Mapping Indo-European Anatomical Terminology II: Latvian gaļa ‘meat’

Straipsniai / Articles 27 VÁCLAV BLAŽEK Uniwersytet Masaryka Identyfikator ORCID: orcid.org./0000-0002-6797-7188 Dziedziny badań: etymologia i onomastyka bałtycka oraz indoeuropejska. DOI: doi.org/10.35321/all89-02 MAPOWANIE IND OEUROPEJSKIEJ TERMINOLOGII ANATOMICZNEJ II: LATVIAN GAĻA ‘MEAT’ Kartografowanie indoeuropejskiej terminologii anatomicznej II: łotewskie gaļa ‘mięso’ ADNOTACJA Niniejszy artykuł analizuje łotewskie gaļa ‘mięso, ciało’ z punktu widzenia indoeuropejskiej terminologii anatomicznej i wskazuje jego kognaty w staroirlandzkim gaile ‘żołądek’, „paraInsularny celtycki *eχs-glasso-/ā- ‘żołądek’, jeśli można go wyprowadzić od *eʰs-()(h)(H)-stH2o- ‘wystawać z *()(h)(H)-’, implikuje, że *()(h)(H)- powinien odnosić się do innego narządu wewnętrznego, prawdopodobnie ‘żółci, żółciowego soku’, którego określenie wywodzące się od rdzenia *helH3- ‘zielony, żółty’ jest poświadczone w kilku gałęziach indoeuropejskich. Omówiono również alternatywę, zgodnie z którą γάλλια ‘jelita’ ma pochodzenie greckie. SŁOWA KLUCZOWE: łotewski, indoeuropeistyka, terminologia anatomiczna, słowotwórstwo, etymologia. ANOTACJA W artykule z punktu widzenia indoeuropejskiej terminologii anatomicznej analizuje się łotewskie gaļa ‘mięso’ i ustala pokrewne odpowiedniki w innych językach: st.-ir. gaile ‘żołądek’, „parafrygijskie” γάλλια ‘jelita’ z przyrostkiem *-o-/-*-eH2-, następnie łączone ze staromacedońskim γόλα ‘jelita’, VÁCLAV BLAŽEK 28 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX greckim χολάδες ‘wnętrzności, jelita’ i słowiańskim *želǫdъkъ / *želǫdь(cь) ‘żołądek’ – wszystkie odpowiedniki wywodzi się z rdzenia aniṭ *ghelar lub jego wariantów apofonicznych. Wyspiarskie celtyckie *eχs-glasso-/ā- ‘żołądek’, jeśli wywodzone z *eʰs-()(h)(H)-stH2o- ‘wyróżniający się z *()(h)(H)-’, implikuje, że *()(h)(H)- powinno należeć do innego narządu wewnętrznego, być może ‘żółci’, której nazwa wywodzi się z rdzenia *helH3- ‘zielony, żółty’ i jest poświadczona w kilku grupach języków indoeuropejskich. Omówiono również alternatywę, jeśli γάλλια ‘jelita’ uznaje się za pochodzenia greckiego. SŁOWA KLUCZOWE: łotewski, indoeuropejski, terminologia anatomiczna, słowotwórstwo, etymologia. 1. POŚWIADCZENIA Łotewskie gaļa f. ‘Fleisch (zum Essen bestimmt)’, tj. ‘mięso, ciało (przeznaczone with such derivatives as the diminutive gaļīte, adjectives gaļaîns, gaļîgs ‘fleischig’, gaļuôts ‘fleischig, mollig, fett’, and the compound gaļêdis ‘Fleischfresser’ (ME I do jedzenia)’, 598; EH I 381–82), pozostaje odosobnione w obrębie języków bałtyckich, być może z wyjątkiem ‘narwiańskiego’ fała, opatrzonego polskim glossem mięso ‘meat, flesh’, jeśli emendacja *gaļa jest właściwa (por. Zinkevičius 1984: 12). 