Sinoniminių dvižodžių terminų struktūrinis semantinis nuotolis

Straipsniai / Articles 145 ASTA MITKEVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0001-5508-1555 Kierunki badań naukowych: terminologia, terminografia. DOI: doi.org/10.35321/all89-07 STRUKTURALNY DYSTANS SEMANTYCZNY DWU-WYRAZOWYCH TERMINÓW SYNONIMICZNYCH Structural Semantic Distance Between Synonymous Two-Word Terms ADNOTACJA W artykule po raz pierwszy analizowany jest wzajemny dystans litewskich terminów synonimicznych, który odzwierciedla się w ich strukturze. Przedmiotem badania są dwuwyrazowe terminy synonimiczne odnotowane w dwóch słownikach terminologicznych. Synonimy zestawia się według rdzeni (kryterium formalne) oraz bliskości znaczeń słów występujących jako różniące się składniki (kryterium semantyczne). Podejmuje się próbę ustalenia leksykalnie eksplikowanego dystansu semantycznego dwuwyrazowych terminów synonimicznych oraz jego związku z typami synonimów. SŁOWA KLUCZOWE: termin złożony, synonimy, dystans semantyczny, wariantywność, semantyka. ADNOTACJA Artykuł omawia dystans między terminami synonimicznymi w języku litewskim oraz sposób, w jaki dystans ten odzwierciedla się w ich strukturze. Badanie koncentruje się na dwuwyrazowych terminach synonimicznych wymienionych w dwóch słownikach terminologicznych. Porównanie synonimów opiera się na dwóch kryteriach: ich rdzeniach (kryterium formalne) oraz podobieństwie znaczenia słów różnicujących synonimy (kryterium semantyczne). Podjęto próbę wyjaśnienia dającego się leksykalnie objaśnić dystansu semantycznego między dwuwyrazowymi terminami synonimicznymi oraz jego korelacji z typami synonimów. SŁOWA KLUCZOWE: termin złożony, synonimy, dystans semantyczny, wariantywność, semantyka. ASTA MITKEVIČIENĖ 146 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX WSTĘP Narracja dotycząca synonimii terminów, a szerzej – wariantywności i występowania wariantów, w terminologii zachodniej zmieniła się w ciągu ponad dwóch ostatnich dziesięcioleci. Wariantywność terminów (obejmująca również synonimię) uważa się za naturalne zjawisko językowe; odpowiednio analizuje się nikaciniai variantiškumo mechanizmai. Terminologijos darbo standarte (ISO językowe, kognitywne i komu704:2022) nadal podkreśla się (i słusznie, mając na uwadze kontekst standaryzacji), że w idealnym przypadku jedno pojęcie oznacza jeden termin; w badaniach terminologicznych synonimia i wariantywność terminów w szerokim znaczeniu zajmują obecnie jedną z centralnych pozycji jako przedmiot lub aspekt badań1. O synonimii terminów litewskich w litewskim językoznawstwie w ciągu ostatniej dekady również napisano dość dużo (np. Auksoriūtė 2018; Vaskelaitė 2021 ir kt., žr. ir ten nurodytą literatūrą bei tyrimų Mitkevičienė 2015, 2020; przeglądy). Na szczególną uwagę zasługuje najnowsza praca – studium naukowe Ramunė Vaskelaitė (2022), w którym szczegółowo analizuje się przyczyny synonimii w litewskiej terminologii ekonomicznej. W niniejszym artykule zostanie przeanalizowany dotychczas niezbadany aspekt synonimii terminów litewskich – wzajemny dystans terminów synonimicznych, odzwierciedlający się w ich strukturze. Podstawa teoretyczna. Terminy nie tylko nazywają, lecz także znaczą – nazwy dostarczają informacji semantycznej, kierując do pojęcia w określony sposób, a zmiany form nazywających dami (eksplikuodami) tik atrinktus semantinius požymius (Freixa 2006: 67). mogą wpływać na pojęcia, ponieważ ukierunkowują odbiorców na określone rozumienie. Mogą uwydatniać zarówno zupełnie inne rozumienie pojęcia, jak i subtelne zmiany znaczenia, które z trudem można traktować jako zmiany pojęcia (Freixa, Fernández-Silva 2017: 168). Uwzględniając konsekwencje wariantywności (denominacyjnego) terminów2 i jej możliwy wpływ na sposób, w jaki adresat pojmie pojęcie, wyróżnia się wariantywność terminów bez konsekwencji kognitywnych oraz terminów 1 W terminologii litewskiej terminy oznaczające to samo pojęcie zwykle uważa się za synonimy i tak się je nazywa, natomiast wariant rozumiany jest najczęściej wąsko – jako odmienność tego samego terminu; wyraz wariantas używany jest niejednoznacznie (szczegółowo formalių (rašybos, fonetinių, morfologinių, sintaksinių) skirtumų turinti termino atmaina. Tai tradicinis ir dominuojantis požiūris, kurio laikomasi ir šiame darbe. Kita vertus, kalbotyroje terminas zob. Miliūnaitė 2009), toteż również w terminologii wariantem określa się więcej niż jedno pojęcie. Ogólnie rzecz biorąc, wariantywność i wariantywność terminów używane są także swobodnie – jako różnorodność i zróżnicowanie. 