Envy as a Psychological and Cognitive Phenomenon in Ukrainian and Slovak Linguistic Consciousness (Based on the Associative Experiment)

Straipsniai / Articles 301 ANDREA GROMINOVA University of Ss. Cyril and Methodius in Trnava, Slovakia Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0002-2384-6880 Obszary badań: przekładoznawstwo, recepcja przekładów literatury rosyjskiej w słowackim kontekście kulturowym, współczesna literatura rosyjska, współczesna poezja rosyjska i słowacka. OLEH TYSHCHENKO University of Ss. Cyril and Methodius in Trnava Identyfikator ORCID: orcid.org/0009-0009-0811-2123 Obszary badań: etnolingwistyka słowiańska, frazeologia porównawcza, lingwokulturologia, lingwistyka kognitywna, językoznawstwo ogólne i porównawczo-typologiczne, translatologia. IGOR KOROLYOV Taras Shevchenko National University of Kyiv Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0003-0436-5923 Obszary badań: językoznawstwo ogólne, komunikacja językowa, psycholingwistyka. MYROSLAVA FABIAN Uzhhorod National University Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0002-3351-1275 Obszary badań: semantyka leksykalna, semantyka porównawcza, pragmatyka, komunikacja międzyjęzykowa i międzykulturowa, socjolingwistyka. DOI: doi.org/10.35321/all90-12 ANDREA GROMINOVA, OLEH TYSHCHENKO, IGOR KOROLYOV, MYROSLAVA FABIAN 302 Acta Linguistica Lithuanica XC ZAZDROŚĆ JAKO ZJAWISKO PSYCHOLOGICZNE I KOGNITYWNE ZJAWISKO W UKRAIŃSKIEJ I SŁOWACKIEJ ŚWIADOMOŚCI JĘZYKOWEJ (NA PODSTAWIE EKSPERYMENTU ASOCJACYJNEGO)1 Pavydas kaip psichologinis ir kognityvinis reiškinys ukrainiečių ir slovakų kalbinėje sąmonėje (remiantis asociaciniu eksperimentu) ADNOTACJA The complex psychological, sociocultural and semiotic phenomenon of ENVY is explored in the paper. It is regarded as a mental correlating factor of cultural signs and symbolic stereotypes, norms and values. Additionally, it serves as the element of cognitive i doświadczenie wartościujące, zwyczaje i wierzenia etyczne oraz religijne, takie jak naiwna model of the world in the magic texts, body and evaluative metaphors of up and down, the concepts of success, wealth, poverty, the domestic and the strange, etc. Przeprowadzono lingwistyczno-kognitywną analizę sfery konceptualnej ZAWIŚCI. Opiera się ona na eksperymencie asocjacyjnym dotyczącym reakcji na jej bodźce, ich częstotliwości, a także specyfiki narodowej i kulturowej uzyskanej od respondentów ukraińskich i słowackich. Model ramy ENVY został opracowany z uwzględnieniem płci, obrazowania asocjacyjnego oraz cech ewaluacyjnych i metaforycznych. Uzyskane wyniki zostały zinterpretowane w kategoriach kognitywnych, ilościowych i jakościowych, wspartych przysłowiami i powiedzeniami aktualizującymi pojęcie ENVY. Materiał empiryczny zamodelowano jako odpowiadające sobie podramy. Zidentyfikowano strefy ich powiązań semantycznych z pojęciami HATRED, JEALOUSY i GREED. 1 Badanie zostało opublikowane przy wsparciu międzynarodowego projektu grantowego Erasmus+ KA220-HED nr 2021-1-SK01-KA220-HED-000022917 zatytułowanego „Innowacja koncepcji i programu studiów doktoranckich oraz zwiększenie ich skuteczności” (A. Grominova, sios patirties, etinių ir O. Tyshchenko). Straipsniai / Articles 303 Envy as a Psychological and Cognitive Phenomenon in Ukrainian and Slovak Linguistic Consciousness (Based on the Associative Experiment) SŁOWA KLUCZOWE: pojęcie ENVY, eksperyment asocjacyjny, rama, podrama, respondenci ukraińscy i słowaccy. ADNOTACJA Straipsnyje nagrinėjamas sudėtingas psichologinis, sociokultūrinis ir semiotinis reiškinys PAVYDAS. Jis laikomas psichiniu veiksniu, koreliuojančiu su kultūriniais ženklais ir simboliniais stereotipais, normomis ir vertybėmis. Be to, jis yra kognityvinės ir vertinamoreliginių normų bei tikėjimų elementas, pavyzdžiui, nai vusis pasaulio modelis magijos tekstuose, kūno ir vertinamosios metaforos, nurodančios kryptį aukštyn arba žemyn, sėkmės, turto, skurdo, buities, svetimybių sąvokos ir kt. Przeprowadzono lingwokognitywną analizę konceptualnej domeny ZAZDROŚCI. Opiera się ona na reakcjach respondentów ukraińskich i słowackich w eksperymencie asocjacyjnym na bodźce, ich cechach częstościowych i metaforycznych. Na podstawie przysłów i mo, taip pat tautinės ir kultūrinės jų specifikos duomenimis. Koncepto PAVYDAS freimų modelis buvo sukurtas pagal lyties, asociacinių vaizdinių, porzekadeł aktualizujących koncept ZAZDROŚĆ uzyskane wyniki interpretowano z perspektywy kognitywnej, ilościowej i jakościowej. Materiał empiryczny modelowano jako odpowiednie podfrejmy. Ustalono ich związki semantyczne z konceptami NIENAWIŚĆ, ZAZDROŚĆ i OBSZARY BADAWCZE. SŁOWA KLUCZOWE: koncept ZAZDROŚĆ, eksperyment asocjacyjny, frejm, pofreimis, ukrainiečių ir slovakų respondentai. 