Priebalsių balsingumo įtaka formantinei bendrinės lietuvių kalbos balsių struktūrai: faktorinė analizė

Acta Linguistica Lithuanica 2025, t. 92, s. 1–24 Link do spisu treści / Nuoroda do turinio ISSN 2669-218X (online / elektroniczny) Copyright © 2025 Evaldas Švageris. Opublikowane przez Instytut Języka Litewskiego. Jest to artykuł o otwartym dostępie, rozpowszechniany na warunkach licencji Creative Commons Attribution, która zezwala unrestricted use, distribution, and reproduction in any medium, provided the original author and source are na wykorzystanie pod warunkiem podania autorstwa. // Wydał Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest dostępny w otwartym dostępie i rozpowszechniany na warunkach licencji „Creative Commons” uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i odtwarzanie treści na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Received: / Otrzymano: 2025-04-11. Accepted: / Przyjęto: 2025-06-02. 1 WPŁYW DŹWIĘCZNOŚCI SPÓŁGŁOSEK NA STRUKTURĘ FORManTOWĄ SAMOGŁOSEK LITEWSKIEGO JĘZYKA OGÓLNEGO: ANALIZA CZYNNIKOWA Effects of Consonant Voicing on Vowel Formant Distribution in Standard Lithuanian: A Factorial Analysis EVALDAS ŠVAGERIS Instytut Języka Litewskiego E-mail adres: evaldas.s[email protected] ORCID ID: https://orcid.org/0009-0002-5624-7275 Kierunki badań naukowych: fonetyka eksperymentalna, prozodia i wokalizm języków bałtyckich. https://doi.org/10.35321/all92-10 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ADNOTACJA Niniejszy artykuł stanowi kontynuację badań eksperymentalnych nad zjawiskami dynamicznego wokalizmu ogólnolitewskiego języka literackiego (jego wariantywnością pozycyjną). Uwaga koncentruje się na wzajemnych relacjach i hierarchii czynników bezpośrednio wpływających na formantową strukturę samogłosek. Po uzupełnieniu danych empirycznych o połączenia samogłosek z dźwięcznymi spółgłoskami zwartymi analizowano, jaka z punktu widzenia całości jest siła czynnika dźwięczności w kształtowaniu rozmieszczenia F1 i F2 w widmie. W tym celu przeprowadzono analizę czynnikową danych (ANOVA), której celem było ustalenie, jakie są hierarchiczne pozycje czynnika dźwięczności spółgłosek i jaki jest jego potencjał do łączenia swojego działania z innymi czynnikami. Wyniki ujawniły, że słabe pozycje omawianego czynnika w łańcuchach hierarchicznych wskazują na dość niski poziom jego samodzielności. Widać, że jego względna siła koreluje z szeregiem artykulacyjnym samogłosek – im bardziej tylna jest samogłoska, tym wyraźniejsze są różnice formantów wywołane przez czynnik dźwięczności. Ponadto, choć czynnik ten nie zyskuje większej mocy różnicującej, rozszerza przestrzeń artykulacyjno-spektralną, umożliwiającą konkurującym czynnikom działanie z większą siłą (na przykład uwydatnienie przesunięcia ku przodowi wysokich samogłosek tylnych w pozycjach między zębowymi spółgłoskami zwartymi). SŁOWA KLUCZOWE: formanty samogłosek, ogólnolitewski język literacki, analiza czynnikowa, hierarchia czynników, pozycyjne warianty samogłosek. STRESZCZENIE Celem tego badania jest kontynuacja eksperymentalnych badań nad dynamiką rozkładu formantów samogłosek we współczesnym języku litewskim. Główny nacisk położono na wzajemne oddziaływanie i hierarchię czynników, które 2 bezpośrednio wpływają na rozmieszczenie formantów w widmach samogłosek litewskich. Po dodaniu do zbioru danych kombinacji CVC ze spółgłoskami zwartymi dźwięcznymi przeanalizowano różnicującą siłę czynnika dźwięczności. Przeprowadzono analizę czynnikową (dwuczynnikową analizę wariancji ANOVA), aby określić, jakie miejsce w hierarchii może zajmować czynnik dźwięczności. Ponadto podniesiono kwestię koordynacji czynników w zakresie rozkładu formantów. Wyniki sugerują, że czynnik dźwięczności zajmuje słabe pozycje w hierarchii i wykazuje autonomię na niskim poziomie. W pewnym stopniu jego względna siła koreluje z tylnym położeniem samogłoski, ponieważ przesuwa się ona ku tylnej pozycji języka, różnice implikowane przez czynnik dźwięczności spółgłoski w rozkładzie formantów wzrastają. Chociaż dźwięczność spółgłoski nie wywiera istotnego wpływu, odgrywa rolę w rozszerzaniu przestrzeni spektralnej, umożliwiając innym czynnikom wywieranie większego wpływu (na przykład stwarza warunki, w których samogłoski wysokie tylne są bardziej przesunięte ku przodowi w środowisku zwartych zębowych). SŁOWA KLUCZOWE: formanty samogłoskowe, standardowy język litewski, analiza czynnikowa, hierarchia czynników, alofony samogłosek. WSTĘP Pierwsze próby bardziej szczegółowej analizy za pomocą środków eksperymentalnych dynamiki wariantywności wokalizmu ogólnego języka litewskiego, a dokładniej — relacji między czynnikami determinującymi strukturę fonetyczną samogłosek, zasadniczo przyniosły pozytywne rezultaty (Švageris 2024; Švageris, Urbanavičienė 2024). Chociaż ograniczona objętość materiału empirycznego i niewielka liczba czynników uwzględnionych w analizie jak dotąd nie pozwoliły na wyciągnięcie daleko idących wniosków, można jednak zauważyć, że dynamiczna płaszczyzna ilościowych i jakościowych cech samogłosek nie jest chaotyczna (z badań zagranicznych opartych na podobnej koncepcji, np. zob. Lindblom, Moon 1994: 40–55; Roesler, Yung 2018: 535–540; szerzej z perspektywy teoretycznej zob. Lindblom 1990: 65–100). Widać, że czynniki są powiązane relacjami hierarchicznymi, a o charakterystykach spektralnych wariantów samogłosek pozycyjnych można wnioskować na podstawie korelacji ustalonych za pomocą obliczeń kuo užpakalesnis, tuo ryškiau formantinė struktūra signalizuoja artikuliacinį greta jo esančio statystycznych. Na przykład im bardziej otwarta jest samogłoska, tym bardziej jej widmo częstotliwości zależy od czynnika prozodycznego (pozycji względem akcentu frazowego), typu spółgłoski wybuchowej itp. Ponadto wyniki ujawniły, że praktyka badawcza polegająca na opieraniu się na cechach akustycznych dźwięków mowy wymawianych w izolacji może zniekształcać tendencje uznawane za typowe. W wymienionych warunkach często zwiększa się wpływ subiektywnego czynnika związanego z mówcami (możliwa hiperarty kulacja; na temat tego czynnika zob. Johnson i in. 1993: 701–714; Lee i in. 2019: 1568–1579; z perspektywy języków bałtyckich zob. Čeirane, Indričāne 2012: 43; Ambrazevičius, Leskauskaitė 2014: 168; Kazlauskienė 2018: 41), wskutek czego niekiedy niwelują się na przykład jakościowe różnice między samogłoskami długimi i krótkimi, dlatego logiczny i uzasadniony wydaje się bardziej ogólny wniosek, że naturalność języka jest ważnym warunkiem jego 2024). systemowości (Švageris, Urbanavičienė Patrząc z perspektywy przyszłości, korzyści z badań tego rodzaju mogłyby być dwojakie. Po pierwsze, sam kierunek analizy z czasem mógłby poszerzyć i uzupełnić dyskurs eksperymentalnych badań wokalizmu języka litewskiego oraz stworzyć podstawę do prac porównawczych z analogicznym materiałem języków obcych (Hillenbrand i in. 2001: 754–755; Roesler, Yung 2018: 535–540). Z drugiej strony, gdyby zwiększenie liczby czynników i danych empirycznych doprowadziło do jeszcze wyraźniejszych i bardziej konkretnych wyników, wzrosłaby możliwość prognozowania i modelowania cech wariantów samogłosek pozycyjnych (aspekt aplikacyjny). Innymi słowy, z punktu widzenia stosowanej ją tiesiogiai veikiančių faktorių sąryšių perspektyvos. Papildoma alternatyva prognozuoti 3 syntezy mowy korzystne byłoby udoskonalenie modelu klasyfikującego zbiór cech wariantów samogłosek pozycyjnych z akustycznej struktury dźwięków mowy mogłoby przyczynić się do udoskonalenia naturalności głosu ludzkiego odtwarzanego komputerowo. Wszystko to, jak się zdaje, stanowi wystarczającą zachętę do dalszego kontynuowania rozpoczętych badań. 