Immigrazioa eta gutxiengo kulturalak: etorkinen irudikapenak eta gizarte eta komunitatearen partaidetzarako hausnarketak

UZTARO 70, 79-96 79 Bilbo, 2009ko uztaila-iraila Immigrazioa eta gutxiengo kulturalak: etorkinen irudikapenak eta gizarte eta komunitatearen partaidetzarako hausnarketak Ainara Arnoso, Edurne Elgorriaga, Cristina Martínez-Taboada eta Ander Rico Unibertsitateko irakasleak, psikologoak Ondorengo lanak immigrazioaren eta gutxiengo kulturalen irudikapendinamiken ikasketetan aurreratzea du helburu, talde kultural ezberdinez osaturik dagoen lagin batean oinarrituta (Magreb, Latinoamerika eta Ekialdeko Europa). Hitzen asoziazio librearen bitartez, Euskal Autonomia Erkidegora immigratu duten pertsonek beren talde kulturalari buruz zein beste gutxiengo kulturalei buruz dituzten irudikapenak aztertzen dira. Lortutako emaitzen artean, latinoamerikarrei dagozkien adostasun orokorrek beren jatorriari, izaera latinoari eta ezaugarri positiboei erreferentzia egiten diete; Magrebeko taldeen ezjakintasuna eta anbibalentzia azpimarratu egiten da; eta Ekialdeko Europakoan, berriz ere ezjakintasuna, baina oraingoan gertutasun-pertzepzioari eta jende onaren irudiari lotuta. Populazio immigrantearen profil psikosozialen sistematizazioa egiteak ahalbidetuko digu talde kultural ezberdinetan eta errealitate psikosozial eta komunitarioarekin kontrastean dauden irudikapenen sustraiak ezagutzea. GAKO-HITZAK: Immigrazioa · Gutxiengo kulturalak · Irudikapenak · Errealitate sozial-komunitarioa. The aim of this research is to advance in the study of identities and representational dynamics of immigration and cultural minorities, using a sample composed by different cultural groups (Maghreb, Latin-America and East Europe). Using the free association of words technique, the perception that immigrants in the Basque Country have about their cultural group and other minorities is analysed. As a result it can be said that Latin-American people have a perception linked with the origin place, latin character and positive qualities; of the people from Maghreb, it is emphasizes the ignorance and ambivalent representations; and of the people coming from the countries of the East, also ignorance, and the perception of proximity and good people. Also, the systematization of their psy-chosocial profiles would allow knowing the position of each representation in the different cultural groups and their differences with the social and communitarian trajectories from this population. KEY WORDS: Immigration · Cultural minorities · Representations · Social-community field. PSIKOLOGIA Jasotze-data: 2009-01-07. Onartze-data: 2009-07-13. 1. Sarrera Azken urteetan jazarpen politiko eta erlijiosoengatik edota errekurtso ekonomiko zein sozialen faltagatik, milioika pertsonak norberarentzako zein familiarentzako bizimodu hobea lortzeko euren herrialdea utzi egin behar izan dute. Haietako askok Europa aukeraz beteriko lurralde gisa, eta testuinguru komunitarioan dagoen herritarren berdintasun-eskubideen bermatzeak erakarrita etortzen dira (Miller, 1999). Hala ere, pertsona horiek askotan talde arteko harreman asimetrikoekin, finkapen-neurri murriztaileekin eta harrera-gizartearen jokabide xenofoboekin topatzen dira; horrek populazio immigrantea euren jatorri eta identitate kulturalari eta tradizioei gogor eustera bultzatzen du, beraz, zatiketa sozialerako arriskua argia da (García-Rodríguez, 2007). Euskal Herrian ere, immigrazioaren ondorioz, udalerri eta auzo askotako konposizio demografikoaren dibertsitate kulturalak gorakada handia jasan du. Errealitate horrekin bat etorriz, ikerketa eta esku-hartzeetan dimentsio kulturala kontuan hartzea erronka nagusietako bat bihurtu da (Bernal eta Sáez-Santiago, 2006; Marín eta Marín, 1991; Martínez, Martínez eta