1. INTRODUCTION Świadomość językowa była centralnym przedmiotem badań psycholingwistycznych we współczesnych studiach. Zdeterminowało to jej wielokierunkowe badanie z różnych perspektyw: metodologicznej, kognitywnej, semiotycznej, etnolingwistycznej, aksjologicznej, leksykograficznej itd. ZAWIŚĆ jako jedna z podstawowych kategorii antropologicznych jest złożonym, wielofunkcyjnym, kulturowym, mentalnym i językowym fenomenem, który wymaga odrębnego rozpatrzenia. Aksjometryczna i semantyczna rekonstrukcja pola asocjacyjnego ZAWIŚCI wymaga uwzględnienia reconstruction of emotions by focusing on 1) both common and distinctive etnokulturowych i etnopsychologicznych cech obrazów świadomości językowej właściwych przedstawicielom różnych narodów; 2) badania i pojmowania tożsamości oraz pamięci historycznej etnosu; 3) wartości i stereotypów kulturowych etnosu z zastosowaniem technik psycholingwistycznych i kognitywnych. ANDREA GROMINOVA, OLEH TYSHCHENKO, IGOR KOROLYOV, MYROSLAVA FABIAN 304 Acta Linguistica Lithuanica XC The mentioned cognitive techniques prove Kutter’s statement (1998: 72– 73) that “ENVY is a greed engorging a person from inside […] it turns into a resentment which Friedrich Nietzsche termed as “existential ENVY” (Germ. Lebensneid).” The destructive semantics of ENVY and HATRED are highlighted by Maria Szymkowska (1989: 27) who regards the emotional states through the prism of “psychological hygiene”: they have “the sense of destruction and disease both from the point of somatic health of those who experience them and those to whom they are directed. They constitute a threat for the physical health.” Jako kategoria wielowymiarowa ZAWIŚĆ zawsze przyciągała uwagę uczonych, którzy próbują znaleźć odpowiedzi na pytania dotyczące jej składu i przejawów. Z punktu widzenia nauk pielęgniarskich analiza ZAWIŚCI opiera się na pragnieniu zrozumienia istot ludzkich z perspektywy zdrowia i choroby ujmowanych subiektywnie (Maijala, Munnukka, Nikkonen 2000). Podobne badania koncentrują się na analizie ZAWIŚCI i ZAZDROŚCI oraz na tym, jak ich pozytywne i negatywne aspekty wśród nauczycieli akademickich pielęgniarstwa wpływają na miejsce pracy (Cleary, Walter, Halcomb, Lopez 2016), a także próbują dowieść, że nie tylko pacjenci mogą ZAZDROŚCIĆ kreatywności swoich analityków, lecz również terapeuci i analitycy mogą ZAZDROŚCIĆ kreatywności swoich pacjentów (Safán-Gerard 2019; Hupka, Zaleski, Jurgen, Reidl, Tarabrina 1997). Oleh Tyshchenko (2020: 248) odkrył cechy łączliwości leksemów związanych z ZAWIŚCIĄ i ZAZDROŚCIĄ w językach słowiańskich. W licznych pracach przedstawiono porównawczą i typologiczną refleksję nad rozpatrywanym pojęciem: Irina Nesvetajlova (2010), Irina Koltuckaja (2014), Natalija Šapran (2015), Tatjana Grigorjanová, Marina Matytcina (2018). Opierając się na kategoriach antropologii kulturowej i psychologii człowieka, Schoeck dowodzi, że STRACH i ZAWIŚĆ są integralnymi składnikami ludzkiej relationships existing in modern and primitive cultures where relevant representations and concepts categorize and regulate various manifestations of ZAWIŚCI (Gawarkiewicz 2008: 11). ZAWIŚĆ jest jednym z siedmiu grzechów głównych i najbardziej haniebnym z nich; wywodzi się od łacińskiego invidia, „niewidzenie” . Jest głęboko zakorzeniona w ludzkiej psychice, będąc wspólną dla wszystkich czasów i ludzi. Zwykle jest skierowana przeciwko osobom, z którymi ludzie się porównują lub z którymi czują, że rywalizują. Ludzie zawistni mają skłonność do bycia wrogo nastawionymi, gniewnymi, pełnymi urazy i rozdrażnionymi. W celu wyraźniejszego rozgraniczenia tych niuansów w badanych emocjach badacze stosują zasadę prymitywów semantycznych, zaproponowaną przez Wierzbicką: 1) X odczuwa ZAWIŚĆ: „Przydarzyło się coś dobrego komuś innemu. Nie przydarzyło się to mnie. Nie chcę, żeby tak było. Chcę, żeby takie dobre rzeczy przydarzały się mnie, a nie komuś person who is dear for me has good feelings for someone else. I’m afraid that the Straipsniai / Articles 305 Envy as a Psychological and Cognitive Phenomenon in Ukrainian and Slovak Linguistic Consciousness (Based on the Associative Experiment) innemu. Dlatego cierpię i nienawidzę innych” ; 2) X odczuwa zazdrość: „Obawiam się, że osoba, która jest mi bliska, może utracić wobec mnie dobre uczucia. Nie chcę, żeby tak było. Chciałbym, aby osoba, która jest mi bliska, żywiła dobre uczucia wyłącznie do mnie. Dlatego cierpię i nienawidzę drugiej osoby” (Wierzbicka 2006: 123). Celem przedstawionych badań jest stworzenie językowego i kulturowego obrazu ZAWIŚCI na podstawie eksperymentu asocjacyjnego, a także zaprezentowanie jej „portretu psychologicznego” w ramach utrwalonych praktyk dyskursywnych, a w szczególności jej funkcjonowania w codziennej świadomości jednostki, w subiektywnych, indywidualnych aktach mowy, ukazanie jej frekwencji oraz stworzenie jej typologii wśród studentów ukraińskich i słowackich. Aby osiągnąć cel badań, postawiono następujące zadania: dokonać krótkiego przeglądu ZAWIŚCI jako zjawiska psychokognitywnego i społecznego; przedstawić sferę konceptualną ZAWIŚCI ukraińskich i słowackich respondentów w formie struktury ramowej oraz ustalić werbalną treść każdego z jej elementów, uwzględniając frekwencję i jakościowy skład reakcji; po ustaleniu wskaźnika wzajemnej asocjacyjnej łączności konceptów, odnaleźć obszary przecięcia semantycznego w parach asocjacyjnych ZAWIŚĆ – CHCIWOŚĆ, ZAWIŚĆ – ZAZDROŚĆ w obrębie sieci asocjacyjno-werbalnej; opisać typologię reakcji w obrębie każdego z proponowanych podramek (scenariuszowej, aksjologicznej, parametrycznej, kauzatywnej itd.), uwzględniając ich uniwersalność, unikatowość oraz narodowe i kulturowe nacechowanie; zwizualizować otrzymane reakcje na słowa-bodźce w odpowiedniej formie graficznej i skomentować je. 2. METODOLOGICZNE PODSTAWY BADAŃ W niniejszym artykule modelowanie ramowe ZAZDROŚCI w świadomości językowej Ukraińców i Słowaków opiera się na rozumieniu ramy jako złożonej struktury taksonomicznej. Amerykański socjolog Goffman interpretuje ramę jako zdolność świadomości praktycznej „do ujmowania świata w zorganizowaną całość bez udziału kontroli dyskursywnej”, jako „pewną perspektywę percepcji, która tworzy formalną definicję sytuacji”, tj. ramy są podstawowymi elementami, które badacz może zidentyfikować w obrębie sytuacji. Sytuacje podlegają zasadom organizującym, które „generują” różne wydarzenia, np. wydarzenia społeczne. Te same zasady regulują również nasz subiektywny udział w wydarzeniach (Goffman 1974: 10–11; Sineleva 2014: 78). Jak powszechnie się uznaje, eksperyment asocjacyjny jest techniką badania reakcji mownych na słowa lub połączenia wyrazowe (bodźce), ujawniającą odruchowe czasowe powiązania doznań, uczuć, obrazów, pojęć i desygnatów w leksykonie mentalnym rodzimych użytkowników języka. ANDREA GROMINOVA, OLEH TYSHCHENKO, IGOR KOROLYOV, MYROSLAVA FABIAN 306 Acta Linguistica Lithuanica XC An associative experiment involves informants questioning with a list of bodźców, a następnie ustalaniu najczęstszych reakcji (Galton, Tumb, Marbe). Jego celem jest modelowanie systemu językowego w postaci sieci asocjacyjno-werbalnej (Yu. N. Karaulov) lub asocjacyjnych pól słownictwa, kształtowanie „profilu asocjacyjnego” obrazów świadomości (Ufimceva), adekwatność teoretycznych 2008: 20). Furthermore, the associative experiment “allows to confirm the psychological założeń badacza, tj. przedstawienie sieci asocjacyjnej znaczeń [...] jako odzwierciedlenia hierarchicznych struktur pojęciowych w umyśle mówiącego” (Potapenko 2013: 20), a reakcje na określony bodziec można uznać za odzwierciedlenie odpowiadającego mu As Zinaida Popova i Josif Sternin określają (2007: 203), „poznawcza conceptual structures, which to some extent are accompanied by emotions and evaluations following informant’s conceptual picture of the world. interpretacja wyników eksperymentów asocjacyjnych może być przeprowadzona poprzez etap opisu znaczeń psycholingwistycznych lub poprzez bezpośrednie poznawcze postrzeganie świata, jego wartościujące kategoryzowanie przez interpretation of associates”. According to Roman Gawarkiewicz (2008: 7), “associative experiment aims to analyze the ways of describing, interpreting and współczesnych rodzimych użytkowników języka, aby przedstawić «system znaczeń stworzony przez kulturę». Język jest odzwierciedleniem naszego systemu pojęciowego (Tyshchenko, Korolyov, Palchevska 2021), a przeprowadzając kognitywne psycholingwistyczne eksperymenty asocjacyjne, a także wykorzystując inne różnorodne metodologie, możemy odkryć mitologiczny i współczesny obraz świata. complex solution of the language to thought conceptual framing together with its subframes. The emotional component plays a leading role in shaping both Zasadniczo kontrastowe testy asocjacyjne przeprowadza się na różnych tematycznych grupach słownictwa w językach blisko spokrewnionych, a także strukturalnie i geograficznie odległych. Na przykład Petrova (2018: 14) przedstawiła pole asocjacyjne bodźców — nazw ŻYWNOŚCI w języku ukraińskim, angielskim i nowogreckim, wyróżniając następujące typy reakcji: syntagmatyczne, paradygmatyczne, tematyczne, fonetyczne, słowotwórcze, reminiscencyjne (cytatowe), hiponimiczne, odnoszące się do osób, geograficznych znaków towarowych, narodowe i kulturowe, eksperyment obejmował następującą procedurę badawczą: w evaluative, individual (subjective) associations. For a complete analytical review of this issue in Ukrainian and comparative psycholinguistics, see (Levchenko, Tyshchenko, Dilai 2020). Straipsniai / Artykuły 307 Envy as a Psychological and Cognitive Phenomenon in Ukrainian and Slovak Linguistic Consciousness (Based on the Associative Experiment) 3. PROCEDURA BADAWCZA I WYNIKI The empirical basis of the research comprises the results of the associative experiment conducted in 2019. The general scenario of the free-associative eksperymencie asocjacyjnym wzięli udział studenci i kadeci Lwowskiego Państwowego Uniwersytetu Bezpieczeństwa Życia (kierunki: bezpieczeństwo pożarowe, bezpieczeństwo cywilne), studenci Lwowskiego Uniwersytetu Politechnicznego oraz Uniwersytetu św. Cyryla i Metodego w Trnawie. Łącznie 194 ukraińskim i 127 słowackim respondentom przedstawiono 67 bodźców, takich jak envy(n), to envy(v); envious(adj) like/as, które w sumie otrzymanych reakcji tworzą asocjacyjną sieć werbalną sfery pojęciowej ENVY. W ten sposób na rysunkach 1 i 2 przedstawiono odpowiednio łącznie 145 reakcji respondentów ukraińskich, w tym 104 unikatowe, oraz 536 reakcji respondentów słowackich uzyskanych w procesie eksperymentu asocjacyjnego. Przebieg eksperymentu pokazuje, że uczestnicy (respondenci ukraińscy) reagowali