2. ISTNIEJĄCE ETYMOLOGIE Do tej pory sformułowano następujące próby etymologiczne (w porządku chronologicznym): 2.1. Sommer (apud ME I 598) przypuszczał (ze znakiem zapytania) jakiś związek ze słowiańskim *golъ ‘nagi’, proponując metaforę ‘naga (tkanka mięsna)’ = ‘surowe (mięso)’. W językach bałtyckich formy związane ze słowiańskim *golъ ‘nagi’ można rozpoznać w litewskim gáldyti, gáldau, gáldžiau dial. ‘wycierać, pocierać, szorować’, nugáldyti ‘wycierać, czyścić’, łotewskim galdît ‘obierać’, reprezentującym czasownik intensywny na -dyti od zaginionego czasownika *galyti ‘oskrobywać ze skóry, obierać’ (Smoczyński 2018: 307). Z drugiej strony, jako bałtycki kognat słowiańskiego *golъ ‘nagi’ należy wspomnieć łotewskie gàle ‘eine dünne Eisdecke, Glatteis’; por. rosyjskie góloť ‘Eisdecke’ (ME I 617; Pokorny 1959: 349). 2.2. Stuart E. Mann (1984–1987: 312) połączył łotewskie gaļa z formalnie odpowiadającym mu litewskim galià f. ‘siła, moc, znaczenie; zdrowie’, który jest przezroczystym odczasownikowym rzeczownikiem abstrakcyjnym na -ā od czasownika galėti, galiù ‘móc, dawać sobie radę’; por. łotewskie galêt, -ẽju ‘kończyć, przezwyciężać trudności, dawać sobie radę, wytrzymywać’ (Smoczyński 2018: 307–308: IE *gelH- ‘zyskiwać siłę, władzę’ – zob. LIV2 185–186). Idąc za Holgerem Pedersenem (1909: 51), Mann próbował znaleźć potwierdzenie tej różnicy semantycznej, porównując greckie Straipsniai / Artykuły 29 Mapping Indo-European Anatomical Terminology II: Latvian gaļa ‘meat’ κῖκυς f. ‘strength, power’ with Welsh cig ‘meat, flesh’; cf. further Middle Welsh (XIII w.) cic, starokornijskie chic gl. ‘caro’, średniobretońskie quic, bretońskie kig (GPC), jednak ogólnie przyjmowany kognat form brytońskich, staroirlandzkie cích f. ‘pierś kobieca’ (DIL C-182), wskazuje, że pierwotne znaczenie tego celtyckiego etymonu było raczej odległe od ‘siły’ (Matasović 2009: 204). 2.3. Konstantīns Karulis (1992: 285), jedyny, który uwzględnił możliwy kognat „narwiański” za Zigmasem Zinkevičiusem, również wysunął przypuszczenie o związku gaļa z łotewskim galêt, -ẽju ‘kończyć, przezwyciężać trudności, dawać sobie radę, wytrzymywać’, a dalej z gals ‘koniec, czubek, wierzch’ oraz dzet, dzeļu, dzêlu ‘kłuć, żądlić, gryźć, palić’ (ME I 541), odpowiadającym litewskiemu gãlas ‘koniec, zakończenie, konkluzja; śmierć’ oraz odpowiednio gélti, gẽlia, glė ‘żąć, kłuć; gryźć (o owadach, o żmii); żąć, dotkliwie ranić’ (Smoczyński 2018: 327–328: IE *gelH- ‘przebijać, zadawać ból’ – zob. LIV 207). 3. NOWA ETYMOLOGIA Niniejsze studium ma na celu przedstawienie alternatywnego rozwiązania opartego na porównaniu z terminami anatomicznymi w innych gałęziach IE. Pamiętajmy, że łotewski zachowuje pewne terminy odziedziczone po prajęzyku IE, które nie mają kontynuantów w innych językach bałtyckich, mianowicie np. łotewskie asins ‘krew’ (ME I 143; Pokorny 1959: 343). Istnieje kilka obiecujących kognatów zewnętrznych: 3.1. Staroirlandzkie gaile m. ‘żołądek; brzuch, łono, wnętrzności’ (DIL G-22) można wyprowadzić z prakeltyckiego *galo, a dalej z *go według Patrizii De Bernardo Stempel (1987: 32, 50, 131; 1999: 208) lub z *gHo według Deborah Hayden i Davida Stiftera (2022: § II.5, odwołujących się do Zaira 2012: 70–77, 89–93). Wraz z Juliusem Pokornym (1959: 365) de Bernardo Stempel wyprowadza gaile od czasownika gelid ‘pasie się, pożera’ (DIL G-60). August F. K. Fick (1881: 211) już wcześniej połączył gelid z walijskim gele ‘pijawka’, a dalej ze staro-wysoko-niemieckim kela f. ‘gardło, przełyk, oesophagus, krtań, gardziel; skrzela’; łacińskim gula f. ‘gardło, przełyk’; sanskryckim galam. ‘gardło’; ormiański klanem ‘połykam’, aor. e-kowl; rosyjski goltáť ‘łykać’. Ten łańcuch porównań został w mniejszym lub większym stopniu zachowany u Waldego i Pokornego I 621; Waldego i Hofmanna I 625–626; Pokornego 1959: 365. Obecnie powszechnie przyjmuje się, że sanskryckie gala- ‘gardło’ wywodzi się od czasownika ie. *gerH3- ‘łykać’ (Pokorny 1959: 474; EWAI I 469–470, 476; Kümmel LIV 211). Ormiańskie klo/okowl, łacińskie gula i rosyjskie goltáť wywodzą się od, a root *gel- ‘to gulp, swallow’ by Martin Kümmel (LIV 192), but in Celtic w germańskim oczekiwalibyśmy nagłosowego odruchu *g-, mianowicie odpowiednio *band VÁCLAV BLAŽEK 30 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX *kw. Tutaj Ranko Matasović (2009: 145) preferuje bardziej prawdopodobną rekonstrukcję *gle-. Stefan Schumacher (2000: 57, 70; 2004: 271–272), a za nim Kümmel (LIV 217–218) i Nicholas Zair (2012: 188–189), łączą staroirlandzkie gelid ‘pasie się, pożera’ z rzeczownikiem gelt f. ‘wypas, żerowanie’, a ponadto z brittońskim określeniem ‘trawy’: starowalijskie (IX w.) guel, średnioi nowowalijskie gwellt m., kornijskie gwels id., starobretońskie gueltiocion gl. ‘fenosa’, rekonstruując rdzeń protokeltycki *gel-, implikujący IE *ghel-, chociaż byłby on ograniczony wyłącznie do języków celtyckich. Matasović (2009: 145) wyraża wątpliwości co do istnienia takiego rdzenia. Dodajmy, że rdzeń brittońskiego słowa oznaczającego ‘trawę’ jest zgodny ze staronordyjskim vǫllr m. ‘Ebene, Feld, Wiese’ (De Vries 1977: 673), niezależnie od protoformy *walþuor *walnu-, a ponadto z hetyckim wellu- ‘pastwisko, łąka’ < *elnu- (Kloekhorst 2008: 998). Starowysokoniemieckie kela f. ‘gardło, przełyk, przełyk, krtań, gardziel; skrzela’, wraz ze starosaksońskim kelin w złożeniu kelgirithi n. ‘żądza używania’, średnio-dolnoniemieckim kēle, starofrankońskim dolnoreńskim kela Frisian kele, Old English ceole f. ‘throat, gullet; ravine, gorge; prow of a ship’ f., średniderlandzkim kele, odzwierciedlają pragermańskie *kelōn- (EWAhd V 451–454). Istnieje również wariant z innym rozszerzeniem sufiksalnym: starowysokoniemieckie kelur m. (temat na -i) ‘gardło, przełyk, podgardle na szyi’, kelura f. (temat na -ōn), keluro m. (temat na -an) ‘podgardle, zwisający fałd skóry na