Envy as a Psychological and Cognitive Phenomenon in Ukrainian and Slovak Linguistic Consciousness (Based on the Associative Experiment)

ANDREA GROMINOVA Uniwersytet Świętych Cyryla i Metodego w Trnawie na Słowacji Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0002-2384-6880 Dziedziny badań: przekładoznawstwo, recepcja przekładowa literatury rosyjskiej w słowackim kontekście kulturowym, współczesna literatura rosyjska, współczesna poezja rosyjska i słowacka. OLEH TYSHCHENKO Uniwersytet Świętych Cyryla i Metodego w Trnawie Identyfikator ORCID: orcid.org/0009-0009-0811-2123 Dziedziny badań: etnolingwistyka słowiańska, frazeologia porównawcza, lingwokulturologia, lingwistyka kognitywna, lingwistyka ogólna i porównawczo-typologiczna, translatologia. IGOR KOROLYOV Kijowski Uniwersytet Narodowy im. Tarasa Szewczenki Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0003-0436-5923 Dziedziny badań: językoznawstwo ogólne, komunikacja językowa, psycholingwistyka. MYROSLAVA FABIAN Uniwersytet Narodowy w Użhorodzie Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0002-3351-1275 Dziedziny badań: semantyka leksykalna, semantyka porównawcza, pragmatyka, komunikacja międzyjęzykowa i międzykulturowa, socjolingwistyka. DOI: doi.org/10.35321/All90-12 Straipsniai / Articles 301 ANDREA GROMINOVA, OLEH TYSHCHENKO, IGOR KOROLYOV, MYROSLAVA FABIAN ZAWIŚĆ JAKO ZJAWISKO PSYCHOLOGICZNE I KOGNITYWNE W UKRAIŃSKIEJ I SŁOWACKIEJ ŚWIADOMOŚCI JĘZYKOWEJ (NA PODSTAWIE EKSPERYMENTU ASOCJACYJNEGO)1 Zawiść jako zjawisko psychologiczne i kognitywne w ukraińskiej i słowackiej świadomości językowej (na podstawie eksperymentu asocjacyjnego) ADNOTACJA W artykule analizowane jest złożone psychologiczne, socjokulturowe i semiotyczne zjawisko ZAWIŚCI. Jest ono postrzegane jako mentalny czynnik korelujący ze znakami kulturowymi i symbolicznymi stereotypami, normami oraz wartościami. Ponadto stanowi element doświadczenia kognitywnego i ewaluacyjnego, obyczajów i przekonań etycznych oraz religijnych, takich jak naiwny model świata w tekstach magicznych, metafory ciała i wartościowania wskazujące kierunki „w górę” i „w dół”, a także pojęcia sukcesu, bogactwa, ubóstwa, swojskości i obcości itd. Przeprowadzono lingwistyczno-kognitywną analizę sfery pojęciowej ZAWIŚCI. Opiera się ona na eksperymencie asocjacyjnym dotyczącym reakcji na jej bodźce, ich częstotliwości, a także narodowej i kulturowej specyfiki uzyskanej od respondentów ukraińskich i słowackich. Model ramowy ZAWIŚCI opracowano z uwzględnieniem płci, obrazowania asocjacyjnego oraz cech ewaluacyjnych i metaforycznych. Uzyskane wyniki zinterpretowano w ujęciu kognitywnym, ilościowym i jakościowym, opierając się na przysłowiach i powiedzeniach aktualizujących pojęcie ZAWIŚCI. Materiał empiryczny zamodelowano jako odpowiadające sobie podramy. Zidentyfikowano obszary ich semantycznych powiązań z pojęciami NIENAWIŚCI, ZAZDROŚCI i CHCIWOŚCI. 1 Badanie opublikowano przy wsparciu międzynarodowego projektu grantowego Erasmus+ KA220-HED nr 2021-1-SK01-KA220-HED-000022917 pt. „Innowacyjność koncepcji i programu nauczania doktoranckich programów studiów oraz zwiększanie ich skuteczności” (A. Grominova, O. Tyshchenko). 302 Acta Linguistica Lithuanica XC Envy as a Psychological and Cognitive Phenomenon in Ukrainian and Slovak Linguistic Consciousness (Based on the Associative Experiment) SŁOWA KLUCZOWE: pojęcie ZAWIŚCI, eksperyment asocjacyjny, rama, podrama, respondenci ukraińscy i słowaccy. ADNOTACJA W artykule analizowane jest złożone psychologiczne, socjokulturowe i semiotyczne zjawisko ZAWIŚCI. Jest ono postrzegane jako czynnik psychiczny korelujący ze znakami kulturowymi i symbolicznymi stereotypami, normami oraz wartościami. Ponadto stanowi element doświadczenia kognitywnego i ewaluacyjnego, norm etycznych i religijnych oraz wierzeń, na przykład naiwnego modelu świata w tekstach magicznych, metafor ciała i wartościowania wskazujących kierunek w górę lub w dół, a także pojęć sukcesu, bogactwa, ubóstwa, swojskości, obcości itd. Przeprowadzono lingwistyczno-kognitywną analizę konceptualnej sfery ZAWIŚCI. Opiera się ona na danych dotyczących reakcji ukraińskich i słowackich respondentów na bodźce w eksperymencie asocjacyjnym, ich częstotliwości, a także ich narodowej i kulturowej specyfiki. Model ramowy konceptu ZAWIŚĆ opracowano na podstawie cech płci, obrazów asocjacyjnych oraz właściwości ewaluacyjnych i metaforycznych. Uzyskane wyniki interpretowano w ujęciu kognitywnym, ilościowym i jakościowym, opierając się na przysłowiach i powiedzeniach aktualizujących koncept ZAWIŚĆ. Materiał empiryczny modelowano jako odpowiednie podramy. Ustalono obszary ich semantycznych powiązań z konceptami NIENAWIŚĆ, ZAZDROŚĆ i CHCIWOŚĆ. SŁOWA KLUCZOWE: koncept ZAWIŚĆ, eksperyment asocjacyjny, rama, podrama, respondenci ukraińscy i słowaccy. 1. WPROWADZENIE Świadomość językowa jest centralnym przedmiotem badań psycholingwistycznych we współczesnych studiach. Determinuje to jej wielokierunkowe badanie z różnych perspektyw: metodologicznej, kognitywnej, semiotycznej, etnolingwistycznej, aksjologicznej, leksykograficznej itd. ZAWIŚĆ, jako jedna z podstawowych kategorii antropologicznych, jest złożonym, wielofunkcyjnym zjawiskiem kulturowym, mentalnym i językowym, które wymaga osobnego rozpatrzenia. Aksjometryczna i semantyczna rekonstrukcja pola asocjacyjnego ZAWIŚCI wymaga etnokulturowej i etnopsychologicznej rekonstrukcji emocji poprzez skoncentrowanie się na: 1) wspólnych i odmiennych cechach obrazów świadomości językowej właściwych przedstawicielom różnych narodów; 2) badaniu i pojmowaniu tożsamości oraz pamięci historycznej etnosu; 3) wartościach i stereotypach kulturowych etnosu z zastosowaniem technik psycholingwistycznych i kognitywnych. Straipsniai / Articles 303 ANDREA GROMINOVA, OLEH TYSHCHENKO, IGOR KOROLYOV, MYROSLAVA FABIAN Wspomniane techniki kognitywne potwierdzają stwierdzenie Kuttera (1998: 72–73), że „ENVY jest chciwością pożerającą człowieka od wewnątrz [...] przeradza się w urazę, którą Friedrich Nietzsche określił jako «egzystencjalną ENVY» (niem. Lebensneid)”. Destrukcyjna semantyka ENVY i HATRED została uwypuklona przez Marię Szymkowską (1989: 27), która ujmuje stany emocjonalne przez pryzmat „higieny psychicznej”: mają one „sens destrukcji i choroby zarówno z punktu widzenia zdrowia somatycznego osób, które ich doświadczają, jak i tych, do których są skierowane. Stanowią zagrożenie dla zdrowia fizycznego”. Jako kategoria wielowymiarowa ENVY zawsze przyciągała uwagę badaczy, którzy próbują znaleźć odpowiedzi na pytania dotyczące jej struktury i przejawów. Z punktu widzenia nauk pielęgniarskich analiza ENVY opiera się na dążeniu do zrozumienia istoty ludzkiej z perspektywy zdrowia i choroby ujmowanych subiektywnie (Maijala, Munnukka, Nikkonen 2000). Podobne badania koncentrują się na analizie ENVY i JEALOUSY oraz na tym, jak ich pozytywne i negatywne aspekty u nauczycieli akademickich pielęgniarstwa wpływają