na wszystkie bodźce, głównie w kierunku środkowej części podanej skali; uczestniczyli aktywniej i podczas badania starali się w równym stopniu udzielać odpowiedzi na list; by the end of the list, the number of reactions significantly decreases (or is limited to one response to a stimulus word). Several respondents indicated “no association” even at the beginning of the list or put a line indicating the absence of any reaction. On the contrary, Slovak students (despite the smaller number of respondents) wszystkie bodźce słowne. W związku z tym na większość bodźców słownych udzielono kilku reakcji odpowiedzi. Ten subiektywny czynnik można wykorzystać do wyjaśnienia odpowiedzi kilku respondentów na podstawie ich płci. Uważamy, że zbadanie tego disproportions of the received answers from Ukrainian and Slovak respondents. In the research presented, the experiment and analysis of verbal responses did not involve the task of determining the correlation and specificity of aspektu wymaga odrębnego studium. Jednakże w procesie eksperymentu ukierunkowanych skojarzeń odrębnym zadaniem było prześledzenie typologii reakcji w zależności od standardu porównania (z jakimi obiektami PORÓWNUJE SIĘ ZAZDROŚĆ w połączeniach masculine form and ‘envious as’ in feminine form). To ensure the universality of the findings and highlight the social component, particularly the gender wyrazowych „zazdrosny jak”); w odpowiednim segmencie eksperymentu za niezbędne uznajemy przedstawienie komentarza dotyczącego częstotliwości skojarzeń werbalnych w każdym z porównywanych języków, wraz ze wskazaniem odpowiednio liczby odpowiedzi mężczyzn i kobiet. Aspektem proponowanej metodologii jest określenie „asocjacyjnego” dystansu między pojęciami z wykorzystaniem analizy danych dotyczących ich wspólnych skojarzeń ANDREA GROMINOVA, OLEH TYSHCHENKO, IGOR KOROLYOV, MYROSLAVA FABIAN 308 Acta Linguistica Lithuanica XC (wzajemny wskaźnik powiązania asocjacyjnego), a także wyniki wizualizacji eksperymentu asocjacyjnego, co umożliwia identyfikację takich wspólnych obszarów (np. między ENVY a chciwością, ENVY a zazdrością). Ryc. 3–4 przedstawia zbadany fragment sieci asocjacyjno-werbalnej. Wzajemny wskaźnik powiązania konceptów asocjacyjnych obliczono poprzez wykrycie korelacji między liczbą identycznych reakcji a całkowitą liczbą otrzymanych reakcji. Wcześniej zaproponowano podobną technikę (Ulanovič 2010: 214). Należy stwierdzić, że przy opisie uzyskanych wyników uwzględniono nie wszystkie otrzymane reakcje, lecz tylko te, które odpowiadają zaproponowanej przez autorów metodzie rozkładu reakcji (według podpłaszczyzn w ramach płaszczyzn), ponieważ te asocjacje werbalne mają największą wartość pragmatyczną i kognitywną dla relevance for the obtained results. Thus, the description does not include the reaction results associated with declarative, participle, and possessive (belonging podpłaszczyzn ENVY wobec określonego obiektu. W związku z tym podano liczbę reactions presented in the main part of the investigation is much smaller than the received list of reactions in general. FIG. 1. Reactions to заздрість ‘ENVY’ stimulus Straipsniai / Articles 309 Envy as a Psychological and Cognitive Phenomenon in Ukrainian and Slovak Linguistic Consciousness (Based on the Associative Experiment) FIG. 2. Reactions to závisť ‘ENVY’ stimulus To commence, an in-depth analysis of the axiological and colour subframes. opisanych. Ocena ENVY w ramach kategorii DOBRO-ZŁO zajmuje głównie negatywny biegun skali aksjologicznej. Przejawia się ona przede wszystkim jako bodziec do ENVY w kategoriach naruszania obowiązujących norm, oceny etycznej, odrzucenia, niekiedy ze znaczną manifestacją negatywności (w myślach lub działaniach danej osoby): ukraińskie не варто/not worth (f 1,3), дуже погано/very bad (m 0,65), думати погано/think poorly (f 0,65), зле/bad (f 0,65) зло/evil (f 1,3/m 1,3), недобре, негатив/not good, negative (f 1,3), słowackie negatívne/negatively (f 2,00). Podobne reakcje obserwuje się na bodziec заздрість „ZAWIŚĆ”: найгірше/najgorsze (m 0,69), недобре/niedobre (m 0,69), нічого доброго/nic dobrego (m 0,69), обмеженість/ograniczoność (f 0,69), погана/zła (f 0,69), погано/źle (f 0,69/m 2,07). Obserwujemy podobne reakcje na bodziec заздрити „ZAWIŚCIĆ” (f 3,9/m 2,6): погань/niegodziwość (m 1,38), низько/małostkowo (m 0,69), ницість/nikczemność (f 1,38), недоречність/niestosowność (f 0,69), нікчемність/bezwartościowość (f 0,69), кoристолюбність/egoizm (f 0,69). Pojęcie to jest interpretowane w granicach norm etycznych i religijnych jako naruszenie określonych zakazów i przepisów: гріх/grzech (zazwyczaj dostatecznie produktywny ANDREA GROMINOVA, OLEH TYSHCHENKO, IGOR KOROLYOV, MYROSLAVA FABIAN 316 Acta Linguistica Lithuanica XC відлюдькуватий/samotny, wycofany (f 0,65). Reakcje na bodziec envious jako/jak (forma żeńska) kojarzone z ubóstwem są rzadsze (m 0,65). Ogólnie uzyskane reakcje antropocentryczne zawierające termin rodzajowy istota ludzka (przeważnie rodzaju żeńskiego), niekiedy z pejoratywnymi przymiotnikami najгірша людина, одинока нещасна жінка/najgorsza osoba, samotna nieszczęśliwa kobieta, są również związane ze złym okiem/вріклива (f 0,65). 