1. Problem, cel i zadania badawcze Problem tego badania eksperymentalnego wynika z potrzeby zwiększenia w analizie liczby czynników bezpośrednio wpływających na jakościowe widma samogłosek ogólnolitewskiego języka literackiego. Oczywiste jest, że im więcej czynników uwzględnia się w modelu, tym uzyskane wyniki powinny być bardziej wyczerpujące i uniwersalne. Ponieważ jest to zasadniczo kontynuacja rozpoczętych prac (Švageris 2024; Švageris, Urbanavičienė 2024), do czynników uwzględnionych w badaniu na wcześniejszych etapach (mówiącego, ilości fonologicznej, artykulacyjnego typu spółgłosek zwartych i akcentu frazowego) tym razem dodaje się czynnik dźwięczności spółgłosek zwartych. W eksperymentalnych badaniach języka litewskiego możliwy wpływ tego czynnika na dystrybucję formantów samogłosek, jak się zdaje, nie został dotąd szczegółowo opisany. Pośrednie powiązania można dostrzec jedynie w nielicznych pracach i to raczej w kontekście koartykulacji dźwięków mowy (Ambrazevičius, Leskauskaitė 2014: 202–225; Jaroslavienė i in. 2019: 62–167; z perspektywy innych języków zob. Kewley-Port 1982). Badacze zagraniczni wskazują, że samogłoski znajdujące się między spółgłoskami dźwięcznymi charakteryzuje obniżenie pierwszego formantu w ujęciu porównawczym. Dystrybucja formantów samogłosek szeregu przedniego jest pod wpływem tego czynnika w większym stopniu (F1 obniża się średnio o ~100 Hz), natomiast w przypadku samogłosek szeregu środkowego i tylnego wpływ ten ma być znacznie słabszy (~20 Hz; zob. Stevens, House 1963: 111–128; Hillenbrand i in. 2001: 754–755; także Adriaans 2018: 21–25). Prawdą jest jednak, że większy ślad w widmie pozostawiają spółgłoski w pozycji prevokalicznej niż postwokalicznej. Badacze zakładają, że korelacja ta jest najprawdopodobniej odzwierciedleniem spektralnego zróżnicowania położenia krtani (przy wymawianiu spółgłosek dźwięcznych krtań jest obniżana). W ujęciu bardziej ogólnym konfiguracje te wydają się związane z dynamiką zmian ciśnienia podgłośniowego i nadgłośniowego, niezbędną do (nie)wywołania fonacji fałdów głosowych (Ambrazevičius, Leskauskaitė 2014: 171). Aby w fazie eksplozji dźwięcznych spółgłosek zwarto-wybuchowych można było maksymalnie długo podtrzymywać fonację, należy zmniejszyć ciśnienie nadgłośniowe (zwiększyć objętość nadgłośniowej jamy traktu głosowego), dlatego obniżenie krtani z tego punktu widzenia wydaje się wyraźnie umotywowane (Stevens 1998: 465–485). Ponadto, gdyby konfigurację traktu głosowego uszczegółowić zgodnie z logiką teorii perturbacji, należałoby stwierdzić, że w okolicy krtani trakt nie tylko się wydłuża, lecz także poszerza (a jest to kolejny sprzyjający warunek zmniejszania ciśnienia nadgłośniowego). Ściślej mówiąc, pierwszy formant może się obniżać w dwóch przypadkach: gdy samogłoska jest labializowana (ponieważ maksimum pierwszego modu rezonansowego lokalizuje się przy wargach) albo gdy trakt głosowy poszerza się w okolicy krtani (w tym miejscu lokalizuje się węzeł tego modu; zob. Chiba, Kajiyama 1941; Kent, Read 2002: 28–32). A zatem celem niniejszego artykułu jest eksperymentalne ustalenie względnej siły czynnika dźwięczności spółgłosek zwarto-wybuchowych w oddziaływaniu na dystrybucję formantów samogłosek ogólnego języka litewskiego. Prawdą jest jednak, że zapewne niewiele jest wątpliwości, iż wpływ tego czynnika w omawianym aspekcie znacząco różniłby się od wpływu ustalonego w analogicznych badaniach innych języków. Jest to raczej uniwersalium fonetyczne, uwarunkowane wyłącznie anatomią człowieka i fizycznymi przyczynami 4 generowania dźwięków mowy (tj. warunkami niezbędnymi do fonacji przy wymawianiu dźwięcznych spółgłosek zwarto-wybuchowych), a nie wyraz specyfiki językowej (Stevens 1 1998: 465–485). Dlatego, jak już wspomniano, dla niniejszego badania bardziej istotne jest samo rozszerzenie analizy czynnikowej (uzupełnienie o jeszcze jeden czynnik), po którym powinno się wyjaśnić, czy wraz ze wzrostem liczby czynników zmieniają się hierarchiczne relacje między nimi. Na przykład warto byłoby się dowiedzieć, czy czynnik bezdźwięczności–dźwięczności nie staje się poważną przeszkodą w różnicowaniu formantowej struktury samogłosek według tych czynników, których wpływ, na podstawie wcześniejszych danych, silniej odzwierciedlały różnice pierwszego formantu. Dla nakreślenia ogólnego dynamicznego obrazu jakościowych cech samogłosek istotna jest nie tylko sama siła czynników, lecz także kierunki ich działania oraz ich kompatybilność, dlatego wszystkie te zamierzenia wyznaczają nieco szersze zadania badawcze: 1. Rozszerzyć i uzupełnić materiał empiryczny badania (Švageris 2024; Švageris, Urbanavičienė 2024) o dane sklasyfikowane według czynnika dźwięczności spółgłosek (tj. zarejestrować i włączyć do badania wszystkie identyczne pozycje ze spółgłoskami zwartymi dźwięcznymi). 2. Za pomocą środków statystycznych porównać względną siłę pięciu czynników – mówców, ilości fonologicznej, akcentu frazowego, miejsca artykulacji spółgłosek oraz dźwięczności spółgłosek – w oddziaływaniu na formantową strukturę samogłosek, a także uszczegółowić kierunki ich działania i ich kompatybilność. 3. Uzupełnić i, jeśli to konieczne, doprecyzować hierarchiczne łańcuchy czynników utworzone na wcześniejszym etapie badania (tj. rozszerzyć sam model), ustalić w nich pozycję czynnika dźwięczności spółgłosek. 