Calzado, 2006). Emigrazioaren fenomenoari dagokionez, psikologia komunitarioak honela definitzen du: balioetan, kontaktu-taldeetako gizarte-arauetan, eta elkar eragiteko testuinguru jakin batzuen inguruan aldaketak jasotzen dituen trantsizio ekologikoa. Ikuspegi ekologiko-kultural horrek talde minoritarioen testuinguru ulerkorrago eta operatiboago batean jartzen laguntzen digu, eta ahultasun eta baztertze sozialaren arriskuan kultura menderatzaileak eragiten duen opresio-harremana ulertzea erraztu egiten du (Nelson eta Prilleltensky, 2005). Bestetik, baliabide sozial eta psikosozialen egituren falta ere azaltzen du (Martínez et al., 2006). Komunitatearen osasunean eta euren parte-hartzaileen ongizatean hainbat faktorek eragina dutela kontuan hartzen da. Horrela, giza ongizatea hobetzeko egiten diren esfortzuak hainbat testuinguru eta faktore pertsonalen dinamiken ulermenean oinarrituta egon beharko lirateke, ingurumenetan, jokabideetan, eta aspektu biologikoetan oinarrituta dagoen analisi batean baino gehiago (Stokols, 2000). Ikuspuntu honetatik, pertsona emigranteen ongizatea, norbanakoen, organizazio-harremanen, komunitateen eta inguru naturalaren gertakarien egoera positibotzat uler daiteke. Horrela, aurretik izendatutako esparru ekologikoetan, behar psikologiko eta materialen asetze orekatu eta bateratu batek eragina edukiko du. Migrazioari eta ongizate psikosozialari buruzko ikasketekin batera, orientazio transkulturaletik talkari eta akulturazioak sortzen duen estresari loturik dagoen distantzia kulturala aldagai azaltzaile moduan aztertzen da (Berry eta Kim, 1987; Ward, Bochner, eta Furnham, 2001). Akulturazioa deritzan fenomenoak, kultura desberdinen jabe diren gizabanako-taldeen artean sortzen den harreman zuzen eta etengabearen emaitza azaltzen du. Horrela talde horietako baten edo gehiagoren jatorrizko eredu sozialen ondorioz sortzen diren aldaketak aintzat hartzen dira. Horrek, harrera egiten dien gizartera bideratutako jarrera desberdinak dakartza berekin, alegia: integrazioa, asimilazioa, bereiztea, marjinalizazioa (Berry eta Kim, 1987) sorburuko kulturaren eta harrerako kulturaren arteko oreka berreskuratzeko UZTARO 70, 79-96 80 Bilbo, 2009ko uztaila-iraila estrategia edo modu gisa hartuta: a) asimilazioa, sorburuko kultur identitatea baztertu eta harrera egiten dien gizartera bideratu nahi izatea adierazten duen jarrera; b) integrazioa edo bikulturalismoa, edo taldearen berariazko kultur identitatea iraunaraztea eta gizarte berrian parte izateko nahia; c) bereiztea, edo etorkinen taldeak harrerako gizartearekin harremanik sortu nahi ez izatea, nork bere identitatea eta sorburuko kulturaren tradizioak eta jokabideak iraunarazi nahi izatearekin batera; eta d) marjinalizazioa, edo harrerako gizartearekiko nahiz sorburuko gizartearekiko uzkurtasuna eta distantzia. Jakina da integrazioa eta asimilazioa gizarte berrian egokitzeko joera handiagoa erakusten duten estrategiak direla, eta segregazioak eta marjinalizazioak baino estres sozial gutxiago sorrarazten dute. Hala ere, beste eredu batzuek proposatzen dute integrazio sozioekonomikoarekin harremanean dauden aldagai psikosozialek ongizatea azaltzen dutela, esate baterako: langabezia, (Beiser, Johnson, eta Turner, 1993; Pernice, Trlin, Henderson eta North, 2000), egoera zibila eta hezkuntza maila (Mouanoutoua, 1991), edota jatorriarekiko kontaktu eta babes falta (Pernice et al., 2000). Oro har, fenomeno sozial gehienekin gertatzen den bezala, Giza eta Gizarte Zientzien arlotik, immigrazioa ikertzeko erabiltzen diren teoriak totalitaristak dira. Arreta aldagai gutxi batzuetan jartzen dute, ikertzen ari den jokabidean nagusiak direla suposatuz. Modu horretan, errealitatearen bertsio partzialak lortzen dituzte. Horrela, norbanakoek talde minoritario zehatz