na miejsce pracy (Cleary, Walter, Halcomb, Lopez 2016), a także próbują dowieść, że nie tylko pacjenci mogą ENVY kreatywności swoich analityków, lecz również terapeuci i analitycy mogą ENVY kreatywności swoich pacjentów (Safán-Gerard 2019; Hupka, Zaleski, Jurgen, Reidl, Tarabrina 1997). Oleh Tyshchenko (2020: 248) ustalił cechy łączliwości leksémów związanych z ENVY i JEALOUSY w językach słowiańskich. W licznych pracach przedstawiono porównawczą i typologiczną refleksję nad analizowanym pojęciem: Irina Nesvetajlova (2010), Irina Koltuckaja (2014), Natalija Šapran (2015), Tatjana Grigorjanová, Marina Matytcina (2018). Opierając się na kategoriach antropologii kulturowej i psychologii człowieka, Schoeck dowodzi, że FEAR i ENVY są integralnymi składnikami relacji międzyludzkich występujących w kulturach współczesnych i pierwotnych, w których odpowiednie wyobrażenia i pojęcia kategoryzują oraz regulują różne przejawy ENVY (Gawarkiewicz 2008: 11). ENVY jest jednym z siedmiu grzechów głównych, a zarazem najbardziej haniebnym; wywodzi się od łacińskiego invidia, „niewidzenia”. Jest głęboko zakorzeniona w ludzkiej psychice i wspólna wszystkim czasom oraz ludziom. Zwykle jest skierowana ku osobom, z którymi jednostka się porównuje lub z którymi czuje, że konkuruje. Osoby odczuwające ENVY mają skłonność do wrogości, gniewu, urazy i rozdrażnienia. Aby wyraźniej rozgraniczyć te niuanse w badanych emocjach, badacze stosują zasadę prymitywów semantycznych zaproponowaną przez Wierzbicką: 1) X odczuwa ENVY: „Coś dobrego wydarzyło się komuś innemu. Mnie to nie spotkało. Nie chcę, żeby tak było. Chcę, aby takie dobre rzeczy przydarzały się mnie, a nie komuś innemu. Dlatego cierpię i nienawidzę innych”; 2) X odczuwa JEALOUSY: „Obawiam się, że osoba, która jest mi droga, darzy kogoś innego dobrymi uczuciami. Boję się, że osoba, która jest mi droga, może przestać darzyć mnie dobrymi uczuciami. Nie chcę, żeby tak było. Chciałbym, aby osoba, która jest mi droga, darzyła dobrymi uczuciami tylko mnie. Dlatego cierpię i nienawidzę drugiej osoby” (Wierzbicka 2006: 123). 304 Acta Linguistica Lithuanica XC Envy as a Psychological and Cognitive Phenomenon in Ukrainian and Slovak Linguistic Consciousness (Based on the Associative Experiment) osoba, która jest mi droga, może przestać darzyć mnie dobrymi uczuciami. Nie chcę, żeby tak było. Chciałbym, aby osoba, która jest mi droga, darzyła dobrymi uczuciami tylko mnie. Dlatego cierpię i nienawidzę drugiej osoby” (Wierzbicka 2006: 123). Celem niniejszego badania jest stworzenie językowego i kulturowego obrazu ENVY na podstawie eksperymentu asocjacyjnego, a także przedstawienie jego „portretu psychologicznego” w ramach ustalonych praktyk dyskursywnych, a w szczególności jego funkcjonowania w codziennej świadomości jednostki, w subiektywnych, indywidualnych aktach mowy, z ukazaniem jego frekwencji i stworzeniem jego typologii u studentów ukraińskich i słowackich. Aby osiągnąć cel badań, sformułowano następujące zadania: dokonać krótkiego przeglądu ENVY jako zjawiska psychokognitywnego i społecznego; przedstawić sferę pojęciową ENVY ukraińskich i słowackich respondentów w formie struktury ramowej oraz ustalić werbalną treść każdej z nich, uwzględniając frekwencję i jakościowy skład reakcji; po ustaleniu wskaźnika wzajemnego powiązania pojęć asocjacyjnych wyznaczyć obszary przecięcia semantycznego w parach asocjacyjnych ENVY – GREED, ENVY – JEALOUSY w obrębie sieci asocjacyjno-werbalnej; opisać typologię reakcji w ramach każdego z zaproponowanych podram (scenariuszowego, aksjologicznego, parametrycznego, kauzatywnego itd.), uwzględniając ich uniwersalność, unikatowość oraz uwarunkowanie narodowe i kulturowe; zwizualizować otrzymane reakcje na słowa-bodźce w odpowiedniej formie graficznej i je skomentować. 2. PODSTAWY METODOLOGICZNE BADAŃ W niniejszym artykule modelowanie ramowe ENVY w świadomości językowej Ukraińców i Słowaków opiera się na ujęciu ramy jako złożonej struktury taksonomicznej. Amerykański socjolog Goffman interpretuje ramę jako zdolność świadomości praktycznej „do złożenia świata w zorganizowaną całość bez udziału kontroli dyskursywnej”, jako „pewną perspektywę postrzegania, która tworzy formalną definicję sytuacji”, tj. ramy są podstawowymi elementami, które badacz może zidentyfikować w obrębie sytuacji. Sytuacje podlegają zasadom organizującym, które „generują” różne wydarzenia, np. wydarzenia społeczne. Te same zasady regulują również nasz subiektywny udział w wydarzeniach (Goffman 1974: 10–11; Sinieleva 2014: 78). Jak powszechnie się uznaje, eksperyment asocjacyjny jest techniką badania reakcji mownych na słowa lub połączenia słów (bodźce), ujawniającą odruchowe, tymczasowe powiązania doznań, uczuć, obrazów, pojęć i desygnatów w leksykonie mentalnym rodzimych użytkowników języka. Straipsniai / Articles 305 ANDREA GROMINOVA, OLEH TYSHCHENKO, IGOR KOROLYOV, MYROSLAVA FABIAN Eksperyment asocjacyjny polega na zadawaniu informantom pytań z wykorzystaniem listy bodźców, a następnie ustaleniu najczęstszych reakcji (Galton, Tumb, Marbe). Jego celem jest modelowanie systemu językowego w postaci sieci asocjacyjno-werbalnej (Yu. N. Karaulov) lub pól asocjacyjnych słownictwa, a także kształtowanie „profilu asocjacyjnego” obrazów świadomości (Ufimceva 2008: 20). Ponadto eksperyment asocjacyjny „pozwala potwierdzić psychologiczną trafność teoretycznych założeń badacza, tj. przedstawić sieć asocjacyjną znaczeń [...] jako odzwierciedlenie hierarchicznych struktur konceptualnych w umyśle mówiącego” (Potapenko 2013: 20), a reakcje na określony bodziec można uznać za odzwierciedlenie odpowiadających mu struktur konceptualnych, którym do pewnego stopnia towarzyszą emocje i oceny zgodne z konceptualnym obrazem świata informanta. Jak precyzują Zinaida Popova i Josif Sternin (2007: 203), „kognitywna interpretacja wyników eksperymentów asocjacyjnych może być przeprowadzana poprzez etap opisu znaczeń psycholingwistycznych lub poprzez bezpośrednią kognitywną interpretację asocjatów”. Według Romana Gawarkiewicza (2008: 7) „eksperyment asocjacyjny ma na celu analizę sposobów opisywania, interpretowania i postrzegania świata, jego wartościującej kategoryzacji przez współczesnych rodzimych użytkowników języka, a także przedstawienie «systemu znaczeń stworzonego przez kulturę»”. Język jest odzwierciedleniem naszego systemu konceptualnego (Tyshchenko, Korolyov, Palchevska 2021), a przeprowadzając kognitywne psycholingwistyczne eksperymenty asocjacyjne oraz stosując różne inne metodologie, możemy znaleźć złożone rozwiązanie konceptualnego ujmowania myśli przez język wraz z jego subramami. Komponent emocjonalny odgrywa wiodącą rolę w kształtowaniu zarówno mitologicznego, jak i współczesnego obrazu świata. Zasadniczo kontrastowe testy asocjacyjne przeprowadza się na różnych tematycznych grupach słownictwa w językach blisko spokrewnionych, a także strukturalnie i geograficznie odległych. Na przykład Petrova (2018: 14) przedstawiła pole asocjacyjne nazw bodźców ŻYWNOŚCI w języku ukraińskim, angielskim i nowogreckim, wyróżniając następujące typy reakcji: syntagmatyczne, paradygmatyczne, tematyczne, fonetyczne, słowotwórcze, reminiscencyjne (cytatowe), hiponimiczne, odnoszące się do osób, geograficznych znaków towarowych, narodowe i kulturowe, wartościujące oraz indywidualne (subiektywne) asocjacje. Pełny przegląd analityczny tego zagadnienia w ukraińskiej i porównawczej psycholingwistyce zawiera praca (Levchenko, Tyshchenko, Dilai 2020). 