2. Krótki przegląd badań, materiał empiryczny i metoda Ponieważ niniejsze badanie stanowi kontynuację rozpoczętych prac, co do zasady przestrzega się tych samych wytycznych metodologicznych (Švageris 2024; Švageris, Urbanavičienė 2024). Szerzej omówiono już również prace o najbliższej tematyce, dlatego tutaj można jedynie krótko zreferować to, co wynikło z rezultatów najnowszej analizy czynnikowej (Švageris 2024). Jak wiadomo, na ilościowe i jakościowe właściwości samogłosek wpływają różne czynniki lingwistyczne i ekstralingwistyczne (z ogólnej perspektywy dotyczącej wpływu różnych czynników na charakterystyki spektralne samogłosek języka litewskiego zob. Vaitkevičiūtė 1961; Pakerys 1982: 132–134; 2003 [1986]: 24, 35–36, 190–191; Kaukėnienė 2002; Kudirka 2009; Jaroslavienė 2014; 2015; Urbanavičienė i in. 2019: 78; Ledichova 2020a: 1–33; 2020b; a także por. badania innych języków: Johnson i in. 1993: 701–714; Hillenbrand i in. 2001; Tsukada 2009). To, jaki będzie układ formantów samogłoski w widmie częstotliwości (jak będzie artykułowana samogłoska), zależy od wysokości i szeregu samogłosek, fonotaktycznych i prozodycznych czynników językowych, indywidualnej artykulacji mówiącego itd. (tamże). Jednak bardziej szczegółowy obraz akustyczny samogłosek można uzyskać wtedy, gdy na wszystkie te czynniki patrzy się z perspektywy interakcyjnej, kiedy na podstawie obiektywnych kryteriów 1 Przypomnijmy, że za pomocą tej analizy czynnikowej (metodami statystycznymi) dąży się do wyjaśnienia relacji i hierarchii czynników determinujących wariantywność dźwięków mowy. 5 ocenia się względną wagę każdego z nich. Tak przeanalizowane dane wskazują, że pod względem wpływu na rozmieszczenie F1 i F2 najwyższe pozycje hierarchiczne na ogół zajmuje ilościowość fonologiczna (Švageris 2024). Niemniej jednak wniosek ten traci swoją moc dowodową, gdy 2 podgrupy artykulacyjne samogłosek są analizowane oddzielnie. Gdy w centrum analizy znajdują się samogłoski szeregu tylnego, czynnik spółgłosek zwarto-wybuchowych wypiera długość samogłosek pod względem fonologicznym z pozycji dominującej. Oznacza to, że bez grupowania danych z ogólnego rozmieszczenia formantów z największym prawdopodobieństwem można wyodrębnić bezdźwięczne [p], [k] i [t] występujące obok samogłosek [ɑː / ɐ] i [uː / ʊ]. Mówiąc jeszcze konkretniej, największą zmianę jakościową w spektrum tylnej samogłoski niskiej [ɑː / ɐ] powoduje artykulacja wargowej spółgłoski zwarto-wybuchowej (p[ɑː / ɐ]p wskutek obniżenia F2 średnio o 200 Hz bardzo wyraźnie odróżnia się od wariantów k[ɑː / ɐ]k i t[ɑː / ɐ]t). Jakościowe spektrum tylnej samogłoski wysokiej [uː / ʊ] najbardziej oddala się od innych wariantów pozycyjnych, gdy znajduje się w otoczeniu przedniojęzykowej zębowej [t] (F2 podnosi się średnio o te same 200 Hz; zjawisko to również należy uznać za uniwersalium fonetyczne; zob. Hillenbrand i in. 2001). Solidne podstawy statystyczne ma również kilka innych korelacji: otwartości samogłosek i akcentu frazowego (im bardziej otwarta jest samogłoska, tym bardziej struktura formantowa zależy od jej pozycji względem akcentu frazowego), przedniości / wysokości artykulacji samogłosek i ilościowości fonologicznej (im bardziej przednia i wyższa jest samogłoska, tym wyraźniej formanty różnicują ich warianty krótkie i długie), napięcia artykulacyjnego i wagi czynnika mówców (im bardziej napięta jest artykulacja samogłoski i im bardziej oddalona od centrum spektrum akustycznego, tym wyższe pozycje w łańcuchu hierarchicznym zajmuje czynnik mówców). Trwałą wartość dodaną mają również zaobserwowane przypadki jednokierunkowego działania czynników. Jak już wspomniano, labializacja samogłosek otwartych między spółgłoskami wargowymi jest organicznie zgodna z różnicami stopnia otwarcia [ɑː / ɐ] implikowanymi przez akcent frazowy. Inaczej przedstawia się pod tym względem relacja między tym ostatnim czynnikiem a ilością fonologiczną, ponieważ, jak pokazują dane, ich wpływ nie może wzrastać równolegle – w miarę zwiększania się wpływu pierwszego wpływ drugiego jednocześnie tendencjonalnie maleje (oznacza to, że kierunki ich oddziaływania nie są zgodne). Aby najnowsze dane można było porównywać z wcześniejszymi, należy przestrzegać ścisłej selekcji danych empirycznych. Przede wszystkim dotyczy to lektorów. Gdyby na tym etapie badania nagrano innych lektorów, ten ostatni czynnik należałoby, rzecz jasna, wyeliminować z analizy (ponieważ danych nie można byłoby bezpośrednio porównywać). Z tego powodu do nagrania materiału uzupełniającego zaproszono tych samych mężczyzn w wieku 38 (D1) i 20 (D2) lat, których można uznać za odpowiednich reprezentantów substandardu ogólnego języka litewskiego (Miliūnaitė 2018: 53). Przypomnijmy, że do analizy wybrano trójczłonowe połączenia typu CVC z tak zwanymi samogłoskami „skrajnymi” (ang. corner vowels) [iː / ɪ], [uː / ʊ] i [ɑː / ɐ], odpowiadającymi pozycjom języka najbardziej oddalonym od pozycji neutralnej (Titze 2000: 162–163). Łącznie ze spółgłoskami zwartymi [p], [t], [k], [b], [d], [ɡ] oraz krótkimi [ɪ], [ʊ] i [ɐ] i długimi [iː], [uː] i [ɑː] samogłoskami utworzono 36 połączeń, z którymi sformowano krótkie frazy trzywyrazowe (np.: ‘tark KAK taip’; ‘tark BŪB taip’). Dodatkowo różnicując je za pomocą innych analizowanych czynników (pozycja badanego złożenia względem akcentu frazowego), przygotowano do nagrań 108 slajdów, które poproszono obu lektorów o odczytanie po dwadzieścia razy (po pięć za jednym razem). Wraz ze 2 wzrostem liczby analizowanych czynników, co oczywiste, ich hierarchiczne uporządkowanie może się zmieniać. 6 Przy czym należy podkreślić, że chodzi tu o opartą na obliczeniach statystycznych względną przewagę ilości fonologicznej nad pozostałymi trzema czynnikami (akcentem frazowym, bezdźwięcznymi spółgłoskami zwarto-wybuchowymi i lektorami). Łącznie zarejestrowano 4320 przypadków. Nagrania wykonano w laboratorium fonetycznym Uniwersytetu Wileńskiego przy użyciu profesjonalnego sprzętu, z zachowaniem standardowych wymagań stawianych skriptu automatiškai išgauti tyrimui reikalingi duomenys – centrinių balsių dalių pirmųjų trijų eksperymentom tego rodzaju. Wszystkie zarejestrowane połączenia pocięto, poddano anotacji i opracowano za pomocą programu do analizy dźwięku Praat. Za pomocą specjalnej funkcji tego programu uzyskano wartości formantów (F1, F2, F3) (w hercach), na podstawie których przeprowadzono następnie obliczenia dwuczynnikowej analizy wariancji (TWO-WAY ANOVA, Rietvel, van Hout 2005). Najpierw za pomocą tego modelu statystycznego oceniono moc czynnika dźwięczności spółgłosek w różnicowaniu danych w ujęciu ogólnym – to znaczy wtedy, gdy dane empiryczne nie są w żaden sposób grupowane według innych czynników (wyniki te zilustrowano Papildomomis grafinėmis priemonėmis šįkart analizuotas veiksnių suderinamumas. Šiuo atveju skaičiuota ne tik, kiek kartų veiksniai pranoksta vieni kitus (procentine išraiška), bet na wykresach trójwymiarowych). Następnie, po stworzeniu warunków bezpośredniej konkurencji (gdy konkurujące czynniki zamieniają się miejscami), za pomocą tego samego modelu obliczono hierarchiczne łańcuchy czynników dla każdego artykulacyjnego typu samogłosek. odnotować także te przypadki, gdy mimo przewagi jednego z nich dane pomyślnie rozdzielają się według obu bezpośrednio konkurujących czynników. Jeśli w obu przypadkach porównania nie zostaje przekroczona krytyczna granica p = 0,05, uznaje się, że wpływ obu czynników na widmo częstotliwościowe jest zgodny. Za pomocą dodatkowych środków graficznych zilustrowano również kierunki działania czynników (jako umowny punkt odniesienia wybierając samogłoskę neutralną). Dane graficzne przedstawiono w celu maksymalnie szczegółowego zobrazowania dynamicznych przesunięć formantów i wyraźniejszego powiązania ich ze zmianami artykulacyjnymi samogłosek (wszystkie pozostałe szczegóły metodologii badania zob. Švageris 2024; Švageris, Urbanavičienė 2024). 