2 W niniejszym artykule, omawiając literaturę zagraniczną, używa się pojęć wariant, wariantywność i wariantowanie, aby nie zniekształcać znaczenia i nie powodować pomieszania pojęć (wydaje się, że nawet we wspomnianych pracach wariantowanie rozumiane jest niejednolicie, a ponadto nie zawsze można dokładnie ustalić zakres tego pojęcia w pracach naukowych). Straipsniai / Articles 147 Sinoniminių dvižodžių terminų struktūrinis semantinis nuotolis wariantowanie z konsekwencjami kognitywnymi. Terminami pierwszego typu przekazywana jest taka sama informacja o pojęciu, ich znaczenie się nie różni, np. sea product i marine product, natomiast w drugim typie akcentowane są różne cechy pojęcia, znaczenia samych terminów różnią się, choć nazywane jest to samo pojęcie, np. marine product i fishing product (Fernández-Silva, Freixa, Cabré 2009: 22–23). konceptualaus nuotolio (angl. conceptual distance) tarp įvardijamųjų variantų Uznając, że identyfikacja nadal stanowi wyzwanie, największy dystans obserwuje się wtedy, gdy warianty są utworzone z różnych jednostek leksykalnych3 (Freixa, Fernández-Silva 2017: 168–169). Sabela Fernández-Silva (2016, zob. także 2022) przedstawiła klasyfikację wariantowania terminów według dystansu semantycznego (ang. semantic distance) wariantów od terminu podstawowego, ustalonego poprzez porównanie informacji konceptualnej przekazywanej przez warianty (ich formę). Wyróżniła trzy kategorie dystansu semantycznego: 1) minimalny dystans semantyczny, 2) średni dystans semantyczny oraz 3) maksymalny dystans semantyczny, które obejmują osiem typów wariantów. Do wariantowania o minimalnym dystansie semantycznym zalicza się wariantowanie formalne i synonimię. Należy tu podkreślić, że wariantowanie formalne (na ile można to zrozumieć z objaśnienia i podanych przykładów) obejmowałoby wyróżniane w terminologii litewskiej warianty w wąskim znaczeniu (zob. przypis 1) oraz synonimy o wspólnym rdzeniu, a także terminy i ich skróty, natomiast synonimia – tylko leksykalne synonimy o różnych rdzeniach, w tym synonimy, których człony są wyrażone synonimami o semantiškai lygiaverčiais, nes jais neišreiškiami konceptualaus turinio pokyčiai. różnych rdzeniach. Warianty o minimalnym (przynajmniej niezerowym) dystansie semantycznym S. Fernández-Silva uznaje za Średni dystans semantyczny wiąże się ze skiriama redukcija, neapibrėžiančio požymio pokytis ir apibrėžiančio požymio pokytis, maksimalaus nuotolio – kategorijos pokytis, hiperonimo arba hiponizmianami członu pobocznego, natomiast maksymalny – ze zmianami członu głównego. Dobór primo do wariantywności średniego dystansu semantycznego, zmiana konfiguracji konceptualnej. Klasyfikacja ta opiera się na badaniu użycia terminów w tekstach, a termin i jego warianty wiązane są z tym samym desygnatem, ale niekoniecznie z tym samym pojęciem. Można sądzić, że warianty o średnim i maksymalnym dystansie semantycznym odpowiadałyby synonimom kontekstowym, wariantom tekstowym lub wariantom w szerokim znaczeniu. Z drugiej strony z przykładów przedstawionych przez badaczkę wynika, że obejmują one również nazwy tego samego pojęcia; na przykład para tego typu jak HIV/AIDS i HIV/AIDS disease zaliczana jest do przykładów maksymalnego dystansu semantycznego (typ wariantywności – zmiana kategorii, dodane słowo disease podkreśla perspektywę klasyfikacji). Nie dystans semantyczny, lecz dystans kognitywny terminów (ang. cognitive distance) S. Fernández-Silva analizowała wspólnie z Koenem Kerremansem (2011). Kognitywny 3 Omawiane są przykłady terminów złożonych, w których jeden z członów wyrażony jest za pomocą różnych leksemów. ASTA MITKEVIČIENĖ 148 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX dystans w tym badaniu wyjaśniany jest jako różnice w informacji konceptualnej terminów, odzwierciedlane przez strukturę terminów. Badali podobieństwa i różnice odpowiedników – wyjaśniali relację między wariantami terminów języka oryginału (galisyjskiego) i języka przekładu (angielskiego), wyrażając ich dystans kognitywny za pomocą trzech [wartości] (…; 1 nėmis vertėmis (0 – nėra kognityvinio nuotolio, 0,5 – dalinis kognityvinis nuo- – minimalna zgodność). O dystansie terminologicznym (ang. terminological distance) pisał Edward Clay (2022), jednak on również badał nie warianty czy synonimy, lecz wzajemny dystans między terminami języka angielskiego i włoskiego. Wyróżnił trojaki dystans terminologiczny – semantyczny, morfosyntaktyczny i konotacyjny; ten ostatni wynikał zapewne ze specyfiki dziedziny przedmiotowej badanych terminów – migracji. Nie wyjaśniono, co uznaje się za dystans semantyczny ani jak się go ustala. Wskazane prace skłoniły do podjęcia próby porównania litewskich terminów synonimicznych pod względem ich równoważności semantycznej. Warto podkreślić, że badania te stanowią jedynie punkt wyjścia, ponieważ w niniejszej pracy analizowane są synonimy systemowe, a nie warianty w szerokim rozumieniu (jak wynika z przeglądu, za ich pomocą niekoniecznie nazywa się to samo pojęcie) ani odpowiedniki. A zatem kategorię dystansu terminologicznego po raz pierwszy próbuje się tu zastosować do synonimów – nazw tego samego pojęcia w jednym języku. Oczywiście również sam charakter badanego materiału wymaga nieco innego podejścia – omówione badania opierają się na tekstowym użyciu terminów, natomiast w niniejszym artykule analizowane są dane ze słowników terminologicznych. Przedmiot i metodologia badań. W artykule analizowane są dwuwyrazowe terminy synonimiczne z dwóch nowszych obszernych słowników terminologicznych – Objaśniającego słownika terminów psychologicznych (PsichŽ, 2019) oraz Litewsko-angielskiego słownika terminów bibliotekoznawstwa, informacji i księgoznawstwa (BIK) (2021). Są to prace z dziedziny nauk społecznych. Dane pierwszego słownika są publikowane w Banku Terminów Republiki Litewskiej (LRTB), a drugiego – na Portalu litewskich zbiorów terminologicznych. Synonimy z PsichŽ wybrano automatycznie z LRTB. W polu relacji terminologicznych LRTB tego słownika jako synonimy podawane są również warianty oraz skróty. Synonimy z BIK zbierano według odsyłacza zob., za pomocą którego, jak stwierdzono w przedmowie do słownika, powiązane są synonimy (ponadto, jak wynika z samego słownika, także warianty w wąskim znaczeniu, a czasami termin i jego skrót). Strukturę tego słownika wyróżnia to, że przy terminie głównym nie podaje się już jego synonimu (terminu odsyłaczowego) (istnieje kilka wyjątków). Zatem normowanie w BIK jest bardziej rygorystyczne niż w PsichŽ, ponieważ synonim nie jest odnotowywany w haśle terminologicznym (por. przedmowę: „proponuje się stosować inny, bardziej zwyczajowy lub lepiej odpowiadający normom języka litewskiego termin” (BIK viii)). Synonimy odnotowane Artykuły / Articles 149 Sinoniminių dvižodžių terminų struktūrinis semantinis nuotolis w terminografii, a nie w tekstach, wybrano do analizy celowo. W ten sposób uniknięto wątpliwości dotyczących synonimiczności terminów (nie trzeba było rozstrzygać kwestii synonimii kontekstowej), a także ich terminologiczności (rozważać, czy jednostka językowa jest terminem, czy nie). Są to podstawowe i najbardziej problematyczne kwestie doboru materiału w badaniach terminologicznych, w związku z którymi potrzebna jest pomoc specjalistów dziedzinowych. Tyrimui imti tik vienodo dėmenų skaičiaus terminai4 siekiant susitelkti ties różnicami leksykalnymi i semantycznymi, pomijając kwestie skracania i wydłużania terminów, które są nieuniknione przy analizie używanych synonimicznie terminów różniących się liczbą członów. Ograniczono się do terminów dwuwyrazowych5 (analizowane są 222 ich pary). Terminy złożone wybrano celowo: dominują one w terminologii każdej dziedziny, w ich skład często wchodzą terminy jednowyrazowe, ponadto właśnie przykładami terminów złożonych najczęściej ilustruje się wariantywność terminów (León Araúz, Cabezas García 2020: 214). Uważa się, że terminy złożone charakteryzują się większą wariantywnością niż inne stałe połączenia, ponieważ pierwsze są słabiej zleksykalizowane (tamże, 212). Celem artykułu jest ustalenie semantycznego dystansu między leksykalnie eksplikowanymi dwuwyrazowymi terminami synonimicznymi oraz jego związku z typami synonimów. Dąży się do porównania synonimów według dwóch parametrów – formalnego (rdzenia) i semantycznego (wspólnoty znaczeniowej członów). Podjęto próbę ustalenia, co decyduje o większych i mniejszych różnicach semantycznych między terminami synonimicznymi, oraz oceny ich równoważności semantycznej. Podstawową metodą badawczą jest metoda