Kai kurių lietuvių kalbos episteminio modalumo žymiklių ir modalinių frazių pagrindinis tonas ir intensyvumas

Acta Linguistica Lithuanica 2025, t. 93, s. 1–17 Link do spisu treści / Turinio nuoroda ISSN 2669-218X (online / elektroniczny) Copyright © 2025 Emilija Carboni. Opublikowane przez Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest artykułem o otwartym dostępie, rozpowszechnianym na warunkach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i powielanie w dowolnym medium, pod warunkiem podania informacji o oryginalnym autorze i źródle. // Wydane przez Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest udostępniany na zasadach otwartego dostępu i rozpowszechniany zgodnie z warunkami licencji „Creative Commons” Uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i zwielokrotnianie treści na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Received: / Otrzymano: 2025-06-20. Accepted: / Przyjęto: 2025-12-05. 1 PODSTAWOWY TON I INTENSYWNOŚĆ NIEKTÓRYCH WYKŁADNIKÓW EPISTEMICZNEJ MODALNOŚCI JĘZYKA LITEWSKIEGO ORAZ FRAZ MODALNYCH INTENSYWNOŚĆ Częstotliwość podstawowa i intensywność w litewskich wykładnikach modalności epistemicznej i frazach modalnych EMILIJA CARBONI Uniwersytet Witolda Wielkiego E-mail : emilija.carbon[email protected] Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0009-0007-5232-4479 Kierunek badań naukowych: fonetyka. https://doi.org/10.35321/all93-03 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ADNOTACJA Celem opisanego w artykule badania jest ustalenie najważniejszych cech tonu podstawowego i intensywności w frazach modalnych: jaki ton podstawowy i intensywność są charakterystyczne dla fraz modalnych, czy wykładniki modalności wyróżniają się tonem podstawowym i intensywnością oraz czy cechy te mogą sygnalizować różny stopień pewności w frazach modalnych. Materiał badawczy stanowi 17 zdań z leksykalnymi wykładnikami modalności, zdanie, w którym modalność wyrażana jest fonetycznie, oraz zdanie neutralne pod względem modalności. Zdania te odczytano po trzy razy. Wybrane do badania parametry akustyczne (średnia, minimum i maksimum tonu podstawowego oraz intensywności) ustalono za pomocą programu do analizy dźwięku „Praat“. Łącznie przeanalizowano 57 nagrań. W badaniu zastosowano metody eksperymentalną, instrumentalnej analizy dźwięków oraz opisową. Wyniki pokazują, że parametry tonu podstawowego fraz imitujących niepewność są nieco wyższe, a intensywności – niższe niż w neutralnych frazach o takiej samej strukturze. Frazy modalne ze znacznikami modalności mają tendencję do wyższego tonu podstawowego i większej intensywności niż fraza neutralna, jednak wyniki są niejednoznaczne. Słowa modalne charakteryzują się wyższym tonem podstawowym i większą intensywnością niż pozostała część frazy. Są zatem akcentowane, a tym samym podkreślana jest modalność frazy. Frazy oznaczające większą lub mniejszą pewność są wymawiane z większą intensywnością i niższym tonem podstawowym niż frazy wyrażające wątpliwość. SŁOWA KLUCZOWE: intensywność, modalność, znaczniki modalności, ton podstawowy. 2 ABSTRACT Celem badania jest określenie kluczowych właściwości częstotliwości podstawowej (wysokości tonu) i intensywności we frazach modalnych: jaka wysokość tonu i intensywność są typowe dla fraz modalnych, czy słowa modalne wyróżniają się wysokością tonu i intensywnością oraz czy cechy te mogą sygnalizować różne stopnie pewności we frazach modalnych. Materiał badawczy składa się z 17 zdań zawierających leksykalne wykładniki modalności, a także jednego zdania wyrażającego modalność fonetycznie i jednego zdania neutralnego. Każde zdanie odczytano trzykrotnie. Wybrane do analizy parametry akustyczne (średnia, minimalna i maksymalna wysokość tonu oraz intensywność) określono za pomocą programu do analizy dźwięku „Praat”. Przeanalizowano łącznie 57 nagrań. W badaniu zastosowano eksperymentalne i instrumentalne metody analizy akustycznej oraz metody opisowe. Wyniki wskazują, że frazy symulujące niepewność wykazują nieco wyższe parametry wysokości tonu i niższą intensywność w porównaniu z neutralnymi frazami o tej samej strukturze. Frazy modalne zawierające wykładniki modalności mają tendencję do wyższej wysokości tonu i większej intensywności niż fraza neutralna, chociaż wyniki mogą się różnić. Wyrazy modalne wyróżniają się wyższą wysokością tonu i większą intensywnością niż pozostała część frazy, podkreślając tym samym modalność frazy. Frazy wyrażające większą lub mniejszą pewność są wymawiane z większą intensywnością i niższą wysokością tonu w porównaniu z frazami wyrażającymi wątpliwość. SŁOWA KLUCZOWE: częstotliwość podstawowa, intensywność, modalność, wykładniki modalności. WSTĘP Kategoria modalności w pracach lingwistycznych wciąż budzi wiele dyskusji, dlatego dość trudno jest również podać dokładną definicję modalności. Pojęcie to weszło do językoznawstwa z nauki o logice, obecnie nazywanej logiką modalną (łac. modus – sposób, zgodność, tryb), w której tak zwane „modalności <...