3. Wyniki badania. Wpływ dźwięczności spółgłosek na dystrybucję formantów [ɑː/a] niskiej samogłoski tylnej Analizę faktorinę optimalu pradėti nuo klausimo, z jakim prawdopodobieństwem statystycznym w ogólnym zbiorze danych (łącznie 1440 przypadków) można odróżnić jakościowe warianty [ɑː / ɐ], które znalazły się między zwartymi dźwięcznymi a między zwartymi bezdźwięcznymi spółgłoskami. Zrozumiałe, że bez bardziej szczegółowego pogrupowania danych ucierpi jednorodność (spójność) porównywanych prób i zmniejszy się wiarygodność wyników statystycznych. Niemniej jednak, sądząc po ogólnym graficznym rozmieszczeniu danych (zob. diagram 1) i obliczonym oszacowaniu prawdopodobieństwa (p = 1,72765E-12), wydaje się, że istnieją wystarczające podstawy, by sądzić, iż czynnik dźwięczności spółgłosek w istotnym stopniu przyczynia się do różnicowania jakościowego spektrum tylnych samogłosek niskich. Chociaż w trójwymiarowej przestrzeni graficznej można byłoby dostrzec różnice obu formantów, wartości średnie wyraźnie wskazują jednak na to, że tego typu pozycyjne warianty samogłosek różnią się tylko pod względem pierwszego formantu (wśród bezdźwięcznych – F1 = 714 Hz, F2 = 1298 Hz, wśród dźwięcznych F1 = 634 Hz, F2 = 1283 Hz; różnica ~ 80 Hz). Zasadniczo potwierdza się uniwersalium fonetyczne wskazane we wstępnej części artykułu (dodatkowe obniżenie krtani w 7 celu wywołania fonacji → obniżenie F1). Należałoby jednak dodać, że wyniki analogicznych badań w innych językach dotyczących samogłosek tylnych sugerowały znacznie mniejszy i zasadniczo niemający znaczenia statystycznego wpływ tego czynnika (różnice pierwszego formantu wynosiły zaledwie 15–20 Hz; Hillenbrand i in. 2001). Diagram 1. Rozmieszczenie dwóch pierwszych formantów tylnych samogłosek niskich [ɑː / ɐ] według czynnika dźwięczności spółgłosek (p = 1,72765E-12) 3 Ponadto, mimo tendencji sugerowanej przez obliczenia statystyczne, rzuca się w oczy jeszcze jeden szczegół graficznego rozproszenia danych. Godne odnotowania są zróżnicowane błędy wariancji formantów, których wartości średnie nie odzwierciedlają. Bezdechowość spółgłosek (czerwona elipsa), jak się zdaje, nieco ogranicza przesunięcia F2 [ɑː / ɐ] w widmie. Logicznie wynika z tego założenie, że artykulacja zwartych spółgłosek bezdźwięcznych, tradycyjnie uznawana za bardziej napiętą (Pickett 1999: 125), w tych przypadkach koreluje z mniejszą ruchliwością poziomego położenia języka, natomiast rozszerzony obszar głośni (ogólne obniżenie F1) w zbiegach ze spółgłoskami dźwięcznymi otwiera drogę do nieco większych zmian F2 samogłosek. Kierunek działania czynnika bezdźwięczności–dźwięczności oraz, co jeszcze ważniejsze, sposób jego korelacji z odpowiednimi wektorami innych czynników można zobaczyć na diagramie 2. Umieszczone na nim punkty (wartości F1 i F2) ilustrują największe zarejestrowane jakościowe różnice między samogłoskami omawianej grupy w odniesieniu do każdego z czynników. Na przykład pod względem czynnika lektora najwyższym oszacowaniem statystycznym (p = 1,6E-14) wyróżniły się pokirtiniai długie [ɑː] w zbiegu z dziąsłowymi dźwięcznymi [d]. Średnie wartości formantów w tym konkretnym przypadku, umieszczone na diagramie (D1 F1 = 614 Hz, F2 = 1414 Hz: D2 F1 = 672, F2 = 1173 Hz). Zgodnie z tą samą zasadą rozmieszczono również punkty analogicznych pozostałych czynników. Takie analityczne podejście do danych tworzy wizualne wyobrażenie o granicach 3 Tarp dusliųjų priebalsių – raudonoji elipsė, tarp skardžiųjų – mėlynoji (bendrasis duomenų masyvas). 8 wariancji charakterystyk spektralnych, które warianty pozycyjne [ɑː / ɐ] mogą osiągnąć pod wpływem czynników działających z maksymalną siłą (uzyskując największe statystyczne prawdopodobieństwo różnicy). Diagram 2. Potencjalne kierunki działania czynników ([ɑː / ɐ] przestrzeń spektralna) Za warunkowy punkt odniesienia przyjmując dwie pierwsze formanty samogłoski neutralnej szwa (F1 = 500 Hz, F2 = 1500 Hz; duży czarny punkt na diagramie), wpływ czynników na jakościowe spektrum samogłosek można ocenić przez pryzmat artykulacyjnego (nie)naprężenia (przesunięcie F1 i F2 od / ku centrum spektrum akustycznego). Z tego punktu widzenia wyraźniej wyodrębnia się czynnik otoczenia spółgłoskowego, w największym stopniu (p = 1E-28) różnicujący spektrum zasadniczo wyłącznie wzdłuż osi rzędnych y (ze względu na wyraźną labializację w połączeniach ze spółgłoskami wargowymi), podczas gdy wszystkie pozostałe czynniki działają niemal w jednym kierunku (de)centralizacji. Gdyby całe badanie ograniczało się wyłącznie do tego materiału graficznego, można by stwierdzić, że w tych parach jedne z ich członów są po prostu słabiej artykułowane (mniej naprężone). Naturalne jest, że w kierunku centralizacji bardziej niż warianty długie przesuwają się warianty krótkie samogłosek, zaskakujące jest jednak to, że statystycznie największą ich różnicę (p = 2,1E-22) stwierdzono w pozycji poakcentowej w zbitce ze spółgłoskami tylnojęzykowymi dźwięcznymi (D2, średnie: ɡ[ɐ]ɡ F1 = 591 Hz, F2 = 1332 Hz; ɡ[ɑː]ɡ F1 = 667 Hz; F2 = 1166 Hz). Odpowiednio dalej od centrum spektrum oddalają się (p = 1E-14) wśród dźwięcznych, a nie tarp dusliųjų priebalsių atsidūrę balsiai (D2; pokirtinė pozicija; vidurkiai: k[ɑː]k F1 = 629 Hz, F2 = 1326 Hz; ɡ[ɑː]ɡ F1 = 667 Hz, F2 = 1164 Hz). Tokio paties pobūdžio akustinė skirtis (p = 1,6E-14) występuje również między lektorami (pozycja poakcentowa, długie d[ɑː]d; średnie: D1 F1 = 614 9 Hz, F2 = 1414 Hz; D2 F1 = 672 Hz, F2 = 1173 Hz), a także między pozycjami względem akcentu frazowego (p = 7E-18; D2, długie k[ɑː]k; średnie: akcentowane F1 = 782 Hz, F2 = 1228 Hz; poakcentowe F1 = 629 Hz, F2 = 1326 Hz). Co prawda, spektralna postać wszystkich tych różnic i ich znaczenie statystyczne nie korelują ze sobą. Moc statystyczna opozycji ilościowych i artykulacyjnego typu spółgłosek jest większa niż wszystkich pozostałych, jednak