analityczno-opisowa. Stosując metodę opozycji, synonimy (różniące się człony) porównuje się wzajemnie. O różnicach semantycznych wnioskuje się nie na podstawie znaczenia terminu złożonego, lecz na podstawie semantyki jego członów strukturalnych – wyrazów. Znaczenia wyrazów ustala się na podstawie słowników. Badanie ma charakter jakościowy, nie podejmowano próby analizy ilościowej. Przy analizowaniu zagadnień semantycznych trudno uniknąć subiektywizmu, toteż dane ilościowe mogłyby być co najwyżej przybliżone. Chociaż w obu słownikach kolejność terminów oznaczających to samo pojęcie według stopnia zalecenia jest jasna, w niniejszym badaniu synonimy nie są zestawiane według ich odpowiedniości językowej i terminologicznej, lecz analizowane jako równorzędne nazwy pojęcia. 1. FORMALNE KRYTERIUM OPOZYCJI: (NIE)TOŻSAMOŚĆ RDZENIA W terminologii litewskiej przyjęło się już (bo jest to wygodne) dzielić terminy synonimiczne według (nie)zbieżności rdzenia. Oprócz liczby członów terminu jest to 4 Wśród synonimów, które nie różnią się liczbą członów, największą grupę w BIK stanowią terminy dwuwyrazowe, natomiast w PsichŽ – jednowyrazowe. Wpływ na to mają nie tylko specyfika nauki i jej terminologii, lecz także charakter słownika, kryteria doboru i prezentacji terminów, intencja autorów oraz inne kryteria ekstralingwistyczne. 5 Wyrazy pomocnicze nie są uznawane za odrębne człony. ASTA MITKEVIČIENĖ 150 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX vienas bendriausių sinonimų skirtybių kriterijų. Nuo to, ar sinonimų šaknis sunapięcie, czy nie, zależy od tego, które inne kryteria opozycji synonimów są aktualne. Ponieważ przedmiotem badania są terminy słownikowe (terminologia wybrana i (lub) proponowana przez ich autorów), zgodnie z oczekiwaniami wśród synonimicznych terminów dwuwyrazowych zdecydowanie najwięcej jest tych, których różniące się człony są nierdzenne (niespokrewnione). Materiał badawczy pozwala wyróżnić pięć podtypów dwuwyrazowych synonimów według pas tiriamojoje medžiagoje); 2) abu dėmenys nebendrašakniai; 3) nebendrašaknio pusė dėmens; 4) nėra nebendrašaknių dėmenų; 5) bendrašak niai, bet skiriasi opozycji rdzeni: 1) jeden człon nierdzennego pochodzenia (najliczniejszy pod względem liczby rdzeni (zob. tabelę 1). Nierdzenne terminy synonimiczne charakteryzują się większym leksykalnym dystansem semantycznym niż terminy o wspólnym rdzeniu. Te ostatnie łączy ten sam rdzeń, relacje słowotwórcze, a ponadto należą one do tego samego paradygmatu tematycznego, podczas gdy nierdzenne niekoniecznie należą do tego samego. Zatem, kierując się wyłącznie kryterium rdzenia, można stwierdzić, że im więcej jest nierdzennych członów, tym dystans ten się zwiększa. Odpowiednio leksykalny dystans semantyczny według podtypów zwiększa się w następującej kolejności: 4, 3 i 5, 1, 2. 5. podtyp synonimów odzwierciedla rozbieżność między kryterium leksykalnej budowy terminów (liczby członów) a kryterium rdzenia – człon złożony wyraża więcej cech pojęcia niż odpowiadający mu człon niezłożony. Ten podtyp należy uznać za wariant pośredni między synonimią terminów o takiej samej liczbie członów a synonimią terminów o różnej liczbie członów. Odpowiednio leksykalno-semantyczny dystans takich synonimów jest większy niż innych synonimów wspólnordzeniowych, z drugiej strony również ta grupa synonimów nie jest jednorodna. Wśród nich najwięcej jest takich par synonimów, w których członami różniącymi się między sobą są niesynonimiczne słowa wspólnordzeniowe (psychoterapia kognitywna i terapia kognitywna, zależność fizyczna – zależność nis nei tų, kurių besiskiriančiais dėmenimis eina sinoniminiai žodžiai (gretutinis fizjologiczna PsichŽ), natomiast dystans semantyczny takich synonimicznych terminów jest większy (tekst równoległy BIK). Porównanie synonimów według rdzenia ujawniło, że człon główny jednego z terminów może być wspólnordzeniowy z członem pobocznym synonimu, np.: dobrostan psychologiczny – dobre samopoczucie, apraksja grafomotoryczna – agrafia apraksji, słuch resztkowy – powidok słuchowy PsichŽ i in. Takie synonimy są od siebie oddalone strukturalnie i semantycznie, przekazują odmienne informacje o mianowniku) nie są sąvoką, o kadangi pagrindiniai dėmenys (semantinė dominantė ir klasifikacinis synonimami, nazywają nie to samo pojęcie – dystans synonimów należy uznać za największy (zob. rozdz. 