> służą do semantycznego określenia prawdziwości wypowiedzi” (Kaufmann i in. 2006: 71) (tu i w innych miejscach tłumaczenie autorki artykułu), a zatem modalność jest określana przez logików i filozofów na podstawie pojęć możliwości / niemożliwości (ang. possibility / impossibility) oraz konieczności (ang. necessity). W językoznawstwie modalność uważa się za semantyczną kategorię języka. Niekiedy, opierając się na poglądach logików, modalność uważa się za „zjawisko lingwistyczne, pozwalające za pomocą środków gramatycznych mówić o sytuacjach, które niekoniecznie są realne” (Portner 2009: 1), innymi słowy, wyraża ona stosunek wypowiedzi do rzeczywistości (w jakim stopniu wypowiedź jest prawdziwa, możliwa). W innych ujęciach opiera się na opinii filozofów, zgodnie z którą modalność może wskazywać również stosunek mówiącego do treści propozycji (por. Lyons 1977; Perkins 1983; Kaufmann i in. 2006 i inni), tzn. modalność postrzega się jako środek językowy pozwalający wyrażać „ocenę mówiącego” (Palmer 2003: 3) lub wskazujący „stosunek do omawianej sytuacji” (Nuyts 2006: 1). Według litewskich lingwistów modalność jako kategoria semantyczna jest wyrażana w każdym zdaniu i wskazuje „stosunek treści do obiektywnej rzeczywistości” (Sriubaitė 2011: 252). Choć poglądy niektórych lingwistów się różnią, podejmowano próby usystematyzowania tej kategorii. Modalność lingwistyczną w literaturze akademickiej próbuje się scharakteryzować poprzez opisanie jej typów i sposobów wyrażania, dlatego istnieją różne klasyfikacje. W ujęciach teoretycznych, w których modalność analizuje się z perspektywy mówiącego, wyróżnia się dwa typy: zależną od uczestnika sytuacji (ang. participant-internal modality) i niezależną od uczestnika sytuacji (ang. participantexternal modality) modalność, za pomocą których wyraża się zdolność lub potrzebę uczestnika, okoliczności, ze względu na które sytuacja staje się możliwa lub konieczna (van der Auwera, Plungian 1998: 80). Niełatwo zdefiniować wszystkie możliwe sytuacje, ponadto każda z nich może 3 być wyrażana na różne sposoby. Mimo to podejmowano próby, by to zrobić, na przykład Michaelis R. Perkins (1983), opisując modalność, opiera się na pojęciach wyróżnianych w logice modalnej: modalność aletyczna, deontyczna, temporalna, epistemiczna, wolicjonalna, przyczynowa, ewaluatywna i modalność prawdopodobieństwa. Niekiedy wybiera się poszukiwanie konkretnych 1 wykładników modalności, mając nadzieję, że na przykład w języku angielskim „system modalności najlepiej ilustrują funkcje czasowników modalnych” (Palmer 2003: 2). Zdaniem Paula Portnera (Portner 2009: 2), najwłaściwszym sposobem badania modalności jest ustalenie, za pomocą jakich środków wyrazu jest ona oznaczana, a zatem w semantyce języka angielskiego „w pierwszej kolejności analizuje się czasowniki posiłkowe <...>, przysłówki <...>, przymiotniki <...>, które są najbardziej związane z opisywaniem sytuacji hipotetycznych”. 2 Podsumowując poglądy językoznawców, widać, że każda definicja modalności prowadzi do dwojakiego rozróżnienia: jedna modalność wskazuje na stosunek mówiącego do treści wypowiedzi, a druga – na stosunek treści wypowiedzi do rzeczywistości. Zatem, opierając się na tym, w literaturze akademickiej wyróżnia się modalność epistemiczną i nieepistemiczną. W odniesieniu do pierwszego terminu zwykle nie ma sporów; wywodzi się on z greckiego słowa epistēmē, oznaczającego wiedzę, poznanie, a zatem również modalność epistemiczna zależy od wiedzy posiadanej przez mówiącego (por. Kaufmann i in. 2006; Portner 2009) lub braku tej wiedzy (por. Perkins 1983), na przykład Nie jestem pewien, czy te leki powodują skutki uboczne. Do takiego wyjaśnienia zwykle wykorzystuje się wspomniane już pojęcia pewności, niepewności i wątpliwości. Jest to najszerzej stosowany rodzaj