306 Acta Linguistica Lithuanica XC Envy as a Psychological and Cognitive Phenomenon in Ukrainian and Slovak Linguistic Consciousness (Based on the Associative Experiment) 3. PROCEDURA BADAWCZA I WYNIKI Podstawę empiryczną badań stanowią wyniki eksperymentu asocjacyjnego przeprowadzonego w 2019 roku. Ogólny scenariusz eksperymentu swobodnych asocjacji obejmował następującą procedurę badawczą: w eksperymencie asocjacyjnym wzięli udział studenci i kadeci Lwowskiego Państwowego Uniwersytetu Bezpieczeństwa Życia (specjalności: bezpieczeństwo pożarowe, bezpieczeństwo cywilne), studenci Lwowskiej Politechniki oraz Uniwersytetu św. Cyryla i Metodego w Trnawie. Łącznie 194 ukraińskim i 127 słowackim respondentom przedstawiono 67 bodźców, takich jak envy(n), do envy(v); envious(adj) like/as, które w agregacie uzyskanych reakcji tworzą asocjacyjną sieć werbalną sfery pojęcia ENVY. W ten sposób na rysunkach 1 i 2 przedstawiono odpowiednio łącznie 145 reakcji respondentów ukraińskich, w tym 104 unikatowe, oraz 536 reakcji respondentów słowackich uzyskanych w toku eksperymentu asocjacyjnego. Przebieg eksperymentu pokazuje, że uczestnicy (respondenci ukraińscy) reagowali na bodźce bez pomijania ich, głównie do połowy przedstawionej listy; pod koniec listy liczba reakcji znacznie się zmniejsza (lub ogranicza się do jednej odpowiedzi na słowo-bodziec). Kilku respondentów wskazało „brak skojarzenia” już na początku listy albo postawiło kreskę oznaczającą brak jakiejkolwiek reakcji. Natomiast studenci słowaccy (mimo mniejszej liczby respondentów) uczestniczyli aktywniej i podczas badania starali się w równym stopniu odpowiadać na wszystkie bodźce słowne. W związku z tym na większość bodźców słownych udzielono po kilka odpowiedzi. Ten czynnik subiektywny można wykorzystać do wyjaśnienia niektórych dysproporcji w uzyskanych odpowiedziach respondentów ukraińskich i słowackich. W przedstawionym badaniu eksperyment i analiza odpowiedzi werbalnych nie obejmowały zadania określenia korelacji i specyfiki odpowiedzi respondentów na podstawie ich płci. Uważamy, że zbadanie tego aspektu wymaga odrębnego studium. Jednakże w procesie eksperymentu ukierunkowanych asocjacji odrębnym zadaniem było prześledzenie typologii reakcji w zależności od standardu porównania (z jakimi obiektami porównywany jest ENVY w połączeniach wyrazowych „envious as” w rodzaju męskim i „envious as” w rodzaju żeńskim). Aby zapewnić uniwersalność ustaleń i uwypuklić komponent społeczny, w szczególności czynnik płci, w odpowiednim segmencie eksperymentu uznajemy za niezbędne przedstawienie komentarza dotyczącego częstotliwości asocjacji werbalnych w każdym z porównywanych języków, wraz ze wskazaniem odpowiednio liczby odpowiedzi mężczyzn i kobiet. Jednym z aspektów zaproponowanej metodologii jest określenie „asocjacyjnego” dystansu między pojęciami z wykorzystaniem analizy danych dotyczących ich wspólnych asocjatów Straipsniai / Articles 307 ANDREA GROMINOVA, OLEH TYSHCHENKO, IGOR KOROLYOV, MYROSLAVA FABIAN (wskaźnik wzajemnego powiązania asocjacyjnego), a także wyniki wizualizacji eksperymentu asocjacyjnego, co umożliwia wyodrębnienie takich wspólnych obszarów (np. między ENVY a chciwością, ENVY a zazdrością). Ryc. 3–4 przedstawia analizowany fragment sieci asocjacyjno-werbalnej. Wskaźnik wzajemnego powiązania pojęć asocjacyjnych obliczono poprzez wykrycie korelacji między liczbą identycznych reakcji a łączną liczbą uzyskanych reakcji. Wcześniej podobną metodę zaproponowano w pracy (Ulanovič 2010: 214). Należy zaznaczyć, że przy opisie uzyskanych wyników nie uwzględniono wszystkich otrzymanych reakcji, lecz tylko te, które odpowiadają zaproponowanej przez autorów metodzie rozkładu reakcji (według podramek w ramach ramek), ponieważ te asocjacje werbalne mają największe znaczenie pragmatyczne i poznawczo-wartościujące dla uzyskanych wyników. Dlatego opis nie obejmuje wyników reakcji związanych z podramkami deklaratywnymi, imiesłowowymi i posesywnymi (przynależność ENVY do określonego obiektu). W związku z tym liczba opisanych reakcji przedstawiona w głównej części badania jest znacznie mniejsza niż ogólna liczba otrzymanych reakcji. RYC. 1. Reakcje na bodziec zazdristʹ ‘ENVY’ 308 Acta Linguistica Lithuanica XC Envy as a Psychological and Cognitive Phenomenon in Ukrainian and Slovak Linguistic Consciousness (Based on the Associative Experiment) RYC. 2. Reakcje na bodziec závisť ‘ENVY’ Na początku przedstawiono pogłębioną analizę podramek aksjologicznej i barwnej. Ocena ENVY w ramach kategorii DOBRO-ZŁO zajmuje głównie negatywny biegun skali aksjologicznej. Przejawia się przede wszystkim jako bodziec do ENVY w kategoriach naruszania obowiązujących norm, oceny etycznej i odrzucenia, niekiedy przy znacznym przejawie negatywności (w myślach lub działaniach człowieka): ukraińskie не варто/not worth (f 1,3), дуже погано/very bad (m 0,65), думати погано/think poorly (f 0,65), зле/bad (f 0,65) зло/evil (f 1,3/m 1,3), недобре, негатив/not good, negative (f 1,3), słowackie negatívne/negatively (f 2,00). Podobne reakcje obserwuje się na bodziec заздрість ‘ENVY’: найгірше/the worst (m 0,69), недобре/not good (m 0,69), нічого доброго/nothing good (m 0,69), обмеженість/narrow-mindedness (f 0,69), погана/bad (f 0,69), погано/badly (f 0,69/m 2,07). Podobne reakcje obserwujemy na bodziec заздрити ‘to ENVY’ (f 3,9/m 2,6): погано/badness (m 1,38), низько/mean (m 0,69), ницість/meanness (f 1,38), недоречність/inappropriateness (f 0,69), нікчемність/worthlessness (f 0,69), користолюбність/selfishness (f 0,69). Pojęcie to interpretuje się w granicach norm etycznych i religijnych jako naruszenie określonych zakazów i regulacji: гріх/sin (zwykle dość produktywna Straipsniai / Articles 309 ANDREA GROMINOVA, OLEH TYSHCHENKO, IGOR KOROLYOV, MYROSLAVA FABIAN reakcja żeńska na bodziec заздрість ‘ENVY’ f 4,83 oraz f 1,95 na bodziec заздрити ‘to ENVY’. Negatywna ocena jest również werbalizowana za pomocą негарно, погано/ugly, bad (m 0,65), собі шкодити/harm oneself (f 0,65), шкідливо/harmful (m 0,65), niekiedy reakcje zawierają deskryptory modalne – варто-не варто, дозволене-недозволене/worth–not worth, allowed–not allowed, przy czym przeważa drugi człon: występują także pewne wykładniki negatywności, słowa kategorii stanu: не варто/not worth (f 1,3), не можна/not allowed (f 0,65/m 0,65), непотрібно/unnecessary (f 0,65/m 0,65), неможна/impossible (m 0,65). Przykłady reakcji oceniających