2.2). Jak widać na przykładach w tabeli 1, opozycję w parach synonimów tworzą zarówno człony poboczne, jak i główne, a na dwuwyrazowe synonimy wpływają także relacje synonimiczne odpowiednich terminów jednowyrazowych (wydanie, Artykuły / Articles 151 Sinoniminių dvižodžių terminų struktūrinis semantinis nuotolis edycja → wydanie rozszerzone, edycja rozszerzona; podseria, seriełka → dane podserii, dane seriełki). Zgodnie z typologią wariantów S. Fernández-Silvy takie synonimy wspólnordzeniowe byłyby traktowane jako warianty o minimalnym dystansie semantycznym (typ wariantywności formalnej). Aby ustalić, synonimia których wspólnordzeniowych członów – głównych czy pobocznych – decyduje o większym dystansie semantycznym samych terminów (i w ogóle, czy decyduje), kryterium formalne nie wystarcza. TABELA 1. Opozycja dwuwyrazowych terminów synonimicznych według rdzenia różniących się składników Tipas Pavyzdžiai synonimy o nierdzennych składnikach 1) tytuł przyrostkowy – tytuł alternatywny, struktura strony internetowej – drzewo strony internetowej BIK, stałość emocjonalna – stabilność emocjonalna, niezgodność poznawcza – dysonans poznawczy PsichŽ 2) agnozja wzrokowa – ślepota psychiczna PsichŽ 3) relacja interfacytowa – relacja międzyfacytowa BIK synonimy o wspólnych rdzeniach 4) zgłoszenie patentowe – zgłoszenie patentowe, wydanie uzupełnione – edycja uzupełniona BIK 5) kognityvioji psichoterapija – kognityvioji terapija PsichŽ, gretutinis tekstas – lygiagretusis tekstas BIK 2. KRYTERIUM SEMANTYCZNEJ OPOZYCJI: LEKSYKALNA TREŚĆ SKŁADNIKÓW (NIE)BLISKOŚĆ Pewna – eksplicytna – część pojęcia, cechy pojęcia uwidaczniają się w leksykalnym znaczeniu składników terminu, strukturze terminu i jego motywacji. Motywacja w terminologii, jak wiadomo, jest istotna, ponieważ pomaga realizować wymagania dotyczące precyzji i systemowości poprzez wyrażanie oraz pozwala wdrażać efektyvumo (paveikumo) ir loginio sistemiškumo principus. Motyvuoti terminai atveria duris į sąvokų supratimą, nes leidžia greitai ir veiksmingai jas identiekstralingwistyczne fikuoti (Fernández-Silva, Freixa, Cabré 2009: 24), co jest szczególnie istotne w przypadku terminów złożonych – wszystkie terminy złożone należy uznać za umotywowane (Gaivenytė 2000: 20). Warto podkreślić, że należy rozróżniać motywację terminologiczną (terminu jako członu systemu terminów) i motywację językową (motywację jednostki leksykalnej, która pełni ASTA MITKEVIČIENĖ 152 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX zarówno słowo umotywowane, jak i nieumotywowane. Terminy złożone charakteryzują się motywacją strukturalną (morfologiczną, syntaktyczną) i semantyczną oraz ich kombinacjami6. W celu ustalenia, czy za pomocą synonimicznych terminów złożonych wyrażana jest ta sama cecha pojęcia, a dokładniej – czy pojęcie jest nazywane na tej samej podstawie, w tym samym aspekcie, przede wszystkim ustalono podobieństwa i różnice znaczeń leksykalnych słów, których człony różnią się elementami występującymi jako synonimy. W ten sposób zidentyfikowano 3 typy synonimów: 1) terminy synonimiczne z członami różniącymi się o identycznym lub bardzo zbliżonym znaczeniu leksykalnym (tj. synonimicznymi), 2) terminy synonimiczne wyrażone członami różniącymi się znaczeniem leksykalnym, 3) terminy synonimiczne z członami różniącymi się o powiązanym znaczeniu leksykalnym (zob. tabelę 2). Odpowiednio różni się także dystans semantyczny wyodrębnionych typów – najmniejszy jest między synonimami typu 1, a największy – między synonimami typu 2. TABELA 2. Opozycja dwuwyrazowych terminów synonimicznych według relacji między treścią leksykalną różniących się członów Tipas Pavyzdžiai funkcję terminu lub członu terminu). Terminem lub jego członem mogą stać się synonimiczne, z nierównoważnymi członami znaczeniowymi skirtingos kasdienė terminai semantycznie synonimiczne emocinis pastovumas – emocinis stabilumas, psichologija – neprofesionalioji psichologija, bendrasis intelektas – bendrasis dėmenimis równoważne synonimiczne atgarsio atmintis – aidinė atmintis PsichŽ; semantycznie faktorius, klasikinis sąlygojimas – Pavlov’o sąlygojimas PsichŽ; biuro popierius – žinių visuma – žinių universumas, stačiasis sudėstymas – vertikalusis sudėstymas BIK spausdinimo popierius, klijuojamasis įrišimas – besiūlis įrišimas, tikslinis tezauras – mąstymas PsichŽ; konsultavimo vieta – konsultavimo punktas, grafinė informacija – antrinis tezauras BIK, synonimiczne z powiązanymi członami znaczeniowymi vaizdinė informacija BIK dalykinis žaidimas – profesinis žaidimas, sąvokinis mąstymas – kategorinis 2.1. Terminy synonimiczne wyrażone członami synonimicznymi, įvar6 Istnieją różne klasyfikacje dija tuos pačius sąvokos požymius. Pagal S. Fernández-Silvos tipologiją jie motywacji (przeglądy zob. Gaivenytė 2000, Gritėnienė 2006 i in.). Rozszerzoną typologię motywacji opracował terminolog Johanas Mykingas (zob. Myking 2009, także Myking 2020). Zwrócił on również uwagę, że koncepcje motywacji są zróżnicowane, a sam termin motywacja reprezentuje co najmniej cztery pojęcia (Myking 2009: 41). Artykuły / Articles 153 Sinoniminių dvižodžių terminų struktūrinis semantinis nuotolis należą do wariantywności o minimalnym dystansie semantycznym. Takie synonimy można usystematyzować według pochodzenia, zestawiając różniące je składniki: składnik litewski – zapożyczenie (stabilność emocjonalna – stabilizacja emocjonalna), składnik litewski – składnik litewski (podręcznik użytkownika – podręcznik użytkownika), zapożyczenie – zapożyczenie (pisownia autentyczna – pisownia oryginalna)7. Można przypuszczać, że tylko w opozycji synonimów tej grupy kryterium pochodzenia wyrazów ma istotne znaczenie. Jako składniki synonimiczne występują nie tylko synonimy leksykalne, lecz także takie, których — ściśle rzecz biorąc — nie zaliczano by do synonimów leksykalnych: niepokrewne rdzeniowo przymiotnik lub wyraz przymiotnikowy i dopełniacz rzeczownika, jak na przykład norma społeczeństwa – norma społeczna PsichŽ. W językoznawstwie za synonimy uważa się wyrazy należące do tej samej części mowy (L’Homme 2020: 17), a także wyrazy niebędące tą samą częścią mowy, lecz pełniące podobne funkcje gramatyczne (Jakaitienė 2010: 122), natomiast za synonimy składniowe zwykło się uważać konstrukcje składniowe o jednakowym (lub prawie jednakowym) składzie leksykalnym (Valiulytė 1998: 3; Župerka 2012: 47). Tak więc takie synonimy jak norma społeczeństwa i norma społeczna są mieszaniną synonimów leksykalnych i składniowych (nie są ani czysto leksykalnymi, ani składniowymi synonimami). Niemniej jednak takie synonimy są od siebie bardziej oddalone nie tylko formalnie, lecz także semantycznie. W podanej parze w połączeniu z dopełniaczem wyraźniejsze jest znaczenie przynależności, natomiast z przymiotnikiem – znaczenie gatunkowe. Wynika z tego, że dystans semantyczny terminów synonimicznych nie jest równy zeru. Wracając do motywacji, nie można twierdzić, że wyrazy występujące jako człony synonimiczne są motywowane w jednakowy sposób, por. begarsis filmas – nebylusis filmas (nebylus ‘2. przen. cichy, niemówiący’ DLKŽ), nuasmeninti duomenys – anonimizuoti duomenys BIK i in. Między takimi synonimami występują różnice semantyczne. Mimo to w kontekście synonimii terminów nie wydaje się celowe dalsze zagłębianie się i analizowanie motywacji składników terminów złożonych. Nie negując różnicy semantycznej takich połączeń, istotne jest to, że za pomocą terminów synonimicznych, wyrażonych przez człony synonimiczne, pojęcie nazywane jest z tego samego aspektu, a także wyrażana jest ta sama cecha. Jak powiedziano, o tożsamości eksplicytnej cechy pojęcia w terminach synonimicznych wnioskuje się na podstawie leksykalnego znaczenia różniących się członów. Gdy członami tymi, zwłaszcza rodzajowymi atrybutywnymi, są bardziej rozpowszechnione wyrazy leksyki ogólnej (išsamusis indeksavimas – detalusis indeksavimas), wyrażaną przez nie cechę pojęcia można łatwo zrozumieć nawet bez specjalistycznej wiedzy z konkretnej dziedziny. Synonimia takich terminów niu dėmeniu įvardijamas sąvokos požymis reiškiamas siauros (apribotos dalykizłożonych opiera się na synonimii leksyki ogólnej. Jako jednostka specjalistycznej leksyki używanej w dziedzinie rodzajowej), zwłaszcza międzynarodowa (haptyczna 7 Do zapożyczeń zalicza się tu również wyrazy hybrydowe mające zapożyczony rdzeń. ASTA MITKEVIČIENĖ 160 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX BLKŽ – Słownik ogólnego języka litewskiego, kolegium redakcyjne: D. Liutkevičienė, D. Murmulaitytė, V. Sakalauskienė, A. Gritėnienė, A. Gaidienė, D. Daugirdienė, L. Jonušys, redaktor naczelna D. Liutkevičienė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2013–2022. Dostęp online: https://ekalba.lt/bendrines-lietuviu-kalbos-zodynas/ [dostęp: kwiecień 2023 r.]