modalności, który „wskazuje stopień pewności mówiącego co do tego, co jest mówione” (de Haan 2006: 29), a sposobów jego wyrażania może być wiele. W pracach z zakresu językoznawstwa litewskiego pojęcie modalności epistemicznej stosuje się podobnie; stwierdza się, że wskazuje ona, „w jakim stopniu dane twierdzenie mówiącego odpowiada rzeczywistości i w jakim stopniu mówiący jest przekonany co do tego, o czym mówi” (Jasionytė-Mikučionienė 2015: 1), ponadto przyjmuje się, że w języku rzeczywistym trudno określić ocenę rzeczywistości dokonywaną przez mówiącego, i wskazuje się, że „jest to ocena gradacyjna, ponieważ jej zakres obejmuje zarówno pewność epistemiczną, jak i wątpliwość epistemiczną (niepewność). Naturalne jest, że między tymi dwoma skrajnościami istnieje bardzo wiele wariantów pośrednich” (Usonienė 2016: 64). Znacznie trudniej opisać modalność nieepistemiczną, która w niektórych pracach (de Haan 2006; Česnulienė 2012) nazywana jest po prostu deontyczną (ang. deontic modality), jednak w większości przypadków dzieli się ją na deontyczną i dynamiczną (ang. dynamic modality) (Palmer 2003; Kaufmann i in. 2006; Nuyts 2006; Šolienė 2013 i inni). Tradycyjnie modalność deontyczna (gr. deon – obowiązek) wyraża „konieczność lub możliwość wykonania określonych działań przez moralnie odpowiedzialnego agensa” (Lyons 1977: 823), a zatem ten typ modalności różni się od epistemicznego tym, że zależy od czynników zewnętrznych i nie charakteryzuje treści wypowiedzi, „opiera się na normie społecznej lub etycznej” (JasionytėMikučionienė 2016: 3), wskazuje, co jest „akceptowalne lub nieakceptowalne” (Portner 2009: 2), na przykład Musisz się uczyć. W niektórych pracach wyróżnia się modalność dynamiczną, która, w przeciwieństwie do deontycznej, wskazuje nie na zewnętrzną postawę, lecz na wewnętrzną możliwość i zdolność podmiotu (por. Palmer 2003; Nuyts 1 „Systemy modalne najlepiej ilustrują funkcje czasowników modalnych <...>” (Palmer 2003: 2). 2 „W semantyce strategia ta polegała najpierw na badaniu pewnych czasowników posiłkowych, takich jak must, pewnych przysłówków, takich jak maybe, oraz pewnych przymiotników, takich jak possible, ponieważ znaczenia tych wyrażeń mają oczywiście związek z sytuacjami, które nie są rzeczywiste“ (Portner 2009: 2). 4 2006), nawet jeśli ten podmiot jest tylko gramatyczny, na przykład: Leki te mogą powodować skutki uboczne. Albo możliwość dynamiczną mogą również determinować okoliczności zewnętrzne, na przykład On może uciec (tzn. nie ma ku temu przeszkód) (por. Palmer 2001: 77; van der Auwera, Plungian 1998: 80). Również w pracach z zakresu językoznawstwa litewskiego za modalność dynamiczną uważa się możliwość lub konieczność powstałą z jakichkolwiek przyczyn, gdy „pewna sytuacja lub działanie są określane jako możliwe lub konieczne ze względu na warunkujące je okoliczności zewnętrzne, zdolności lub chęć podmiotu-uczestnika” (Šolienė 2013: 28). Istnieją także inne podtypy modalności i sposoby ich rozróżniania, na przykład omawiana przez Jana Nuytsa (2006) modalność aletyczna, wspominana przez P. Portnera modalność dyskursu, zdania, części zdania (Portner 2009) czy zależna / niezależna od uczestnika sytuacji modalność Johana van der Auvery i Vladimira Plungiana (van der Auwera, Plungian 1998), jednak w pracach innych autorów nie są one ani nazywane, ani szerzej analizowane. Omówione podstawowe typy modalności najczęściej próbuje się rozróżniać na podstawie leksykalnych środków wyrazu; najczęstsze z nich to przysłówki modalne, partykuły (na przykład: być może, może, prawdopodobnie, na pewno), imiesłowy (na przykład: możliwe, prawdopodobne, można), czasowniki mentalne (ang. mental state predicate) (na przykład: myśleć, sądzić), czasowniki posiłkowe (na przykład: móc, mieć, musieć) oraz rzeczowniki (na przykład: możliwość, prawdopodobieństwo) (por. Nuyts 2001; Šolienė 2013; Usonienė 2016). Za gramatyczne środki wyrażania uważa się tryby i czasy, na przykład: Te leki mogłyby wywołać działania niepożądane. Do oznaczania modalności epistemicznej w języku angielskim najczęściej używa się czasowników modalnych (Šolienė 2007), które w pracach niektórych badaczy (Perkins 1983 i inni) nazywane są również pierwotnymi wykładnikami modalności, na przykład galėti (ang. can / may), privalėti (ang. must) lub wskazujący przyszłe działanie will. Język litewski jest pod tym względem znacznie bardziej elastyczny, a czasowniki modalne