i pragmatycznie ukierunkowanych w słowackiej świadomości językowej: hanba/a shame (f 4,00), nedopriat’/to not indulge (f 2,00), nedopriat’ druhým/to not indulge others (m 11,76/f 2,00), neuniesť pravdu/can’t stand the truth, pokrytectvo/hypocrisy, zneušťovať národnú hrdosť/to dishonour national pride (f 2,00). Jeśli chodzi o stopień przejawiania się ENVY odzwierciedlony w ujawnionych asocjacjach werbalnych respondentów ukraińskich i słowackich, najwyraźniej odzwierciedla się on w parametryzacji określonej emocji poprzez asocjacje związane z barwą. Należy podkreślić, że kategoryzacja ENVY za pomocą symboliki barw w dużej mierze pokrywa się z danymi przedstawionymi na poziomie naiwnego modelu świata w frazeologicznych i objaśniających słownikach, przysłowiach i powiedzeniach porównywanych języków. Ponadto, jak pokazują kolokacje kluczowych leksemów i ich powiązania frazeologiczne, w językach wschodniosłowiańskich ENVY jest czarna, natomiast w czeskim, podobnie jak w angielskim i niemieckim, jest zielona. Por. czeskie bledá (zelená) závisť, ozelenieť/zeleňet’ od závis­ti (ČRFS 2002: 629), angielskie The green-eyed monster (SAFS 878). To samo występuje w języku polskim: Zzieleniał z zazdrości (zawiści) (NKPP III 836). Zob. więcej szczegółów: Tyshchenko 2020: 262. 4. ASPEKTY PARAMETRYZACJI ENVY: PODRAMA BARWY Należy zauważyć, że w tej grupie reakcji kod somatyczny często łączy się z metaforami CZARNEJ BARWY, na przykład reakcje na bodziec заздрити ‘to ENVY’ – no чорному/very jealous, чорний/black, чорно/terribly, чорно, погано/very, bad, заздрість ‘ENVY’ – буває тільки чорна/There is only black ENVY, біла заздрість/white ENVY, заздри́ти ‘to ENVY’ – по-білому/jealous, yellow colour, Аж у нім жовч кипить/He is on (f 1,3), (f 0,65), (f 1,3), (f 0,65), (f 0,69), (f 2,76), (f 1,3), (f 0,69). Ukraińcy kojarzą żółć ze złośliwością, ENVY ( 310 Acta Linguistica Lithuanica XC Envy as a Psychological and Cognitive Phenomenon in Ukrainian and Slovak Linguistic Consciousness (Based on the Associative Experiment) krawędź). Odrębne asocjacyjno-symboliczne paralelizmy (nazwiemy ich reakcje typu ep idigmatycznego) można sprowadzić do następujących: тінь/shadow (m 0,69), чорний, чорномаз/black, blackness (f 0,69). W kontekście parametryzacji ENVY identyfikuje się pewne asocjacje, które metaforycznie oznaczają intensywność i głębię emocji (parametric subframe). Intensywność przejawów ENVY w reakcjach respondentów reprezentują głównie przysłówki: ярісно, несамовито/brightly, frantically (f 0,65), дуже/very (m 0,65), сильно/strongly (m 0,65), дико/wildly (f 0,65), czasownik міряти/measure (f 0,65), przymiotniki велика/big (m 0,69), глибока/deep (f 0,69); ocena тупо/stupidly (m 0.65), a sporadycznie także reakcje typu fizjologicznego z negatywnym, pejoratywnym wyrażeniem intensywności działania запльовуватися/to spit oneself (f 0.65). 5. ENVY JAKO CHOROBA I CIERPIENIE Z POWODU SUKCESU INNYCH, METAFORA. ENVY – DESTRUCTION Podrama experiencing emotions związana ze stanami emocjonalnymi obejmuje następujące odpowiedzi na bodziec заздрість ‘ENVY’ stimulus: пригноблення, туга (m 0.69). Ogólnie tę grupę asocjacji werbalnych charakteryzuje dominacja metafor somatycznych wyrażających ból psychiczny, cierpienie i chorobę, co jest naturalne dla ontologii tych i podobnych stanów emocjonalnych: біль, щем/pain, sharp pain (f 0,69), страждати, мучитись/suffer, undergo (f 0,65), мука/torment (f 0,69), самотність/loneliness (f 0,69), słowackie trápenie/suffering (f 2,00), tortury, túžiť/to desire (m 5,88). Niektóre z nich ujawniają semantykę przyczyny jako rezultat obserwowania osiągnięć innej osoby страждати від досягнень інших/suffer from the achievements of others (f 0,65). Asocjacyjnym przejawom ENVY towarzyszą neutralne (переживати (f 0,65), сумління/to worry (f 0.65), conscience (f 0,69)) lub negatywne emocje FEAR, DESPAIR, HATRED itd.: заздрити ‘to ENVY’ – боятися/to be afraid (m 0,65), відчай/despair (m 0,65); często występują również operatory modalne, takie jak „utrata wiary w coś”, lub ekspresywne presupozycje pragmatyczne skierowane ku podmiotowi: зневіра, невпевненість/despair, insecurity (f 0,65), не вірити у себе/not to believe in oneself (f 0,65), a także злість/anger, która dominuje w reakcjach kobiet (f 2.07/m 0.69), зло/evil (przy mniej więcej takiej samej liczbie reakcji: 2.07), злоба/malice – na bodziec заздрість ‘ENVY’; w języku słowackim nenávisť/hatred, hnev/anger, je zlá/she is bad, krutá/ Straipsniai / Articles 311 ANDREA GROMINOVA, OLEH TYSHCHENKO, IGOR KOROLYOV, MYROSLAVA FABIAN cruel, zło/evil, zlá kvalita človeka/bad quality of a person (f 2,00), zlá vlastnosť/a bad trait (m 5,88). Reakcje te można łączyć z kodem somatycznym, obejmującym „oddziaływanie na zmysły”, por. образными, дражними/tease, mock (m 0.65), a także z wyrażeniami intensywności emocjonalnej: бути одержимим/to be obsessed (f 0,65), не любити/to dislike (m 0,65), ненавидіти/to hate (f 0,65). Niekiedy występują reakcje typu frazeologicznego, skorelowane z wypowiedziami obrazowymi, takie jak скрегтєт зубовний/tooth grinding (f 0,69). Typowe reakcje intelektualne na заздрість ‘ENVY’ obserwuje się w odpowiedziach kobiet: дурість, дурниці/stupidity, nonsense (f 2,76/m 0,69), oraz reakcje typu charakterologicznego хитрість/cunning, хиба/mistake, пиха/pride (f 0,69). Respondenci słowaccy, głównie kobiety, reagują na závisť ‘ENVY’ negatywnym wartościowaniem aksjologicznym związanym z ideą błędu, naruszenia określonych norm, antynormy, odstępstwa, fałszu, grzechu chyba/a mistake, faloš/fakeness, nenormalita/abnormality (f 2,00), hriech/a sin (m 11,76/f 2,00), rzadko wiązanym ze zdolnościami umysłowymi osoby: hlupák/a fool (f 2,00). W niektórych reakcjach asocjacyjnych przejawia się ambiwalentno-umiarkowany stopień HATRED: no-доброму ненавидіти/to hate in a good way (f 0.65). Jest to również widoczne w innych towarzyszących pozytywnych cechach reakcji: радіти/be happy about (m 0,65) lub w reakcjach wyrażanych przez wykrzyknienia фу/ugh (m 0,65). Psychologowie potwierdzają podobne rozważania, por. егоїзм/selfishness jako jedną z reakcji w odpowiedziach kobiet (f 1,38); słowacka reakcja tej grupy przeważa w odpowiedziach mężczyzn: egoista/egoist, a nenávisť/hatred (m 5,88). 