tej przewadze nie zawsze towarzyszy również największa odległość graficzna między punktami. Ponownie, ta płaszczyzna graficzna jest jedynie ilustracją najbardziej wyrazistych różnic. Nie należy zapominać, że niekiedy pod względem wszystkich tych czynników wskaźniki akustyczne różniły się nieznacznie albo nie różniły się wcale, dlatego informatywność tych danych nie jest absolutna. Każda fonetyczna realizacja samogłoski jest takim czy innym rezultatem współdziałania WSZYSTKICH czynników, dlatego dodatkowa wartość tego diagramu polega jedynie na uwydatnieniu potencjalnych kierunków ich działania. Na podstawie tego ostatniego powinny stać się jasne możliwości zgodności wpływu czynników na strukturę formantową samogłosek. Dominującą pozycję spółgłosek potwierdza również analiza bezpośredniej konkurencji czynników. Potrójny wzrost liczby danych w ujęciu całościowym nie osłabia labializacyjnego wpływu [p] i [b] (obniżenia F2) na otwarte samogłoski tylne niskiego wzniesienia. Po zwiększeniu liczby par bezpośrednio porównywanych w tym aspekcie z 16 do 44 procentowy wyraz przewagi tego czynnika nad innymi pozostał największy (79 procent; zob. diagram 3). Oznacza to, że niemal w czterech przypadkach na pięć, analizując dane mieszane, można dość wiarygodnie powiedzieć, między jakimi spółgłoskami zwarto-wybuchowymi (ściślej: czy między wargowymi, czy niewargowymi) znalazły się samogłoski podgrupy [ɑː / ɐ]. Świadczą o tym wyraźnie również średnie całego zbioru danych ([p]/[b] F1 = 689 Hz, F2 = 1178 Hz, [t]/[d] F1 = 675 Hz, F2 = 1337; [k]/[ɡ] F1 = 675 Hz, F2 = 1357 Hz; prawdopodobieństwo interakcji jest olbrzymie p = 1,8E-122). Cały ten układ wskaźników wskazuje, że w najbardziej ogólnym ujęciu czynnik spółgłoskowy wyraźnie zajmuje najwyższą pozycję pod względem wpływu wywieranego na strukturę formantową niskich samogłosek tylnych. O wiele bardziej problematyczne są hierarchiczne pozycje pozostałych czynników. Oczywiste jest, że zwiększenie objętości danych wzmocniło znaczenie czynnika lektora. Wydaje się, że połączenia samogłosek ze spółgłoskami dźwięcznymi (w porównaniu z bezdźwięcznymi) stanowią korzystniejsze środowisko dla artykulacji indywidualnej. Być może nie jest przypadkiem, że kierunki działania dwóch ostatnich czynników są niezwykle podobne (zob. diagram 2). Gdy porównywano tylko cztery czynniki (Švageris 2024), na podstawie rozmieszczenia dwóch pierwszych formantów dość trudno było odróżnić jednego lektora od drugiego (zaledwie 23 procent), natomiast obecnie prawdopodobieństwo to jest dwukrotnie większe (55 procent). Średnie ogólne (bez spółgłosek dźwięcznych – D1 F1 = 736 Hz F2 = 1326 Hz; D2 F1 = 692 F2 = 1269 Hz; ze spółgłoskami dźwięcznymi D1 F1 = 682 Hz F2 = 1340 Hz; D2 F1 = 672 F2 = 1239 Hz) sugerują, że przestrzeń dla artykulacji indywidualnej rozszerzyła się z dwóch powodów – wskutek silniejszego wpływu spółgłosek dźwięcznych na obszar krtaniowy D1 (obniżenie F1) oraz najprawdopodobniej wskutek nasilonej w tych warunkach labializacji D2 (wyraźniejsze obniżenie F2). Nieco osłabione pozycje akcentu frazowego są najprawdopodobniej konsekwencją zwiększonej mocy czynników dźwięczności spółgłosek i lektorów. Najsłabszym kryterium w całym tym kontekście pozostaje kryterium ilości fonologicznej. Prawdopodobieństwo odróżnienia krótkich [ɐ] od długich [ɑː] jest najmniejsze (38 procent), choć dla ścisłości należałoby powiedzieć, że opóźnienie tego czynnika względem czynników akcentu frazowego i dźwięczności najprawdopodobniej nie przekracza granic błędu standardowego. 16 Ponadto należy stwierdzić, że zgodność czynnika i jego faktyczna moc mimo wszystko nie korelują bezpośrednio. Aby lepiej zrozumieć tę zależność, trzeba jeszcze dokładniej zgłębić artykulacyjną i spektralną dynamikę samogłosek (innymi słowy, przejść na poziom mikroartykulacji). Najmniejszą przeszkodą w uzyskaniu przez innych różnic F1 i F2 są spółgłoski zwarte. Najbardziej naturalne pod tym względem jest połączenie spółgłosek i akcentu frazowego (zgodność tej pary wynosi 75 procent), natomiast najtrudniej odróżnić zwarte tylnojęzykowe od nietylnojęzykowych bez pogrupowania danych według mówców (55 procent). Prawdą jest, że ogólne indeksy zgodności czynników ilości fonologicznej i mówców, zajmujących najwyższe pozycje hierarchiczne, są podobne (odpowiednio 46 procent i 40 procent). Akcent frazowy zajmuje pod względem tego wskaźnika pozycję pośrednią (52 procent). 5. Wpływ dźwięczności spółgłosek na dystrybucję formantów wysokiej tylnej [uː / ʊ] Ostatecznie charakterystyki spektralne tylnej wysokiej [uː / ʊ] w zależności od dźwięczności–bezdźwięczności spółgłosek zwarto-wybuchowych wydają się zajmować pozycję pośrednią między dwiema wcześniej omówionymi samogłoskami. Podział, dzielący ogólny zbiór danych na dwie grupy według tego kryterium, ma wyraźną podstawę statystyczną (p = 1,95E-07), jednak średnie (wśród bezdźwięcznych – F1 = 372, F2 = 885 Hz; wśród dźwięcznych – F1 = 387, F2 = 1019 Hz) nie wskazują na żaden związek artykulacyjny z obszarem krtaniowym (F1 zasadniczo pozostaje stabilna). Statystyczną wagę różnicy odzwierciedla druga formanta (różnica ~ 100 Hz), implikująca dynamikę konfiguracyjną przedniej części jamy ustnej. Z ogólnych błędów wyraźnie wynika, że spółgłoski dźwięczne (podobnie jak w przypadku tylnych samogłosek niskich) stają się dodatkowym bodźcem dla swobodniejszych poziomych przemieszczeń języka. Ponadto, jeśli nakładanie się elips w przestrzeni trójwymiarowej nie jest jedynie przypadkiem ani konsekwencją niejednorodności danych empirycznych (choć takie prawdopodobieństwo teoretycznie powinien zmniejszać duży zakres danych), należałoby twierdzić przeciwnie do tego, co implikuje dyskurs teoretyczny – niższe wartości F1 samogłoski tej grupy mogą częściej osiągać w sąsiedztwie bezdźwięcznych (a nie dźwięcznych!) spółgłosek zwarto-wybuchowych. Zatem, choć odnotowany wynik sprzyja zróżnicowanemu ujawnianiu się danych, jego interpretacja pozostaje na razie dość problematyczna. Kierunki oddziaływania czynników w przestrzeni spektralnej [uː / ʊ] są chyba najbardziej splątane. Nie wystarcza już poleganie wyłącznie na wektorze (de)centralizacji i trzeba stwierdzić znacznie bardziej wieloaspektowe (ściślej: wielokierunkowe) rozproszenie danych. Ponieważ skale obu osi mają jednakowe stopnie („kroki”) (co 100 Hz), można z łatwością się przekonać, że warianty samogłosek w pozycji różnią się bardziej pod względem rzędnych (F2). Pod względem wielkości wektorów i ich ciężaru statystycznego spośród innych wyróżniają się czynniki miejsca artykulacji spółgłosek oraz fonologicznej ilości. Kierunki ich działania, przynajmniej na podstawie tego materiału graficznego, wyraźnie się nie pokrywają. Wektor pierwszego z nich ilustruje uniwersalium fonetyczne, niejednokrotnie poświadczane przez badaczy zagranicznych – wyraźne podwyższenie F2 w sąsiedztwie zwartych przedniojęzykowych spółgłosek zębowych. Największy kontrast tego rodzaju (p = 1E-60) odnotowano w pozycji przedakcentowej między spółgłoskami dźwięcznymi (D2, samogłoski krótkie – średnie: ɡ[ʊ]ɡ F1 = 397 Hz, F2 = 1022 H; b[ʊ]b F1 = 413, F2 = 943 Hz; d[u]d F1 = 403 Hz, F2 = 1394 Hz). 