mogą być zastępowane partykułami, przysłówkami, na przykład: turbūt / greičiausiai / gal te leki powodują skutki uboczne. Analiza modalności w języku angielskim ma już swoją tradycję, istnieje więcej prac teoretycznych i badań empirycznych. Jednak nie we wszystkich językach można znaleźć oczywiste przejawy modalności lub ich odpowiedniki. Na przykład język włoski „nie ma konkretnych wykładników wyrażania modalności epistemicznej ani wyraźnych form gramatycznych” (Pietrandrea 2005: 61), za główne wykładniki modalności uznaje się włoskie czasowniki musieć (wł. dovere) i móc (wł. potere), a dokładniej ich formy czasu przyszłego i trybu przypuszczającego (tamże). Chociaż wyrażanie modalności w językach może się różnić, uważa się, że „w językach, w których nie ma odrębnej klasyfikacji wykładników modalności, do wyrażania modalności stosuje się inne środki językowe: określone przysłówki, intonację, szyk wyrazów w zdaniu, specyficzne użycie trybów” (Favaro 2023: 22), można zatem stwierdzić, że modalność należy uznać za uniwersalną kategorię językową, lecz jej wyrażanie różni się w poszczególnych językach. Większość prac dotyczących modalności w języku litewskim stanowią badania porównawcze języka litewskiego i angielskiego (Usonienė 2006a; 2006b; Šolienė 2007; 2013; 2015; Šinkūnienė, van Olmen 2012; 2015), najczęściej prowadzone na podstawie przykładów z korpusów równoległych. Badania takie są przydatne do ustalenia, jakie możliwości wyrażania modalności w 5 ogóle istnieją w języku litewskim; na przykład wskazano problem, że dotychczas „w Lietuvių kalbos žodyne (LKŽe) turbūt utożsamia się z galbūt i tikriausiai, co jak gdyby pozwala sądzić, że pojęcie prawdopodobieństwa w języku litewskim nie jest stopniowane, chociaż intuicyjnie różnica jest oczywista” (Usonienė 2006a: 100). Chociaż najwięcej uwagi poświęcono analizie konkretnych wykładników, zauważono, że w wyrażaniu modalności epistemicznej szczególnie ważne jest całe spektrum pewności / niepewności: „wyrażanie może być różnorodne, leksykalne lub gramatyczne, ważne, aby nie zmieniał się stopień prawdopodobieństwa” (tamże). Tego rodzaju badania są prawdopodobnie przydatne nie tylko dla leksykografów, lecz także ważne dla tłumaczy, ponieważ pomagają lepiej poznać mniej dotąd omawiane kategorie języka; zauważono na przykład, że „w tłumaczeniach wykładniki epistemicznej konieczności są zastępowane partykułami epistemicznej pewności, bez uwzględnienia stopnia pewności czy możliwości” (Šolienė 2007: 98). Przegląd prac litewskich naukowców pozwala stwierdzić, że jak dotąd więcej uwagi poświęca się badaniom modalności epistemicznej. Jeszcze jednym ważnym aspektem badań nad modalnością języka litewskiego są różne dyskursy. Badania ilościowe pokazują, że najczęściej występujące partykuły gal i galbūt „dość często pojawiają się w tekstach literatury pięknej, jednak ich prototypowe użycie jest charakterystyczne dla języka mówionego. <...> [a]utorzy tekstów naukowych wykorzystują inne środki lingwistyczne do wyrażania swojego stanowiska jako autorów i mają skłonność do brania odpowiedzialności za prawdziwość swoich twierdzeń” (Šolienė 2015: 156). Niemniej jednak bardziej szczegółowe badania jakościowe nie potwierdzają tego spostrzeżenia – w języku naukowym autorzy nie unikają modalności i nie zawsze piszą z pełnym przekonaniem (Šinkūnienė 2015). Takie wnioski zwracają uwagę na znaczenie badań praktycznych i pokazują, że teoretyczny podział modalności nie zawsze znajduje potwierdzenie w rzeczywistym użyciu; na przykład „różnica między deontycznym a niedeontycznym podtypem konieczności nie zawsze jest jasna i zależy od kontekstu” (Jasionytė-Mikučionienė 2016: 4). Przeprowadzone badania nad modalnością języka litewskiego są istotne, należy jednak zauważyć, że w litewskim językoznawstwie jak dotąd badano wyłącznie język pisany. Dlatego ważne jest poszerzanie materiału badawczego, uwzględnianie jak największej liczby środków wyrazu i, oczywiście, branie pod uwagę kontekstu użycia wykładników modalności. Jak już wspomniano, modalności poświęcono niemało prac, jednak możliwe cechy fonetyczne modalności nie były badane ani w języku litewskim, ani w innych językach. W niektórych pracach wspomina się o znaczeniu intonacji (Sriubaitė 2011; Česnulienė 2012; Favaro 2023), a także w jednym z badań nad mówionym językiem włoskim stwierdza się, że „modalność w języku mówionym mogą również sygnalizować