bateko kideak ikusteko modua zenbait ikerketa-lanen objektu bihurtu da (Valencia, Guimelli, Ganeva eta Perera, 2007). Irudikapen sozialekin (Moscovici, 1976) edota estereotipo nozioarekin (Lippman, 1922) harremanean, mito sozialak edo kategorizazio soziala (Tajfel, 1969, 1972) bezalako eredu teoriko ezberdinetara apela daiteke. Ildo horretan, Jodeleten (1984) aburuz, irudikapen sozialak gure inguru fisiko eta sozialean norbanakoei eta taldeei objektu eta talde sozialak klasifikatzea ahalbidetzen dieten kategoria-sistemak dira. Zentzu horretan, ikuspuntu teoriko batetik talde sozialak modu orokorrean, eta talde minoritarioak modu partikularrean, irudikapen-objektu gisa kontuan hartu behar dira. Irudikapen sozialen teoriak (Moscovici, 1961) ezagutzaren forma sozialen inguruan hitz egiten du, eta bereziki zentzuaren ezagutzaren inguruan. Horrela, alderdi sozialera hurbiltzen da pentsamenduaren eta talde sozialen ekintzen testuinguru sozial eta kulturala kontuan hartuz. Ezagutza praktikoa suposatzen du, inguru sozial eta materialaren ulermenera eta menderatzera bideratuta. Gerturatze ez-positibista batetik abiatuta, ulermenean eta fenomeno sozialen interpretazioan oinarritzen da. Horrela, banakoaren eta gizartearen arteko zubi moduko kontzeptua suposatzen du, hainbat zergati, informazio, sinesmen, iritzi, estereotipo zein jarrerari men eginez. Europako herrialde ezberdinetan talde arteko eta hierarkia etnikoen lehentasunen inguruan egindako ikerketek (ikusi, adibidez, Hagendoorn, 1993; Pettigrew eta Meertens, 1995; Sabatier eta Berry, 1996) taldeen onarpenean ezberdintasunak erakutsi dituzte, betiere jatorri kultural, etniko eta erlijiosoaren arabera (Dijker, 1987; Nesdale eta Mak, 2003; Van Oudenhoven eta Eisses, 1998). Oro har, nahiz eta herrialdearen arabera aldatu egiten den, Europatik zein herrialde garatuetatik datozen taldeak onartuagoak izaten dira; Asia eta Latinoamerikatik datozenek UZTARO 70, 79-96 81 Bilbo, 2009ko uztaila-iraila hierarkiako erdiko kokalekua hartzen dute, eta aintzat gutxien hartzen direnen artean Magrebeko eta ijitoen populazioak izaten dira (Navas eta Cuadrado, 2003). Era berean, gutxiengoetako kideen esperientzien inguruan egin diren ikerketetan, harrera-gizartearen aldetik jasotzen duten diskriminazio eta gutxiespena azaleratzen da (Díaz Nicolás eta Ramírez Lafita, 2001; Ramírez-Goicoechea, 1996). Ikerketa anitzen arabera, gizakiok inklusiora eta ez esklusiora motibaturik gaude (Baumeister eta Leary, 1995; Brewer, 1997; Maslow, 1968; Rosenberg, 1979; William eta Sommer, 1997). Gizartean leku bat edukitzeko desira kontuan izanik, talde minoritarioetako kideek euren taldearekin identifikazioa handitu egiten dute, jasotako diskriminazio eta aurreiritziei erantzun moduan (Nesdale eta Mak, 2003; Schmitt, Spears eta Branscombe, 2003). Dena dela, talde arteko pertzepzioak ez dira hutsune sozialetan gertatzen (Spears eta Manstead, 1989; Tajfel, 1981); izan ere, testuinguru zabalago batean sortzen diren beste konparazio sozial batzuek baldintzatu zein indartu ditzakete. Zentzu horretan, emigranteek beste talde minoritarioez daukaten pertzepzioa ez dago sortzen den testuinguru soziokulturalean isolaturik, eta egoeran parte hartzen duten norberaren eta gainerako taldearen arteko jokoa islatu egiten du (Cuadrado, Molero, Navas eta García, 2003). Eztabaidagai hauetan guztietan oinarriturik, ondoren aurkezten den ikerketalana proposatu da. Helburu gisa, lehenik eta behin pertsona emigranteek gure testuinguruan gutxiengo kultural ezberdinei buruz daukaten pertzepzioa ezagutzea dugu, eta bigarrenik, beren buruari buruz daukaten pertzepzioa ere definitzea. Eremu ekologiko (banako, erlazional eta sozio-komunitario) ezberdinetako partaideen ezaugarri demografiko, aurremigratorio eta postmigratorioen