szyi; palear’; ?staro-saksońskie kelur ‘palear’; Starostaroangielskie ceolor m. ‘gardło, przełyk’, zwykle wywodzone z pragermańskiego *keluz- (EWAhd V 452, 464–465). Jednak Guus Kroonen (2013: 284) zmodyfikował tę rekonstrukcję do *kelurōf., uzgadniając ją tym samym z *kelōn-, przy czym oba elementy należały pierwotnie do paradygmatu heteroklitycznego r/n. Z drugiej strony jego wyprowadzenie *keluro/*kelōnz pozornego rdzenia +gelH1 nie jest konieczne, ponieważ rdzeń *geljest w pełni zadowalający (por. EWAhd V 452–453). Ta forma prajęzykowa jest również zgodna z formą rozszerzoną *gle-, preferowaną przez Matasovicia (2009: 145), należącą do tego samego układu co rdzenie czasownikowe *ser- ‘biec, spieszyć się’ (EWAI II 705–706) vs. *sre- ‘płynąć’ (LIV 588) lub *der- ‘zerreissen, zerspringen’ vs. *dre(H)- ‘niederschneiden’ (LIV 119, 129) lub *dreH2- ‘biec’, *drem- ‘biec’, implikujące rdzeń pierwotny *der-, vs. *dre- ‘biec’ (LIV 127–129) itd. 3.1.1. Hayden i Stifter (2022) rozszerzają dane celtyckie, dodając staroirlandzkie eclas (oor ā-stem) ‘żołądek’ (DIL E-40), współczesnoirlandzkie eaglais ‘ptasi żołądek’ lub ‘żołądek mięśniowy’, wraz z ich brytońskimi odpowiednikami: walijskie glasog ‘żołądek drobiu, wole, nerka’, afu (g)las ‘żołądek mięśniowy’, dosłownie ‘glas-wątroba’ (GPC); Starokornijskie glas gl. ‘stomachus’ (Campanile 1974: 49); Średniobretońskie elas ‘żołądek’ (Catholicon; Vannetais), ‘wątroba’ (Liber Vocabulorum), nowobretońskie elaz ‘gésier’ (Deshayes 2003: 212) < wspólnoceltyckie *eχs-glasso-/ā- < *eʰs ‘z’ + *()(h)H-stH2o-. De Bernardo Stempel Straipsniai / Artykuły 31 Mapping Indo-European Anatomical Terminology II: Latvian gaļa ‘meat’ (2023: 19) przekonująco wykazała jednak, że sekwencja *CsC rozwija się poprzez *CaLsC, prawdopodobnie zachowane jeszcze w celtyberyjskim, do formy z metatezą *CLasC w pozostałym wspólnoceltyckim. Dlatego wspólnoceltyckie *eχs-glasso-/āis można również wyprowadzić z *eʰs + *g(h)-stH2o-. Oba celtyckie terminy anatomiczne, *galo i *eχs-glasso-/ā-, oznaczały mniej więcej ten sam organ wewnętrzny, ‘żołądek’. Analizując ich rozwój wstecz do praindoeuropejskiego, odpowiednio *g(h)(H)io- ‘należący do *g(h)(H)-’ oraz *eʰs-()(h)(H)-stH2o- ‘z *()(h)(H)-’, dość trudno zrozumieć, że obie formacje miałyby to samo znaczenie, jeśli *()(h)- oznaczało to samo. Jedną z możliwości jest przyjęcie, że *()(h)(H)- w *eʰs-()(h)(H)-stH2o oznaczało inny organ wewnętrzny. Dobrym kandydatem jest „żółć”, wywodzące się z rdzenia *helH3- „zielony, żółty” > awestyjskie zāram. „żółć”; greckie χόλος i χολή „żółć; gorzka nienawiść, gniew”, χολέρα „cholera, choroba żołądka, która powoduje wymioty i biegunkę”; germańskie *gallam., *gallōnf. „żółć” > staronordyjskie gall r.n., staroangielskie gealla r.