inne cechy, takie jak elementy prozodyczne, wyraz twarzy, gesty itd.” (Tucci 2011: 87). Niemniej w żadnym z tych artykułów nie wyjaśniono, jakie konkretne właściwości intonacji lub prozodii i w jaki sposób sygnalizują modalność. Kolejnym aspektem utrudniającym badanie cech fonetycznych jest to, że modalność może być oceniana również z perspektywy pragmatycznej, gdy wykładniki modalności uzyskują znaczenia epistemiczne, deontyczne i inne dopiero w określonym kontekście oraz zależą od wyboru rozmówcy, jego doświadczenia językowego i różnorodności środków wyrazu. Jednak zebranie reprezentatywnych i wysokiej jakości przykładów spontanicznej mowy z wystarczającą liczbą różnorodnych słów modalnych jest trudne, a ponadto intencja mówiącego i tak pozostałaby nieznana, w najlepszym razie – jedynie domniemana. Istnieją prace, w których nadal podejmuje się próby wyznaczenia wyraźnych granic kategorii językowych, na przykład w badaniu poświęconym illokucji (ang. illocution), modalności i postawie (ang. attitude) wskazuje się, że niektórzy autorzy, „na przykład Ungeheuer (1972), [akty mowy i modalność] uznawali za tę samą kategorię, <...> natomiast Lüdtke (1980) <...> po prostu za różne sposoby wyrażania stanowiska autora wobec treści wypowiedzi” 6 względem rodzajów” (Mello, Raso 2011: 3). Tak więc nadal nie jest jasne, kiedy w języku pisanym określone jednostki leksykalne możemy uznać za wykładniki modalności, za pomocą których autor wyraża niepewność, możliwość, prawdopodobieństwo, a kiedy za wyraz określonej illokucji, gdy na przykład chce poinformować, przypomnieć, upoważnić itp. W niektórych opracowaniach stwierdza się, że „zarówno modalność, jak i illokucja wskazują na „stosunek” autora” (Tucci 2011: 85). 3 Podobnie jest ze sposobem wypowiedzi. Według niektórych autorów „pewne sposoby wypowiedzi są związane z treścią propoz ycji, (na przykład z ironią, niepewnością, oczywistością, zdziwieniem itp.), inne zaś wiążą się ze społecznymi relacjami rozmówców w czasie aktu komunikacyjnego (na przykład z grzecznością, arogancją, autorytetem itp.)” (Moraes i in. 2010, cyt. za: Mello, Raso 2011: 4). A zatem oprócz wykładników leksykalnych i gramatycznych należałoby ustalić także inne cechy dystynktywne, a ściślej psychoakustyczne właściwości podobnych kategorii. Przypuszcza się, że badania fonetycznych wykładników pomogłyby dokładniej zdefiniować nie tylko te pojęcia, ponieważ „skoro zarówno eufemizmy, jak i modalność epistemiczna wyrażają stosunek mówiącego do prawdziwości wypowiadanego twierdzenia, te dwa zjawiska są ze sobą ściśle związane” (Šinkūnienė 2008: 98). Na wszystkie podnoszone tu i podobne pytania nie pozwala na razie odpowiedzieć nowatorstwo badania, dlatego także przedstawionych w niniejszym artykule danych empirycznych nie można porównać z wynikami badań nad językami obcymi. Nie wyciąga się również istotnych wniosków dotyczących miejsca modalności wśród innych kategorii semantycznych, ograniczając się jedynie do analizy wykładników jednego typu modalności w zdaniach o podobnej strukturze, w nadziei, że uzyskane wyniki okażą się przydatne w dalszych badaniach. Celem badania jest określenie najważniejszych cech tonu podstawowego i intensywności we frazach modalnych: jaki ton podstawowy i intensywność są właściwe frazom modalnym, czy wykładniki modalności wyróżniają się tonem podstawowym i intensywnością, czy cechy te mogą sygnalizować różny stopień pewności we frazach modalnych. Przedmiotem badania jest czas trwania jednostek mowy dźwiękowej (tempo), ton podstawowy i intensywność we frazach czytanej mowy wyrażających modalność (dalej – modalnych). Materiał badawczy stanowi fraza bazowa, pozbawiona emocjonalnego zabarwienia semantycznego, – Te leki zwiększają ciśnienie krwi, tzn. zdanie odczytane z neutralną intonacją, oraz dodane do niej słowa modalne; w badaniu przyporządkowano je do dwóch grup: oznaczające niepewność, wątpienie (wargu, nesu tikra, kažin, gal, ko gero, turbūt, rodos, atrodytų, matyt) lub różny stopień pewności (greičiausiai, tikėtina, tikriausiai, be abejo, žinoma, svarbiausia, deja, gaila, te ostatnie mają odcień ubolewania). Jednostki wyrażające modalność wybrano na podstawie listy przedstawionej w funkcjonalnej gramatyce języka litewskiego (zob. Valeckienė 1998: 76–77). Po przeprowadzeniu badania wstępnego z udziałem kilku lektorów postawiono pytanie, czy na uzyskane wyniki mógł wpłynąć akcent logiczny, wskutek którego słowa modalne były wymawiane wyższym tonem i z większą intensywnością; dlaczego niektóre jednostki zostały mocniej zaakcentowane; czy lektorzy mogli nie rozpoznać niektórych wykładników modalności, ponieważ część z nich (na przykład gali, galėtų) znajdowała się w środku zdania i nie była związana z oceną treści wypowiedzi przez mówiącego. Dlatego w niniejszym badaniu za centralny uznaje się nie predykat z przedrostkiem – sukelia, lecz predykat didina 3 „<...