17 Diagram 9. Rozmieszczenie dwóch pierwszych formantów samogłosek tylnych wysokich [uː / ʊ] według czynnika dźwięczności spółgłosek (p = 1,95E-07) 5 Diagram 10. Potencjalne kierunki działania czynników (przestrzeń spektralna [uː / ʊ]) 5 Tarp dusliųjų priebalsių – raudonoji elipsė, tarp skardžiųjų – mėlynoji (bendrasis duomenų masyvas). 18 Ilość fonologiczna dość prawidłowo przesuwa krótkie warianty tych samogłosek bliżej epicentrum spektrum (D2, pozycja przedakcentowa, otoczenie wybuchowych dźwięcznych spółgłosek zębowych – średnie: d[ʊ]d F1 = 403 Hz, F2 = 1394 Hz; d[uː]d F1 = 329 Hz, F2 = 712 Hz; p = 4E-45). Dość niezwykłe jest to, że czynnik akcentu frazowego nie podąża za takim samym wektorem i, jak się wydaje, ulega wpływowi spółgłosek (D2, krótkie, otoczenie wybuchowych dźwięcznych spółgłosek zębowych – średnie: przedakcentowe F1 = 403 Hz, F2 = 1394 Hz; akcentowane F1 = 459 Hz, F2 = 1293 Hz; można zauważyć, że D1 ma pokirtiniai F1 = 431 Hz, F2 = 1290 Hz; p = 3E-20). Tendencijos bruožų įgyja individualiosios artikuliacijos skirtumai. Palyginus atitinkamus visų trijų balsių vektorius, ogólnie tendencję do pewnego centralizowania samogłosek niskich, natomiast D2 – samogłosek wysokich. Prawidłowość tę ilustruje również wykres zamieszczony w niniejszym rozdziale (pozycja postakcentowa, samogłoski krótkie, otoczenie bezdźwięcznych zwartych spółgłosek wargowych – średnie: D1 F1 = 370 Hz, F2 = 671 Hz; D2 F1 = 399 Hz, F2 = 883 Hz; p = 5E-19). Tymczasem nieregularne przesunięcie spektralne według kryterium dźwięczności najprawdopodobniej świadczy o niesamodzielności samego czynnika. Oczekiwane obniżenie F1 odnotowano w przypadku samogłosek sąsiadujących ze spółgłoskami bezdźwięcznymi, natomiast o istotności statystycznej samej różnicy zasadniczo przesądziło wyraźne podwyższenie F2 (D1, pozycja postakcentowa, samogłoski krótkie – średnie: t[ʊ]t F1 = 345 Hz, F2 = 973 Hz; d[ʊ]d F1 = 372 Hz, F2 = 1268 Hz). Warto zauważyć, że w najwyraźniejszych opozycjach (tj. tych o największej istotności statystycznej) według czynników akcentu frazowego, dźwięczności i iloczasu występowały spółgłoski zębowe, dlatego nie można wykluczyć wpływu spółgłosek również na sam kierunek wektorowy. Nie należy zapominać, że wszystkie te kierunki oddziaływania czynników mają jedynie charakter orientacyjny – ilustracja ich maksymalnego wpływu na strukturę formantową samogłoski [uː / ʊ]. Czynniki są nieustannie powiązane relacjami hierarchicznymi, dlatego wektory uwidaczniające się na tym wykresie najprawdopodobniej są silnie korygowane przez ich mechanizm interakcyjny (z zasady nie mogą działać w izolacji, niezależnie od siebie). Diagram 11. Względna siła czynników w warunkach ich bezpośredniej konkurencji (różnicowanie [uː / ʊ] F1 i F2) 19 Bezpośrednio konkurując ze sobą, wszystkie analizowane czynniki dość wyraźnie pozycjonują się względem siebie (zob. diagram 11). Na pierwszy rzut oka wydawałoby się, że powtarza się scenariusz zaobserwowany w odpowiednim rozdziale [iː / ɪ] – tzn. czynnik dźwięczności, uzupełniając zbiór danych, nie zyskuje statusu samodzielności ani namacalnej mocy, lecz poszerza przestrzeń artykulacyjno-spektralną, umożliwiając innym czynnikom działanie z większą siłą. Mimo wszystko nie pozwala tak sądzić nie jego najniższa pozycja hierarchiczna. Według tego kryterium najsłabszy jest akcent frazowy, który w najmniejszym stopniu przyczynił się do rozkładu F1 i F2 również wtedy, gdy analizowano tylko cztery czynniki (zmiana niewielka 18 proc. → 20 proc.; Švageris 2024). Niekwestionowana pozostaje siła uniwersaliów fonetycznych (otoczenie spółgłosek zębowych → podwyższenie F2 [uː / ʊ]) (75 procent) i zupełnie nie ma znaczenia, czy dźwięczność spółgłosek występuje w tej dynamicznej płaszczyźnie (średnie ogólne – otoczenie spółgłosek podniebiennych – F1 = 376 Hz, F2 = 803 Hz; wargowych – F1 = 383 Hz, F2 = 756 Hz; zębowych – F1 = 375 Hz, F2 = 1012 Hz; p = 2,63E-83), czy nie (odpowiednio otoczenie spółgłosek podniebiennych – F1 = 373 Hz, F2 = 770 Hz; wargowych – F1 = 371 Hz, F2 = 729 Hz; zębowych – F1 = 363 Hz, F2 = 956 Hz; p = 5,05E-51). Przynajmniej wartości średnie świadczą o tym, że nowy czynnik stał się dodatkową zachętą do wzmocnienia efektu przesunięcia samogłosek wysokich tylnych ku przodowi między spółgłoskami zębowymi. W porównaniu z danymi z wcześniejszego badania nieco wzmacnia się pozycja czynnika ilościowego (57 proc. → 71 proc). Taka zmiana pozwala jeszcze zasadniej twierdzić, że wpływ długości fonologicznej na rozmieszczenie dwóch pierwszych formantów koreluje z przesunięciem samogłosek w kierunku szeregu przedniego i wysokiego stopnia podniesienia. Można przypuszczać, że wśród dentalnych spółgłosek dźwięcznych, wskutek dalszego podwyższenia F2 (w ujęciu ogólnym 956 Hz → 1012 Hz), rozszerzyła się przestrzeń dla spektralnego różnicowania tych samogłosek według ilości. Pozycja dyktorów pozostaje stabilna. Chociaż pod względem siły oddziaływania czynnik ten, rzecz jasna, nie może równać się ani długości samogłosek, ani artykulacyjnemu typowi spółgłosek zwarto-wybuchowych, to jednak ich łączny wpływ na spektrum jakościowe pozostaje wystarczająco znaczący (46 procent). Najbardziej zagmatwana ocena indeksu dźwięczności spółgłoski w tym kontekście. Wszystkie wcześniejsze wskazania przemawiałyby za tym, że tak względnie wysoka ocena (35 procent) nie ma bardziej racjonalnych podstaw. Jak już zapewne wspominano, rozwiązanie tej kwestii wymaga jeszcze bardziej szczegółowej analizy zjawisk mikroartykulacji. Obecnie można jedynie w przybliżeniu stwierdzić, że być może, działając w pridėti, kad hierarchinis visų šių veiksnių išsidėstymas atrodo taip: priebalsių artikuliacijos tym samym kierunku co inne czynniki (przede wszystkim czynnik spółgłoskowy i ilość fonologiczna), czynnik ten zachowuje pewne pozycje, a jego wpływ koreluje z tylnym szeregiem samogłosek – im bardziej oddalamy się od szeregu przedniego, tym wyraźniej widoczny jest wpływ dźwięczności-bezdźwięczności na rozkład F1 i F2. Pozostaje miejsce → ilość fonologiczna → dyktorzy → dźwięczność → akcent frazowy. To, że dynamika spektrum jakościowego tylnych samogłosek wysokich jest najtrudniejsza do analizy, dobrze ilustruje wykres kompatybilności czynników (zob. diagram 12). Nie ulega wątpliwości, że spektrum i artykulacja [uː / ʊ] stanowią najbardziej problematyczne środowisko dla uzgadniania czynników. Tylko w bardzo rzadkich przypadkach odsetek kompatybilności przekracza granicę 50 procent. Większy potencjał koordynowania swojej mocy mają jedynie czynniki spółgłosek i prezenterów (67 procent) oraz spółgłosek i ilości (58 procent). Wszystkie pozostałe pary pozostają poniżej granicy pięćdziesięciu procent. Z tego powodu przestrzeń graficzna wygląda na bardzo pustą, a ciemna strefa pokrywa jedynie niewielką część radaru. 