8. PODRAMA PORÓWNAWCZA: REAKCJE NA BODZIEC ZAZDROSNY JAK/ PODOBNY (W FORMIE MĘSKIEJ) ORAZ ZAZDROSNA JAK (W FORMIE ŻEŃSKIEJ) Paraska (prawdopodobnie pod wpływem Rare and atypical reactions are connected with the names of plants. According to the obtained data, a single female reaction of this type морква/carrot (f 0,65) has been recorded, the sense of which is hard to explain rationally. We can speak about situational or highly subjective reactions. Only female respondents compare an envious woman with a witch/відьма (f 1,56), anthroponym Параска/ literatury pięknej), z plotkarką пліткарка/skandalistką lub z podmiotem nieokreślonym не знаю хто/nie wiem kim (f 0,78); podczas gdy mężczyźni – z dziećmi i niektórymi żywotnymi uniwersalnymi wartościami ludzkimi, takimi jak życie i dobro (m 0,78). Ponadto reakcje mężczyzn wiążą się z pojęciami SPRAWIEDLIWOŚCI i PRAWDY: виправдання і хотіти чи бажати чогось/usprawiedliwienie oraz chęć lub pragnienie czegoś (m 0,78). Kobiety mają tendencję do kojarzenia ZAZDROŚCI Z UCZCIWOŚCIĄ (f 0,78) i postrzegania jej jako stałej i niezmiennej завжди/zawsze (f 0,78). Możemy również sporadycznie obserwować związek z somatycznymi korelatami metaforycznymi, takimi jak жало/żądło (m 0,65). Niektóre aluzyjne reakcje intertekstualne związane z kreskówkami (поштар Пєчкін/listonosz Pieczkin – tylko w reakcjach kobiet 0,65), z antonomazją Леськахвеська/Leskahveska (tylko w reakcjach kobiet 0,65), a także z niektórymi pojęciami religijnymi Буда/Buda (m 0,78) są dość ekspresywne. Reakcje pochodzenia frazeologicznego жаба/żaba lub porównania аж очі повилазили/oczy wyszły z orbit ze zszokowania odnosi się do reakcji kobiet. Wiele reakcji przedstawia relacje rodzinne lub interpersonalne (тітка/ciotka f 0,78), codzienne obrazy najbliższego otoczenia (сусіди, сусід/sąsiedzi, sąsiad – m 0,78, atrybutywne i zaimkowe połączenia wyrazowe сусіди, моя сусідка зла сусідка/sąsiedzi, moja sąsiadka jest złą sąsiadką, sąsiadka f 6,25/m 3,13 w funkcji standardowego porównania), charakterystyki społeczne i wiekowe (розлучена/rozwiedziona f 0,78), zawód продавець/sprzedawca (m 0,78), status społeczny дякова жінка/żona diakona (f 0,65). Są one również typowe dla Straipsniai / Articles 317 Envy as a Psychological and Cognitive Phenomenon in Ukrainian and Slovak Linguistic Consciousness (Based on the Associative Experiment) Słowacy: chcem to, čo sused/Chcę tego, czego chce mój sąsiad (f 2,00), suseda/sąsiad płci męskiej (m 23,53/f 8,00), susedka/sąsiadka (f 2,00). Reakcje asocjacyjne statusu w języku słowackim są związane z relacjami rodzinnymi i pokrewieństwem – teściowa lub krewny ogólnie: súrodenec/a rodzeństwo, svokra/mother-in-law (f 2,00), which serve as an etalon of the comparison in the constructions like závistlivý ako. Jednakże to zwierzęta i owady wywołują najsilniejsze skojarzenia: заздрити „ZAZDROŚCIĆ”: бджілка/pszczoła (m 0,78), вовчиця/wilczyca (m 0,78), bez konotacji emocjonalnych вовк, ворона/wilk, wrona (f 1,56), гусениця, пантера/gąsienica, pantera (f 0,78). Zgodnie z wynikami eksperymentu asocjacyjnego: mucha (f 0,78), a a snake is considered to be a standard of female ENVY змія (f 3,13/m 0,78), less typical лисиця/fox (f 1,56/m 0,78), миша/mouse (f 0,78/m 1,56), муха/ najmniej wspólne – зозуля, кішка, кобра, криса/kukułka, kot, kobra, szczur (f 0,78). Reakcje mężczyzn, przeciwnie, aktualizują obrazy кобилa, куркa, мавпa, павлін, сорокa/klacz, kura, małpa, paw, sroka (m 0,78), and собакa/dog (m 1,56). The latter male reaction can be considered a typical negative evaluation of a malevolent person. Na uwagę zasługuje również podrama porównawcza skonstruowana podczas bezpośredniego badania asocjacyjnego dotyczącego odpowiedzi zależnych od płci. TUTAJ ZAZDROŚĆ porównano z innymi obiektami, a słowaccy respondenci ujawnili następujące powiązania asocjacyjne: ze zwierzętami, zarówno w nominacjach ogólnych, jak i szczegółowych: Britská mačka/kot brytyjski (f 2,00), hovädo/bydlę (f (m 5,88), laň/a doe, zmija/a snake (viper) (f 2,00), líška/a fox (f 6,00), mačka/ cat, kamoška/friend, (f 2,00), straka/magpie (f 4,00), to the stimulus závistlivá 2,00), hus/gęś, vrana/kruk ako; býk/byk (f 2,00), pes/pies (f 4,00), straka/sroka (f 2,00), ze stymulusem závistlivý ako. Odpowiedź Britská mačka można interpretować w kontekście wystąpienia Wielkiej Brytanii z UE; asocjacje społeczne i związane z rolami, a także płcią i wiekiem: človek/człowiek (m 5,88/f 4,00), malé decko/małe dziecko, moja stará/moja staruszka, starý človek/stary człowiek (m 5,88), baba/baba, stará babka/stara babcia, šľachtic/szlachcic, priateľka/przyjaciółka, jednoduchá osoba/prosta osoba (f 2,00), nepriateľka/nieprzyjaciółka, nadriadená/przełożona (m 5,88). Do stymulusu závistlivá ako odnoszą się nie tylko person, but also imaginary, fictitious associative connections have been fixed: maniak/maniac, hráč/player (f 2,00), including some mythological personages strigôň/a male old witch, vlkodlak/werewolf (f 2,00). Purely female reactions in rzeczywiste, takie jak antonimy Slovák/Słowak (f 2,00), chamtivec/chciwiec, lecz names, for