> zarówno modalność, jak i illokucja komunikują ‘postawę’ mówiącego“ (Tucci 2011: 85). 7 słowo frazy (zawsze otrzymuje akcent logiczny), dzięki czemu obserwuje się, czy intonacja w jakiś sposób zmienia się pod wpływem znacznika modalnego na początku. Zrezygnowano również ze znaczników modalnych w środku zdania. 1. METODOLOGIA BADANIA PODSTAWOWEGO TONU I INTENSYWNOŚCI FRAZ MODALNYCH METODOLOGIA BADANIA Przy konstruowaniu zdań postanowiono oprzeć się wyłącznie na przykładach modalności epistemicznej, ponieważ to właśnie one najlepiej odzwierciedlają subiektywność w języku i są najczęściej używane, dlatego ich cechy fonetyczne mogłyby być wyraźniejsze. Każde zdanie odczytano trzy razy. Ponadto zdanie bazowe odczytano trzykrotnie nie tylko neutralnie, lecz także próbując imitować modalność (niepewność, wątpienie). Nagrania przygotowała autorka pracy (24 lata), dążąc w ten sposób do uniknięcia dużej różnorodności danych i zapewnienia wiarygodności wyników: również w przypadku zdań zachowywano jednakową odległość między mikrofonem a ustami, a frazy wymawiano, starając się jak najlepiej przekazać znaczenia oznaczane przez jednostki modalne; wszędzie zachowywano to samo centralne słowo frazy. Na taką decyzję wpłynęły również doświadczenia z wcześniejszego badania, w którym różnorodność lektorów nie pomogła ujawnić możliwych prawidłowości. Dlatego tym razem oczekiwano, że jeśli mimo nagrania ze świadomością przedmiotu badania nie zostaną stwierdzone wyraźne różnice akustyczne, będzie można przewidywać, iż modalność jest wyrażana semantycznie i gramatycznie, lecz nie fonetycznie. Łącznie przeanalizowano 57 nagrań: wśród nich – 51 nagrań fraz z leksykalnymi wykładnikami modalności, 3 – fraz, w których modalność wyrażana jest wyłącznie intonacją, oraz 3 nagrania fraz referencyjnych. Do segmentacji i anotacji nagrań oraz określenia wybranych cech fonetycznych wykorzystano program do analizy dźwięku „Praat” (Boersma, Weenink 2022, wersja 6.2.23). Najpierw odsłuchiwano nagranie i dokonywano jego segmentacji (zaznaczano granice fraz i słów). Na rysunku 1 przedstawiono główne okno programu analitycznego, w którym u góry widoczna jest fala dźwiękowa, w środkowym pasie spektrogram, a na dole – anotowana fraza. Rysunek 1. Główne okno programu „Praat” 8 Następnie w każdym wpisie wybierany jest analizowany segment: cała fraza, słowo modalne, pozostała część frazy. W tych częściach fraz mierzy się średnią i maksimum tonu podstawowego (F0) oraz intensywności, a także odchylenie standardowe i minimum tonu podstawowego. Statystyczną istotność danych oceniono za pomocą testu t (poziom istotności wynosi 0,5). W badaniu zastosowano metody eksperymentalną, instrumentalną analizy dźwięków oraz opisową. 2. GŁÓWNY ZAKRES FRAZ MODALNYCH I WYKŁADNIKÓW MODALNOŚCI TON Ton podstawowy (ang. fundamental frequency), oznaczany jako F0, wskazuje częstotliwość drgań wywoływanych przez struny głosowe. W niniejszym badaniu F0 mierzy się w hercach (Hz). Program obliczył średnią częstotliwość tonu podstawowego badanych segmentów (F0vid), a także jego najwyższe (F0max) i najniższe (F0min) wartości. Odchylenie standardowe F0, czyli standard deviation (dalej – F0SN), wskazuje, jak bardzo zmienia się częstotliwość tonu podstawowego, tzn. im szersza amplituda tonu podstawowego i im bardziej ton zmienia się podczas mówienia, tym większą wartość F0SN się otrzymuje. Wyniki średniej tonu podstawowego (F0vid) pokazują, że w 7 z 18 fraz modalnych F0vid jest wyższa niż we frazie neutralnej. Nie stwierdzono regularnych różnic F0vid fraz modalnych w frazach oznaczających różny stopień niepewności, natomiast F0vid fraz oznaczających wątpienie i pewność jest niemal jednakowa: odpowiednio 215 Hz i 212 Hz. Należy zwrócić uwagę na to, że fraza bez wykładnika modalnego, lecz wypowiedziana z imitacją niepewności, ma dość wysoką wartość F0vid i znajduje się wśród pięciu fraz charakteryzujących się najwyższym