analisiek ahalbidetuko dute populazio immigrantean aztertutako errealitatea testuinguruan jartzea. Hipotesi gisa, kultura-gutxiengo bakoitzari asoziaturiko pertzepzioak taldeek barneratzea espero da. Diskurtso gainartzailea erreproduzitu eta honi ere esanahia ematea espero da, nork bere taldearen alde positiboak gailenduz edo bere nortasuna birdefinituz kategoria berrien bitartez. Ikerketaren metodologia Doise eta besteek (1993) proposatutakoa da. Adierazitako eredutik abiatuz irudikapen sozialen ikerketak zenbait pauso ekarri ditu. Lehenik eta behin, sinesmen-sistemen partekatzeeta egituratze-izaera aztertu behar da. Ondoren, irudikapenen egituraren barruan, banakoaren posizioaren hetereogenetasuna aztertzen da. Azkenik, ainguraketa-prozesua aztertzen da, kontuan hartuz norbanakoen posizionamenduen aldaketa sistematikoek tartekatze kultural eta psikosozial ezberdinetan ainguratu egiten dituztela. 2. Metodologia 2.1. Parte-hartzaileak Ikerketa honetan parte hartu duten etorkinak (N= 282) Euskal Autonomia Erkidegoan bizi dira eta hiru talde kultural nagusi ordezkatzen dituzte, Magrebeko (n = 104; % 36,8), Latinoamerikako (n =142; % 50,4) eta Ekialdeko Europako (n = 36; % 12,8) jatorria dutenak. Horietatik, % 73,7 emakumeak dira eta % 26,3 gizonak, eta batez besteko adina 34,45 (d.t.= 10,03) urtekoa da. UZTARO 70, 79-96 82 Bilbo, 2009ko uztaila-iraila Alde batetik, Gurutze Gorrira zein gizarte-zerbitzuetara jotzen duten pertsonak ditugu (n= 200). Bestetik, gizarte-zerbitzuekiko dependentziarik ez duten eta sozialki autonomoak diren subjektuek ere parte hartu zuten (n= 82). 2.2. Datu-bilketako tresnak eta galde-sortak Ikerketa hau egiteko erabili dugun tresnak bi alde nagusi ditu. Lehenengoak hainbat eremu ekologikotan jatorria duten aldagai soziodemografikoak (sexua, adina, egoera zibila eta familia-egoera), aurremigratorioak (migratzeko arrazoiak eta finkapenerako intentzioa) eta postmigratorioak (lana, justizia, etxebizitza, emozioak, diskriminazio-egoera eta hautemandako distantzia kulturala, akulturaziojokabideak, sare sozialak eta osasun mentala) aztertzen ditu. Etorkinen egoera jasotzen duen eta galdera itxiez osaturik dagoen galde-sorta batean oinarritu egiten da. Aldagai soziodemografikoak, aurremigratorioak eta zenbait aldagai postmigratorio (lanaren, justiziaren eta etxebizitzaren egoera) galdera kategorikoen bidez bildu dira (adibidez: zein izan da migratzeko arrazoia?: politikoa, ekonomikoa, formakuntza hobetzea, familiarekin biltzea, edo, beste bat). Beste aldagaiak neurtzeko esaldien aurrean Likert moduko galderak erabili dira: distantzia kulturala ezagutzeko (1-oso urruti 8-oso gertu) edota hautemandako diskriminazioa eta sare sozialak aztertzeko (1-ezer ere ez 5-beti-asko). Akulturaziojokabideak neurtzeko Berryk (1989) proposatzen duen eredua erabiliz 4 galdera egiten dira. Hauek Zlobinna eta besteek (2004) erabiliak eta definituak izan dira aurretik, eta, oro har, akulturazio-jarrerak, egoera ideala eta nahi dena neurtzen dituzte (1-ezer ere ez 9-beti-asko). Egoera emozionala ezagutzeko 17 emozioz osaturik dagoen zerrenda bat aurkeztu da. Zerrenda horrek aurreko ikerketetan alpha= 0,76ko barne-trinkotasuna erakutsi zuen. Horrela pertsonek emozioen presentzia aipatu behar zuten. Eta bukatzeko, osasun mentala aztertzeko PRIME-MD erantsi da (Spitzer et al., 1994), gaztelaniaz dagoen bertsioan (Baca et al., 1999). Galdetegi hau, DMSIV delakoak dituen oinarriak kontuan hartuz, osasun-zentroetan erabiltzeko egin zen, eta arazo psikologikoak garatzeko arriskuan dagoen jendea detektatzeko balio du. 5 arlo jasotzen ditu: antsietatea, depresioa, somatizazioa, elikaduratrastornoak eta alkoholismoa. Gainera, osasun-perzeptzioa orokortasunean neurtzeko galdera bat dago. Hizkuntza desberdinetan balioztatu da, darabilen