Mrk – Merknė, rej. orański. Mrp – Marijámpolis, rej. wileński. Mst – Musteikà, rej. orański. Mtl – Metelia, rej. łoździejski. Ndz – Nedzngė, rej. orański. Nmn – Nemunáitis, rej. olicki. Onš – Õnuškis, rej. trocki. Ožk – Ožkniai, Polska Plkn – Paluknỹs, rej. trocki. Pls – Pelesà, Białoruś Pnč – Panõčiai, rej. orański. Pnr - Paneria, rej. elektreński. Pns – Pùnskas, Polska Prl – Perlojà, rej. orański. Pvč – Puvõčiai, rej. orański. Pvl - Pievãliai, Ram – Ramaškónys, Baltarùsija Polska Rdm – Rudaminà, rej. łoździejski. Rod – Ródūnia, Białoruś Rtn – Rãtnyčia, rej. orański. Rud – Rudnià, rej. orański. Sel – Seilinai, rej. łoździejski. Sem – Semelškės, rej. trocki. Sn – Seina, Polska Spg – Sapiẽgiškiai, rej. łoździejski. Srj – Seirjai, rej. łoździejski. Škl – Šklriai, rej. orański. Šlčn – Šačininkai Šlk – Šlýnakiemis, Polska Šlvn – Šlavañtai, rej. łoździejski. Švn – Šveñtežeris, rej. łoźdiejski. Švnd – Švendùbrė, Drùskininkų sav. Trak – Trãkai Vlk – Valkiniñkai, rej. orański. Vng – Vingrnai, rej. łoździejski. Vrn – Varėnà Vs – Veisieja, rej. łoździejski. Vvs – Vevis, rej. elektreński. Zrv – Zervýnos, rej. orański. Žln – Žilina, rej. orański. Žr – Žiūra, rej. orański. Žv – Žvikẽliai, Polska VILIJA RAGAIŠIENĖ 210 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Accentuation Tendencies of Locative Cases in the Southern Aukštaitian Subdialects STRESZCZENIE Po przeanalizowaniu danych stało się oczywiste, że ponad połowa odmiennych części mowy w dialektach południowoaukštaitijskich wykazuje stały wzorzec akcentuacyjny: barytony są akcentowane na temacie, podczas gdy oksytony otrzymują akcent na końcówce. Jednak akcentuacja form przypadków miejscownika pozostałych wyrazów wykazuje zmienność. Około jedna trzecia tych wyrazów wykazuje dwojakie wzorce akcentuacyjne, podobnie jak inne formy fleksyjne. W przypadku niektórych wyrazów zróżnicowanie dotyczy wyłącznie akcentuacji form miejscownika, bez podobnych wariantów w innych przypadkach. Ponadto w dialektach południowoaukštaitijskich często zdarza się, że illativus liczby pojedynczej lub mnogiej (albo oba) wykazuje podwójne wzorce akcentuacyjne. Wśród rzeczowników o produktywnych tematach akcentuacja form liczby pojedynczej illatywu wykazuje najbardziej zróżnicowane wzorce w obrębie tego paradygmatu. Akcentuacja form miejscownikowych wyrazów odmiennych nie jest uwarunkowana jedną przyczyną, lecz raczej kompleksem czynników: 1) analogiami miejsca akcentu w innych przypadkach i/lub analogią akcentu typu słowotwórczego; 2) semantyką (formy przypadków miejscownikowych używane obecnie do wskazywania miejsca i kierunku); 3) tendencje akcentuacyjne (wariantywność akcentuacyjna i oksytonesis) rzeczowników odmiennych w dialekcie południowoauksztockim. Na akcentuację form liczby pojedynczej illatywu może wpływać kilka czynników, w tym skłonność do zastępowania ich konstrukcjami przyimkowymi z in, an + biernikiem, wcześniejsza konkurencja między formami z dwugłoskowymi i skróconymi (jednogłoskowymi) morfemami gramatycznymi itd. Formy miejscownika wyrazów odmiennych wykazujące podwójny wzorzec akcentuacji są szczególnie rozpowszechnione w całym regionie Southern Highlands. Formy te obserwowano przede wszystkim częściej na terytoriach południowo-zachodnich i południowych, gdzie stanowiły około 60% przypadków. Jednak dostępny materiał nie wskazuje jednoznacznie obszaru, na którym zmienność jako zjawisko byłaby najbardziej intensywna w porównaniu z sąsiednimi subdialektami. W południowo-zachodnim obszarze dialektu południowoauksztockiego, często uznawanym za centrum wariantywności akcentuacyjnej rzeczowników odmiennych, akcentuacja form miejscownika nie różni się znacząco od akcentuacji w sąsiednich subdialektach. Złożono 27 października 2023 r. VILIJA RAGAIŠIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]