F0vid (zob. tabelę 1). Tabela 1. F0vid fraz i wykładników modalnych, F0min i F0max fraz (Hz) Zdanie Frazy F0śr i części wyrazu F0min F0max Te leki zwiększają ciśnienie krwi. (imitowana 222 (±25) --177 281 Modalnej F0SN F0śr F0śr Ciekawe, czy te leki zwiększają ciśnienie krwi. 199 (±23) 226 193 165 292 Frazy Oczywiście, te leki zwiększają ciśnienie krwi. 209 (±23) 223 203 174 307 Te leki zwiększają ciśnienie Frazy krwi. (fraza neutralna) 214 (±23) --176 275 modalność) Wątpliwe, czy te leki zwiększają ciśnienie Frazy krwi. 209 (±31) 247 196 164 319 Nie jestem pewna, czy te leki zwiększają ciśnienie krwi. 206 (±28) 225 195 167 317 Może te leki zwiększają ciśnienie krwi. 234 (±30) 234 233 160 301 Prawdopodobnie leki te zwiększają ciśnienie krwi. 212 (±32) 234 205 162 300 Oczywiście leki te zwiększają ciśnienie krwi. 205 (±31) 233 195 161 329 F0śr znacznika gal najbardziej przypomina F0 stacjonarnego fragmentu tej samej frazy (Leki te zwiększają ciśnienie krwi). Ma na to zapewne wpływ niewielka liczba głosek i tylko jedna sylaba, dlatego gal staje się klityką i przyłącza się do następnego wyrazu, a cała fraza jest wypowiadana dość wysokim tonem podstawowym. 9 We wszystkich 17 frazach ze znacznikami modalnymi stacjonarny fragment (Leki te zwiększają ciśnienie krwi) został wypowiedziany niższym tonem niż jednostka modalna, ale różnica bardzo się zmienia, na przykład we frazach z gal, ko gero, rodos, greičiausiai różnica jest bardzo mała i można stwierdzić, że również znacznik modalny nie został wyodrębniony za pomocą tonu podstawowego. F0śr znacznika modalnego jest średnio 1,1 raza wyższe niż pozostałej części frazy, różnice te są statystycznie istotne (tp=5,4>t0,05=2,1). Zatem znaczniki modalne są akcentowane i najprawdopodobniej otrzymują akcent logiczny (ang. phrasal stress) – stają się najważniejszym wyrazem frazy i są wyróżniane za pomocą F0 albo stają się samodzielną frazą wewnętrzną (ang. intermediate phrase), tj. częścią frazy intonacyjnej. Porównując F0śr zarówno jednostek modalnych oznaczających wątpliwość i pewność, jak i odpowiednio następujących po nich stacjonarnych fragmentów, nie zauważono żadnych wyraźniejszych różnic. Chociaż F0vid modalnych jednostek wyrażających wątpliwość i pozostałej części frazy (odpowiednio 232 Hz i 210 Hz) jest nieco wyższy niż we frazach oznaczających pewność (modalnych jednostek – 228 Hz, pozostałej części frazy – 207 Hz), różnice między odpowiednimi częściami fraz wyrażających wątpliwość i pewność nie są statystycznie istotne (dla modalnych jednostek kryterium t tp=0,58<t0,05=2,1; dla pozostałej części frazy – tp=0,84<t0,05=2,1). W badaniach emocji w języku litewskim (Dereškevičiūtė, Kazlauskienė 2016) ustalono, że przy wyrażaniu silniejszych emocji zwiększają się wartości odchylenia standardowego tonu podstawowego (F0SN). Przewidywano, że w niniejszym badaniu różnice F0SN mogłoby powodować słowo modalne: jeśli modalność rzeczywiście wiąże się z (nie)pewnością, F0SN fraz neutralnych byłoby mniejsze. Tylko F0SN trzech fraz jest takie samo jak we frazie referencyjnej, natomiast w pozostałych frazach F0SN jest średnio 1,3 raza wyższe. Od F0SN frazy neutralnej najbardziej różnią się frazy ze wskaźnikami modalnymi vargu, nesu tikra, gal, tikėtina, tikriausiai, rodos, matyt, žinoma. Jak widać, na tę listę wchodzą zarówno jednostki modalne wyrażające dużą, jak i małą wątpliwość, co pokazuje, że F0SN może zmieniać się również wtedy, gdy mówi się z pewnością; na przykład przy pewnym odczytywaniu zdania ze wskaźnikiem žinoma ton głosu zmienia się niemal tak samo jak podczas odczytywania zdania z vargu. Ponadto F0vid tych dwóch jednostek jest szczególnie wysoki w odniesieniu do pozostałej części frazy. W badanych frazach maksimum tonu podstawowego (F0max) waha się od 275 Hz do 333 Hz. Najwyższe wartości F0max odnotowano we frazach z modalnymi tikėtina, matyt, žinoma, vargu (319–333 Hz). Widać, że wyższe F0max nie jest związane z jednostką modalną Svarbiausia šie vaistai didina kraujo spaudimą. 