hizkuntza eta erantzuteko era erraza da, eta minutu gutxi batzuk behar dira betetzeko, horregatik galde-sorta hau egokia da ikerketa honetan erabiltzeko. Aztertzen diren emaitzetan lau arlo psikologiko hartu dira; depresiboa (2 galdera), antsietatekoa (3 galdera), somatikoa (15 galdera) eta elikaduraren desoreka (galdera 1). Depresio eta antsietate-sintometan gutxienez galdera bati eta somatikoetan hiru galderari positibo erantzunez gero, desoreka bat garatzeko arriskuan dagoela uler daiteke. UZTARO 70, 79-96 83 Bilbo, 2009ko uztaila-iraila Tresnaren bigarren aldea, berriz, Hitzen Asoziazio Librearen esparru batez horniturik dago, bertan partaideei ondorengo estimuluen aurrean burura datozkien lehengo hitzak idaztea eskatzen zaie: Magreb, Latinoamerika eta Europako Ekialdeko pertsona. Bai tresnaren alde kuantitatiboak bai kualitatiboak, elkarrizketa erdi-egituratu baten bidez osaturik izan ziren. 2.3. Prozedura Ikerketa transkultural bat denez, zenbait egoera zehatz ahal den moduan saihesteko, zenbait aspektu metodologiko kontuan hartu izan dira, adibidez, kultura ezberdinetan egokiak diren aldagaiak, bitartekariak eta hizkuntza desberdinak erabili dira (Páez eta Vergara, 2000). Horregatik, galde-sortak etorkinen artean maiztasun handienarekin erabiltzen diren hizkuntzetara itzuli izan dira (gaztelaniara, frantsesera, arabierara eta errusierara), eta zenbait elkarrizketatarako Magrebetik zein Ekialdeko Europatik etorritako bitartekarien laguntza izan dugu. Elkarrizketak egiteko unean datuak jasotzeko bi prozedura erabili dira. Alde batetik, Gurutze Gorrira jo dugu elkarte horretako zuzendaritza-taldearen aurreko onarpenarekin, zerbitzu mota ezberdinen beharrean dauden pertsonekin elkarrizketak egiteko, eta bestetik, autonomoak diren pertsonekin harremanetan jartzeko elurrezko bolaren prozedura erabili izan da, bitartekari kulturalez eta pertsona ezagunez baliatuz. Prozedura horren bidez, ohiko bideak erabiliz lokalizatu ezin diren biztanleengana ailegatu gara, etorkinak diren ezagunen sareak erabiliz. Elkarrizketaren iraupena gutxi gorabehera 45 minutukoa izan zen, modu boluntarioan parte hartu zuten pertsonen anonimotasuna ziurtatu zitzaien, eta ikerketaren helburuez informatu zitzaien aurrez aurre. Datu testualei esker, SPAD-T —Systéme Portable pour l’Analyse des Dones— (Lebart eta Salen, 1994) programaren bitartez gutxiengo kultural bakoitzari asoziatuta zeuden irudikapenen eremu semantikoaren osagaien analisi bat egitea posible izan zen. Eduki-analisien bidez egiten den irudien azterketak, maiztasunen arabera, aukera ematen digu kategoria-talde batek duen pisua jakiteko. Kategoria horiek ikerketarako interes teorikoa duten alderdi psikosozialen aldagaiei erantzuten diete. Hiru epaile «itsu» eta independentek frogatu zuten aukeratutako kategorizaziosistema. Aurkitutako epaileen arteko bat-etortze mailak fidagarritasun handia eskaintzen duen kategorizazio-sistema batekin lan egitea ahalbidetzen du. Doise eta besteek (1993) proposatzen duten eredu trifasikoa erabiliz, lehendabizi, parte-hartzaileek gutxiengo kultural bakoitzaren inguruan dauzkaten komuneko kontzepzioak aztertzea ahalbidetzeko, pertsona «latinoamerikar», «magrebtar» eta «ekialdeko europar» estimuluen erantzunen eduki-analisia egin zen. Hitzen analisia 3tik gorako maiztasuna zuten hitzak eskuratuz burutu zen. Ezaugarri prototipikoen irizpidea erabiliz, hau da, hitz guztietatik % 50eko maiztasun batekin aipatuak izan direnak, gutxiengo kultural bakoitzak osatzen dituen irudikapenak aurkezten dira. UZTARO 70, 79-96 84 Bilbo, 2009ko uztaila-iraila Ondoren, norbanakoen arteko mailan azaltzen diren talde kulturalen inguruko kontzepzioen aldaketen analisian sakontzeko, erantzun-tipologien existentzian miatu zen, subjektuen korrespondetzia eta klasifikazio