20 Jeśli opieralibyśmy się na średnich ogólnych, to według kryterium kompatybilności czynniki układają się w następującej kolejności: miejsce artykulacji spółgłosek (51 procent) → prezenterzy (36 procent) → dźwięczność (30 procent) → ilość (28 procent) → akcent frazowy (24 procent). Co ciekawe, zdarzały się przypadki, gdy kompatybilność była z zasady niemożliwa (interakcja ilości i akcentu frazowego z tego punktu widzenia jest równa zeru). Jak widać, specyfika artykulacyjna tego typu samogłosek zaburza relacje interakcyjne, selektywnie wzmacniając siłę poszczególnych czynników. Prawdą jest, że z teoretycznego i praktycznego punktu widzenia istotniejsza jest powtarzająca się korelacja względnej siły czynnika sprogstamųjų priebalsių artikuliacinį tipą), kurią pastarieji duomenys tik dar aiškiau patvirtina. Vis dėlto, ateityje į visus pastebėtus polinkius reikėtų pažvelgti giliau. spółgłoskowego i szeregu samogłosek (im bardziej tylna samogłoska, tym wyraźniej struktura formantowa oddziela sąsiadujących 12 diagram. Zgodność czynników ([uː / ʊ] przestrzeń spektralna) WNIOSKI 1. Przeanalizowany materiał badawczy, według statystycznej wagi wpływu wywieranego na strukturę formantową samogłosek, pozwala utworzyć następujące hierarchiczne łańcuchy czynników (od najsilniejszego do najsłabszego): [ɑː / ɐ] – miejsce artykulacji spółgłosek → lektorzy → akcent frazowy → dźwięczność → ilość fonologiczna; [iː / ɪ] – ilość fonologiczna → lektorzy → miejsce artykulacji spółgłosek → akcent frazowy → dźwięczność; [uː / ʊ] – miejsce artykulacji spółgłosek → ilość fonologiczna → lektorzy → dźwięczność → akcent frazowy. 21 2. Włączenie do analizy czynnika dźwięczności samogłosek zasadniczo nie zmieniło korelacji ustalonych na wcześniejszych etapach badania. Wpływ typu spółgłosek zwarto-wybuchowych na rozkład F1 i F2 pozostał skorelowany z szeregiem samogłosek (im bardziej tylna jest samogłoska, tym większy jest ten wpływ), ilości fonologicznej – z szeregiem i wzniesieniem samogłosek (im bardziej zbliżamy się do artykulacji typu [i], tym wyraźniejsze są spektralne różnice między samogłoskami krótkimi i długimi), akcentu frazowego – z otwartością samogłosek (im bardziej otwarta jest samogłoska, tym większy jest wpływ czynnika prozodycznego). Względna siła samego czynnika dźwięczności spółgłosek najwyraźniej zależy od przesunięcia artykulacyjnego samogłosek w kierunku szeregu tylnego (im jest ono wyraźniejsze, tym bardziej zauważalne są różnice formantów uwarunkowane przez ten czynnik). 3. Słabe pozycje czynnika dźwięczności w hierarchicznych układach implikują niski poziom jego autonomii. Mogłaby to być jedna z przyczyn dość nieregularnych różnic w rozmieszczeniu F1 i F2 pod względem tego czynnika. Materiał ogólnolitewszczyzny nie potwierdza poświadczonej w danych innych języków prawidłowości fonetycznej – obniżania F1 samogłosek przednich w otoczeniu spółgłosek dźwięcznych. Hipotezę tę częściowo wspierają jedynie wskaźniki niskich samogłosek tylnych. Więcej podstaw daje przypuszczenie, że czynnik dźwięczności, uzupełniając zbiór danych i nie uzyskując istotniejszego wpływu, poszerza przestrzeń artykulacyjno-spektralną, umożliwiając konkurencyjnym czynnikom działanie z większą siłą, na przykład uwydatnia przednienie wysokich samogłosek tylnych w pozycjach między zębowymi spółgłoskami zwartowybuchowymi. Prawdą mówiąc, nie można wykluczyć, że być może istnieją mikroartykulacyjne różnice samogłose, które można wiązać z omawianym czynnikiem, lecz dostrzeżenie ich utrudnia zbyt duży wpływ innych czynników na widmo jakościowe. 4. Dodatkowa analiza zgodności czynników wykazała, że najkorzystniejszym środowiskiem koordynowania wpływu ich wszystkich jest przestrzeń spektralna niskiej tylnej samogłoski [a]. Innymi słowy, im bardziej otwarta jest samogłoska, tym łatwiej skoordynować wpływ czynników kształtujących ich strukturę formantową. Powinno to między innymi oznaczać, że przestrzeń wariacji F1 i F2 samogłosek otwartych jest najszersza. LITERATŪRA Adriaans Frans 2018: Effects of consonantal context on the learnability of vowel categories from infant-directed speech. – The Journal of the Acoustical Society of America 144(1), 20–25. DOI: https://doi.org/10.1121/1.5045192. Ambrazevičius Rytis, Leskauskaitė Asta 2014: Priebalsių akustinės ypatybės: palatalizacija ir balsingumas [Acoustic Properties of Consonants: Palatalization and Voicing], Kaunas: Technologija. Chiba Tsutomu, Kajiyama Masato 1941: The Vowel: Its Nature and Structure, Tokyo: Kaiseikan. Čeirane Solveiga, Indričāne Inese 2012: Latviešu valodas troksneņu raksturojums pēc lokusa vienādojumiem [Characterization of Latvian Language Sounds Using Locus Equations]. – Baltistica 47(1), 37–50. DOI: http://dx.doi.org/10.15388/baltistica.47.1.2132. 22 Hillenbrand James, Clark Michael, Nearey Terrance 2001: Effects of consonant environment on vowel formant patterns. – The Journal of the Acoustical Society of America 109(2), 748–763. DOI: https://doi.org/10.1121/1.1337959. Jaroslavienė Jurgita 2014: Spectral Characteristics of the Ltihuanian Vowels: Some Preliminary Results of a New Experimental Research. – Linguistica Lettica 22, 68–84. Jaroslavienė Jurgita 2015: Lietuvių kalbos trumpųjų ir ilgųjų balsių kiekybės ir kokybės etalonai [Standards of Quantity and Quality of Short and Long Vowels in the Lithuanian Language]. – Bendrinė kalba 88, [1–17]. Jaroslavienė Jurgita, Grigorjevs Juris, Urbanavičienė Jolita, Indričāne Inese 2019: Baltų kalbų garsynas XXI a. pradžioje: balsių ir garsų sąveikos instrumentinis tyrimas [Sounds of the Baltic Languages in the Early 21st Century: An Experimental Study of Vowels and Coarticulation], Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. DOI: https://doi.org/10.35321/epub.1.baltu-garsynas. Johnson Keith, Ladefoged Peter, Lindau Mona 1993: Individual difference in vowel production. – The Journal of Acoustical Society of America 94(2), 701–714. Kaukėnienė Lidija 2002: Lietuvių bendrinės kalbos nekirčiuotų balsių spektrai [The Spectra of Unstressed Vowels in Standard Lithuanian]. – Kalbotyra 51(1), 41–59. Kazlauskienė Asta 2018: Bendrinės lietuvių kalbos fonetikos ir fonologijos