6. METAFORY CIAŁA ZAWIŚCI Odnosząc się do metaforycznej kategoryzacji ZAWIŚCI, należy podkreślić, że ta ostatnia pojawia się jako AGRESYWNE STWORZENIE, które może wywoływać pewne negatywne skutki fizyczne i szkodliwe efekty dla obiektu: ukr. Заздрість їсть людину, як посуха билину/Być zielonym z ZAWIŚCI. Niektóre uzyskane reakcje wiążą się z ideą niszczenia, straty i innych destrukcyjnych działań: погубить/zniszczy, губити/kruszyć, руйнувати/zrujnować, самознищення/samozniszczenie, точить душу/niszczy duszę (f 0,69). Słowackie reakcje na metafory ciała tego typu reprezentują w odpowiedziach mężczyzn czasownikowe asocjacje epidiagmatyczne, takie jak zožiera dušu človeka/pożera duszę człowieka, zožierať/pożerać, w tym także asocjacje słowotwórcze pažravosť/żarłoczność (f 2,00). Niektóre reakcje czasownikowe przedstawiają metaforyczny model ZAWIŚĆ JEST ZWIERZĘCIEM (reakcja жаба/żaba (f 0,65/m0,65); душить/dusi (f 0,69), która 312 Acta Linguistica Lithuanica XC Zawiść jako zjawisko psychologiczne i kognitywne w ukraińskiej i słowackiej świadomości językowej (na podstawie eksperymentu asocjacyjnego) koreluje z kontekstami: ukr. жаба давить (придавила) кого, жаба зайца (їсть) кого; жаба зелена/żaba przygniata (przygniotła) kogoś, żaba zająca (je) kogoś; zielona żaba (Być tanim). Metaforyczne modele EMOCJA JEST ODRĘBNĄ JEDNOSTKĄ i CIAŁO JEST POJEMNIKIEM w kognitywistyce charakteryzują reakcje kobiet (f 0,65) związane ze schematem obrazowym POJEMNIKA (CIAŁO JEST POJEMNIKIEM EMOCJI), na przykład: в душі/w duszy (заздрити ‘to ENVY’ stimulus) oraz душевна пустота/pustka emocjonalna (f 0,69) asocjacyjnie oznaczają duchowy, wewnętrzny stan człowieka. Typologicznie podobną reakcję na bodziec závisť ‘ENVY’ odnotowano w odpowiedziach słowackich: prázdna duša/pusta dusza (f 6,00). 7. PODRAMA PRZYCZYNOWA: SUKCES, KARIERA, BOGACTWO–UBÓSTWO Podrama przyczynowa aktualizuje się przede wszystkim w reakcji werbalnej na ideę statusu społecznego, sukcesu i kariery. Reakcje pierwszego typu są charakterystyczne dla mężczyzn бідність, біда/ubóstwo, niedola (m 1,30), korelując z motywami dobrobytu i pomyślności, jak odnotował Nomys (1993: 55; 279): Нехай завидують гірше, щоб прибуло більше, Завидуй гірше, так уродить більше/Niech zazdroszczą gorszemu, aby przybyło więcej, zazdrość gorszemu, a wyda więcej (ibid., 279), Нема щастя без заздрості/Nie ma szczęścia bez zawiści (ibid., 55). Podobne wyrażenia odnotowano w języku słowackim: Kto má šťastie, tomu závidía, a kto má škodu, má i posmech/Szczęśliwym się zazdrości, a nieszczęśliwych się wyśmiewa, Šťastie bez závisti nebýva/Nie ma szczęścia bez zawiści, Šťastie budí závisť/Szczęście budzi zawiść (Záturecký 2018: 153). W werbalnej sieci asocjacyjnej istnieją pewne relacje między ZAWIŚCIĄ a CHCIWOŚCIĄ, jednak nie są one wyraźnie wyrażone przez uzyskane reakcje na wszystkie bodźce ZAWIŚCI: ENVY: ревнуватий/być zazdrosnym (f 0,65) jest czasami reprezentowane przez męski slang жмот/sknera (m 0,65), obok literackiego скупість; подаїмость/skąpstwo; dusić się z ZAWIŚCI (m 0,65); osoba chciwa jest śledzona w żeńskich reakcjach porównawczych w ramach podramy chciwa jak oraz w reakcjach na bodziec ZAWIŚĆ–chciwość (m 0,69). Z kolei respondenci słowaccy podali następujące reakcje: chamtivosť/chciwość, chamtivec ‘osoba chciwa, głównie kobieta’ (f 6,00), chamtivec (f 3,00) na bodziec závisťlivý ako i neprajník/nienawistnik, nedoprajný/zawistnik, neprajný ako/złośliwy jak, žiarliť/być zazdrosnym (m 5,88/f 2,00), głównie w odpowiedziach mężczyzn, gdzie związki ZAWIŚCI z ZAZDROŚCIĄ i CHCIWOŚCIĄ mogą Straipsniai / Articles 313 ANDREA GROMINOVA, OLEH TYSHCHENKO, IGOR KOROLYOV, MYROSLAVA FABIAN można zaobserwować (powiązania międzykonceptualne, asocjacyjne werbalne strefy ich przecięcia). Te same reakcje reprezentują bodziec заздрість „ENVY” oraz avarice: багатство/wealth (m 0,69), epouи/money (m 0,69), золото/gold (rzadsza reakcja męska 0,69) na bodziec заздрість „ENVY”, na bodziec жадібність „greed” – бідність/poverty (po 0,65), бідолаха/poor man (m 0,65). W odpowiedzi na bodziec závidieť „to ENVY” odnotowano następujące słowne asocjacje symboliczne w języku słowackim: blahobyt/well-being, majetok/property, nemať ‘to, čo ostatní/not to have what others have (f 2,00), peniaze/money, bohatstvo/each (f 2,00). Reakcje te wyróżniają się na tle słowackiego naiwnego obrazu świata, który odzwierciedla stosunek do biednych i bogatych: lepiej, gdy ludzie ENVY bogactwa, dobrobytu i dobrego zdrowia, niż gdy współczują biedzie: Bohatstvo plodí závisť, chudoba nenávisť/, Majetok ide so závisťou/Property goes with ENVY, Bodaj by mi ľudia závideli, ako by ma mali ľutovať/I wish people would ENVY me rather than pity me, Odvráť, bože, ľutovníkov a prispor nám závistníkov!/Turn away, O God, the pitiful and bring forth the envious! (Záturecký 2018: 164; 153). Liczne podobne wyrażenia występują w polskim i czeskim językowym obrazie świata. Szczególnie unikalne skojarzenia w języku słowackim z bodźcami závisť „ENVY”, závidieť „to ENVY” zawierają następujące reakcje kobiece: kravina/bullshit (f 2,00), Harabin/Harabin (nazwisko polityka na Słowacji), Horcrux/Horcrux (magiczny przedmiot z Harry’ego Pottera), vládne svetom/he rules the world, spoločnosť, Slovensko/Slovakia (f 2,00), aj nos medzi očami/even the nose between one’s eyes (f 4,00), nebezpečenstvo/danger (m 5,88). Reakcje wyłącznie męskie obejmują vlasy/hair, pasivita/passivity, je na plač/one could cry about it (m 5,88), niektóre z nich charakteryzują się osobliwościami narodowymi i kulturowymi, np. aj pekné počasie na pohrebe/even good weather during a funeral (f 2,00). To ostatnie odnosi się do reliktów frazeologicznych i można je wyjaśnić za pomocą słownika frazeologicznego: závidieť niekomu nos medzi očami. Istnieje cytat Samuela Smilesa: Jestvujú ľudia, čo človeku závidia aj pekné počasie na jeho pohrebe, który oznacza, że istnieją ludzie, którzy ENVY nawet dobrej pogody na pogrzebie. ENVY jest tu używane ironicznie: wszyscy zazdroszczą tej osobie, ma ona wszystko, nawet dobrą pogodę na swoim pogrzebie. Przeanalizujmy typologię uzyskanych reakcji na bodźce słowne заздрість „ENVY” i заздрити „to ENVY”, zgrupowanych wokół sukcesu, kariery, awansu, pracy: na przykład bodziec заздрити „to ENVY” – reakcje достягнення, успіх, успіхам/achievement, success, successes (f 0,65). Niekiedy takie reakcje odzwierciedlają charakterystyczną modalno-pragmatyczną intencję osoby: прагнути кращого; сам добийся/to strive for the best; do it yourself (m 0,65), na bodziec жадібність „greed” – бажання/desire (f 0,69). Rzadko występują pewne niejasne przyczyny 314 Acta Linguistica Lithuanica XC Zawiść jako zjawisko psychologiczne i kognitywne w ukraińskiej i słowackiej świadomości językowej (na podstawie eksperymentu asocjacyjnego) bodziec заздрість „ENVY” – за щось/for something (m 0,65), заздрити „to ENVY” – робота/job (f 0,65), кар’єра/career (m 0,65). Słowackie asocjacje są podobne i charakterystyczne głównie dla mężczyzn: „ENVY” – pre niečo/for something, „to ENVY” – práca/work, kariéra/career. Typologiczne zbieżności można prześledzić w reakcjach werbalnych związanych z pojęciami granicznymi заздрість „ENVY” i жадібність „greed”/závisť „ENVY” i chamtivosť/greed (f 1,95/m 0,65) (zob. ryc. 3, 4). RYC. 3. Zbieżność reakcji na bodźce заздрість „ENVY” i жадібність „greed” RYC. 4. Zbieżność reakcji na bodźce závisť „envy” i chamtivosť „greed” Jeśli chodzi o prototypowe przekonania dotyczące ludzi zawistnych (podrama porównawcza envious as/like), zwykle osoba uboga, pozbawiona środków, zazdrości bogactwa i dobrobytu innej osoby (бідний, бідняк/poor, poor man lub reakcje wyrażone słowami zawierającymi przyrostki oceny subiektywnej бідося/ill-fated (f 0,65/m 0,65) lub одинокий, Straipsniai / Articles 315 ANDREA GROMINOVA, OLEH TYSHCHENKO, IGOR KOROLYOV, MYROSLAVA FABIAN віділюдькуватий/lonely, withdrawn (f 0,65). Reakcje na bodziec envious as/like (forma żeńska) związane z ubóstwem występują rzadziej (m 0,65). Ogólnie uzyskane reakcje antropocentryczne zawierające termin ogólny human being (przeważnie żeński), niekiedy z pejoratywnymi przymiotnikami націрша людина, одинока нещасна жінка/the worst person, a lonely unhappy woman, wiążą się również ze evil eye/вірклива (f 0,65). 