ż., starosaksońskie, staro-wysoko-niemieckie galla ż. id. ; Bałtyckie *źulti- > litewskie tulžs, tulž ‘żółć; żółtobrązowa wydzielina z wątroby”, łotewskie žu(k)ts „żółć”; starocerkiewnosłowiańskie zlъčь id. (Pokorny 1959: 429; Beekes 2010: 1641–1642; Kroonen 2013: 165; Boček, ESJS XIX 1131; Smoczyński 2018: 1536). W języku celtyckim nie ma widocznego kontynuantu rdzenia *helH3- „zielony, żółty” w znaczeniu „żółć, żółć wątrobowa”; występuje jedynie nazwa koloru w walijskim gell „żółty, brązowy, bułany” oraz bretońskim gell „brązowy”. Dość atrakcyjna jest hipoteza, że jego derywat o znaczeniu „żółć, żółć wątrobowa” kryje się w celtyckim *eχs-glasso-/ā- „wystający z żółci” = „żołądek”. Z tego powodu celtyckie *eχs-glasso-/ā nie zostanie uwzględnione w dalszych badaniach. 3.2. Hayden i Stifter (2022: § II.V) uzupełniają materiał porównawczy, dodając dwa glosy z leksykonu Hezychiusza z Aleksandrii, zestawionego około 500 roku n.e.: 3.2.1. γόλα · ἔντερα. Μακεδόνες (Latte, Cunningham 2018: 516, γ-769; por. Kalléris 1954: 138–139, § 50, na temat innych interpretacji, mianowicie †γόδα lub †ϝόδα). 3.2.2. jelita · wnętrzności (Latte, Cunningham 2018: 485, γ-106). Jeśli brak etnonimu, greckie pochodzenie zostało implicite przypisane cytowanemu słowu, ale nie jest to żelazna zasada. Np. glosa δαλάγκαν · θάλασσαν (Latte, Cunningham 2018: 538, δ-148) została zidentyfikowana jako macedońska (Schmidt 1867: 370) bez żadnego etnikonu. Jeśli chodzi o fakt, że glosa γάλλια · ἔντερα jest poprzedzona przez glosę γάλλαρος· Φρυγιακὸν ὄνομα, ten sam, tj. frygijski, rodowód słowa γάλλια można również wziąć pod uwagę. Posłużmy się glotonimem „para-frygijski”. Termin „macedoński” jest tu używany w znaczeniu języka tak zwanych glos macedońskich, w którym β, δ, γ odpowiadają odpowiednio greckim φ, θ, χ. Ta sama reguła działała w języku frygijskim (z wyjątkiem kontekstu palatalizującego, gdy γ zmienia się w ζ). Macedońskie i frygijskie γ implikowałyby zarówno IE *g-/*-, jak i *gh-/*h-, podczas gdy greckie γ odzwierciedla jedynie VÁCLAV BLAŽEK 32 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX IE *g-/*-. Oznacza to, że macedońskie γόλα można wyprowadzić od *()ol(H)-eH2or *()hol(H)-eH2-, jeśli było to nom.sg.f. Można je jednak zidentyfikować jako nom.pl.ntr., co implikuje nom.sg.ntr. *γόλον. Trudniejsza jest analiza glosy γάλλια. Uwzględniając {być może} frygijskie1 βαλλίον n. ‘fallus’, pl. βαλλία ‘części intymne’ [Herodas], w perspektywie ich związku z greckim φαλλός m. ‘membrum virile’, φαλλίων [Suida] = φαλλοφόρος, περιφαλλία · πομπὴ Διονύσῳ τελουμένη τῶν φαλλῶν [Hesychius] (Beekes 2010: 197, 1550), a dalej ze staroirlandzkim ball ‘członek, część ciała’, niemieckim dial. bille ‘penis’, można wyprowadzić γάλλια od *()neH2or *()hneH2 w bulle ‘vulva’ etc., reflecting *bhno (Pokorny 1959: 120–121), it is possible to przypadku jego pochodzenia frygijskiego oraz *()eH2-2 lub *()neH2-, jeśli było pochodzenia greckiego. Oczywiście γάλλια może również reprezentować nom.pl.ntr. W tym przypadku