. Cabezas-García Melania, León-Araúz Pilar 2023: Term and Concept Variation in Climate Change Communication. – The Translator 28(4), 429–449. Clay Edward 2022: A Corpus-Based Approach to Examining Terminological Variation in EU Law. – International Journal of Language & Law 11, 142–162. Dostęp online: https://www.languageandlaw.eu/jll/article/view/136. DLKŽ – Słownik współczesnego języka litewskiego, redaktor naczelny. St. Keinys, 8. popraw. i uzup. wydanie, wersja elektroniczna, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2021. Dostęp online: https://ekalba.lt/dabartines-lietuviu-kalbos-zodynas/. Ermanytė Irena 1995: Przeciwstawność jako semantyczna i logiczna podstawa antonimii. – Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 35, 9–31. Faber Pamela, León-Araúz Pilar 2016: Specialized Knowledge Representation and the Parameterization of Context. – Frontiers in Psychology 7(196), 1–20. Dostęp online: https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fpsyg.2016.00196/full. Fernández-Silva Sabela 2016: Poznawcza i retoryczna rola wariantywności terminologicznej oraz jej wkład w konstruowanie wiedzy w artykułach naukowych. – Terminology 22(1), 52–79. Fernández-Silva Sabela 2022: Podejścia kognitywne do badania wariantywności terminologicznej. – Teoretyczne perspektywy terminologii: wyjaśnianie terminów, pojęć i wiedzy specjalistycznej, red. P. Faber, M.-C. L’Homme, Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 435–456. Fernández-Silva Sabela, Freixa Judit, Cabré M. Teresa 2009: Wielorakie motywacje w nazewnictwie pojęć: przypadek „obszaru produkcji” w terminologii akwakultury w języku francuskim i galicyjskim. – Terminology Science & Badania 20, 21–38. Fernández-Silva Sabela, Kerremans Koen 2011: Wariacja terminologiczna w tekstach źródłowych i tłumaczeniach: badanie pilotażowe. – Meta 56(2), 318–335. Dostęp online: https://www.erudit.org/en/journals/meta/2011-v56-n2-meta1821316/1006179ar/. Freixa Judit 2006: Przyczyny wariantywności denominacyjnej w terminologii: propozycja typologii. – Terminology 12(1), 51–77. Straipsniai / Articles 161 Sinoniminių dvižodžių terminų struktūrinis semantinis nuotolis Freixa Judit 2022: Causes of Terminological Variation. – Theoretical Perspectives w: Terminology: Explaining Terms, Concepts and Specialized Knowledge, red. P. Faber, M.-C. L’Homme, Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, Freixa 399–420. Judit, Fernández-Silva Sabela 2017: Terminological Variation and the Unsaturability of Concepts. – Multiple Perspectives on Terminological Variation, red. P. Drouin, A. Francœur, J. Humbley, A. Picton, Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 155–180. Gaivenytė Jolanta 2000: Sudėtinių fizikos terminų motyvacija. – Lituanistica 3/4(43/ 44), 19–25. Gritėnienė Aurelija 2006: Motywacja nazw roślin w gwarze północnoponiewieskiej, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. ISO 704:2022 – Praca terminologiczna – Zasady i metody. Jakaitienė Evalda 2010: Leksykologia: podręcznik akademicki, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. León-Araúz Pilar, Cabezas-García Melania 2020: Term and Translation Variation of Multi-Word Terms. – Análisis multidisciplinar del fenómeno de la variación fraseológica en traducción e interpretación / Multidisciplinary Analysis of the Phenomenon of Phraseological Variation in Translation and Interpreting, MonTI Special Issue 6, red. P. Mogorrón Huerta, 210–247. L’Homme Marie-Claude 2020: Semantyka leksykalna na potrzeby terminologii: wprowadzenie, Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company. Lončar Maja, Ostroški Anić Ana 2014: Eponimiczne terminy medyczne jako źródło wariantywności terminologicznej. – Języki specjalistyczne w wielojęzycznym, transkulturowym świecie, materiały z 19. Europejskiego Sympozjum Języków Specjalistycznych, red. G. Budin, V. Lušicky, Wiedeń: Uniwersytet Wiedeński, 36–44. Maskaliūnienė Nijolė 2013: Tłumaczenie antonimiczne, Wilno: Uniwersytet Wileński. Myking Johan 2009: (Yet Another) Taxonomy of Motivations. – Terminology Science & Research 20, 39–53. Myking Johan 2020: Tworzenie terminów – czy istnieje stan badań? – Terminologija 27, 6–30. Miliūnaitė Rita 2009: Warianty współczesnego użycia języka litewskiego, Wilno, 2009. Mitkevičienė Asta 2015: Niektóre aspekty synonimii terminów. – Terminologija 22, 39–60. ASTA MITKEVIČIENĖ 162 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Mitkevičienė Asta 2020: Czy synonimia terminów jest wadą. – Bendrinė kalba 93, 1–18. Dostęp online: https://journals.lki.lt/bendrinekalba/article/view/899/1112. ND – Miliūnaitė Rita, Aleksaitė Agnė. Baza danych neologizmów języka litewskiego. Ciągły internetowy leksykon od 2011 r., oprac. i red. odp. R. Miliūnaitė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Dostęp: https://ekalba.lki.lt/naujazodziai [dostęp 2023 r. kwietnia mėn.]