8. PODRAMA PORÓWNAWCZA: REAKCJE NA BODZIEC ENVIOUS AS/LIKE (W FORMIE MĘSKIEJ) ORAZ ENVIOUS AS/LIKE (W FORMIE ŻEŃSKIEJ) Rzadkie i nietypowe reakcje wiążą się z nazwami roślin. Zgodnie z uzyskanymi danymi odnotowano pojedynczą żeńską reakcję tego typu морква/carrot (f 0,65), której sens trudno wyjaśnić racjonalnie. Możemy mówić o reakcjach sytuacyjnych lub wysoce subiektywnych. Tylko respondentki porównują zawistną kobietę do a witch/відьма (f 1,56), do antroponimu Параска/Paraska (prawdopodobnie pod wpływem literatury pięknej), do plotkary пліткарка/scandalmonger lub do podmiotu nieokreślonego не знаю хто/do not know who (f 0,78); natomiast mężczyźni – z dziećmi oraz z pewnymi uniwersalnymi wartościami ludzkimi, takimi jak życie i dobro (m 0,78). Ponadto reakcje męskie wiążą się z pojęciami SPRAWIEDLIWOŚCI i PRAWDY: виправдання і хотіти чи бажати чогось/justification and wanting or desiring something (m 0,78). Kobiety mają tendencję do wiązania ZAWIŚCI z UCZCIWOŚCIĄ (f 0,78) i postrzegają ją jako stabilną i niezmienną завжди/always (f 0,78). Możemy również sporadycznie obserwować związek z somatycznymi korelatami metaforycznymi, takimi jak жало/sting (m 0,65). Niektóre aluzyjne reakcje intertekstualne związane z kreskówkami (поштар Печкін/postman Pechkin – tylko w reakcjach żeńskich 0,65), antonomazją Лескавхевська/Leskahveska (tylko w reakcjach żeńskich 0,65) oraz pewnymi pojęciami religijnymi Буда/Buda (m 0,78) są dość ekspresywne. Reakcje pochodzenia frazeologicznego жаба/frog lub porównania аж очі повилазили/the eyes popped out from shock odnoszą się do odpowiedzi kobiet. Wiele reakcji przedstawia relacje rodzinne lub interpersonalne (тітка/aunt f 0,78), codzienne obrazy najbliższego otoczenia (сусіди, сусід/neighbours, neighbour – m 0,78, atrybutywne i zaimkowe połączenia wyrazowe сусіди, моя сусідка зла сусідка, сусідка/neighbours, my neighbour is an evil neighbour, neighbour f 6,25/m 3,13 w funkcji standardowego porównania), cechy społeczne i wiekowe (розлучена/divorced f 0,78), zawód продавець/seller (m 0,78), status społeczny дякова жінка/deacon’s wife (f 0,65). Są one również typowe dla 316 Acta Linguistica Lithuanica XC Zawiść jako zjawisko psychologiczne i kognitywne w ukraińskiej i słowackiej świadomości językowej (Na podstawie eksperymentu asocjacyjnego) Słowacy: chcem to, čo sused / I want what my neighbour wants (f 2,00), suseda / male neighbour (m 23,53/f 8,00), susedka / female neighbour (f 2,00). Asocjacyjne reakcje statusowe w języku słowackim wiążą się z relacjami rodzinnymi i pokrewieństwem – teściową lub krewnym ogólnie: súrodenec / a sibling, svokra / mother-in-law (f 2,00), które służą jako wzorzec porównania w konstrukcjach takich jak závisťlivý ako. Jednakże zwierzęta i owady wywołują najsilniejsze skojarzenia: заздрити „zawistny”: бджілка / bee (m 0,78), вовчиця / she-wolf (m 0,78), bez konotacji emocjonalnych вовк, ворона / wolf, crow (f 1,56), гусениця, пантера / caterpillar, panther (f 0,78). Zgodnie z wynikami eksperymentu asocjacyjnego snake jest uważany za wzorzec kobiecej ZAWIŚCI змія (f 3,13/m 0,78), mniej typowe są лисиця / fox (f 1,56/m 0,78), миша / mouse (f 0,78/m 1,56), муха / fly (f 0,78), a najmniej powszechne – зозуля, кицька, кобра, крыса / cuckoo, cat, cobra, rat (f 0,78). Reakcje męskie natomiast aktualizują obrazy кобила, курка, мавпа, павлін, сорока / mare, chicken, monkey, peacock, magpie (m 0,78) oraz собака / dog (m 1,56). Tę ostatnią reakcję męską można uznać za typową negatywną ocenę osoby złośliwej. Na uwagę zasługuje również podrama porównawcza skonstruowana podczas bezpośredniego badania asocjacyjnego odpowiedzi zależnych od płci. W tym przypadku ZAWIŚĆ porównywano z innymi obiektami, a słowaccy respondenci ujawnili następujące połączenia asocjacyjne: ze zwierzętami, zarówno z nazwami ogólnymi, jak i szczegółowymi Britská mačka / British cat (f 2,00), hovädo / brute (f 2,00), hus / a goose, vrana / a crow (m 5,88), laň / a doe, zmija / a snake (viper) (f 2,00), líška / a fox (f 6,00), mačka / cat, kamoš ka / friend, (f 2,00), straka / magpie (f 4,00), z bodźcem závisťlivý ako; býk / a bull (f 2,00), pes / dog (f 4,00), straka / magpie (f 2,00), z bodźcem závisťlivý ako. Odpowiedź Britská mačka można interpretować w kontekście wyjścia Wielkiej Brytanii z UE; skojarzenia społeczne i związane z rolą, a także płcią i wiekiem človek (m 5,88/f 4,00), malé decko / a small child, moja stará / my old lady, starý človek / old person (m 5,88), baba / an old woman, stará babka / old grandma, šľachtic / a nobleman, priateľka / a friend, jednoduchá osoba / a single person (f 2,00), nepriateľka / enemy, nadriadená / superior (m 5,88). Do bodźca závisťlivý ako odnoszą się nie tylko rzeczywiste [osoby], takie jak antonimy Slovák (f 2,00), chamtivec / a greedy person, maniak / maniac, hráč / player (f 2,00), w tym pewne postacie mitologiczne strigoň / a male old witch, vlkodlak / werewolf (f 2,00). Czysto żeńskie reakcje w języku słowackim obejmują reakcje emocjonalne zawierające nazwy osób, na przykład babižná / a hag, hlupák / a fool, pažravica / clove, zatrpknutá žena / bitter woman, zlá kráľovná / Evil Queen. W odniesieniu do bodźca závisťlivý ako do najbardziej wyrazistych skojarzeń werbalnych należą nie tylko nazwy osób lub reakcje oceniające (rzadsze, lecz ekspresywne chudák / poor guy Straipsniai / Articles 317 ANDREA GROMINOVA, OLEH TYSHCHENKO, IGOR KOROLYOV, MYROSLAVA FABIAN (m 11,76/f 2,00), ale także nominacje obiektów ENVY werbalizowane przez słowa lub zaimki nieokreślono-ilościowe (charakterystyczne głównie dla reakcji kobiet: ja nie/I do not /not me, mnohí/many (f 2,00), podczas gdy každý naokolo/everyone around (m 5,88) jest typowo męską reakcją. RYC. 5. ENVY w porównaniu z innymi obiektami: reakcje na bodźce závisť’, závidieť’ and závisťlivý ako/závisťlivá ako Występują również pewne unikatowe reakcje zawierające nazwy własne i nominacje etniczne Fero/Fero (name), Slovák/Slovak (person) (f 2,00). Zatem Fero jest zdrobnieniem imienia František, może też być nazwiskiem. Reakcję tę można odnieść do osoby lub do czegoś osobistego. 