nom. l.poj. należy zrekonstruować jako temat na ()o *γάλλιον. Analogiczne rozszerzenie nosowe można zidentyfikować w łacińskim hernia ‘pęknięcie, przepuklina’ w zestawieniu z haruspex ‘wróżbita, który przepowiadał przyszłość na podstawie oględzin wnętrzności zwierzęcych ofiar’ (Walde & Hofmann I 643). Ten rdzeń *herH z rozszerzeniem nosowym występuje w litewskim žarnà lub žárna ‘jelito cienkie’, l.mn. žárnos ‘wnętrzności, jelita’, łotewskim zanas f.pl. ‘wnętrzności’, zarni m.pl. ‘wnętrzności’; staronordyckim gǫrn f. ‘jelito’, l.mn. garnar ‘Eingeweide’, starosaksońskim mid-garni m. ‘arvina’ (Pokorny 1959: 443). 3.3. Jeśli glosa γάλλια nie jest pochodzenia greckiego, lecz np. Frygijski (parafrygijski), początkową spółgłoską języka prajęzykowego mogło być przydechowe welarne *()h-. W tym przypadku Hayden i Stifter (2022, § II.V) nadal dodają greckie χολάδες f.pl. ‘wnętrzności, flaki’ [Iliada] (Beekes 2010: 1641), dające się wyprowadzić od *()hol-d-, oraz słowiańskie *želǫdъkъ m. ‘żołądek’ > bułgarskie želắdăk; słowackie žaludok, czeskie žaludek, górnoi dolnołużyckie žołdk, polskie żołądek; ukraińskie želúdok, rosyjskocerkiewnosłowiańskie želudъkъ, rosyjskie želúdok / *želǫdь(cь) > macedońskie želudec, serbsko-chorwackie žèludac, słoweńskie želộdec; starorosyjskie želudь, dające się wyprowadzić od *ghelond- (Vasmer I 416; Derksen stress that the Slavic example excludes the initial palatal velar. 2008: 556; Snoj 2016: 889). Konieczne jest 3.4. Łacińskie helluō, -ōnis m. ‘żarłok, utracjusz’ [Terencjusz+], helluor ‘objadam się, pożeram’ [Cyceron], pozwala nam również rozważyć pokrewieństwo italskie, jeśli wywodzi się je od prapostaci *ghelno, a nie *ghelso, jak sądził Johann Knobloch (1973). Kuszące jest spekulowanie na temat pierwotnego złożenia *hell(i)-vorus *‘pożerający brzuch’, podobnie jak carni-vorus ‘mięsożerny’ [Pliniusz], por. vorō ‘połykam, pożeram, pochłaniam’, porównywalnego z greckim γαστερο-πλήξ ‘żarłok’ [Eustacjusz z Tesaloniki], dosł. ‘głaskacz brzucha’. Od hipotetycznego złożenia 1 Tak Haas 1966: 159. 2 Por. greckie καλός ‘piękny, szlachetny, dobry’ [Iliada], beockie καλϝος toż, stopień wyższy καλλίων, najwyższy κάλιστος, oprócz tego κάλλος n. ‘piękno’ [Iliada] (Beekes 2010: 626–27). Straipsniai / Artykuły 33 Mapping Indo-European Anatomical Terminology II: Latvian gaļa ‘meat’ *hell(i)-vorus utworzony zostałby czasownik helluor w stronie deponens, a ostatecznie rzeczownik tematowy na -n helluō, -ōnis. 4. DYSKUSJA PRAFORMY Niektóre przykłady można wyprowadzić z rdzenia *gel-, inne z *ghel-, a trzecia grupa nie pozwala rozstrzygnąć między *gela *ghel-. Oba rdzenie są z większym prawdopodobieństwem aniṭ niż seṭ. Porównajmy oba wzorce w perspektywie słowotwórstwa. 