hierarkikoen analisien bidez. Metodo honek norbanakoek eragindako taldeak osatzen ditu euren erantzunen antzekotasunaren arabera. Korrespondentzien faktore-analisia taulen ikerketarako tresna da. Tresna honek lerro eta zutabeetan aldagaien itemen arteko antzekotasunak aztertzea ahalbidetu egiten du, aurkezten diren puntuen hurbiltasunei edo gertutasunei esker, baita programak berak aurkezten dituen gainerako emaitzei esker ere (balio propioak). Test-eko balioak balio absolutuan 2tik gorakoak direnean esanguratsutzat hartzen dira, gutxi gorabehera .95eko esanguratasun maila bati dagokiola. Bukatzeko, talde kultural bakoitzean irudikapenak nola finkatzen diren ezagutzeko asmoz, gutxiengo bakoitzak bere buruari buruz duen pertzepzioa ikertu genuen, berriz ere ezaugarri prototipikoen irizpidea erabiliz. Hauek emandako hitzen % 50 osatzen dute. Datuen prozesamendu kuantitatiboa gauzatzeko Windowserako SPSS 12. (Social Package for Social Sciences) programa erabili zen. 3. Emaitzak 3.1. Gutxiengo kulturalak eta irudikapenak 3.1.1. Pertsona latinoamerikarra 1. taulan jasotako emaitzen arabera, pertsona latinoamerikarren kolektiboa osatzen duten irudikapenen elementu klabeek, parte-hartzaile multzoa kontuan harturik, ondorengoei men egiten diete: hegoamerikarrak (20), alaiak (14), langileak (14), ondo (12), herrikideak (11), dantza (11), hurbilak (10), ezagutzarik ez dut (10), jaia (9), immigranteak (9) eta pribilegiatuak (8). 1. taula. Pertsona latinoamerikarrari asoziaturik dauden hitzak eta maiztasunak. Klasifikazio hierarkikoaren analisiak subjektuen hiru taldekatze argi azaldu zituen (2. taula): adostasun handienetariko irudikapenek (n=269; % 95) hegoamerikar, alai eta langile hitzekin gertutasuna adierazten dute, jatorriari, izaerari eta UZTARO 70, 79-96 85 Bilbo, 2009ko uztaila-iraila kualitate bati erreferentzia eginez. Beste mota bateko irudikapen periferikoagoek izaera latinoari (n=4; % 2) eta ezberdintasunari (n=9; % 3) enfasia ematen diete. 2. taula. Pertsona latinoamerikarrari buruzko irudikapen-multzoak. Populazio latinoamerikarrak bere talde kulturalari buruz duen pertzepzioari dagokionez, adostatutako irudiak men egiten die ondorengoei: hegoamerikarrak (13), langileak (11), alaiak (11), dantza (9), herrikideak (9), jaia (7), ondo (6), onak (6) eta irekiak (6). 3.1.2. Magrebeko pertsona Kolektibo magrebtarraren inguruan adosturiko irudikapenek (3. taula) laginaren osotasuna kontuan hartuz, batez ere men egiten diete ondorengoei: onak eta gaiztoak (15), ez ditut ezagutzen (12), ondo (11), ez ditut gustuko (9), denak berdinak (8), traturik ez (8), immigranteak (8), ezberdinak (8), ezer ez (8), erlijioa (7), ezaugarri negatiboak (7), pobreak (7), Afrika (7), justizia eza (6), ezberdinak (6) eta kultura (6). 3. taula. Magrebtar pertsonari asoziaturik dauden hitzak eta maiztasunak. Klasifikazio hierarkikoaren analisiak subjektuen hiru taldekatze argi produzitu zituen (4. taula): pertzepzio anbibalenteak (onak eta gaiztoak daude) eta populazio honekiko dagoen ezjakintasuna (ez ditut ezagutzen) sumatu egiten dira (n=248; UZTARO 70, 79-96 86 Bilbo, 2009ko uztaila-iraila % 88). Garrantzi gutxiagokoak dituzte berriz ere anbibalente diren ondo orokor bat, familia, gaiztoak eta ezaugarri etnikoak (n=23; % 8) eta ezberdintasunari eta konnotazio negatiboei (n=11; % 4) asoziaturik dauden horiek ere. 4. taula. Magrebeko pertsonari buruzko irudikapen-multzoak. Populazio magrebtarrak bere talde kulturalari buruz duen pertzepzioari dagokionez, adostatutako irudiek men egiten diete ondorengoei: ondo (9), onak eta gaiztoak (7), gustukoak ditut (5), denak berdinak (4), etorkinak (4), erlijioa (4), justizia eza (4), arabiarrak (3), konfiantza eza (3), ezberdinak (3), marokoarrak (3) eta beharra (3). 3.1.3. Ekialdeko Europako pertsona 5. taulan jasotako emaitzen arabera, Ekialdeko Europako pertsonen populazioa osatzen duten irudikapenen elementu klabeek, parte-hartzaileen multzoa kontuan harturik, ondorengoei men egiten diete: ez ditut ezagutzen (27), traturik ez (17), onak (11), Europa (10), ondo (9), denak berdinak (9) eta normala (8). 5. taula. Ekialdeko Europako pertsonari asoziaturik dauden hitzak eta maiztasunak. UZTARO 70, 79-96 87 Bilbo, 2009ko uztaila-iraila Interesgarria litzateke talde kultural ezberdinetako kideak norbanako moduan ezagutzea, elkarrekin komunean daukatena ezagutuz, eta beste taldeen alderdi positiboak ezagutzeko aukera emango luketen aktibitate komunitarioak diseinatzea: beren kultura, hizkuntza, eta abar. Laburbilduz, maila ezberdinetan lan egin (norbanako, erlazional, sozio-komunitario) eta komunitatea indartuko duten talde arteko irudikapen positiboak indartzea, denboran zehar mantenduko diren elkarreragin-egoeren eta bi aldeetatik babesa bermatzen duten egoeren alde jokatuz. 5. Erreferentziak Balcázar, F.; Suárez-Balcázar, Y. eta Keys, C. (1998): “Un modelo de Investigación para desarrollar la capacidad de las comunidades para incrementar su poder”, Summa Psicológica, 5, 123-147. Baumeister, R. F. eta Leary, M. R. (1995): “The need to belong: Desire for interpersonal attachments as a fundamental human motivation”, Psychological Bulletin, 117, 497-529. Beiser, M.; Johnson, P. J. eta Turner, J. (1993): “Unemployment, underemployment and depressive affect among Southeast Asian refugees”, Social Science & Medicine, 28,183-195. Bernal, G. eta Sáez-Santiago, E. (2006): “Culturally centred psychosocial interventions”, Journal of Community Psychology, 34, 121–131. Berry, J. W. eta Kim, U. (1988): “Acculturation and mental health”, in P. Dasen; JW. Berry, eta N. Sartorius (arg.), Health and cross-cultural psychology: Towards applications, Sage, Londres, 207-236. Brewer, M. B. (1997): “On the social origins of human nature”, in C. McGarty eta S. A. Haslam (arg.), The message of social psychology, Blackwell, Oxford, 54–62. Cuadrado, I.; Molero, F.; Navas, M. S. eta García, M. C. (2003): “Inmigración y turismo: diferencias en percepciones y actitudes hacia los extranjeros en una muestra de niños-as almerienses”, Revista de psicología social, 18(2),121-140. Díaz Nicolás, J. eta Ramírez Lafita, M. J. (2001): “La inmigración en España: una década de investigaciones”, IMSERSO, Madril. Doise, W.; Clèmence, A. eta Lorenzi-Cioldi, F. (1993): The Quantitive Analysis of social Representations, Hemel La Hempstead, Harvester Wheatsheaf. Dijker, A. J. (1987): “Emotional reactions to ethnic minorities”, European Journal of Social Psychology, 17, 305-325. García-Rodríguez, M. (2007): “Introduction. Integrating New Migrants in the New Europe. A Challenge for Community Psychology”, in II European Community Psychology Association Seminar, Sevilla. Hagendoorn, L. (1993): “Ethnic categorization and outgroup exclusion: Cultural values and social stereotypes in the construction of ethnic hierarchies”, Ethnic and Racial Studies, 16, 27–51. Jodelet, D. (1984): “Représentation sociale: phénomène, concept et théorie”, in S. Moscovici (arg), Psychologie sociale, PUF, Paris. Kelly, J. G.; Ryan, A.M.; Altmam, B. E. eta Stelzner, S. P. (2000): “Understanding and Changing Social Systems: An Ecological View”, in J. Rappaport eta E. Seidman (arg.), Handbook of Community Psychology, Kluwer Academic/Plenum Publishers, New York. Lebart, L. eta Salem, A. (1994): Statistique textuelle, Paris. Lippman, W. (1922): Public opinion, Harcourt, New York. UZTARO 70, 79-96 94 Bilbo, 2009ko uztaila-iraila Maslow, A. (1968): Motivation and personality, Harper & Row, New York. Miller, D. (1999): Principles of Social Justice, Harvard University Press, Londres. Marin, G. eta