example, babizňa/a hag, hlupák/a fool, pažravica/clove, zatrpknutá žena/bitter woman, zlá kráľovná/Evil Queen. Concerning the stimulus závistlivý ako, the most prominent verbal associations include not only the people’s język słowacki obejmuje również reakcje emocjonalne zawierające imiona osób lub oceny (rzadsze, lecz ekspresywne): chudák/biedak ANDREA GROMINOVA, OLEH TYSHCHENKO, IGOR KOROLYOV, MYROSLAVA FABIAN 318 Acta Linguistica Lithuanica XC (m 11,76/f 2,00), ale także nominacje obiektów ZAZDROŚCI wyrażone za pomocą słów lub zaimków o znaczeniu nieokreślono-ilościowym (charakterystyczne głównie dla reakcji kobiet: ja nie/nie ja, mnohí/wielu (f 2,00), podczas gdy každý naokolo/każdy dookoła (m 5,88) jest typowo reakcją mężczyzn. RYS. 5. ZAZDROŚĆ w porównaniu z innymi obiektami: reakcje na bodźce závisť, závidieť i závistlivý ako/závistlivá ako Istnieją również pewne unikatowe reakcje zawierające nazwy własne i nominacje etniczne Fero/Fero (imię), Slovák/Słowak (osoba) (f 2,00). Zatem Fero jest zdrobnieniem od imienia František, może być także nazwiskiem. Reakcję tę można odnieść do osoby indywidualnej, osobistej. Straipsniai / Artykuły 319 Envy as a Psychological and Cognitive Phenomenon in Ukrainian and Slovak Linguistic Consciousness (Based on the Associative Experiment) 9. CONCLUDING REMARKS The article presents a linguocognitive analysis of the ENVY conceptosphere jako kluczową emocję na podstawie danych eksperymentu asocjacyjnego przeprowadzonego ze studentami ukraińskimi i słowackimi. Typologia reakcji werbalnych jest określana w ramach odpowiednich struktur ramowych i and uniqueness are highlighted, and characteristics are presented in terms of frequency and quantitative parameters. By establishing a mutual associative concept connection index, a mechanism podramowych, a ich typowość dla modelowania sieci asocjacyjno-werbalnej jest przedstawiona (zgodnie z metodą Ułanowicz, Karaulowa itd.). Podejście to pozwoliło ustalić przypadki zbieżności reakcji na bodźce ENVY i GREED oraz przedstawić je wizualnie w kolumnach nr 3 i 4. Zwraca się uwagę na różnice w reakcjach zgodnie z kulturą and value characteristics. The national and cultural specificity of the obtained associates is traced, considering the realia characteristics of a particular linguistic asocjacyjno-obrazową (reakcje frazeologiczne i metaforyczne, aluzje, porównania). Zgodnie z analizą najczęstsze są reakcje o wartościującej kategoryzacji, oceniające ENVY na biegunach dobra i zła, dobrego i złego (podrama aksjologiczna), oraz jego parametryzacja (intensywność wyrazu, w szczególności poprzez skojarzenia kolorystyczne). Ponadto warto rozważyć typowe reakcje wspólne dla obu języków. Charakteryzują się one wyraźnymi pragmatic markedness and a connection with the concepts of success, career, and luck, which usually evoke ENVY in others (causative subframe) or the opozycjami bogaty-biedny, reprezentowanymi przez kilka reakcji antonimicznych o wyraźnej konotacji emocjonalnej i ekspresywnej (słowackie blahobyt/dobrobyt, majetok/majątek, pienaze/pieniądze, ukraińskie гроші/pieniądze, золото/złoto, бідолаха/biedak, бідося/biedaczysko). Powyższe reakcje ukraińskie i słowackie wykazują podobieństwa typologiczne, najwyraźniej wynikające ze wspólnego społecznego, etycznego i chrześcijańskiego systemu wartości oraz wyobrażeń. Uzyskane dane potwierdzają konteksty paremiologiczne i frazeologiczne ze słowników obu negation of falsehood and lie (the conceptualization of the TRUTH and PRIDE) języków. Czysto słowackie reakcje wyrażają lub okazują brak szacunku dla dumy narodowej. Wiele reakcji odzwierciedla emocje cierpienia oraz bolesny stan fizyczny i psychiczny. Ukazują one cechy charakteru, w których ZAZDROŚĆ jest postrzegana jako destrukcyjny byt. Najbardziej typowymi reakcjami oppression, туга/sadness, біль/pain, щеміти/hurt, страждати/be tormented, мучитись/suffer; in Slovak – тортура/torture, тужити/yearn, гнів/ ukraińskich respondentów są пригноблення/gniew, ненависть/nienawiść, гріх/grzech, фальш/fałsz, егоїзм/egoizm; mniej ANDREA GROMINOVA, OLEH TYSHCHENKO, IGOR KOROLYOV, MYROSLAVA FABIAN 320 Acta Linguistica Lithuanica XC oftenreactions associated with mental abilities – дурість/stupidity, дурниці/ nonsense and hlupák/fool. Several reactions belong to the scenario frame (they are sometimes classified as reactions of the syntagmatic type). Such reactions are the activation of the corresponding phraseological units and similar metaphorical compounds in two languages in the respondents’ memory: Ukrainian руйнувати/destroy, точить душу/wyostrza duszę (zmartwienia), душевна пустота/pustka duszy, жаба душить/żaba dusi (uczucie ZAZDROŚCI), słowackie zožiera dušu človeka/pożera duszę człowieka, prázdna duša/pusta dusza. W tym przypadku obserwuje się personifikację ZAZDROŚCI (metaforyczny model ZAZDROŚĆ JEST ISTOTĄ) w ramach struktury kognitywnej CIAŁA jako określonej lokalizacji. Zarówno ukraińscy, jak i słowaccy studenci podobnie odpowiedzieli na pytania ankietowe związane z bodźcami porównawczymi. Ich reakcje były głównie związane z różnymi zwierzętami. Niemniej jednak można wskazać unikalne