318 Acta Linguistica Lituanica XC Envy as a Psychological and Cognitive Phenomenon in Ukrainian and Slovak Linguistic Consciousness (Based on the Associative Experiment) 9. UWAGI KOŃCOWE Artykuł przedstawia lingwokognitywną analizę konceptosfery ENVY jako kluczowej emocji, opartą na danych z eksperymentu asocjacyjnego przeprowadzonego wśród studentów ukraińskich i słowackich. Typologia reakcji werbalnych została określona w ramach odpowiednich struktur ramowych i podramowych; uwydatniono ich typowość i unikatowość oraz przedstawiono charakterystykę pod względem częstotliwości i parametrów ilościowych. Poprzez ustalenie wskaźnika wzajemnych asocjacyjnych powiązań pojęciowych przedstawiono mechanizm modelowania sieci asocjacyjno-werbalnej (zgodnie z metodą Ulanovič, Karaulov itp.). Podejście to pozwoliło ustalić przypadki zbieżności reakcji na bodźce ENVY i GREED oraz przedstawić je wizualnie w kolumnach nr 3 i 4. Zwraca się uwagę na różnice między reakcjami pod względem charakterystyki asocjacyjno-obrazowej i wartościującej. Prześledzono narodową i kulturową specyfikę uzyskanych asocjatów, uwzględniając cechy realiów właściwych dla danej kultury językowej (reakcje frazeologiczne i metaforyczne, aluzje, porównania). Zgodnie z analizą najczęstsze są reakcje związane z kategoryzacją wartościującą, oceną ENVY na biegunach dobra i zła, dobrego i złego (podrama aksjologiczna) oraz jej parametryzacją (intensywnością wyrażenia, w szczególności poprzez asocjacje barwne). Ponadto warto rozważyć typowe reakcje wspólne dla obu języków. Charakteryzują się one wyraźnym nacechowaniem pragmatycznym i związkiem z pojęciami sukcesu, kariery i szczęścia, które zwykle wywołują ENVY u innych (podrama przyczynowa), lub opozycjami bogaty–biedny, reprezentowanymi przez kilka reakcji antonimicznych o wyraźnej konotacji emocjonalnej i ekspresywnej (słowackie blahobyt/well-being, majetok/mansion, peniaze/money, ukraińskie гроші/money, золото/gold, бідаха/poor man, біdося/poor thing). Powyższe reakcje ukraińskie i słowackie wykazują podobieństwa typologiczne, oczywiście wynikające ze wspólnego społecznego, etycznego i chrześcijańskiego systemu wartości i wyobrażeń. Uzyskane dane potwierdzają konteksty paremiologiczne i frazeologiczne ze słowników obu języków. Reakcje wyłącznie słowackie wyrażają negację fałszu i kłamstwa (konceptualizację TRUTH i PRIDE) lub brak szacunku dla dumy narodowej. Wiele reakcji odzwierciedla emocje cierpienia oraz bolesny stan fizyczny i psychiczny. Ukazują one cechy charakteru, w których ENVY jest postrzegana jako destrukcyjny byt. Najbardziej typowe reakcje respondentów ukraińskich to пригноблення/oppression, туга/sadness, біль/pain, щеміти/hurt, страждати/be tormented, мучитися/suffer; w języku słowackim — мортура/torture, тужити/yearn, гнів/anger, ненависть/hatred, гріх/sin, фальш/falsehood, егоїзм/selfishness; mniej Straipsniai / Articles 319 ANDREA GROMINOVA, OLEH TYSHCHENKO, IGOR KOROLYOV, MYROSLAVA FABIAN często – reakcje związane ze zdolnościami umysłowymi – дурість/stupidity, дурний/nonsense i hlupák/fool. Kilka reakcji należy do ramy scenariuszowej (czasami klasyfikuje się je jako reakcje typu syntagmatycznego). Reakcje te polegają na aktywacji w pamięci respondentów odpowiednich jednostek frazeologicznych i podobnych połączeń metaforycznych w obu językach: ukraińskie руйнувати/destroy, точить душу/sharpens the soul (worries), душевна пустота/emptiness of the soul, жаба душить/the frog strangles (feeling ENVY), słowackie zožiera dušu človeka/eats up the soul of a person, prázdna duša/empty soul. W tym przypadku obserwuje się personifikację ENVY (model metaforyczny ENVY IS A BEING) w ramach struktury kognitywnej BODY jako konkretnej lokalizacji. Zarówno ukraińscy, jak i słowaccy studenci podobnie odpowiadali na pytania ankietowe związane z bodźcami porównawczymi. Ich reakcje dotyczyły głównie różnych zwierząt. Niemniej jednak można prześledzić wyjątkowe skojarzenia związane z podobieństwem reakcji odnoszących się do ENVY od sąsiadów (rzadziej – ENVY wobec sąsiadów). Na przykład wśród słowackich studentów częściej obserwuje się reakcje związane z terminami pokrewieństwa i więzami rodzinnymi (súrodenec/sibling, svokra/father-in-law, baba/old lady, stará babka/old woman, ukraińskie mimka/aunt), a także z realiami społecznymi, historycznymi i mitologicznymi (nadriadená/boss, šľachtic/nobleman, maniak/maniac, strigôň/vampir, vlkolak/werewolf). Odpowiedzi ukraińskich respondentów również były wyjątkowe. Odpowiedzi te można powiązać z tekstami precedensowymi (w związku z dziecięcymi filmami animowanymi – noumap Печкін/poshtar Pechkin lub pseudonimami związanymi z grą słów i stylizacją na mowę ludową (Леськахвеська/Leskakhveska itd.). W tym miejscu odnotowuje się również reakcje słowackich studentów związane z etnonimami i ikonicznymi nazwami własnymi. SOURCES ČRFS – Mokienko Valerij, Wurm Alfréd. Česko–ruský frazeologický slovník. Olomouc: Univerzita Palackého v Olomouci, 2002. Gawarkiewicz Roman 2008: Polski słownik asocjacyjny z suplementem, Szczecin: Print Group Sp. z o.o. NKPP III – Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich 3 (R–Ż), w oparciu o dzieło Samuela Adalberga oprac. Zespół Redakcyjny pod kierunkiem J. Krzyżanowskiego, red. haseł tomu 3 D. Świerszczyńska, St. Świrko, I. Wojtowicz, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1972. 320 Acta Linguistica Lithuanica XC Envy as a Psychological and Cognitive Phenomenon in Ukrainian and Slovak Linguistic Consciousness (Based on the Associative Experiment) Nomys Matvij 1993: Номис, Матвій. Українські приказки, прислів’я і таке інше [Ukrainski pryznaky, prisliv’ja i take inše], сер. Літературні пам’ятки України [ser. Literaturni pam’jatky Ukrajiny], Київ: Либідь [Kyiv: Lybid’]. SAFS – Fronek Josef, Mokráň Pavel. Slovensko-anglický frazeologický slovník. Veľký výber slovných spojení. Bratislava: Nová Práca, 2018. Záturecký Adolf Peter 2018: Slovenské príslovia, porekadlá, úslovia a hádanky, Bratislava: Tatran. REFERENCES Cleary Michelle, Walter Garry, Halcomb Elizabeth, Lopez Violeta 2016: An Examination of ENVY and Jealousy in Nursing Academia. – Nurse Researcher 23(6), 14–19. Goffman Erving 1974: Frame Analysis: An Essay on the Organisation of Experience, New York: Harper & Row. Grigorjanová Tatjana, Matytcina Marina 2018: Conceptualization of Negative Emotions in Modern Linguistic Consciousness (on the Material of Russian, English and Slovak Linguistic Cultures: a Contrastive Analysis). – Journal of Language and Cultural Education 6(2), 82–98. Available at: https://www.x-mol.com/paper/1358814120744796160. Hupka Ralph B., Zaleski Zbigniew, Jurgen Otto, Reidl Lucy, Tarabrina Nadia V. 1997: The Colors of Anger, ENVY, Fear, and Jealousy: A Cross-Cultural Study. – Journal of Cross-Cultural Psychology 28(2), 156–171. Available at: https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0022022197282002. Koltuckaja Irina 2014: Колтуцкая, Ирина. Эмоциональные концепты «радость / зависть» в славянском мифологическом дискурсе и языковой картине мира [Èmocional’ nye koncepty “radost’ / zavist’” v slavianskom mifologičeskom diskurse i jazykovoj kartine mira]. – Visnyk Dnipropetrovskoho universytetu imeni