Marin, B V. (1991): Research with hispanics populations, Sage, Newbury Park: CA. Martínez, M. F.; Martínez, J. eta Calzado, V. (2006): “La Competencia Cultural como referente de la Diversidad Humana en la Prestación de Servicios y la Intervención Social”, Intervención Psicosocial”, 15 (3), 331-350. Martínez de Taboada, C.; Arnoso, A. eta Elgorriaga, E. (2008): “Inmigración y nuevas formas de relación en Guipúzcoa: nosotros, vosotros, ellos”, Gipuzkoako Foru Aldundirako ikerketa-txostena, Donostia. Moscovici, S. (1976): La Psychanalyse son Image et son Public, PUF, Paris. Mouanoutoua, V. L.; Brown, L. G.; Cappelletty, G. G. eta Levine, R. V. (1991). “A Hmong adaptation of the Bech depression inventory”, Journal of Personality Assessment, 57(2),309-322. Navas, M. eta Cuadrado, I. (2003): “Actitudes hacia inmigrantes africanos y gitanos: un estudio comparativo”, Apuntes de Psicología, 21(1),29-49. Nelson G. eta Prilleltensky, I (2005): Community Psychology. In pursuit of liberation and well-, Being, Palgrave Macmillan. Nesdale, D. eta Mak, A. (2003): “Ethnic identification, self-esteem and immigrant psychological health”, International journal of intercultural relations, 27, 23-40. Páez, D. eta Vergara, A. (2000): “Theorical and methological aspects of cross-cultural research”, Psicothema, 12, 1-5. Pernice, R.; Trlin, A.; Henderson, A. eta North, N. (2000): “Employment and mental health of three groups of immigrants to New Zealand”, New Zealand Journal of Psychology, 29(1),24-29. Pettigrew, T. eta Meertens, R. W. (1995): “Subtle and blatant prejudice in Western Europe”, European Journal of Social Psychology, 25, 57-76. Ramírez-Goicoechea, E. (1996): “Inmigrantes en España: vidas y experiencias”, CIS, Madril. Rosenberg, M. (1979): Conceiving the self, Basic Books, New York. Sabatier, C. eta Berry, J.W. (1996): “Inmigración y aculturación”, in R. Y. Bourhis eta J-Ph. Leyens (arg.), Estereotipos, discriminación y relaciones entre grupos, McGrawHill, Madril. Schmitt, M. T.; Spears, R. eta Branscombe, N. R. (2003): “Constructing a minority group identity out of shared rejection: The case of internacional students”, European journal of social psychology, 33(1),1-12. Spears, R. eta Manstead, A. S. R. (1989): “The social context of stereotyping and differentiation”, European Journal of social psychology, 19, 101-121. Stokols, D. (2000): “The social ecological paradigm of wellness promotion”, in M. Schneider Jamner eta D. Stokols (arg.), Promoting human wellness: New frontiers for research, practice and policy, CA: University of California Press, Berkeley. Tajfel, H. (1969): “Cognitive aspects of prejudice”, Journal of Social Issues, 25, 79-97. –––––––––––––, (1972): “La catégorisation sociale”, in S. Moscovici (arg.), Introduction à la psychologie sociale, Vol. 1, Larousse, Paris. –––––––––––––, (1981): Human Groups and social categories, Cambridge University Press, Cambridge. Valencia, J. F.; Guimelli, C.; Ganeva, Z. eta Perera, S. (2007): “El rol de las regulaciones normativas en estereotipos y actitudes hacia grupos minoritarios: evidencia en dos países”, in C. L. Guillén. eta R. Guil (arg.), Psicología Social: un encuentro de perspectivas, 1, 431-444. UZTARO 70, 79-96 95 Bilbo, 2009ko uztaila-iraila Van Oudenhoven, J. P. eta Eisses, A. M. (1998): “Integration and assimilation of Moroccan immigrants in Israel and The Netherlands”, International Journal of Intercultural Relations, 22, 293-307. Ward, C.; Bochner, S. eta Furnham, A. (2001): The psychology of culture shock, Routledge Hove, UK. Williams, K. D. eta Sommer, K. L. (1997): “Social ostracism by coworkers: Does rejection lead to loafing or compensation?”, Personality and Social Psychology Bulletin, 23,693-706. UZTARO 70, 79-96 96 Bilbo, 2009ko uztaila-iraila