4.1. rdzeń *gel / przyrostek *-o-/*-eH2- *-o-/-*-eH2- *-n-o-/*-n-eH2- *-r-/*-n- *gelGmc. *keluro/*kelōn- *golMc. γόλα Ltv. gaļa *g- OIr. gaile ?Gr. γάλλια ?Gr. γάλλια 4.2. *ghelrdzeń/przyrostek *-o-/*-eH2- *-o-/-*-eH2-*-n-o-/*-n-eH2- *-n + o*-d-/*-ond- *ghel- ?Lat. helluō Sł. *želǫdъkъ & *želǫdь(cь) *gholMc. γόλα Ltv. gaļa Gr. χολάδες *gh- OIr. gaile ?PaPhr. galia Skróty: Gmc. germański, Gr. grecki, Lat. łaciński, Ltv. łotewski, Mc. {starożytny} macedoński, OIr. staroirlandzki, PaPhr. ]}yr:?? 天天中彩票中了 qq的天天中彩票 қисим.Invalid? Need valid JSON. Translate PaPhr likely? Original trailing weird spacing. Need output. impossible. Maybe PaPhr. is Pahlavi? Context abbreviations linguistic. PaPhr. = Pahlavi? Need preserve. Final valid. likely artifact from source? array string exact ? Translate every item. Use no. Input ends ? Actually user text: ` Para-frygijski, sł. Słowiański. 4.3. Dyskusja. Staroirlandzki czasownik gelid ‘pasie się, pożera’ może odzwierciedlać zarówno *gel, jak i *ghel-. The semantic connection of this verb with the organs of the alimentary canal, beginning of ‘throat’ or ‘gullet’ through ‘stomach’ to ‘intestines’ may be VÁCLAV BLAŽEK 34 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX w porównaniu z relacją greckiego γαστήρ f. ‘brzuch, kałdun, łono’ [Iliada] z czasownikiem γράω ‘gryzę, jem’, co implikuje dla greki formę pierwotną *γραστήρ (por. Buck 1949: 253, § 4.46; Beekes 2010: 262, 286). W każdym razie scenariusz oparty na rdzeniu *ghel pozwala nam wyjaśnić większą liczbę terminów anatomicznych i dlatego rozwiązanie to jest bardziej preferowane, niezależnie od przyjęcia pierwotnej derywacji od czasownika typu staroirlandzkiego gelid lub uznania niederywowanego rzeczownika pierwotnego *ghel w języku praindoeuropejskim. Z drugiej strony, jeśli glosa γάλλια u Hezychiusza jest pochodzenia greckiego, rdzeń *gel powraca do gry, a germańskie *keluro/*kelōn- ‘gardło, przełyk’ staje się zgodnym kognatem. W tym przypadku konieczne jest operowanie dwoma rdzeniami *gel i *ghel-, które mogły oznaczać odpowiednio ‘przewód pokarmowy’ oraz ‘żołądek, jelito’. łotewskie gaļa ‘mięso, ciało’ i staroirlandzkie gaile ‘żołądek; brzuch, macica, jelita’ można wyprowadzić z obu z nich. 5. MOTYWACJA SEMANTYCZNA Rozbieżność semantyczna między ‘mięsem’ a jakimś organem wewnętrznym brzucha nie jest trywialna, ale można ją zilustrować przykładami z afroazjatyckiego (zob. Blažek 2020: 46–47, 90): (a) kuszycki północny: bedża fi’ m. ‘brzuch, żołądek, wnętrze’ (Hudson apud Blench) = f’i, fi’i m. ‘żołądek; „wnętrze” (Roper) = f(i)’ m. „wnętrze, środek, żołądek, brzuch” (Reinisch) = fi, fe m. „brzuch (jama brzuszna), narządy wewnętrzne” (Almkvist); Wschodni kuszycki: somalijskie fiiʕ „brzuch, serce, rozum, nastrój” (Reinisch); berberski: (północny) Tazerwalt tifií/á/ú ‘mięso’ (Stumme), Semlal tifiyyi, Ntifa tifiy, Baamrani tifiyi; (zachodni) Zenaga tfi’jji (Nicolas) ‘mięso’.. Kuszące jest dodanie egipskiego ʕf3.t „kawałek mięsa” (WPS 437). (b) semickie *šiʔr- > akadyjskie šīru(m) „mięso; ciało; omen