. Nuopponen Anita 2011: Metody analizy pojęć – narzędzia systemowej analizy pojęć. – LSP Journal 2(1), 4–15. Dostęp w internecie: https://rauli.cbs.dk/index.php/ lspcog/article/view/3302/3500. Nuopponen Anita 2022: Relacje konceptualne: od ogólnej teorii terminologii do baz wiedzy. – Perspektywy teoretyczne w terminologii: wyjaśnianie terminów, pojęć i wiedzy specjalistycznej, red. P. Faber, M.-C. L’Homme, Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 63–86. TŽŽ – Słownik wyrazów międzynarodowych, red. D. Svetikienė, Wilno: Alma littera, 2013. wyrażanie przyczyny, Wilno: Instytut Wydawnictwa Nauki i Valiulytė Elena 1998: Dabartinės lietuvių kalbos sintaksiniai sinonimai. Vietos, laiko ir Encyklopedii. Vaskelaitė Ramunė 2021: Przyczyny wyrażania synonimicznego w terminologii astrologicznej. – Terminologia 28, 192–223. Vaskelaitė Ramunė 2022: Terminologia makroekonomii: przyczyny synonimii, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Dostęp online: http://lki.lt/wp-content/uploads/2023/05/Vaskelaite_Makroekonomikos_terminija.pdf. Župerka Kazimieras 2012: Stylistyka, 3. poprawione i uzupełnione wydanie, Szawle: Wydawnictwo Uniwersytetu Szawelskiego VšĮ. Structural Semantic Distance Between Synonymous Two-Word Terms STRESZCZENIE Artykuł dotyczy wcześniej niezbadanej kwestii litewskiej synonimii terminologicznej – dystansu semantycznego między terminami synonimicznymi, odzwierciedlonego w ich strukturze. Badanie koncentruje się na dwuwyrazowych terminach synonimicznych wyekscerpowanych z dwóch słowników: Objaśniającego słownika psychologii (2019) oraz Słownika bibliotekoznawstwa, Nauka o Książce (2021). Artykuły / Articles 163 Sinoniminių dvižodžių terminų struktūrinis semantinis nuotolis The research revealed a spectrum of semantic distances among synonymous terms, informacji i widocznego w ich strukturze. Formalny parametr opozycji synonimicznej, a konkretnie (nie)tożsamość rdzenia, pozwala rozróżnić synonimy o wspólnym rdzeniu i synonimy o różnych rdzeniach. Synonimy o niejednakowym rdzeniu wykazują większy dystans semantyczny ze względu na brak wspólnego rdzenia, a w konsekwencji także podobnego składu leksykalnego. Jednak znaczenie ma nie tylko sama (nie)tożsamość rdzenia; liczba (non-)identical roots also plays a crucial role. Przeciwstawienie terminów synonimicznych według parametru semantycznego – bliskości znaczenia leksykalnego słów, na podstawie którego wyróżnia się synonimy dwuwyrazowe – wykazało, że terminy synonimiczne oznaczają pojęcie zarówno na tej samej podstawie (gdy składniki terminów synonimicznych są leksemami o synonimicznym znaczeniu), jak i na zupełnie innej podstawie (gdy składniki terminów synonimicznych są leksemami o różnych znaczeniach). Te ostatnie terminy synonimiczne – synonimy aspektowe – są komplementarnymi nazwami tego samego pojęcia, a różnica między nimi tkwi w ich podstawie kognitywnej. Dystans między synonimami aspektowymi jest znacznie większy niż między terminami synonimicznymi o synonimicznych składnikach. Między tymi dwoma typami synonimów – terminami z leksemami synonimicznymi oraz terminami z leksemami o różnych znaczeniach – pod względem stopnia dystansu semantycznego synonimów sytuują się terminy z leksemami o znaczeniach pokrewnych. Leksemy te łączy relacja hiperonimii/hiponimii, meronimii lub relacja asocjacyjna (w tym konwersja), tak że synonimię terminów można wyjaśnić metonimią. Synonimy wykazują różne kombinacje typów synonimów ze względu na rdzeń i znaczenie ich składników, różniące się pod względem członu nadrzędnego, określnika lub obu tych elementów. Badanie: dystans supports the notion that when the heads of synonymous terms are not themselves synonyms, semantyczny między tymi terminami jest maksymalny. Nadesłano 28 lipca 2023 r. ASTA MITKEVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]