pagrindai [Basics of General Phonetics and Phonology of the Lithuanian Language], Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas Kent Raymond, Read Charles 2002: The Acoustic analysis of speech, Albany: Thomson Learning. Kewley-Port Diane 1982: Measurement of formant transitions in naturally produced stop consonant-vowel syllables. – The Journal of the Acoustical Society of America 72(2), 379–389. Kudirka Robertas 2009: Lietuvių bendrinės kalbos kirčiuotų ilgųjų ir trumpųjų balsių formantinė struktūra [Formant Structure of the Accented Long and Short Vowels in Lithuanian Standard Language]. – Respectus Philologicus 16(21), 141–152. Ledichova Edita 2020ɑ: Labializuotų bendrinės lietuvių kalbos balsių eksperimentinis tyrimas [The Experimental Research of Qualitative Characteristics of Labialised Vowels in Standard Lithuanian]. − Bendrinė kalba 93, [1−33]. Ledichova Edita 2020b: Lietuvių bendrinės kalbos vokalizmo variantai: eksperimentinis kokybės ypatybių tyrimas: daktaro disertacija, Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas, Lietuvių kalbos institutas. Lee Yoonjeong, Keating Patricia, Kreiman Jody 2019: Acoustic voice variation within and between speakers. – The Journal of Acoustical Society of America 146(3), 1568–1579. Lindblom Björn 1990: Models of phonetic variation and selection. – Perilus 11, 65–100. 23 Lindblom Björn, Moon Seung-Jae 1994: Interaction between duration, context, and speaking style in English stressed vowels. – The Journal of the Acoustical Society of America 96(1), 40–55. Miliūnaitė Rita 2018: Kalbos normos ir jų savireguliacija interneto bendruomenėje [Language Norms and Their Self-regulation in the Internet Community], Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Pakerys Antanas 1982: Lietuvių bendrinės kalbos prozodija [Prosody of Lithuanian Standard Language], Vilnius: Mokslas. Pakerys Antanas 2003 [1986]: Lietuvių bendrinės kalbos fonetika [Phonetics of the Lithuanian Common Language], 3-iasis patais. ir papild. leidimas, Vilnius: Enciklopedija. Pickett James M. 1999: The Acoustics of Speech Communication. Fundamentals, Speech Perception Theory, and Technology, Needham Heights: Allyn & Bacon. Rietveld Toni, van Hout Roland 2005: Statistics in Language Research: Analysis of Variance, Berlin, New York: Mouton de Gruyter. Roesler Lindsay, Yung Song Jae 2018: Acoustic characteristics of tense and lax vowels across sentence position in clear speech. – The Journal of the Acoustical Society of America 144(6), 535–540. Stevens Kenneth N. 1998: Acoustic Phonetics, Cambridge, MA: The MIT Press. Stevens Kenneth N., House Arthur 1963: Perturbation of vowel articulations by consonantal context: An acoustical study. – Journal of Speech and Hearing Research 6(2), 111–128. DOI: https://doi.org/10.1044/jshr.0602.111. Švageris Evaldas 2024: Formantinę balsių struktūrą lemiančių veiksnių ryšiai: žvalgomasis bendrinės lietuvių kalbos ilgųjų ir trumpųjų balsių tyrimas [Interaction Between Factors Determining the Formant Structure of Long and Short Vowels in Standard Lithuanian: A Pilot Study]. – Kalbotyra 77, 61–84. DOI: https://doi.org/10.15388/Kalbotyra.2024.77.3. Švageris Evaldas, Urbanavičienė Jolita 2024: Lietuvių kalbos balsių formantinę struktūrą ir trukmę lemiančių veiksnių sąveika bei hierarchija [Phonetic Distribution of Vowel Quality and Quantity in Standard Lithuanian: A Factorial Analysis], Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. DOI: https://doi.org/10.35321/e-pub.109.balsiu-veiksniai-hierarchija. Titze Ingo R. 2000: Principles of Voice production, Iowa City: National Center for Voice and Speech. Tsukada Kimiko 2009: An acoustic comparison of vowel length contrasts in Arabic, Japanese and Thai: Durational and spectral data. – International Journal of Asian Language Processing 19(4), 127–138. Urbanavičienė Jolita, Indričāne Inese, Jaroslavienė Jurgita, Grigorjevs Juris 2019: Baltų kalbų garsynas XXI a. pradžioje 2: Priebalsių instrumentinis tyrimas [Sounds of the Baltic 24 Languages in the Early 21st Century 2: An Experimental Study of Consonants], Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. DOI: https://doi.org/10.35321/e-pub.2.baltu-garsynas. Vaitkevičiūtė Valerija 1961: Samogłoskowe i dwugłoskowe fonemy litewskiego języka literackiego [Fonemy samogłoskowe i dyftongiczne litewskiego języka literackiego]. – Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 4, 19–46. Effects of Consonant Voicing on Vowel Formant Distribution in Standard Lithuanian: A Factorial Analysis PODSUMOWANIE Powszechnie wiadomo, że z fonetycznego punktu widzenia każda głoska mowy jest zjawiskiem o dużej dynamice. System samogłoskowy języka nie stanowi wyjątku. Mówiąc bardziej ogólnie, charakterystyka spektralna samogłoski zależy od wielkiej liczby zarówno językowych, jak i pozajęzykowych czynników. Z tego powodu należy przeprowadzić analizę czynnikową, aby lepiej zrozumieć dynamikę mowy. Pierwsza próba przeanalizowania dynamiki realizacji fonetycznej samogłosek w standardowym języku litewskim przyniosła pozytywne rezultaty. Chociaż z pewnych względów nie można jeszcze wyciągać dalekosiężnych wniosków, można jednak zauważyć, że dynamiczna płaszczyzna ilościowych i jakościowych cech samogłosek nie jest całkowicie chaotyczna. Można dostrzec, że wszystkie powiązane czynniki łączą relacje hierarchiczne. Celem niniejszego badania było ustalenie, jakie miejsce w hierarchii czynników (tj. między otoczeniem spółgłoskowym, długością fonologiczną, ogniskiem prozodycznym a mówcą), bezpośrednio wpływających na rozkład formantów w widmach samogłosek litewskich (tak zwanych samogłosek narożnych [iː / ɪ], [uː / ʊ] i [ɑː / ɐ]), zajmuje czynnik dźwięczności spółgłosek. W tym celu przeprowadzono analizę czynnikową (dwuczynnikową ANOVA). Wyniki ujawniły dość słabą pozycję czynnika dźwięczności w hierarchii oraz jego niewielką autonomię. Jego względna siła oddziaływania na rozkład F1–F2 koreluje z przedniością samogłoski: w miarę jej przesuwania się ku tylnej pozycji języka różnice w formantach wynikające z czynnika dźwięczności spółgłoski można wiarygodniej zaobserwować. Chociaż dźwięczność spółgłoski nie wywiera istotnego wpływu, odgrywa pewną rolę w rozszerzaniu przestrzeni widmowej, umożliwiając innym czynnikom działanie z większą siłą (na przykład stwarza warunki, aby samogłoski wysokie tylne były bardziej uprzednione w otoczeniu zębowej spółgłoski zwartej). Rzeczywiście mogą występować różnice mikroartykulacyjne związane z omawianym czynnikiem, ale całkiem oczywiste jest, że ich wykrywanie utrudnia nadmierny wpływ współdziałających czynników. Należy przeprowadzić dalszą analizę, aby uzyskać bardziej szczegółowy obraz tej dynamiki.