208 (±24) 223 204 168 302 Niestety, te leki podnoszą ciśnienie krwi. 209 (±25) 215 208 166 281 Szkoda, te leki podnoszą ciśnienie krwi. 212 (±24) 220 210 173 285 16 Właściwości wykładników modalności w piśmiennictwie starolitewskim (XVI wiek)]. – Język litewski 10, [1–22]. DOI: http://dx.doi.org/10.15388/Lietkalb.2016.10.9926. Kaufmann Stefan, Condoravdi Cleo, Harizanov Valentina 2006: Formalne podejścia do modalności. – The Expression of Modality, red. W. Frawley, Berlin, Nowy Jork: Mouton de Gruyter, 71–106. Mello Heliana, Raso Tommaso 2011: Illokucja, modalność, postawa: różne nazwy dla różnych kategorii. – Pragmatyka i prozodia: illokucja, modalność, postawa, kształtowanie informacji i adnotacja mowy, red. H. Mello, A. Panunzi, T. Raso, Florencja: Firenze University Press, 1–18. Nuyts Jan 2001: Modalność epistemiczna, język i konceptualizacja: perspektywa kognitywno-pragmatyczna, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company. DOI: https://doi.org/10.1075/hcp.5. Nuyts Jan 2006: Modalność: przegląd i zagadnienia językoznawcze. – Wyrażanie modalności, red. W. Frawley, Berlin, Nowy Jork: Mouton de Gruyter, 1–26. Palmer Frank R. 2001: Tryb i modalność, wyd. 2, Cambridge: Cambridge University Press. Palmer Frank R. 2003: Modalność w języku angielskim: zagadnienia teoretyczne, deskryptywne i typologiczne. – Modalność we współczesnym języku angielskim, red. R. Facchinetti, F. Palmer, M. Krug, Berlin, Nowy Jork: Mouton de Gruyter, 1–17. DOI: https://doi.org/10.1515/9783110895339.1. Perkins Michael R. 1983: Wyrażenia modalne w języku angielskim, Londyn: Frances Pinter. DOI: https://doi.org/10.2307/414408. Pietrandrea Paola 2005: Modalność epistemiczna: właściwości funkcjonalne i system włoski, Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company. Portner Paul 2009: Modalność, Oksford: Oxford University Press. Lyons John 1977: Semantyka, Cambridge: Cambridge university press. Sriubaitė Jurgita 2011: Modalność tekstu i modus w litewskich i angielskich artykułach naukowych. – Kalba ir kontekstai 2, 249–257. Šinkūnienė Jolanta 2008: Łagodzenie stanowiska autora: międzydyscyplinarne i międzyjęzykowe cechy środków wyrazu [Hedging in Lithuanian and English Research Articles: A Cross – Disciplinary and Cross – Linguistic Study]. – Kalbotyra 58, 97–108. Šinkūnienė Jolanta 2015: Modalność nieepistemiczna w litewskim i angielskim języku naukowym: ilościowe i jakościowe cechy użycia [Nonepistemic Modality in English and Lithuanian Academic Discourse: Quantitative and Qualitative Perspectives]. – Kalbotyra 67, 131–154. DOI: http://dx.doi.org/10.15388/Klbt.2015.8946. Šinkūnienė Jolanta, van Olmen Daniel 2012: Czasowniki modalne konieczności w akademickim języku angielskim, niderlandzkim i litewskim: epistemiczność i/lub evidencjalność? – Darbai ir dienos 58, 153– 181. 17 Šolienė Audronė 2007: Modalność epistemiczna w języku angielskim i w tłumaczeniach na język litewski. – Kalba ir kontekstai 2, 90–102. Šolienė Audronė 2013: Parametry ekwiwalencji modalności epistemicznej w języku angielskim i litewskim: rozprawa doktorska [Parameters of Epistemic Modality Equivalence in English and Lithuanian: Doctoral Dissertation], Vilnius: Uniwersytet Wileński. Šolienė Audronė 2015: Wielofunkcyjność wykładników modalności: litewskie epistemiczne przysłówki gal i galbūt ‘być może/może’ a ich odpowiedniki w tłumaczeniach. – Kalbotyra 67, 155–176. DOI: http://dx.doi.org/10.15388/Klbt.2015.8947. Tucci Ida 2011: Illokucja i modalność w mówionym języku włoskim: dokonywanie aktu mowy za pomocą słów i ocena ich treści semantycznej: analiza korpusowa. – Pragmatyka i prozodia: illokucja, modalność, postawa, kształtowanie informacji i anotacja mowy, red. H. Mello, A. Panunzi, T. Raso, Firenze: Firenze University Press, 83– 100. Usonienė Aurelija 2006a: Wyrażanie modalności epistemicznej: cechy ekwiwalencji w języku angielskim i litewskim [The Expression of Epistemic Modality: Equivalence Features in English and Lithuanian]. – Darbai ir dienos 45, 97–108. Usonienė Aurelija 2006b: Czasowniki prawdopodobieństwa w języku angielskim i litewskim: poszukiwanie ekwiwalentów [Verbs of Probability in English and Lithuanian: In Search of Equivalents]. – Baltistica, 41, 321–332. DOI: http://dx.doi.org/10.15388/baltistica.41.2.1002. Usonienė Aurelija 2016: Świat znaczeń: oparte na korpusach badania semantyczne języków [The World of Meaning: Text-Based Semantic Language Research], Vilnius: Uniwersytet Wileński. Valeckienė Adelė 1998: Funkcjonalna gramatyka języka litewskiego. Program kształcenia językowego [Functional Grammar of the Lithuanian Language. Language Education Program], Vilnius: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. van der Auwera Johan, Plungian Vladimir 1998: Modality’s Semantic Map. – Linguistic Typology 2(1), 79–124.