dotyczący wnętrzności” (AHw 1248), fenickie šʔr „mięso, ciało”, ugaryckie šr „ciało”, hebrajskie šəʔēr „ciało, korpus” (DUL 786; SED I 210–211). REFERENCES AHw – Akkadisches Handwörterbuch 1–3, unter Benutzung des lexikalischen Nachlasses von B. Meissner, bearb. von W. von Soden, Wiesbaden: Harrassowitz, 1965–1981. Beekes Robert S. P. 2010: Etymological Dictionary of Greek 1, with the assist. of L. van Beek, Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series, 10, Leiden, Boston: Brill. Straipsniai / Articles 35 Mapping Indo-European Anatomical Terminology II: Latvian gaļa ‘meat’ Blažek Václav 2020: An Excerpt from the Comparative and Etymological Dictionary of Beja: Anatomical Lexicon. – Folia Orientalia 57, 25–125. Available at: https:// journals.pan.pl/dlibra/show-content?id=117169. Buck Carl D. 1949: A Dictionary of Selected Synonyms in the Principal Indo-European Languages, Chicago, London: University of Chicago Press. Campanile Enrico 1974: Profilo etimologico del cornico antico, Biblioteca dell’Italia dialettale e di studi e saggi linguistici, 7, Pisa: Pacini. De Bernardo Stempel Patrizia 1987: Die Vertretung der indogermanischen liquiden und nasalen Sonanten im Keltischen, Innsbrucker Beiträge zur Sprachwissenschaft, 54, Innsbruck: Institut für Sprachwissenschaft der Universität Innsbruck. De Bernardo Stempel Patrizia 1999: Nominale Wortbildung des älteren Irischen: Stammbildung und Derivation, der Reihe Buchreihe der Zeitschrift für celtische Philologie, 15, Tübingen: Niemeyer. De Bernardo Stempel Patrizia 2023: The Accents of Celtic: New Light on the Older and Oldest Stages, Heidelberg: Winter. Derksen Rick 2008: Etymological Dictionary of the Slavic Inherited Lexicon, Leiden, Boston: Brill. Deshayes Albert 2003: Dictionnaire étymologique du breton, Douarnenez: Le Chasse-Marée. De Vries Jan 1977: Altnordisches etymologisches Wörterbuch, 3rd ed., Leiden: Brill. DIL – Dictionary of the Irish Language, Based Mainly on Old and Middle Irish Materials, ed. by E. G. Quin, compact ed., Dublin: Royal Irish Academy, 1990. DUL – Del Olmo Lete Gregorio, Sanmartín Joaquín. A Dictionary of the Ugaritic Language in the Alphabetic Tradition, 2 vols, 2nd ed., Leiden, Boston: Brill, 2003. EH – Endzelīns Jānis, Hausenberga Edīte. Papildinājumi un labojumi K. Mūlenbacha Latviešu valodas vārdnīcai (= Ergänzungen und Berichtigungen zu K. Mühlenbachs Lettisch-Deutschem Wörterbuch) 1–2, Rīga: Kultūras fonda izdevums, 1934; Rīga: Grāmatuapgāds, 1946. ESJS XIX – Etymologický slovník jazyka starosłowiańskiego 19, red. I. Janyšková, Brno: Tribun EU, 2018. EWAhd V – Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutsch 5 (iba – luzzilo), pod kierownictwem R. Lühra, oprac. przez H. Bichlmeiera, M. Koziankę, R. Schuhmanna, przy współudziale autorstwa A. L. Lloyda przy współpracy K. K. Purdy’ego, Getynga, Zurych: Vandenhoeck & Ruprecht, 2014.