Alfreda Nobelya 2(8), 202–206. Available at: https://phil.duan.edu.ua/images/PDF/2014/2/31.pdf. Kutter Peter 1994: Liebe, Hass, Neid, Eifersucht. Eine Psychoanalyse der Leidenschaften, Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht. Levchenko Olena, Tyschenko Oleh, Dilai Marianna 2020: Associative Verbal Network of the Conceptual Domain БІДА (MISERY) in Ukrainian. – Computational Linguistics and Intelligent Systems, 106–120. Available at: https://ceur-ws.org/Vol-2604/paper9.pdf. Straipsniai / Articles 321 ANDREA GROMINOVA, OLEH TYSHCHENKO, IGOR KOROLYOV, MYROSLAVA FABIAN Maijala Hanna, Munnukka Terttu, Nikkonen Merja 2000: Feeling of “lacking” as the Core of ENVY: a Conceptual Analysis of ENVY. – Journal of Advanced Nursing 31(6), 1342–1350. Nesvetajlova Irina V. 2010: Несветайлова, Ирина В. «Зависть» и «ревность» как эмоциональные концепты русской и английской лингвокультур [“Zavist’” i “revnost’” kak èmocional’nye koncepty russkoj i anglij­skoj lingvokul’tur]: автореферат диссертации кандидата филологических наук [avtoreferat dissertacii kandidata filologičeskich nauk], Армавир [Armavir]. Petrova Halyna L. 2019: Петрова, Галина Л. Національно-культурна специфіка мовної свідомості носіїв української, англійської та новогрецької мов (на матеріалі рекламного дискурсу продуктів харчування) [Nacional’no-kul’turna specyfika movnoji svidomosti nosijiv ukrajins’koji, anh­lijs’koji ta novogrec’koji mov (na materiali reklamnoho dyskursu produktiv charčuvannia)]: автореферат диссертации кандидата филологических наук [avtoreferat dissertacii kandidata filologičeskich nauk], Київ: Київський національний лінгвістичний університет [Kyjiv: Kyivs’kyj nacional’nyj lingvistyčeskyj universytet]. Popova Zinaida D., Sternin Josif A. 2007: Попова, Зинаида Д., Стернин, Иосиф А. Когнитивная лингвистика [Kognitivnaja lingvistika], Москва: АСТ Восток-Запад [Moskva: AST Vostok-Zapad]. Potapenko Sergij I. 2013: Потапенко, Сергій И. Вступ до когнітивної лінгвістики: навчальний посібник [Vstup do kohnityvnoji linhvistyky: navčal’nyj posibnyk], Ніжин: Видавництво НДУ імені М. Гоголя [Nižyn: Vydavnytstvo NDU imeni M. Hoholja]. Safán-Gerard Desy 2019: Victims of ENVY. – The Psychoanalytic Review 106(3), 225–245. Schoeck Helmut 1987: ENVY: A Theory of Social Behaviour, Indianapolis: Liberty Fund. Sineleva Anastasija V. 2014: Синелева, Анастасия В. Формально-логическое представление семантики и системности терминов философии и логики [Formal’no-logičeskoe predstavlenie semantiki i sistemnosti terminov filosofii i logiki]: автореферат диссертации кандидата филологических наук [avtoreferat dissertacii kandidata filologičeskich nauk], Нижний Новгород [Nižnij Novgorod]. Szymkowska Maria 1989: Nienawiść i zawiść, Warszawa: Instytut Wyd. Związków Zawodowych. Šapran Natalija V. 2015: Шапран, Наталия В. Семантико-когнитивная структура концепта ЗАВИСТЬ в лингвокультурологическом освещении (на 322 Acta Linguistica Lithuanica XC Envy as a Psychological and Cognitive Phenomenon in Ukrainian and Slovak Linguistic Consciousness (Based on the Associative Experiment) материале английского, немецкого и украинского языков) [Semantiko-kognitivnaja struktura koncepta ZAVIST’ v lingvokul’turologičnom osveščenii (na materiale anglijskogo, nemeckogo i ukrainskogo jazykov)]: автореферат диссертации кандидата филологических наук [avtoreferat dissertacii kandidata filologičeskich nauk], Одеса: Південноукраїнський національний педагогічний університет імені К. Д. Ушинського [Odesa: Pivdennoukrajins’kyj nacional’nyj pedagogičnyj universitet imeni K. D. Ušyns’kogo]. Tyščenko Oleh 2020: Konceptualizacija emocij ta cinnisnych konceptiv v slov’jans’kych paremijach ta frazemach: vid sovisti do zazdrosti [Konceptualizacija emociji ta cinnisnych konceptiv v slov’jans’kych paremijach ta frazemach: vid sovisti do zazdrosti]. – Scientific Bulletin of South Ukrainian National Pedagogical University named after K. D. Ushynsky 29, 248–272. Tyščenko Oleh, Korolyov Igor, Palchevska Oleksandra 2021: Cultural and Cognitive Structure of the Omen: Epistemology, Axiology and Pragmatics. – Wisdom 2(18), 137–151. Ulanovič Oksana I. 2010: Уланович, Оксана И. Психолингвистика [Psicholingvistika], Минск: Изд-во «Гревцова» [Minsk: Izd-vo “Grevtsova”]. Ufimceva Natal’ia V. 2008: Уфимцева, Наталья В. Ассоциативные словари славянских языков [Associativnye slovari slavjanskich jazykov]. – Polski słownik asocjacyjny z suplementem, autor R. Gawarkiewicz, odpowiedzialność R. Gawarkiewicz, I. Pietrzyk, B. Rodziewicz, Szczecin: Print Group Sp. z o.o., 15–31. Wierzbicka Anna 2006: Semantyka: jednostki elementarne i uniwersalne, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu M. Curie–Skłodowskiej. Pavydas kaip psichologinis ir kognityvinis reiškinys ukrainiečių ir slovakų kalbinėje sąmonėje (remiantis asociaciniu eksperimentu) SANTRAUKA Straipsnio tikslas – remiantis ukrainiečių ir slovakų respondentų asociacinio eksperimento duomenimis, išnagrinėti konceptą PAVYDAS kaip sudėtingą psichokognityvinį ir semiotinį reiškinį. Taip pat siekiama paaiškinti žodinių asociacijų tipologiją ir jų semantines sankirtas su kitomis konceptualiosiomis sritimis (PAVYDAS, GODUMAS ir kt.). Straipsniai / Articles 323 ANDREA GROMINOVA, OLEH TYSHCHENKO, IGOR KOROLYOV, MYROSLAVA FABIAN Remiantis kognityvinės antropologijos, filosofijos, sociologijos ir kognityvinės semantikos tyrimais, pristatomas koncepto PAVYDAS freimo modelis lyginamosiose kalbinėse kultūrose, kuris atspindi ukrainiečių ir slovakų kalbinės asmenybės kognityvinių stereotipų, normų ir vertybių sistemą. Sutelk u s dėmesį į asociacinį kompleksą pavyko atskleisti pagrindinius skirtumus tarp vyrų ir moterų reakcijų (lyginamajame po f re mi yje panaudojus stimulus pavydus kaip (vyriškosios giminės forma) ir pavydi kaip (moteriškosios giminės forma)). Taikant freimų modeliavimo metodą, aprašytos pagrindinės metaforinės koncepto PAVYDAS aktualizacijos sritys, tokios kaip konceptualioji ir asociacinė-figūratyvioji koncepto komponentinė dalis, nustatytas jų ryšys su spalvų asociacijomis (aspektinis pofreimis), atlikta jų kiekybinė analizė, kuri apibendrinta penkiose diagramose ir grafikuose. Atlikta bendrų, tipinių ir unikalių, tautinių ir kultūrinių asociacijų atranka atskleidė ukrainiečių ir slovakų mentalinio žodyno ypatumus panaudojus pagrindinių neigiamų emocijų aksonometriją. Įteikta 2023 m. lapkričio 3 d. ANDREA GROMINOVA University of Ss. Cyril and Methodius in Trnava, Slovakia 577/2, Nám.Jozefa Herdu Str. 91701, Slovakia, Trnava [email protected] OLEH TYSHCHENKO University of Ss. Cyril and Methodius in Trnava 577/2, Nám.Jozefa Herdu Str. 91701, Slovakia, Trnava [email protected] IGOR KOROLYOV Taras Shevchenko National University of Kyiv 14, Taras Shevchenko Boulevard Str. 01601, Ukraine, Kyiv [email protected] MYROSLAVA FABIAN Uzhhorod National University 14, Universyets’ka Str. 88000, Ukraine, Uzhhorod [email protected] 324 Acta Linguistica Lithuanica XC