skojarzenia związane z podobieństwem reakcji odnoszących się do ZAWIŚCI wobec sąsiadów (rzadziej ZAWIŚCI sąsiadów). Na przykład wśród słowackich studentów częściej obserwuje się reakcje związane z terminami pokrewieństwa i więzi rodzinnych (súrodenec/rodzeństwo, svokra/teść, baba/stara kobieta, stará babka/stara kobieta, ukraińskie тітка/ciotka), a także z realiami społecznymi, historycznymi i mitologicznymi (nadriadená/szefowa, šľachtic/szlachcic, maniak/maniak, strigôň/wampir, vlkodlak/wilkołak). Odpowiedzi ukraińskich respondentów również były unikalne. Odpowiedzi te można skorelować z tekstami precedensowymi (w związku z filmami animowanymi dla dzieci – поштар Пєчкін/listonosz Pieczkin – lub przezwiskami związanymi z grą słów; także tutaj and stylization as folk speech (Леськахвеська/Leskakhveska etc.). The Slovak students’ reactions in their connection with ethnonyms and iconic proper można je prześledzić. ŹRÓDŁA ČRFS – Mokienko Valerij, Wurm Alfréd. Czesko-rosyjski słownik frazeologiczny, Ołomuniec: Uniwersytet Palackiego w Ołomuńcu, 2002. Gawarkiewicz Roman 2008: Polski słownik asocjacyjny z suplementem, Szczecin: Print Group Sp. z o.o. NKPP III – Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich 3 (R–Ż), w oparciu o dzieło Samuela Adalberga oprac. Zespół Redakcyjny pod kierunkiem J. Krzyżanowskiego, red. haseł tomu 3 D. Świerszczyńska, St. Świrko, I. Wojtowicz, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1972. Artykuły / Articles 321 Envy as a Psychological and Cognitive Phenomenon in Ukrainian and Slovak Linguistic Consciousness (Based on the Associative Experiment) Nomys Matvij 1993: Номис, Матвій. Українські приказки, прислів’я і таке інше [Ukrajinski pryznaky, prisliv’ja i take inše], cер. Литературні пам’ятки України [ser. Zabytki literackie Ukrainy], Київ: Либiдь [Kijów: Łybid’]. SAFS – Fronek Josef, Mokráň Pavel. Słowacko-angielski słownik frazeologiczny. Wielki wybór związków frazeologicznych, Bratysława: Nová Práca, 2018. Záturecký Adolf Peter 2018: Słowackie przysłowia, porzekadła, powiedzenia i zagadki, Bratysława: Tatran. REFERENCES Cleary Michelle, Walter Garry, Halcomb Elizabeth, Lopez Violeta 2016: An Examination of ENVY and Jealousy in Nursing Academia. – Nurse Researcher 23(6), 14–19. Goffman Erving 1974: Frame Analysis: An Essay on the Organisation of Experience, New York: Harper & Row. Grigorjanová Tatjana, Matytcina Marina 2018: Conceptualization of Negative Emotions in Modern Linguistic Consciousness (on the Material of Russian, English and Slovak Linguistic Cultures: a Contrastive Analysis). – Journal of Language and Cultural Education 6(2), 82–98. Available at: https://www.x-mol.com/ paper/1358814120744796160. Hupka Ralph B., Zaleski Zbigniew, Jurgen Otto, Reidl Lucy, Tarabrina Nadia V. 1997: The Colors of Anger, ENVY, Fear, and Jealousy: A Cross-Cultural Study. – Journal of Cross-Cultural Psychology 28(2), 156–171. Available at: https:// journals.sagepub.com/doi/10.1177/0022022197282002. Koltuckaja Irina 2014: Колтуцкая, Ирина. Эмоциональные концепты «радость / зависть» в славянском мифологическом дискурсе и языковой картине мира [Ѐmocional’nye koncepty “radost’ / zavist’” v slavianskom mifologičeskom diskurse i jazykovoj kartine mira]. – Visnyk Dnipropetrovskoho universytetu imeni Alfreda Nobelya 2(8), 202–206. Available at: https://phil.duan.edu.ua/images/PDF/2014/2/31.pdf. Кutter Peter 1994: Liebe, Hass, Neid, Eifersucht. Eine Psychoanalyse der Leidenschaften, Gottingen: Vandenhoeck & Ruprecht. Levchenko Olena, Tyshchenko Oleh, Dilai Marianna 2020: Associative Verbal Network of the Conceptual Domain БІДА (MISERY) in Ukrainian. – Computational Linguistics and Intelligent Systems, 106–120. Available at: https://ceurws.org/Vol-2604/paper9.pdf. ANDREA GROMINOVA, OLEH TYSHCHENKO, IGOR KOROLYOV, MYROSLAVA FABIAN 322 Acta Linguistica Lithuanica XC Maijala Hanna, Munnukka Terttu, Nikkonen Merja 2000: Feeling of “lacking” as the Core of ENVY: a Conceptual Analysis of ENVY. – Journal of Advanced Nursing 31(6), 1342–1350. Nesvetajlova Irina V. 2010: Несветайлова, Ирина В. «Зависть» и «ревность» как эмоциональные концепты русской и английской лингвокультур [“Zavist’” i “revnost’” kak èmocional’nye koncepty russkoj i anglijskoj lingvokul’tur]: автореферат диссертации кандидата филологических наук [avtoreferat dissertacii kandidata filologičeskich nauk], Армавир [Armavir]. Petrova Halyna L. 2019: Петрова, Галина Л. Національно-культурна специфіка мовної свідомості носіїв української, англійської та новогрецької мов (на матеріалі рекламного дискурсу продуктів харчування) [Nacional’no-kul’turna specyfika movnoji svidomosti nosijiv ukrajins’koji, anhlijskoji ta novogrec’koji mov (na materiali reklamnoho dyskursu produktiv charčuvannia)]: автореферат диссертации кандидата филологических наук [avtoreferat dissertacii kandidata filologičeskich nauk], Київ: Київский национальный лінгвістический университет [Kyjiv: Kyjivskyj nacional’nyj lingvistyčeskyj unyversytet]. Popova Zinaida D., Sternin Josif A. 2007: Попова, Зинаида Д., Стернин, Иосиф А. Когнитивная лингвистика [Kognitivnaja lingvistika], Москва: АСТ Восток-Запад [Moskva: AST Vostok-Zapad]. Potapenko Sergij I. 2013: Потапенко, Сергій И. Вступ до когнітивної лінгвістики: навчальний посібник [Vstup do kohnityvnoji lingvistyky: navčal’nyj posibnyk], Ніжин: Видавництво НДУ імені М. Гоголя [Nižyn: Vydavnyctvo NDU imeni M. Hoholia]. Safán-Gerard Desy 2019: Victims of ENVY. – The Psychoanalytic Review 106(3), 225–245. Schoeck Helmut 1987: ENVY: A Theory of Social Behaviour, Indianapolis: Liberty Fund. Sineleva Anastasija V. 2014: Синелева, Анастасия В. Формально-логическое представление семантики и системности терминов философии и логики [Formal’no-logičeskoe predstavlenie semantiki i sistemnosti terminov filosofii i logiki]: автореферат диссертации кандидата филологических наук [avtoreferat dissertacii kandidata filologičeskich nauk], Нижний Новгород [Nižnij Novgorod]. Szymkowska Maria 1989: Nienawiść i zawiść, Warszawa: Instytut Wyd. Związków Zawodowych. Šapran Natalija V. 2015: Шапран, Наталія В. Семантико-когнитивная структура концепта ЗАВИСТЬ в лингвокультурологичном освещении (на Straipsniai / Articles 323 Envy as a Psychological and Cognitive Phenomenon in Ukrainian and Slovak Linguistic Consciousness (Based on the Associative Experiment) материале английского, немецкого и украинского языков) [Semantiko-kognitivnaja struktura koncepta ZAVIST’ v lingvokul’turologičnom osveščenii (na materiale anglijskogo, nemeckogo i ukrainskogo jazykov)]: автореферат диссертации кандидата филологических наук [avtoreferat dissertacii kandidata filologičeskich nauk], Одеса: Південноукраїнський національний педагогічний університет імені К. Д. Ушинського [Odesa: Pivdennoukrajins’kyj nacional’nyj pedagogičnyj universytet imeni K. D. Ušyns’kogo]. Tyshchenko Oleh 2020: Концептуалізація емоції та ціннісних концептів в слов’янських пареміях та фраземах: від совісті до заздрості [Konceptualizacija emociji ta cinnisnych konceptiv v slov’jans’kych paremijach ta frazemach: vid sovisti do zazdrosti]. – Scientific Bulletin of South Ukrainian National Pedagogical University named after K. D. Ushynsky 29, 248–272. Tyshchenko Oleh, Korolyov Igor, Palchevska Oleksandra 2021: Cultural and Cognitive Structure of the Omen: Epistemology, Axiology and Pragmatics. – Wisdom 2(18), 137–151. Ulanovič Oksana I. 2010: Уланович, Оксана И. Психолингвистика [Psicholingvistika], Минск: Изд-во «Гревцова» [Minsk: Izd-vo “Grevcova”]. Ufimceva Natal’ia V. 2008: Уфимцева, Наталья B. Ассоциативные словари славянских языков [Associativnye slovari slavianskich jazykov]. – Polski słownik asocjacyjny z suplementem, autor R. Gawarkiewicz, odpowiedzialność R. Gawarkiewicz, I. Pietrzyk, B. Rodziewicz, Szczecin: Print Group Sp. z o.o., 15–31. Wierzbicka Anna 2006: Semantyka: jednostki elementarne i uniwersalne, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu M. Curie-Sklodowskiej. Pavydas kaip psichologinis ir kognityvinis reiškinys ukrainiečių ir slovakų kalbinėje sąmonėje (remiantis asociaciniu eksperimentu) STRESZCZENIE Celem artykułu jest, na podstawie danych eksperymentu asocjacyjnego przeprowadzonego wśród respondentów ukraińskich i słowackich, zbadanie konceptu ZAZDROŚĆ jako złożonego zjawiska psychokognitywnego i semiotycznego. Ponadto dąży się do wyjaśnienia typologii asocjacji słownych i ich semantycznych przecięć z innymi domenami konceptualnymi (ZAZDROŚĆ, CHCIWOŚĆ itd.). ANDREA GROMINOVA, OLEH TYSHCHENKO, IGOR KOROLYOV, MYROSLAVA FABIAN 324 Acta Linguistica Lithuanica XC Na podstawie badań z zakresu antropologii kognitywnej, filozofii, socjologii i semantyki kognitywnej przedstawiono model ramowy konceptu ZAZDROŚĆ w porównywanych kulturach językowych, który odzwierciedla system kognitywnych stereotypów, norm i wartości ukraińskiej i słowackiej osobowości językowej. Skupienie się na kompleksie asocjacyjnym pozwoliło ujawnić podstawowe różnice między reakcjami mężczyzn i kobiet (w podramie porównawczej wykorzystano stimulus pavydus kaip (vyriškosios giminės forma) ir pavydi kaip (moteriškosios giminės forma)). Zastosowanie metody modelowania ramowego pozwoliło opisać główne metaforyczne obszary aktualizacji konceptu ZAZDROŚĆ, takie jak konceptualny i asocjacyjno-figuratywny komponent konceptu, ustalić ich związek z asocjacjami barwnymi (podrama aspektowa), a także przeprowadzić ich analizę ilościową, której wyniki uogólniono w pięciu diagramach i wykresach. Selekcja wspólnych, typowych i unikalnych, narodowych i kulturowych asocjacji ujawniła osobliwości ukraińskiego i słowackiego słownika mentalnego przy wykorzystaniu aksjonomii podstawowych emocji negatywnych. Złożono 3 listopada 2023 r. ANDREA GROMINOVA Uniwersytet Świętych Cyryla i Metodego w Trnawie, Słowacja 577/2, Nám. ul. Jozefa Herdu 91701, Słowacja, Trnava andrea.gromino[email protected] OLEH TYSHCHENKO University of Ss. Cyril and Methodius in Trnava 577/2, Nám. ul. Jozefa Herdu 91701, Slovakia, Trnava olkotiszcz[email protected]om IGOR KOROLYOV Taras Shevchenko National University of Kyiv 14, Taras Shevchenko Boulevard Str. 01601, Ukraine, Kyiv [email protected] MYROSLAVA FABIAN Uzhhorod National University ul. Universytets’ka 14 88000, Ukraina, Użhorod myroslava.f[email protected]